הקדמה: פון דער תוכחה צו ישראל ביז דער תוכחה צו אשור
קאפיטל י' אין ישעיהו ווערט איינגעטיילט, לויטן מלבי"ם, אין צוויי חלקים. ביז פסוק ד' ציט דער נביא ווייטער מיט דער באשרייבונג פון די שלעכטע מעשים וואס ווערן געטאן אין די עשרת השבטים און מיט דער תוכחה דערויף, און פון פסוק ה' און ווייטער גייט ער איבער צו באשרייבן וואס עס איז עתיד צו געשען מיט אשור. דער נביא האט שוין מוסר געזאגט דעם פאלק אין די ערשטע פרקים: "שרייך סוררים וחברי גנבים, כולו אוהב שוחד ורודף שלמונים, יתום לא ישפוטו וריב אלמנה לא יבוא אליהם". יעצט קומט ער מוכיח זיין דווקא די שרים המחוקקים, די וואס האבן געמאכט געזעצן קעגן די יתומים און קעגן די אלמנות, און זייער גאנצער ציל איז געווען צו פארדרייען דעם דין פון די ארימעלייט. דאס איז אויך א דירעקטער המשך פונעם סוף פונעם פריערדיגן פרק, "על כן על בחוריו לא ישמח ה' ועל אלמנותיו לא ירחם" - פאר וואס? ווייל דאס איז פונקט וואס זיי אליין האבן געטאן: זיי האבן באגזלט די אלמנות און די יתומים.
"הוי" - א לשון פון רופן און פאטאס
הוֹי הַחֹקְקִים חִקְקֵי־אָוֶן וּמְכַתְּבִים עָמָל כִּתֵּבוּ׃ - וויי צו די וואס מאכן אומרעכטיגע געזעצן, און די וואס שרייבן אונטער שטרות פון ליגן און פאלשקייט.
"הוי" דא איז נישט קיין לשון פון צער, נאר א לשון פון אן אויסרוף: הוי די וואס טוען אזוי און אזוי! דאס איז א רעטארישער אופן פון פאטאס. ווער עס קען די אראבישע רעטאריק ווייסט אז זי איז אינגאנצן געבויט אויף פאטאס: "הוי די וואס שטייען אויף קעגן דער אראבישער אומה, זאל דער אייבערשטער זיי שלאָגן". אויך מנחם בגין זכרונו לברכה פלעגט ליב האבן צו רעדן מיט פאטאס אויף די פלעצער. און אזוי, להבדיל אלף אלפי הבדלות, איז דער דרך פונעם נביא אסאך מאל ווען ער קומט מוסר זאגן - צו רעדן מיט פאטאס. "הוי החוקקים" - אן אויסרוף צו די דאזיגע וואס שטעלן אוועק חקקי און.
"החוקקים" זענען די שופטים און די געזעצגעבערס, ווי מען זאגט היינט "בית המחוקקים". זיי האבן אוועקגעשטעלט "חקקי און", געזעצן פון רשעות. און וואס מיינט "ומכתבים עמל כיתבו"? ערקלערט דער מלבי"ם: "מכתבים" מיינט שרייבן געפעלשטע שטרות, און "עמל" באדייט ליגן. פאלשע שטרות דורך וועלכע מען שלעפט ארויס געלט פון א מענטש וואס האט בכלל נישט געשריבן דעם שטר און נישט אונטערגעשריבן דערויף. און פארוואס שטייט "מכתבים" און נישט "כותבים"? ווייל נישט יעדער קען פעלשן א שטר; מען דארף א מומחה וואס קען נאכמאכן די חתימה און דעם כתב. "מכתבים" איז א פועל יוצא צו א צווייטן: איך שרייב נישט אליין, נאר איך ברענג א צווייטן ער זאל שרייבן און פעלשן פאר מיר, כדי איך זאל קענען מאנען מיט רמאות פון איינעם וואס איז מיר גארנישט שולדיג.
און וואס איז דער חילוק צווישן "און" און "עמל"? זאגט דער מלבי"ם: "און" ווייזט אויף איינעם וואס האנדלט שלא על פי משפט דורך כוח. און דערפאר זענען דאס די זעלבע אותיות ווי "אוֹן" וואס מיינט כוח און שטארקייט - "כוחי וראשית אוני". "און" איז ארויסנעמען געלט מיט געוואלד שלא כדין. לעומת זה באדייט "עמל" ארויסנעמען געלט שלא כדין אבער נישט מיט כוח, נאר מיט א שווינדל פון ליגן - און דאס איז דער זיוף השטרות. איך קום נישט מיט כוח, נאר מיט א ליגנטלעכער תחבולה פעלש איך אז דו ביסט מיר שולדיג, און איך נעם פון דיר געלט שלא כדין. דערפאר ווערט "להטות מדין דלים" אנגערופן "און" - דאס פארלאנגט מאכט און שטארקייט, "לאין אונים עוצמה ירבה" - בעת וואס דאס פעלשן שטרות ווערט אנגערופן "עמל".
פארדרייען דעם דין פון די ארימע - מיט דער קראפט פונעם געזעץ
לְהַטּוֹת מִדִּין דַּלִּים וְלִגְזֹל מִשְׁפַּט עֲנִיֵּי עַמִּי לִהְיוֹת אַלְמָנוֹת שְׁלָלָם וְאֶת־יְתוֹמִים יָבֹזּוּ׃ - אפצונויגן פון דין די ארימעלייט און צו רויבן דאס רעכט פון די עניי עמי, כדי אלמנות זאלן זיין זייער רויב און יתומים זאלן זיי באגנבענען.
די צוויי טיילן שטייען דא קעגן אנאנדער: "החוקקים חקקי און" - כדי "להטות מדין דלים"; "ומכתבים עמל כיתבו" - כדי "להיות אלמנות שללם". זיי מאכן געזעצן פון עוול און פון שקר, און זייער גאנצער ציל איז אז דער דל זאל צום סוף נישט באקומען דאס וואס קומט אים.
למשל: מען שטעלט פעסט אז עס זענען דא הנחות אין שטייערן, אבער נאר פאר ווער עס פארדינט פופצן טויזנט שקל און העכער. מיין הערר, דאס איז דער געזעץ, וואס ווילסטו? למעשה האט מען באגזלט די ארימע, אבער אלעס מכוח דעם געזעץ. אדער תנאי סף אין טענדערס און ביים אננעמען צו דער ארבעט, וואס אויב ביסטו א חרדי קענסטו זיי נישט דורכגיין. מיין הערר, דאס איז דער געזעץ, דער געזעץ פארלאנגט אזוי און אזוי, וואס קען איך טאן אז דו קומסט נישט נאך די קריטעריעס? דער געזעץ אנערקענט נישט קיין ישיבה-לימודים פאר הויכע בילדונג. און פארוואס איז לערנען אין ישיבה ווייניגער בילדונג ווי איינער וואס האט געלערנט אלט-כינעזיש? אדער איינער וואס האט געלערנט טאנץ, אדער ווער עס האט געלערנט אין א פאקולטעט פאר ספארט - דאס ווערט יא פאררעכנט פאר בילדונג, און לימוד התורה ווערט נישט פאררעכנט. מיין הערר, דאס איז דער געזעץ. דאס איז פונקט "החוקקים חקקי און להטות מדין דלים": מען מאכט א געזעץ אויף אזא אופן אז דו זאלסט נישט קענען שטיין אין די תנאים.
און וואס איז דער חילוק צווישן "דין" און "משפט"? זאגט דער מלבי"ם: דער דין דרוקט אויס די טענות - די בעלי דינים, יעדער איינער טענה'ט זיינע טענות, און דער דין ודברים צווישן זיי הייסט דין. און דער משפט איז דאס וואס דער שופט פסק'נט און די הכרעת הדין. "להטות מדין דלים" - ביים שטאפל פון די טענות, "ולגזול משפט עניי עמי" - ביים שטאפל פונעם פסק.
אַזוי האָט בשעתו געזאָגט דער שופט חשין, זכותו תגן עליו ועל שיתמותו: די עלטערן וואָס האָבן געשיקט זייערע קינדער אין תלמודי תורה, האָבן במזיד מוותר געווען אויף דער הנחה וואָס די מדינה האָט באַשטימט פֿאַר ווער עס לערנט אַ לאַנגן לערן-טאָג און באַקומט אַ וואַרעמע מאָלצײַט. וויבאַלד די עלטערן האָבן אויסגעקליבן דעם חינוך המוכר שאינו רשמי, האָבן זיי פֿון זיך אַליין באַשלאָסן אַז זיי זענען נישט באַרעכטיגט צו דער הנחה, וואָרום די הנחה איז געמאַכט געוואָרן נאָר פֿאַר ווער עס געפֿינט זיך אינעם חינוך הכללי. אַזוי האָט ער געזאָגט, אָן קיין בושה און אָן צו פֿילן צי ס'איז דאָ דאָ איפה ואיפה - ווײַל וואָס קען מען טאָן, ס'האַנדלט זיך דאָך פֿון חרדים און נישט פֿון אַראַבער; ווען ס'וואָלט זיך געהאַנדלט פֿון אַראַבער, וואָלט מען זיכער געזאָגט אַז לכבוד זיי האָט די מדינה מחוקק געווען דעם געזעץ. און ער האָט נאָך צוגעגעבן מיט זײַן צירונגדיקער שפּראַך אַז נישט אומזיסט איז דער שטריק געגאַנגען נאָך דעם זענעפֿט, און נאָך געלערנטע יורידישע טענות. און דער עיקר - "לגזול משפט עניי עמי". וואָס זאָל מען טאָן ר' ייִד, די קריטעריומען, דער יועץ המשפטי לאָזט נישט צו, אַ מדינת חוק, מ'קען נישט טאָן וואָס מ'וויל.
דער שלל פֿון די אַלמנות און די ביזה פֿון די יתומים
"להיות אלמנות שללם" - דערפֿאַר האָבן זיי געפֿעלשט שטערות. אַ פֿרוי וואָס איר מאַן איז נפֿטר געוואָרן, און פֿלוצים קומט אַ מענטש און זאָגט איר: מרת, אפֿשר האָט אײַך דער מאַן נישט אויסגעזאָגט אַלע זײַנע געשעפֿטן, אָבער ער איז מיר דאָך שולדיק פֿופֿציק טויזנט דאָלאַר, אָט שטייט עס דאָ געשריבן, גיט אַהער די דירה. ווייסט זי דען וואָס איר מאַן איז געווען שולדיק? זי האָט נישט קיין אַנונג. "ואת יתומים יבוזו" - און דערנאָך רויבט מען די יתומים און מ'נעמט זיי צו פֿאַר קנעכט.
גיט אַכטונג אַז "שלל" און "ביזה" זענען צוויי באַזונדערע זאַכן, ווי מיר האָבן געלערנט אין קאַפּיטל ח': "שלל" איז דאָס וואָס בלײַבט פֿון זיך אַליין ווען דער שׂונא אַנטלויפֿט - דער שׂונא איז אַנטלאָפֿן, און וואָס עס בלײַבט איבער הייסט שלל. און פֿון דעם מאָמענט וואָס מע הייבט אָן נאָכצולויפֿן און יעדער שטעקט אַרײַן אין זײַן טאַש - דאָס איז שוין "ביזה", וואָס יעדער נעמט פֿאַר זיך. און אַזוי שטייט פֿיל מאָל אין מגילת אסתר: "ושללם לבוז" - וואָס זיי האָבן איבערגעלאָזט ביים אַנטלויפֿן, זענען זיי געגאַנגען און יעדער האָט גערויבט פֿאַר זיך. אַזוי אויך דאָ: די אַלמנות זענען זייער שלל, ווײַל ווען ער ווײַזט דעם שטר אַז איר מאַן איז אים שולדיק, פֿאַלט אַלץ וואָס איז איבערגעבליבן גלײַך אַרײַן אין זײַנע הענט ווי אַ צײַטיקע פֿרוכט. און דערנאָך טוט ער אַ מעשׂה און רויבט דאָס קינד פֿון דער אַלמנה און נעמט אים פֿאַר אַ קנעכט - "ובא הנושה לקחת את שני ילדיי לו לעבדים", ווײַל דער פֿאָטער איז געבליבן שולדיק געלט. דאָס איז שוין ביזה: יעדער קומט און רויבט פֿאַר זיך.
אַ יום פקודה און אַ שואה פֿון דער ווײַטנס
וּמַה־תַּעֲשׂוּ לְיוֹם פְּקֻדָּה וּלְשׁוֹאָה מִמֶּרְחָק תָּבוֹא עַל־מִי תָּנוּסוּ לְעֶזְרָה וְאָנָה תַעַזְבוּ כְּבוֹדְכֶם׃ - און וואָס וועט איר טאָן אין דעם טאָג פֿון רעכנשאַפֿט, און פֿאַר דעם פּלוצימדיקן אומגליק וואָס וועט קומען פֿון דער ווײַטנס? צו וועמען וועט איר לויפֿן נאָך הילף, און וווּ וועט איר איבערלאָזן אײַער כּבֿוד?
איר וואָס טוט אַזעלכע שוידערלעכע מעשׂי רשע, וואָס וועט איר טאָן אויף יענעם טאָג ווען דער אויבערשטער וועט פֿאָדערן אַ חשבון אויף אײַערע עבֿירות? אין יענעם טאָג וועלן זײַן צוויי שרעקלעכע זאַכן. דאָס ערשטע - "שואה", וואָס דאָס איז אַ פּלוצימדיקע צרה. ווען אַ צרה איז ערוואַרטעט און מע גרייט זיך אָן דערצו, קען מען זי עפּעס ווי דורכקומען; אָבער אַ צרה וואָס קומט אין איין רגע איז פֿיל שווערער. ווי די שׂריפֿה אין די כרמל-וועלדער: ווען ס'וואָלטן דורכאויס די יאָרן געווען קליינע שׂריפֿות, דאָ קומט אומגעקומען אַ מענטש און דאָ חלילה נאָך איינער, וואָלט מען זיך אָנגעגרייט און דער לעש-דינסט וואָלט געווען בעסער. אָבער ברוך ה' פֿופֿציק און זעכציק יאָר זענען נישט געווען אַזעלכע זאַכן, און פֿלוצים אין איין טאָג ווערן פֿערציק מענטשן אומגעקומען. דאָס איז אַ שואה וואָס קומט אויף איינמאָל, און מיר זענען נישט געווען גרייט צו וויסן ווי אַזוי זיך צו באַגיין דערמיט.
די צווייטע זאַך - "ממרחק תבוא". ווען די צרה קומט פֿון אַ ווײַטן אָרט, ווייסט מען נישט איר מהות און מ'ווייסט נישט וווּהין צו אַנטלויפֿן. ווען די צרה קומט פֿון אַ נאָענטן אָרט, ווייסט מען פֿון וואָס ס'האַנדלט זיך. אַ משל: ווען ס'איז געווען די פּראָבלעם מיט סאַדאַם כוסיין, וואָס האָט מען געטאָן? מ'האָט צוגעקלעפּט טייפּ אויף די פֿענצטער, גענומען גאַז-מאַסקעס און אַטראָפּין-שפּריצן - און אַלץ איז געווען אינגאַנצן איבעריק. פֿאַרוואָס? ווײַל דאָס איז געווען אַ שואה ממרחק. וואָס מצרים האָט ווייסן מיר, וואָס חאַמאַס און כיזבאַלאַ האָבן ווייסן מיר, אָבער ווען דאָס קומט פֿון דער ווײַטנס ווייסט מען נישט וואָס יענער גרייט אָן און וואָס פֿאַר אַן איבערראַשונגען ער האָט אין דער האַנט - אפֿשר פֿאָספֿאָר-שטאָף, אפֿשר סם, אפֿשר גאַז. קומט אויס אַז אַחוץ דער איבערראַשונג אַליין איז דאָ נאָך אַ פּראָבלעם: מ'ווייסט נישט וואָס די איבערראַשונג נעמט אַרײַן. און דערפֿאַר: "על מי תנוסו לעזרה ואנה תעזבו כבודכם".
צוויי שלעכטע ברירות
בִּלְתִּי כָרַע תַּחַת אַסִּיר וְתַחַת הֲרוּגִים יִפֹּלוּ בְּכׇל־זֹאת לֹא־שָׁב אַפּוֹ וְעוֹד יָדוֹ נְטוּיָה׃ - נאָר איינבייגן זיך אונטער אַ געפֿאַנגענעם, און צווישן געהרגעטע וועלן זיי פֿאַלן; ביי דעם אַלעם האָט זיך זײַן כּעס נישט אָפּגעקערט, און זײַן האַנט איז נאָך אויסגעשטרעקט.
דאָס איז אַ גלײַכער המשך פֿונעם פֿריִערדיקן פּסוק, און אויך דאָ זענען די טיילן מקביל: "על מי תנוסו לעזרה" - "בלתי כרע תחת אסיר"; "ואנה תעזבו כבודכם" - "ותחת הרוגים יפּולו". דערקלערט דער מלבי"ם: אין אַ מצבֿ פֿון אַ קאַטאַסטראָפֿע און אַ גרויסער שחיטה, זוכט דער מענטש אַ וועג אַרויס פֿון דער מציאות, און ס'זענען פֿאַראַן פֿאַר אים צוויי וועגן. דער ערשטער - ווער עס וויל ראַטעווען זײַן לעבן, איז גרייט זיך איבערצוגעבן אין די הענט פֿונעם שׂונא, אויפֿצוהייבן אַ ווײַסע פֿאָן און אויפֿהייבן די הענט, אבי צו בלײַבן בײַם לעבן. און דער צווייטער - ווער עס זאָגט: מײַן כּבֿוד איז מיר טײַערער פֿון מײַן לעבן, איך וויל נישט פֿאַלן ווי שאָף צו דער שחיטה, בעסער זאָל איך פֿאַרשריבן ווערן אין די בלעטער פֿון דער היסטאָריע ווי אַ גיבור, און ער קלײַבט אויס טויט ענדערש ווי לעבן.
און אַזוי זאָגט זיי דער נביא: אויב איר וועט זוכן הילף כּדי צו ראַטעווען אײַער לעבן - צו וועמען וועט איר אַנטלויפֿן? איר האָט נישט קיין אַנדער הצלה נאָר איינצוביקן די קני פֿאַרן שׂונא ער זאָל אײַך נעמען פֿאַר געפֿאַנגענע; אײַער לעבן וועט טאַקע געראַטעוועט ווערן, אָבער איר וועט אַרײַנפֿאַלן אין די הענט פֿונעם שׂונא. און אויב איר וועט וועלן אָפּהיטן אײַער כּבֿוד - "ואנה תעזבו כבודכם" - האָט איר נישט קיין אַנדער ברירה נאָר צו פֿאַלן אונטער די געהרגעטע, און אײַער כּבֿוד וועט טאַקע אָפּגעהיט ווערן, אָבער וווּ איז דער מענטש? דער מענטש איז טויט. קומט אויס אַז וואָס פֿאַר אַ ברירה איר זאָלט נישט אויסקלײַבן איז זי שלעכט: אָדער ס'וועט אָפּגעהיט ווערן אײַער כּבֿוד און איר וועט זײַן טויט, אָדער איר וועט בלײַבן בײַם לעבן אָבער דערנידעריקט, איינגעבויגן ווי געפֿאַנגענע וואָס ווערן פֿאַרשלעפּט אין געפֿאַנגענשאַפֿט אין דער האַנט פֿונעם שׂונא.
אשור - שבט אַפּי
פון פסוק ה' גייט דער נביא איבער צו רעדן וועגן אשור. אשור איז די קעניגרייך מיט וועמען מלכות ישראל האט געוואלט מאכן א קשר. ווען זיי האבן געזען אז ארם איז געפאלן און פקח בן רמליהו איז געפאלן, האבן זיי געזאגט: זארג זיך נישט - "לבנים נפלו וגזית נבנה, שקמים גודעו וארזים נחליף". ארם איז געפאלן? נישט געפערלעך, עס וועט קומען אשור. אבער זיי ווייסן נישט אז דאס גופא, אשור, איז דער כלי אין דער האנט פונעם אויבערשטן זיך אפצורעכענען מיט זיי. זיי האבן געטראכט זיי צו ברענגען אלס שותפים צום קריג קעגן יהודה, און צום סוף וועלן ישראל אליין פארטריבן ווערן אין גלות דורך אשור.
הוֹי אַשּׁוּר שֵׁבֶט אַפִּי וּמַטֶּה־הוּא בְיָדָם זַעְמִי׃ - וויי, אשור איז דער שטעקן פון מיין כעס, און דער שטעקן וואס אין זייער האנט איז מיין צארן.
"הוי" - ווידער א לשון פון רופן. אשור מיינט אז ער האט א מלוכה און כח מצד זיך אליין, און ער ווייסט נישט אז ער איז נישט מער ווי דער שבט, דער שטעקן פון מיין כעס און מיין חרון אף. עס האט געגליט מיין כעס אויף די פעלקער און איך האב געוואלט זיי שלאגן, און ווער איז דער שטעקן מיט וועלכן איך שלאג? אשור. און נאך מער: "ומטה הוא בידם זעמי" - אויך זיין ממשלה איז נישט אן א גבול. דער מטה אין זיין האנט איז מיין זעם, און ער קען נישט שלאגן נאר אויף דעם ארט וואו איך בין ברוגז, אויף דעם אויף וועמען איך בין אין כעס און וועמען איך שילט.
און וואס איז דער חילוק צווישן "אַפּי" און "זעמי"? "אף" האט א שייכות מיט קצף - עס איז פאראן אינעווייניגסטער און עס איז פאראן אויסערלעכער; בעת "זעם" דרוקט אויס א קללה, ווי "מה אקוב לא קבה אל ומה אזעום לא זעם ה'", "זעום ה' יפול שם" - א כעס פון וועלכן מען שילט. און אזוי אויך שבט און מטה זענען ביידע שטעקנס, נאר דער קלאפ מיט א מטה טוט מער וויי ווי דער קלאפ מיט א שבט. דעריבער: אשור איז דער שבט אַפּי, אבער ווען איך האב א זעם און וויל שילטן - ווערט ער א מטה וואס שלאגט שטארקער. און דער מלבי"ם לייגט נאך צו: דער שבט און דער מטה דרוקן אויך אויס ממשלה. מען זאגט "שבט מושלים" און אויך "מטה עוז שבט למשול". וואס איז דער חילוק? "שבט" באציט זיך צום קעניג, און דער "מטה עוז" וואס איז אין זיין האנט - דאס זענען די שוטרים וואס גיבן די מכות. זעסטו ווידער אז דער מטה איז דער גרעסערער קלאפ, און דער שבט דער שוואכערער קלאפ.
די גרענעצן פון דער שליחות
בְּגוֹי חָנֵף אֲשַׁלְּחֶנּוּ וְעַל־עַם עֶבְרָתִי אֲצַוֶּנּוּ לִשְׁלֹל שָׁלָל וְלָבֹז בַּז וּלְשׂוּמוֹ מִרְמָס כְּחֹמֶר חוּצוֹת׃ - אויף א חנפ'יש פאלק וועל איך אים שיקן, און אויפן פאלק פון מיין צארן וועל איך אים באפעלן, צו רויבן רויב און צו פלינדערן ביזה, און אים צו מאכן פאר א צעטראטעניש ווי דער ליים פון די גאסן.
"בגוי חנף אשלחנו" - דאס וואס איך האב אים געגעבן א שבט פון הערשער, איז כדי איך זאל אים קענען שיקן אויף א גוי חנף, דאס זענען ישראל, די עשרת השבטים. זאגט דער מלבי"ם: א חנף איז איינער וואס זיין אינעווייניג איז נישט ווי זיין אויסערווייניג, אבער ער טוט נישט די שלעכטס בגלוי. אזוי ווי איינער וואס חנפ'עט: איך שמייכל צו דיר, שלום עליכם, וואס מאכסטו, און אין הארצן זאג איך ער זאל שטארבן. דאס איז א חנף, און דאס איז זייער שלעכט, ווייל ער פירט זיך אויף מיט צביעות אבער טוט נישט דאס שלעכטע בגלוי.
און קעגנאיבער "ומטה הוא בידם זעמי" ווערט געזאגט "ועל עם עברתי אצונו" - ער האט נישט קיין ממשלה צו שלאגן יעדן איינעם, נאר בלויז דעם אויף וועמען איך האב אן עברה און א כעס. דער שבט וואס איך האב פארשאלטן און אויף אים געצארנט איז שבט אפרים, און נישט שבט יהודה וואס זענען געווען צדיקים. דער גאנצער כח פון אשור איז נאר קעגן אפרים, און נישט קעגן יהודה. ווארום ווען אשור איז געקומען קעגן יהודה, זענען אין איין נאכט געפאלן הונדערט און אכציג טויזנט ראשי גייסות. אויף וועמען האט דער אויבערשטער געצארנט? בלויז אויף ישראל. אשור קען נישט שלאגן וועמען ער וויל.
און אפילו אויף די וואס דער אויבערשטער האט געצארנט אויף זיי, האט ער נישט קיין רשות אומצוברענגען, נאר בלויז "לשלול שלל ולבוז בז" - אויף זייער געלט און נישט אויף זייערע נפשות. "ולשומו מרמס כחומר חוצות" - אפילו צו שעדיגן זייערע קערפערס איז אים נישט געגעבן געווארן קיין רשות, נאר זיי צו צעטרעטן ווי חומר וואס טויג צום בויען. זאגט דער מלבי"ם: עס איז פאראן א חילוק צווישן טיט און חומר. טיט איז דאס וואס זאמלט זיך אן ביים ברעג פון ימען און טייכן און אין גרובן, און עס טויג אויף גארנישט. חומר איז ערד וואס ווערט ווייך אין וואסער, און דערנאך ווען מען לייגט דאס אריין אין אויוון קנעט עס זיך און הארטעוועט זיך אויס, און מען מאכט דערפון קריג - דאס וואס מען רופט היינט חימר. כביכול זאגט דער אויבערשטער: איך האב נישט געגעבן פאר אשור קיין רשות זיי אומצוברענגען, נאר זיי צו צעטרעטן ווי חומר וואס טויג צום בויען, וואס מען קען זיי נאך אלץ אויפשטעלן פון זייערע חורבות, ווייל פונעם חומר קען מען צוריק אויפבויען נייע קריג. אבער איך האב אים נישט געהייסן זיי צו צעטרעטן ווי טיט חוצות, זיי אינגאנצן מבטל צו זיין ביז זיי זאלן אויף גארנישט טויגן. ווארום דער גאנצער ציל פון די יסורים איז צוריקצוברענגען בתשובה: איך האב זיי געברענגט אויף די עשרת השבטים אפשר וועלן זיי נישט דארפן גיין אין גלות, אפשר וועלן זיי תשובה טון, אפשר וועלן פון דעם חומר געמאכט ווערן נייע כלי חרס - און נישט כדי זיי צו פארלעשן און אונטערברענגען.
"והוא לא כן ידמה" - די גאוה פון אשור
וְהוּא לֹא־כֵן יְדַמֶּה וּלְבָבוֹ לֹא־כֵן יַחְשֹׁב כִּי לְהַשְׁמִיד בִּלְבָבוֹ וּלְהַכְרִית גּוֹיִם לֹא מְעָט׃ - אבער ער מיינט נישט אזוי, און זיין הארץ טראכט נישט אזוי, נאר צו פארטיליקן איז אין זיין הארץ, און אומצוברענגען נישט ווייניג פעלקער.
אויך דא זענען די מאמרים מקביל איינער צום צווייטן. קעגן "אשור שבט אפי" און "בגוי חנף אשלחנו" ווערט געזאגט "והוא לא כן ידמה" - ער שפירט נישט אז ער איז בלויז דער שטעקן פון מיין כעס, ער פילט נישט אז זיין כח קומט פון מיר, נאר ער מיינט אז ער פארמאגט אן אייגענעם כח. און קעגן "ומטהו בידם זעמי" און "על עם עברתי אצונו לשלול שלל" ווערט געזאגט "ולבבו לא כן יחשוב" - ער מיינט נישט אז דער ציל פון זיין גיין איז זיי צוריקצוברענגען בתשובה, נאר לויט זיין מיינונג איז זיין ציל צו פארניכטן, אומברענגען און פארלענדן.
פירט אויס דער מלבי"ם: דער קדוש ברוך הוא האט באגרענעצט זיין שליחות מיט דריי תנאים. ערשטנס, נישט צו גיין פארניכטן נאר פארריכטן און צוריקברענגען בתשובה, זיי זאלן זיין ווי חומר חוצות און נישט ווי טיט חוצות. צווייטנס, צו הערשן איבער זייער געלט - "לשלול שלל" - און נישט איבער זייערע נפשות. דריטנס, נישט צו טשעפען די צדיקים נאר בלויז די זינדיגע - "ועל עם עברתי אצונו". און ער האט נישט אזוי געטראכט: ערשטנס, "כי להשמיד בלבבו" - און דער מלבי"ם טייטשט, זיי צו פארניכטן פון זייער דת און פון זייער גאט, זיי מבטל צו זיין פון זייער דת. צווייטנס, "ולהכרית גוים" - נישט בלויז צו נעמען געלט, נאר אויך צו הרג'ענען און פארשניידן די גוים אליין. דריטנס, "לא מעט" - איך האב אים געשיקט צו פארשניידן בלויז א חלק, די רשעים, און ער גייט אויף אלעמען, אויפ'ן גאנצן קופה; אלע זענען גלייך אין זיינע אויגן, כצדיק כרשע.
דמיון און מחשבה
און וואס איז דער חילוק צווישן "ידמה" און "יחשוב"? זאגט דער מלבי"ם: דער דמיון נעמט זיינע בילדער פון די חושים. ווען מען טאפט א זאך און מען ווייסט נישט וואס דאס איז, זאגט מען: דאס איז ווייך ווי גומי. און גלייך הויבט מען אן צו פאנטאזירן - וואס דערמאנט מיר דער גומי, שטיוול? א רעדל? דאס איז דער כח הדמיון, וואס נעמט פון די חושים און פארגלייכט. און וויבאלד אזוי, נארט דער דמיון אפ אסאך מאל, ווייל ס'קען זיין אז מ'האט זיך פארגעשטעלט צו איין זאך בעת אין דער אמת'ן איז עס ענליך צו א צווייטער זאך. קעגנאיבער דעם נעמט דער כח המחשבה נישט זיינע יסודות און הקדמות פון די חושים נאר פונעם שכל: מען אנאליזירט לויט די שכל'דיגע הקדמות און ידיעות וואס מען פארמאגט פון פריער.
ביישפילן אויף דמיון: "אל תדמי בנפשך להמלט בית המלך" - דו זעסט בחוש א קעניגליכן פאלאץ און מיינסט אז דארט וועסטו געראטעוועט ווערן, אבער דאס איז א פאלשער דמיון. "ודימית היות אהיה כמוך" - אויך דא איז עס א נארנדיגער דמיון. און פון דעם פועל קומט אויך דער אויסדרוק "דמה": "אדם להבל דמה", און אזוי אויך "אותי דימו להרג" - דער לוי אין פרשת פילגש בגבעה, וואס מען האט נישט באמת געוואלט אים הרג'ענען נאר אזוי האט זיך געדאכט, און צום סוף האט מען געהרג'עט זיין פילגש. "נדמה" מיינט אז דאס איז נישט באמת. ווידער אום איז מחשבה נאנט צום אמת, ווייל אירע הקדמות קומען פונעם שכל. און דערפאר שטייט אין אסתר "אשר חשב על היהודים לאבדם" - זיין מחשבה איז כמעט נתקיים געווארן, ער האט עס געקענט טון, ס'זענען געלאפן מחשבות אין זיין הארץ, און ס'איז נישט געווען סתם א פאלשער דמיון.
און לויט דעם: "והוא לא כן ידמה" - ער שטעלט זיך גארנישט פאר אז ער איז א שבט און א שטעקן וואס ווערט געשיקט מאת השם, נאר ער מיינט אז זיין כח איז זיין אייגענער. "ולבבו לא כן יחשוב" - ער טראכט אויך נישט אז אפילו אויב ער איז יא געשיקט געווארן, טאר ער נישט טשעפען נאר בלויז דעם וועמען דער אויבערשטער האט אים באפוילן צו טשעפען.
"הלא שרי יחדיו מלכים" - די ראיות פון אשור
כִּי יֹאמַר הֲלֹא שָׂרַי יַחְדָּו מְלָכִים׃ - ווייל ער וועט זאגן: זענען דען נישט מיינע שרים צוזאמען ווי קעניגן?
דא ערקלערט דער נביא פארוואס אשור פארשטייט נישט אז ער איז דער שבט אפו פונעם אויבערשטן און דער שטעקן פון זיין כעס. ער זאגט: וויאזוי קען מען זאגן אז מיין ממשלה קומט נישט פון מיין אייגענעם כח? מיין כח איז דאך אזוי גרויס, אז יעדער איינער פון מיינע שרים פארמאגט א גרויסע ארמיי און א ממשלה ווי א מלך. זעט וויפיל שרים איך פארמאג, וויפיל ממשלה, וויפיל חשוב'ע לייט אין מיין קעניגרייך. מיין כח קומט פון דער ריבוי מחנות און מיין ארמיי, און נישט פון קיין שום אנדערן.
הֲלֹא כְּכַרְכְּמִישׁ כַּלְנוֹ אִם־לֹא כְאַרְפַּד חֲמָת אִם־לֹא כְדַמֶּשֶׂק שֹׁמְרוֹן׃ - איז דען נישט כרכמיש אזוי ווי כלנו? צי איז נישט ארפד ווי חמת? צי איז נישט דמשק ווי שומרון?
און אשור גייט ווייטער מיט זיינע ראיות: איך גלייב נישט אז איך בין א שטעקן אין דער האנט פונעם אויבערשטן, און איך וועל עס אויפווייזן. פונקט ווי איך האב איינגענומען כרכמיש, אזוי האב איך איינגענומען כלנו, און אזוי אויך ארפד און חמת, דמשק און שומרון. קען דען זיין אז אין אלע די שטעט איז אפילו נישט געווען איין שטאט וואס האט נישט געזינדיגט? זיכער איז דארט געווען איין שטאט וואס האט נישט געהאט קיין רשעים, און דאך האב איך יענע אויך איינגענומען - א סימן אז איך בין נישט קיין שטעקן אין דער האנט פונעם אויבערשטן, נאר מיט מיין אייגענעם כח און שטארקייט האב איך אלעמען איינגענומען. און אויב דו וועסט ענטפערן אז יעדער האט געזינדיגט און דערפאר זענען זיי באשטראפט געווארן, און איך בין נאך אלץ א שטעקן אין גאט'ס האנט - וואלט דאך יעדער פאלק געדארפט באשטראפט ווערן לויט דער מאס פון איר זינד, בעת איך האב אלע איינגענומען גלייך. אפילו אויב אלע האבן געזינדיגט, איז זייער זינד דאך אוודאי נישט געווען גלייך. פון דעם איז א ראיה אז נישט זייער חטא האט גורם געווען זייער חורבן, און איך בין נישט קיין שטעקן אין גאט'ס האנט נאר איך וועל מיט מיין בחירה חפשית. אזוי טענה'ט אשור.
א קל וחומר פון די עבודה זרה קעניגרייכן
כַּאֲשֶׁר מָצְאָה יָדִי לְמַמְלְכֹת הָאֱלִיל וּפְסִילֵיהֶם מִירוּשָׁלַ͏ִם וּמִשֹּׁמְרוֹן׃ - אַזוי ווי מײַן האַנט האָט דערגרייכט די קעניגרײַכן פֿון די אלילים, וואָס זייערע געצן זענען געווען מער פֿון די פֿון ירושלים און שומרון (אָדער: געבראַכט געוואָרן פֿון ירושלים און פֿון שומרון).
און ער פֿירט ווײַטער אויס און טענה'ט: אויב אַזוי, איז דאָך אַ קל וחומר אַז איך וועל קענען אײַננעמען אויך ירושלים. וואָראם מײַן האַנט האָט באַוויזן צו באַזיגן די "ממלכות האליל" - קעניגרײַכן וואָס האָבן געדינט אלילים מיט אַ גרויסער התמדה, און נישט בלויז דאָס, נאָר זיי האָבן מקדיש געווען זייער גאַנצע מלכות פֿאַר יענע אלילים און גערופֿן זייער קעניגרײַך אויף זייער נאָמען: דאָס קעניגרײַך פֿון יענעם אליל, דאָס קעניגרײַך פֿון אַן אַנדער אליל. און ווען יענע אלילים וואָלטן געהאַט עפּעס אַ כּוח, וואָלטן זיי מיך דאָך אָפּגעשטעלט. אָט האָב איך אײַנגענומען דווקא די קעניגרײַכן וואָס האָבן געלויבט און דערהויבן זייערע אלילים אויפֿן העכסטן שטאַפּל און גערופֿן זייער מלכות אויף זייער נאָמען, אַזוי אַז די אלילים האָבן כּביכול געהאַט אַן אינטערעס צו פֿירן זייער קריג - און זיי האָבן נישט געקעמפֿט. און אויב די דאָזיקע, וואָס האָבן אַזוי פֿיל מתמיד געווען אין עבודה זרה, זענען אײַנגענומען געוואָרן דורך מיר, על אחת כמה וכמה ירושלים, וואָס זענען נישט אַזוי מתמיד אין דער עבודה פֿון זייער גאָט. וואָראם לויט זײַן בליק זענען דער בורא עולם און די אַנדערע אלילים גלײַך, עפרא לפומיה.
און רש"י טײַטשט דאָ אַ שרעקלעכע זאַך: "מכאן שרשעי ישראל היו מספיקין דמות עבודה זרה שלהם לכל האומות סביבותם", און נאָכדעם ווי די וואָס האָבן געדינט די פֿסילי שומרון וירושלים זענען אַרײַנגעפֿאַלן אין מײַנע הענט און זייערע געצן האָבן זיי נישט געראַטעוועט, אַזוי אויך וועלן שומרון און ירושלים נישט געראַטעוועט ווערן. שוידערלעך צו הערן: ארץ ישראל איז געווען דער צענטער פֿון פּראָדוקציע פֿאַר פֿסילים און עבודה זרה! און ווער האָט צושטעלט עבודה זרה פֿאַר די ממלכות האליל? פֿון ירושלים און פֿון שומרון. די פֿאַבריקן זענען געווען דאָ, נישט אין כינע. פֿון דאַנען האָט מען געפֿירט אלילים צו אַלע איבעריקע פֿעלקער. און אשור טענה'ט: אויף וועמען האָט איר זיך צו פֿאַרלאָזן? איר זאָגט אַז איר זענט דער הויפּט־צענטער פֿון דער פּראָדוקציע - ר' איד, דײַן סחורה האָב איך שוין געזען ווי זי אַרבעט. וואו אַהין האָט איר געליפֿערט? צו אַלע יענע ערטער. האָבן דען אײַערע אלילים עפּעס אויפֿגעטאָן? האָבן זיי געראַטעוועט די מלוכות וואָס האָבן געקויפֿט פֿון אײַך? אויב אַזוי, וועל איך אײַך אויך אײַננעמען, הגם איר זענט אַליין די פֿאַבריקאַנטן.
"כן אעשה לירושלים" - און דער טעות פֿון אשור
הֲלֹא כַּאֲשֶׁר עָשִׂיתִי לְשֹׁמְרוֹן וְלֶאֱלִילֶיהָ כֵּן אֶעֱשֶׂה לִירוּשָׁלַ͏ִם וְלַעֲצַבֶּיהָ׃ - צי דען נישט, אַזוי ווי איך האָב געטאָן צו שומרון און צו אירע אלילים, אַזוי וועל איך טאָן צו ירושלים און צו אירע געצן.
און אויב איר וועט זאָגן: צי קען מען דען פֿאַרגלײַכן די דאָזיקע אלילים - וואָס "אליל" איז מלשון "אל", לשון "לא" (ניין / גאָרנישט), וואָס עס איז נישטאָ אין אים קיין שום כּוח - צום גאָט פֿון הימל און ערד? אויף דעם ברענגט ער אַ נאָכפֿאָלגנדיקע ראיה: איך האָב דאָך שוין געטאָן מיט שומרון און מיט אירע אלילים. און שומרון איז דאָך געווען פֿון עם ישראל. מיר שטייען דאָ פֿאַר דעם כיבוש פֿון יהודה, אין דער צײַט פֿון דער באַלאַגערונג, נאָכדעם וואָס יאָרן פֿריִער האָט ער שוין אײַנגענומען שומרון. און אויב שומרון, וואָס איז די ממלכה פֿונעם קדוש ברוך הוא, ממלכת ישראל, האָב איך מצליח געווען צו באַזיגן און דער גאָט פֿון ישראל האָט זיי נישט געראַטעוועט - אַזוי וועל איך מצליח זײַן אײַנצונעמען אויך יהודה, און דער גאָט פֿון ישראל וועט זיי נישט ראַטעווען.
אָבער וווּ ליגט זײַן טעות? ער אַליין זאָגט דאָך מיט זײַן אייגענער שפּראַך: "כאשר עשיתי לשומרון ולאליליה". שומרון האָבן פֿאַרלאָזט דעם אויבערשטן און געהאַט אלילים, דערפֿאַר האָסטו זיי באַוויזן צו באַזיגן. ער מיינט צו זאָגן אַז סײַ זייער גאָט און סײַ די אלילים האָבן זיי נישט געראַטעוועט, אָבער ער מאַכט אַ ביטערן טעות: פֿון דעם מאָמענט וואָס זיי האָבן זיך גענומען אלילים, האָבן זיי פֿאַרלאָזט זייער גאָט, און דער קדוש ברוך הוא האָט מער נישט קיין "אינטערעס" זיי צו ראַטעווען, און אַדרבה - דו אַליין ביסט דער עונש פֿאַר זיי. אָבער מלכות יהודה זענען נאָך אַלץ צדיקים, דאָס איז דער דור פֿון חזקיהו המלך, און מיר וועלן ווײַטער זען ווי צדיקים די מענטשן פֿון יענעם דור זענען געווען. און זייער גאָט האָט אַ גרויסן ווילן און חשק צו שיצן אויף זײַן פֿאָלק.
אלילים און עצבים
און וואָס איז דער חילוק צווישן "אלילים" און "עצבים"? זאָגט דער מלבי"ם: "עצבים" ווערן אַזוי גערופֿן צוליב דער מלאכה פֿון זייער מאַכן, ווי "העצב נבזה" - די האַנט־אַרבעט פֿון עצבים, די פֿאָרעם ווי מען מאַכט זיי, און אויף דעם נאָמען הייסן זיי עצבים. און עס איז פֿאַראַן אַ דרש אין חז"ל אַז זיי הייסן עצבים ווײַל זיי מאַכן טרויעריק (מעציבים) זייערע דינער: ער שעכט פֿאַר זיי, ער ברענט קטורת פֿאַר זיי, ער בוקט זיך און דאַוונט צו זיי - און ער בלײַבט נאָר מיט עצבון (פֿאַרדראָס און טרויער), וואָראם יענער אָפּגאָט גיט אים גאָרנישט. ווידער "אלילים" באַטײַט אַז עס איז נישטאָ אין זיי קיין שום ממשות, ווי "רופאי אליל כולכם" וואָס איוב האָט געזאָגט צו זײַנע חבֿרים - איר זוכט פֿאַר מיר לײַכטע רפֿואות וואָס האָבן נישט קיין ממש, אַלערליי תירוצים פֿאַרוואָס איך לײַד.
און לויט דעם: די אלילים פֿון שומרון האָט ער שוין אײַנגענומען, און ער האָט שוין געוווּסט וועגן זיי אַז עס איז נישטאָ אין זיי קיין שום ממשות, דערפֿאַר האָט ער זיי גערופֿן "אליליה" - עס איז שוין דערוויזן געוואָרן אַז דאָס איז "אל", דאָס איז "לא", גאָרנישט מיט נישט. אָבער די פֿון ירושלים האָט ער נאָך נישט אײַנגענומען, דעריבער האָט ער זיי גערופֿן "עצביה" - יענע געצײַג און מלאכה וואָס איר דינט; ער האָט נאָך נישט אויספּראָבירט צי ער קען זי באַזיגן, ער גלייבט טאַקע אַז יאָ, אָבער ער קען עס נאָך נישט אָנרופֿן "אליל" אַז עס האָט נישט קיין ממשות, ווײַל ער האָט נאָך נישט פּרובירט. דעריבער האָט ער עס מגדיר געווען מיט דעם באַגריף פֿון "עצבים".
צוזאַמענפֿאַסונג:
דער אָנהייב פֿונעם קאַפּיטל איז אַ שאַרפֿע תוכחה אויף דער קאָרופּציע פֿון די געזעצגעבער און שופֿטים: פֿאַלשע געזעצן פֿון אָוֶן וואָס פֿאַרדרייען דעם דין פֿון די אָרעמעלײַט, און פֿאַלשע שטרות פֿון עָמָל וואָס באַרויבן אַלמנות און יתומים - און דער נבֿיא פֿרעגט זיי וואָס זיי וועלן טאָן אין דעם יום פֿקודה און בײַ דעם פּלוצעמדיקן חורבן וואָס קומט פֿון דער ווײַטנס, וווּ אַלע ברירות זענען שלעכט: אָדער געפֿאַנגענשאַפֿט אָדער טויט. פֿון פּסוק ה' גייט דער נבֿיא אַריבער צו אשור, און לערנט אונדז אויס אַ גרויסן יסוד: אשור איז נישט מער ווי דער שבֿט אַפּו און דער מטה זעמו פֿונעם קדוש ברוך הוא, און זײַן שליחות איז באַגרענעצט מיט דרײַ גרענעצן - צו פֿאַרריכטן און נישט צו פֿאַרניכטן, צו רויבן געלט און נישט קיין נפֿשות, און צו טרעפֿן אין די זינדיקע און נישט אין די צדיקים. נאָר אשור שטעלט זיך דאָס נישט פֿאָר און טראַכט נישט אַזוי: ער שרײַבט דעם כּוח צו צו זיך אַליין, צו דער פֿילקייט פֿון זײַנע שׂרים און מחנות, און ברענגט ראיות פֿון די זיגן איבער כּרכּמיש און כּלנו, אַרפּד און חמת, דמשק און שומרון, און פֿון אַ קל וחומר פֿון די ממלכות האליל - ביז ער רופֿט אויס "כן אעשה לירושלים ולעצביה". און דאָ ליגט זײַן טעות: שומרון איז געפֿאַלן ווײַל זי האָט פֿאַרלאָזט איר גאָט און גענומען פֿאַר זיך אלילים, אָבער יהודה אין דעם דור פֿון חזקיה זענען צדיקים, און דער גאָט פֿון ישראל האָט אַ ווילן און אַ באַגער צו באַשיצן זײַן פֿאָלק.