פתיחה
קאפיטל ז' אין ישעיהו באהאנדלט די באגעגעניש צווישן דעם נביא ישעיהו און אחז מלך יהודה, אין דער צייט ווען רצין מלך ארם און פקח בן רמליהו מלך ישראל קומען ארויף קעגן ירושלים. אין דעם טייל פונעם קאפיטל קומען מיר צום הארץ פונעם ענין: הקדוש ברוך הוא שלאגט פאר פאר אחז ער זאל בעטן אן אות, אחז זאגט זיך אפ מיט א טענה פון א פאלשע 'יראת שמים', און דער נביא דעקט אויף זיין אמת'ן פנים. פון דא און ווייטער ווערט אנטפלעקט די נבואה פון פורענות דורך מלך אשור - דער זעלבער קעניג אויף וועמען אחז האט אויסגעוועלט צו בטוח זיין אנשטאט צו בטוח זיין אין ה'.
שאל לך אות - העמק שאלה או הגבה למעלה
וַיּוֹסֶף יְהֹוָה דַּבֵּר אֶל־אָחָז לֵאמֹר׃ שְׁאַל־לְךָ אוֹת מֵעִם יְהֹוָה אֱלֹהֶיךָ הַעְמֵק שְׁאָלָה אוֹ הַגְבֵּהַּ לְמָעְלָה׃ - און ה' האט ווייטער גערעדט צו אחז אזוי צו זאגן: בעט דיר אן אות פון ה' דיין גאט, פארטיף דיין בקשה אדער הייב עס העכער אויף אויבן.
"ויוסף ה' דבר אל אחז" - עס מיינט נישט אז הקדוש ברוך הוא האט חלילה משפיע געווען זיין נבואה אויף דעם פארדארבענעם רשע, נאר ער רעדט מיט ישעיהו און גיט אים איבער נאך א שליחות צו גיין איבערגעבן פאר אחז. און אזוי זאגט ער אים: איך זע אז דו גלייבסט נישט, דעריבער "שאל לך אות מאת ה' אלוקיך", בעט דיר אן אות און א סימן. און לכאורה, צי מעג מען דען מנסה זיין דעם אויבערשטן? עס איז דאך אסור! אבער ווען דער רבונו של עולם אליין זאגט דיר "פרוביר מיך אויס" - אדרבה, דאס איז דאך וואס הקדוש ברוך הוא וויל.
וואס מיינט "העמק שאלה או הגבה למעלה"? ערקלערט דער מלבי"ם: בעט דיר אן אות טיף אונטן אדער אויבן אין הימל. "העמק" - אן ערדישער אות פונעם עולם הזה; "הגבה" - אן אות פון הימל, ווי למשל אז די זון זאל צוריקגיין אהינצוס, אזוי ווי עס איז געשען צו זיין זון חזקיהו.
און פארוואס פעלט אויס די ביידע מעגליכקייטן? פארענטפערט דער מלבי"ם: א מענטש וואס בעט אן אות, בעט דאס אויף איינעם פון צוויי אופנים. אדער אן אות פאר מיר אליין, כדי איך זאל גלייבן, אדער בין איך שוין יא א מאמין און איך בעט אן אות כדי אנדערע זאלן אויך גלייבן. דעריבער האט ער אים געזאגט: אויב דו בעטסט אן אות בלויז פאר דיר אליין, דארפסטו נישט קיין גוזמא'דיגן אות; אויך א קליינער ערדישער סימן איז דיר גענוג - טוי אויף דער וואל און נישט אויף דער ערד, אדער פארקערט, אדער אפילו סיי וועלכער קליינער סימן מיט די געלט אין דיין בייטל. דאס איז אויך בעסער, ווייל "כבוד אלוקים הסתר דבר", און דער אויבערשטער וויל בעסער ממעט זיין אין נסים. אבער אויב דו בעטסט אן אות לטובת דעם ציבור, אז יעדער זאל וויסן און זיך בארואיגן און נישט מורא האבן פון דער אנקומעניש פון רצין און פקח בן רמליהו - דעמאלט "הגבה למעלה", איך גיב דיר די רשות צו בעטן אפילו אן אות אין הימל, כדי אלע זאלן זען אז דער בורא עולם זאגט צו און שטייט הינטער זיין הבטחה.
און דער מלבי"ם באטאנט דא א וויכטיגן יסוד: "אות" באדייט א סימן, אזוי ווי "וישם ה' לקין אות", און עס מוז נישט זיין קיין זאך וואס גייט ארויס מגדר הטבע. אבער ווידער "מופת" איז א זאך וואס גייט ארויס פונעם טבע, וואס איז נישט לויט דער געווענליכער סדר פונעם טבע.
"לא אשאל ולא אנסה" - צדקות אדער כפירה?
וַיֹּאמֶר אָחָז לֹא־אֶשְׁאַל וְלֹא־אֲנַסֶּה אֶת־יְהֹוָה׃ - און אחז האט געזאגט: איך וועל נישט בעטן און איך וועל נישט מנסה זיין ה'.
לכאורה, מה נאה ומה יאה! אחז זעט דאך אויס ווי א צדיק גמור: עס שטייט דאך "לא תנסון את ה' אלוקיכם", און איך וועל דאך נישט קומען בעטן פונעם הקדוש ברוך הוא קיין אותות ומופתים. נאר עס איז דא דא א קליינע פראבלעם: גלייך דערנאך טוט ער פונקט דאס פארקערטע - ער פאלגט נישט די רייד פונעם נביא און ער האנדלט קעגן זיי. אויב אזוי, וויאזוי שטימען די דאזיגע דיבורים פון אמונה און חיזוק מיט זיינע מעשים?
ערקלערט דער מלבי"ם: ווען עס וואלט געווען אז די דאזיגע ערקלערונג פון אחז שטאמט באמת פון צדקות, ווי עס זעט אויס פון פשטות פונעם פסוק, וואלט דער סדר געדארפט זיין פארקערט. ווען זיין כוונה וואלט געווען אז ער בעט נישט ווייל ער גלייבט אין ה' אפילו אן קיין אות און מופת, וואלט ער געדארפט פריער זאגן "לא אנסה" - עס איז דאך אסור מנסה צו זיין דעם אויבערשטן, און ווי קען איך אים דען פרעגן? דאס הייסט: איך וועל נישט אויספרובירן פאר מיין אייגענעם געברויך, ווייל איך בין שוין זיכער און איך האב קיין שום ספקות נישט; און אויך וועל איך נישט בעטן פאר אנדערע, ווייל וואס ה' זאגט איז דאך געטריי פאר אלעמען. אבער גיט א קוק: ער האט פארדרייט דעם סדר און געזאגט "לא אשאל ולא אנסה".
פון דאַנען לערנט מען אַז זיין כוונה איז געווען: איך וועל נישט פֿרעגן צוליב אַנדערע, און אויך נישט פּרואוון צוליב זיך אַליין. פֿאַרוואָס? ווייל איך וויל נישט קיין אותות און איך וויל נישט קיין מופתים, וואָראם אויב ס'וועלן זיין אותות און מופתים וועלן זיי מיך צווינגען צו גלייבן אין הקדוש ברוך הוא. און אויב איך וועל פֿרעגן צוליב אַנדערע - וואָס וועט געשען? ס'וועט נתקדש ווערן שם שמים דורך מיר; מענטשן וועלן זען אַז דער בורא עולם האָט אָפּגעשטעלט די זון און זיי האָבן גאָרנישט מורא צו האָבן. און איך זאָל זיין אַ גורם צו קידוש השם? אַ גרויסן דאַנק, איך בין נישט אינטערעסירט. און אויך פֿאַר זיך אַליין וועל איך דאָס נישט טאָן, ווייל אַלע אותות און מופתים וועלן מיך נישט ברענגען צו קיין אמונה - איך האָב דעם בעל, איך האָב מיין עבודה זרה, און קיין שום אות און מופת וועט מיך נישט איבערצייגן.
און דערפֿאַר האָט ער דווקא פֿאַרקערט דעם סדר: לויטן ריכטיקן סדר וואָלט ער געדאַרפֿט פֿריִער שטעלן זיך אַליין, ווייל דער אות איז קודם כל באַשטימט צו שטאַרקן דיך און הערשט דערנאָך דאָס פֿאָלק. אָבער ער האָט אָנגעהויבן מיט "לא אשאל", ווייל זיין כוונה איז צו זאָגן: קודם כל און פֿאַר אַלץ, צו שטאַרקן דאָס פֿאָלק וויל איך זיכער נישט, וואָס דאָס איז די גרעסערע זאַך, און אַפֿילו פֿאַר זיך אַליין וויל איך נישט, ווייל אויך איך האָב נישט קיין אמונה אין די רייד פֿון הקדוש ברוך הוא.
און אַזוי האָבן מיר טאַקע געזען ווייטער, און אַזוי איז מפורש אין מלכים ב' פרק ט"ז: ער האָט נישט צוגעהערט צו די רייד פֿונעם נביא, נאָר ער האָט געשיקט אַ שוחד צום מלך אשור. און צום סוף האָט דאָס גורם געווען צו פֿאַרגרעסערן דעם עוון פֿונעם מלך אשור, וואָס יעדן מאָל איז ער צוריקגעקומען פֿון דאָס ניי, וויבאַלד ער האָט געזען אַז דאָס איז אַן אומאויסשעפּלעכער קוואַל פֿאַר געלט און גאָלד. און אַז מ'זעט אַז ער האָט נישט צוגעהערט, איז אַ סימן אַז אויך די דאָזיקע דערקלערונג איז נישט געווען קיין דערקלערונג פֿון אמונה.
"שמעו נא בית דוד" - די תוכחה פֿונעם נביא
וַיֹּאמֶר שִׁמְעוּ־נָא בֵּית דָּוִד הַמְעַט מִכֶּם הַלְאוֹת אֲנָשִׁים כִּי תַלְאוּ גַּם אֶת־אֱלֹהָי׃ - און ער האָט געזאָגט: הערט אויס, בית דוד, איז דען ווייניק פֿאַר אייך צו פֿאַרמאַטערן מענטשן, אַז איר פֿאַרמאַטערט אויך מיין גאָט?
פֿאַרוואָס "שמעו נא בית דוד" און נישט "שמע נא אחז"? זאָגט דער רד"ק: כּדי אים צו גנאי'ן, האָט ער אים נישט גערופֿן ביי זיין נאָמען. און מיר האָבן שוין מסביר געווען עטלעכע מאָל, אַז ווען מען וויל זיך ווענדן צו אַ מענטש אויף אַ וועג פֿון בזיון, רופֿט מען אים "בן פלוני". אַזוי האָט שאול שטענדיק אָנגערופֿן דוד'ן "בן ישי" - "בוחר אתה לבן ישי". די באַדייטונג דערפֿון איז: דער מענטש איז אַ בן בלי שם, ער האָט נישט קיין אייגענעם נאָמען; זיין פֿאָטער איז טאַקע געווען גרויס, אָבער ער אַליין איז נישט ווערט אַפֿילו אָנגערופֿן צו ווערן ביים נאָמען. און אַזוי אויך ביי אחימלך, וואָס שאול האָט זיך געווענדט צו אים "בן אחיטוב" - צי איז אמת די זאַך וואָס דו האָסט געטאָן, אַז דו ביסט געגאַנגען און געהאָלפֿן דוד'ן און אים געגעבן די שווערד און פֿון לחם הפנים. אַזוי אויך דאָ: "שמעו נא בית דוד" - איר זענט נישט ראוי נאָר צוליב דעם נאָמען פֿונעם קעניג דוד, און אויך דער זכות געראַטעוועט צו ווערן איז נישט אייער זכות נאָר דער זכות פֿון דוד.
"המעט מכם הלאות אנשים" - וואָס מיינט "לאות"? מידקייט, שוואַכקייט, פֿעלן פֿון כּוח. איז עס אייך נישט גענוג וואָס איר לייגט צו אַ שוואַכקייט צו מענטשן, דאָס הייסט די נביאים וואָס קומען און רעדן בשם ה'; איר מיינט אַז מיר האָבן נישט קיין כּוח און מיר באַקומען נישט קיין שליחותן פֿון הקדוש ברוך הוא - "כי תלאו גם את אלוהי", איר וואַרפֿט אַ באַשולדיקונג פֿון חוסר כּוח אויך קעגן דעם בורא עולם, כּביכול ער איז נישט בכּוח צו מאַכן אַן אות און מופת. און דרך אגב, פֿון דאַנען איז פֿאַראַן נאָך אַ באַווייז אַז אחז'ס זאָגן "לא אשאל ולא אנסה" איז נישט געקומען פֿון צדקות, ווייל גלייך דערנאָך מוסר'ט אים דער נביא אַז ער לייגט צו צום באַשעפֿער אַ לאות און אַ פֿעלער פֿון כּוח.
"הנה העלמה הרה" - וואָס איז דער אות?
לָכֵן יִתֵּן אֲדֹנָי הוּא לָכֶם אוֹת הִנֵּה הָעַלְמָה הָרָה וְיֹלֶדֶת בֵּן וְקָרָאת שְׁמוֹ עִמָּנוּ אֵל׃ - דעריבער וועט דער גאָט אַליין אייך געבן אַן אות: אָט איז די יונגע פֿרוי טראָגעדיק און וועט געבערן אַ זון, און זי וועט רופֿן זיין נאָמען עמנו אל.
דו ווילסט נישט בעטן קיין אות - דעריבער וועט הקדוש ברוך הוא פֿון זיך אַליין אייך געבן אַן אות. זאָגט דער מלבי"ם: אַ סך האָבן געפּרואווט זוכן וווּ דאָ איז דער אות און דער מופת, און אַ טעות איז געווען אין זייער האַנט. וואָראם מיר האָבן שוין מסביר געווען אַז אַן "אות" מוז נישט זיין קיין שינוי הטבע, נאָר אַן אות איז אַ סימן - "וישם ה' לקין אות", ער האָט אים נישט געמאַכט קיין נס און קיין מופת, נאָר אַ סימן. אַזוי אויך דאָ, "יתן ה' לכם אות" מיינט אַז הקדוש ברוך הוא וועט געבן אַ סימן.
און וואָס איז דער ענין פֿון דעם דאָזיקן סימן? לערנט אונדז דער מלבי"ם אַ גרויסן כּלל: ווען ס'קומט אַ גוטע גזירה אויף כלל ישראל, קומט זי תמיד מקוים צו ווערן, און קיינמאָל האָט זיך דער הקדוש ברוך הוא נישט צוריקגעצויגן פֿון אַ גוטער זאַך וואָס ער האָט נגזר געווען אויף ישראל, חוץ איין איינציק מאָל. פֿאַרקערט אָבער, אַ גזירה לרעה איז נישט קיין מוכרח אַז זי זאָל מקוים ווערן, ווייל ס'איז מעגלעך אַז דאָס פֿאָלק וועט תשובה טאָן, הקדוש ברוך הוא וועט זיך אומקערן פֿון זיין חרון אף און מבטל זיין די גזירה. און דערפֿאַר, ווען מען וויל בוחן זיין אַ נביא, זאָגט מען אים נישט ער זאָל נבואה זאָגן אויף שלעכטע זאַכן וואָס גייען קומען, ווייל אויב ער וועט זאָגן אַ שלעכטע זאַך און זי וועט נישט מקוים ווערן, איז דאָס נישט קיין ראיה אַז ער איז אַ נביא שקר; נאָר מען זאָגט אים: זאָג אונדז וואָס פֿאַר אַ גוטס וועט געשען אין אַ וואָך אַרום, און אויב ס'איז אמת אין זיין מויל - וועט די זאַך מקוים ווערן.
לייגט צו דער מלבי"ם: דער גאַנצער כּלל, אַז אַ נבואה לרעה מוז נישט אומבאַדינגט מקוים ווערן, איז געזאָגט געוואָרן מיטן תנאי אַז ס'איז נישט געמאַכט געוואָרן דערויף קיין אות און סימן אויף דער ערד. אָבער ווען ס'איז געמאַכט געוואָרן דערויף אַן אות און סימן אויף דער ערד - וועט די זאַך בהכרח מקוים ווערן. און דאָס איז אַ שיטה פֿונעם מלבי"ם וואָס מיר האָבן שוין געלערנט עטלעכע מאָל און מיר באַגעגענען זי כּסדר: ווען מען זעט אַז הקדוש ברוך הוא הייסט דעם נביא נעמען אַ מגילה און אָנשרייבן דערויף אַזוי און אַזוי, זי אַריינלייגן אין אַ פֿלאַש און אַריינוואַרפֿן אין ים, אָדער נעמען פֿיילן און שיסן אין דער ריכטונג פֿון ארם און דערנאָך קלאַפּן מיט די פֿיילן צו דער ערד, און נאָך גשמיות'דיקע פּעולות - פֿרעגט מען זיך: איז דען נישט גענוג אַן אמירה? צו וואָס פֿעלט אויס דער גאַנצער שפּיל, די הוצאה מן הכוח אל הפועל? ס'איז דאָך דאָ אַן אמירה פֿונעם בורא עולם און דאָס איז גענוג! זאָגט דער מלבי"ם: ניין. מיט אַן אמירה אַליין איז נישט קיין מוכרח אַז די זאַך זאָל מקוים ווערן; אָבער אויב הקדוש ברוך הוא באַפֿעלט צו נעמען פֿיילן און שיסן אין דער ריכטונג פֿון ארם און מאַכן אַ גאַנצן מהלך - זאָלסטו וויסן אַז די זאַך וועט מקוים ווערן מיט אַ גאַנצער זיכערקייט. וואָראם מ'האָט פֿאַרוואַנדלט די זאַך פֿון אַ גייסטיקער, אַבסטראַקטער מציאות אין אַ גשמיות'דיקער מציאות, און אין דעם מאָמענט וואָס מ'האָט עס אַראָפּגעבראַכט צו גשמיות וועט דאָס מקוים ווערן - דאָס זענען נישט בלויז קיין דיבורים נאָר מעשים.
דערפאר זאגט דער נביא: ה' וועט אייך געבן אן אות - דער קדוש ברוך הוא וועט אראפברענגען די זאך פון דער בלויזער מציאות אין געדאנק למעשה בפועל. "הנה העלמה הרה ויולדת בן וקראת שמו עמנו אל". ס'איז נאך נישט ערקלערט געווארן וואס ס'וועט פאסירן בפועל, אבער ס'איז קלאר אז דער אות קומט מרמז זיין אז דאס איז נישט בלויז א רוחניות'דיגע מציאות וואס מ'קען זאגן אויף דעם אפשר יא אפשר נישט, נאר די זאך וועט ממש געשען. און דערפאר, אלע יענע מפרשים וואס האבן דא געזוכט א מופת און א נס און עפעס העכער פון דער טבע, לויט'ן מלבי"ם האבן זיי נישט ריכטיג גערעדט, ווייל דער אות דא איז נישט קיין זאך העכער פון דער טבע, נאר א סימן אראפצוברענגען די זאך פון אן אמירה צו א קיום און למעשה בפועל.
און ווער איז די עלמה? לויט'ן מלבי"ם, און אזוי ערקלערט אויך רש"י, רעדט מען פון דעם נביא'ס ווייב, און אזוי זעט מען אויך אינעם קומענדיגן פרק. דער רד"ק ערקלערט אז די עלמה איז דעם מלך אחז'ס ווייב, און לויט זיין מהלך איז דער מופת מיט דעם וואס דער נביא האט געוואוסט אז זי איז מעוברת נאך איידער זי אליין האט געוואוסט - און אזוי איז טאקע געווען, אז זי איז געווען מעוברת. אבער לויט'ן מלבי"ם זוכן מיר דא נישט קיין מופתים, נאר א סימן אראפצוברענגען די זאך צו דער ערדישקייט: דער אות איז אז די אשת הנביא איז שוין יעצט מעוברת, און זי איז עתיד צו געבוירן א זון, און דעם זון וועט מען רופן "עמנו אל". "הרה" - דאס הייסט אז זי איז שוין מעוברת יעצט, און זי וועט געבוירן א זון.
"עלמה" - נישט בהכרח א בתולה
זאגט דער מלבי"ם, און אויך דער רד"ק און נאך מפרשים זענען מאריך דערין, אז "עלמה" מיינט נישט בהכרח א בתולה. "נערה" באדייט אסאך מאל א בתולה, אבער אן עלמה קען זיין א בתולה און קען זיין א בעולה, ווי ס'שטייט "דרך גבר בעלמה". און פארוואס איז וויכטיג דאס צו באטאנען? ווייל די נוצרים האבן געמאכט מטעמים פון דעם פסוק, און האבן דערין געזען א נבואה אויף דער געבורט פון אותו האיש: "הנה העלמה הרה" - דאס איז יענע בעולה, "ויולדת בן וקראת שמו עמנו אל" - כביכול דער אייבערשטער וועט זיין מיט אים. און זייער טענה איז אז עלמה מיינט א בתולה. דערפאר ערקלערן אלע אז "עלמה" איז נישט קיין אויסדרוק פאר א בתולה, נאר אויך פאר א בעולה, ווי דער לשון הפסוק "דרך גבר בעלמה" - און ס'קומט אויס אז דער לייטער אויף וועלכן זיי האבן זיך ארויפגעראפעט איז א רעכט צעבראכענער לייטער, און מ'קען בכלל גארנישט אויפווייזן פון דעם פסוק. און אויסער דעם: אפילו לויט זייער שיטה, ווי אזוי איז מעגליך אז דער נביא רעדט דא פון א זאך וואס דארף ערשט פאסירן אין הונדערטער יארן ארום, און ברענגט דאס אלס אן אות און מופת פאר אחז? ס'האט דאך בכלל קיין האפט נישט, און די זאך פאסט בכלל נישט אריין אינעם גאנצן ענין.
חמאה ודבש - דאס מהות פונעם נער
חֶמְאָה וּדְבַשׁ יֹאכֵל לְדַעְתּוֹ מָאוֹס בָּרָע וּבָחוֹר בַּטּוֹב׃ - פוטער און האניג וועט ער עסן ווען ער וועט שוין וויסן צו פאראכטן דאס שלעכטע און אויסוועלן דאס גוטע.
ווען ער וועט אנקומען צו דער צייט וואס ער וועט וויסן צו פאראכטן דאס שלעכטע און אויסוועלן דאס גוטע, וועט ער עסן פוטער און האניג. דער דאזיגער נער איז א ציור פון גאנץ כלל ישראל: אזוי ווי "עמנו אל" איז א רמז אויף אונז - אז דער באשעפער וועט זיין מיט אונז, אזוי אויך דאס עסן פוטער און האניג קומט מרמז זיין אז דער קדוש ברוך הוא וועט זיין מיט אונז און מיר וועלן האבן צו עסן די בעסטע געשמאקע מאכלים וואס ווערן אנגעדייט דורך פוטער און האניג. דאס הייסט, כאטש וואס יעצט זעסטו אז ארץ יהודה איז חרוב, זאלסטו וויסן אז ה' וועט איבערלאזן פאר איר א שארית.
כִּי בְּטֶרֶם יֵדַע הַנַּעַר מָאֹס בָּרָע וּבָחֹר בַּטּוֹב תֵּעָזֵב הָאֲדָמָה אֲשֶׁר אַתָּה קָץ מִפְּנֵי שְׁנֵי מְלָכֶיהָ׃ - ווארום איידער דער נער וועט נאך וויסן צו פאראכטן דאס שלעכטע און אויסוועלן דאס גוטע, וועט פארלאזט ווערן די ערד וואס דו עקלסט זיך וועגן אירע צוויי מלכים.
די עלמה איז שוין מעוברת יעצט, און אויב אזוי רעדט מען פון עמיצן וואס איז עתיד צו געבוירן ווערן אין די קומענדיגע חדשים. און נאך איידער דער נער וועט וויסן צו פאראכטן דאס שלעכטע און אויסוועלן דאס גוטע, דאס הייסט נאך איידער ער וועט האבן דעת, זאלסטו וויסן אז די ערד וואס דו עקלסט זיך דערמיט - דאס איז די ערד פון רצין מלך ארם און פקח בן רמליהו, וואס דו עקלסט זיך און מאוס'ט דערפון - וועט פארלאזט ווערן פון אירע איינוואוינער. פארוואס? ווייל די דאזיגע צוויי רשעות'דיגע מלכים, צוליב זייער רשעות וועט זיי דער קדוש ברוך הוא פארטרייבן פון זייער לאנד און חרוב מאכן זייער ערד. און דאס וועט גורם זיין אז פאר יהודה וועט בלייבן א שארית און א נצר, און זיי וועלן איר נישט קענען פארטיליגן פון זיין א פאלק.
"את מלך אשור" - דער אויף וועמען דו האסט זיך פארלאזט וועט דיך אראפווארפן
יָבִיא יְהֹוָה עָלֶיךָ וְעַל־עַמְּךָ וְעַל־בֵּית אָבִיךָ יָמִים אֲשֶׁר לֹא־בָאוּ לְמִיּוֹם סוּר־אֶפְרַיִם מֵעַל יְהוּדָה אֵת מֶלֶךְ אַשּׁוּר׃ - ה' וועט ברענגען אויף דיר, און אויף דיין פאלק, און אויף דיין פאטער'ס הויז, טעג וואס זענען נאך נישט געקומען זינט דעם טאג וואס אפרים האט זיך אפגעטיילט פון יהודה, דורך דעם מלך פון אשור.
"יביא ה' עליך" - זאגט רש"י: אויף חזקיהו דיין זון וואס וועט קעניגן נאך דיר. און פארוואס שטייט נישט "על בנך"? ווייל חזקיהו איז געווען א צדיק, און דער פסוק האט נישט געוואלט דערמאנען אז חזקיהו דער צדיק האט אזא רשע פאר א פאטער ווי אחז. "למיום סור אפרים מעל יהודה" - זינט ווען מלכות בית דוד האט זיך צעטיילט און אפרים האט זיך אפגעטיילט. און מיר האבן שוין פריער ערקלערט פארוואס די עשרת השבטים ווערן אנגערופן "אפרים": ווייל זייער ערשטער מלך איז געווען ירבעם בן נבט פון שבט אפרים, און אויף זיין נאמען ווערן אנגערופן די גאנצע עשרת השבטים.
און דער מלבי"ם ערקלערט די טיפקייט פֿונעם ענין: דער אויבערשטער האָט דיר געזאָגט "השמר והשקט" (היט זיך און זײַ רואיג), און דו האָסט זיך נישט פֿאַרלאָזט אויפֿן אויבערשטן, נאָר ביסט געגאַנגען און גערופֿן דעם מלך אשור ער זאָל דיך ראַטעווען פֿון רצין מלך ארם און פֿון פקח בן רמליהו, און האָסט אים געדונגען מיט געלט. דעריבער וויסן זאָלסטו: "יביא ה' עליך ועל עמך ועל בית אביך ימים אשר לא באו" - וועמען? דעם מלך אשור! יענער מלך אשור אַליין אויף וועמען דו פֿאַרלאָזט זיך, וואָס דו גייסט אים דינגען כּדי ער זאָל דיך ראַטעווען פֿון ארם - קעגן דעם ציווי פֿונעם אויבערשטן וואָס האָט דיר געזאָגט היט זיך און זײַ רואיג, וואָס האָט דיר געזאָגט דו האָסט נישט וואָס צו זאָרגן און איך בין דײַן שוץ, און דו ביסט פֿאָרט געגאַנגען און זיך פֿאַרלאָזט אויף בשר ודם און האָסט פֿאַראַכט דעם מופת וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט דיר געגעבן. ער האָט דיר געזאָגט: פֿרעג דיר אַן אות, מאַך טיף אָדער הייב הויך, און איך וועל דיר אויפֿווײַזן - און דו האָסט געזאָגט איך וויל נישט קיין באַווײַזן, איך האָב ווער ס'וועט מיר העלפֿן, מלך אשור. אויב אַזוי, וועט דער אויבערשטער ברענגען אויף דיר דעם מלך אשור חרובֿ צו מאַכן דײַן לאַנד; דווקא דער אויף וועמען דו פֿאַרלאָזט זיך, ער וועט דיך אַראָפּוואַרפֿן.
די פֿליג און די בין
וְהָיָה בַּיּוֹם הַהוּא יִשְׁרֹק יְהֹוָה לַזְּבוּב אֲשֶׁר בִּקְצֵה יְאֹרֵי מִצְרָיִם וְלַדְּבוֹרָה אֲשֶׁר בְּאֶרֶץ אַשּׁוּר׃ - און עס וועט זײַן אין יענעם טאָג, דער אויבערשטער וועט פֿײַפֿן צו דער פֿליג וואָס בײַם עק פֿון די טײַכן פֿון מצרים, און צו דער בין וואָס אין לאַנד אשור.
"ישרוק" - דאָס פֿײַפֿן איז תמיד אַ רמז אויף צונויפֿנעמען מענטשן; מע פֿײַפֿט צו זיי און זיי קלײַבן זיך צונויף און קומען. די פֿליג איז אַ משל אויף פֿילע חילות, ווי פֿליגן, וואָס וועלן קומען פֿון לאַנד מצרים צוזאַמען מיט סנחריב. און וואָס זענען די "יאורי מצרים"? רש"י ערקלערט אַז גאַנץ מצרים איז געווען אויסגעבויט יאורים יאורים (קאַנאַלן בײַ קאַנאַלן): דער נילוס פֿלעגט אַרויפֿגיין און אָנטרינקען די ערד, און דאָס וואַסער איז אַרײַנגעגאַנגען אין די יאורים. די יאורים זענען טײַכן און קאַנאַלן וואָס די מענטשן האָבן אַליין אויסגעגראָבן און געבויט, אַ גאָר קאָמפּליצירטע און קלוגע סיסטעם פֿון באַוואַסערן די פֿעלדער, דורך אויסרעכענען הויכע און נידעריקע ערטער, און דאָס וואַסער ווערט געפֿירט צו די פֿעלדער. "ולדבורה אשר בארץ אשור" - דאָס זענען חילות פֿון גבורים וואָס שטעכן ווי אַ בין.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז מע רעדט דאָ וועגן מלך אשור ווען ער איז צוריקגעקומען פֿון מצרים, ווען ער איז געגאַנגען אייננעמען דאָס לאַנד יהודה, און דאָס איז געווען אין אַ שפּעטערער תּקופֿה. און פֿאַרוואָס פֿאַרגלײַכט ער די צו אַ פֿליג און די צו אַ בין? ווײַל די מצרים זענען געגליכן צו אַ פֿליג, וואָס אַ פֿליג איז שוואַכער פֿון אַ בין. אַ בין איז שטאַרקער, זי קען שטעכן, און איז שטאַרקער סײַ אין איר קערפּער און סײַ אין איר גרייס, קעגן דער שוואַכער פֿליג. דעריבער וועט דער אויבערשטער פֿײַפֿן צו דער פֿליג וואָס בײַם עק פֿון די טײַכן פֿון מצרים, און אויך צו דער שטאַרקערער בין וואָס אין לאַנד אשור - דאָס איז סנחריב מלך אשור.
וּבָאוּ וְנָחוּ כֻלָּם בְּנַחֲלֵי הַבַּתּוֹת וּבִנְקִיקֵי הַסְּלָעִים וּבְכֹל הַנַּעֲצוּצִים וּבְכֹל הַנַּהֲלֹלִים׃ - און זיי וועלן קומען און רוען אַלע אין די פֿוסטע טאָלן, און אין די שפּאַלטן פֿון די פֿעלזן, און אין אַלע שטעכעדיקע דערנער, און אין אַלע געהילצער.
עס וועלן קומען די דאָזיקע פֿליגן און בינען און זיי וועלן זיך רוען "בנחלי הבתות" - "נחל" איז אַ טאָל, און "בתות" איז אַ לשון פֿון חורבן, אַ חרובֿער אָרט, ווי "אשיתהו בתה". און מיר האָבן שוין אַמאָל ערקלערט אַז אַ זון ווערט אָנגערופֿן "בן" ווײַל ער בויט דעם טאַטנ'ס הויז, וואָס זײַן טאַטנ'ס הויז ווערט ווײַטער געפֿירט דורך אים און אויף זײַן נאָמען ווערט עס גערופֿן; און פֿאַרקערט, אַ טאָכטער הייסט "בת" ווײַל זי מאַכט חרובֿ איר טאַטנ'ס הויז - נישט חלילה אַז זי טוט אַ מעשׂה חרובֿ צו מאַכן, נאָר פֿון דעם אַליין וואָס אירע קינדער וועלן גערופֿן ווערן אויפֿן נאָמען פֿון איר מאַנ'ס טאַטנ'ס הויז, קומט אויס אַז יענע קינדער ווערן נישט גערופֿן אויף דײַן נאָמען, און דאָס איז ווי אַ שטיקל חורבן פֿאַר יענעם הויז.
"ובנקיקי הסלעים" - אין די שפּאַלטן פֿון די פֿעלזן. "ובכל הנעצוצים ובכל הנהלולים" - צווישן די דערנער און קוצים, אַן אָרט וואָס דער שטייגער פֿון פֿליגן איז דאָרט צו רוען, ווי דער לשון פֿונעם מלבי"ם, און דאָס איז אַ משל ווי אַזוי זיי וועלן זיך צעשפּרייטן איבערן גאַנצן לאַנד. און די מצודות ערקלערט אַז נעצוצים און נהלולים זענען דערנער און נידעריקע, אומניצלעכע ווילדע ביימער.
"בתער השכירה" - דער קאָפּ, די פֿיס און די באָרד
בַּיּוֹם הַהוּא יְגַלַּח אֲדֹנָי בְּתַעַר הַשְּׂכִירָה בְּעֶבְרֵי נָהָר בְּמֶלֶךְ אַשּׁוּר אֶת־הָרֹאשׁ וְשַׂעַר הָרַגְלָיִם וְגַם אֶת־הַזָּקָן תִּסְפֶּה׃ - אין יענעם טאָג וועט גאָט גאָלן מיט אַ גרויסן שער-מעסער אויף יענער זײַט טײַך, דורך דעם מלך אשור, דעם קאָפּ און די האָר פֿון די פֿיס, און אויך די באָרד וועט ער אָפּשערן.
אויף וועמען גייט דער פּסוק אַרויף? עס איז פֿאַראַן איין פּירוש, דאָס איז דער פּירוש פֿון רש"י אויפֿן יסוד פֿון חז"ל, אַז ווען סנחריב מלך אשור און אַלע זײַנע מחנות וועלן קומען און זיך רוען אין די פֿוסטע טאָלן, וועט דער הקדוש ברוך הוא אָפּגאָלן מיט דעם געדונגענעם שער-מעסער דעם מלך אשור - דעם קאָפּ, די האָר פֿון די פֿיס און אויך די באָרד. און עס איז דאָ דערויף אַ לאַנגע גמרא וואָס ערקלערט יענעם גאַנצן געלעכטער וואָס דער אויבערשטער האָט געמאַכט פֿונעם מלך אשור, אַז מע האָט אָפּגעגאָלט זײַנע האָר און פֿאַרברענט זײַן באָרד; אַ גאַנצע מעשׂה וואָס מיר האָבן שוין אַמאָל דערמאָנט, און עס איז נישט כּפשוטו נאָר עס ליגן דאָרט זאַכן פֿון די טיפֿסטע סודות התורה.
אָבער דער מלבי"ם, ווי זײַן שטייגער, האָט אַן אייגענעם אופֿן אין פּירוש המקרא. לויט זײַן מיינונג רעדט מען דאָ בכלל נישט וועגן דעם וואָס וועט געשען מיט מלך אשור, נאָר וועגן דעם וואָס וועט געשען מיט יהודה. "ביום ההוא" - אין די טעג פֿון אחז. "יגלח ה' בתער השכירה" - "השכירה" מיינט גרויס, אַזוי ווי "שכיריה בקרבה", און אויב אַזוי איז דאָס אַ גרויס שער-מעסער. און ווער איז דאָס שער-מעסער? "במלך אשור" - מלך אשור איז דער וואָס גאָלט, ער איז דער שלאָגער. דורך דעם מלך אשור וואָס איז געגליכן צו אַ שער-מעסער, וועט דער אויבערשטער אָפּגאָלן די האָר פֿונעם קאָפּ, די האָר פֿון די פֿיס און די באָרד - פֿון אונדז.
און וואס איז די באדייטונג פון די דריי מיני האר אינעם נמשל? זאגט דער מלבי"ם: די האר פונעם קאפ איז געווען זייער שטייגער אין יענע צייטן אפצוגאלן. ערשט אין א שפעטערער תקופה האט מען אנגעהויבן וואקסן בלוריות, אבער אויף א נאטירלעכן אופן פלעגן מענטשן אפשערן די האר פונעם קאפ, און ווען א מענטש איז ארומגעגאנגען פרוע ראש איז דאס געווען א מראה פון ניוול און פון אבלות חלילה. דעריבער זענען די כהנים געווארנט געווארן נישט צו לאזן וואקסן פרע שער ראשם, און דער מלך פלעגט זיך שערן יעדן טאג, און דער כהן גדול איין מאל א וואך - ווייל לאזן וואקסן די האר איז פאררעכנט געווארן פאר א גנאי. די האר פון די פיס איז אויך פאררעכנט געווארן פאר א ניוול, נאר דאס איז א ניוול שבסתר, ווייל די גלימה דעקט עס צו. אבער לעומת זה די האר פונעם בארד איז פאררעכנט געווארן פאר כבוד און פאר תפארת.
און מיר האבן שוין א ראיה פון די כתובים אז אין יענע צייטן פלעגן אלע מגדל זיין זייער בארד און נישט גילח'נען, און ווען זיי וואלטן זיך געגאלט וואלט דאס ביי זיי פאררעכנט געווארן פאר א ביזיון און א פחיתות: די מענטשן וואס דוד האט געשיקט צו חנון בן נחש, וואס ער האט זיי אפגעגאלט א האלבע בארד, און דוד האט זיי געשיקט קיין יריחו ביז זייער בארד וועט צוריק וואקסן. און דער רד"ק פרעגט: וואס איז די פראבלעם, זאלן זיי אפגאלן אויך די צווייטע העלפט? פון דעם לערנסטו אז ארומצוגיין אן קיין בארד בכלל איז געווען א פיל גרעסערער ביזיון ווי ארומצוגיין מיט א האלבע בארד, און דעריבער זענען זיי דארט געבליבן ביז די גאנצע בארד וועט אויסוואקסן. קומט דאך אויס אז זייער שטייגער איז געווען צו לאזן וואקסן די בארד.
און דער נמשל: די האר פונעם קאפ איז א משל אויף די גרויסע רשעים, וואס זייער רשעות איז אפן און מפורסם, פונקט ווי די האר פונעם קאפ איז איר פילקייט אפן און מפורסם און מען דארף זי אראפנעמען. די האר פון די פיס זענען אויך רשעים וואס מען דארף מבער זיין, פונקט ווי זייער שטייגער איז געווען אראפצונעמען די האר פון די פיס, נאר דאס זענען רשעים בסתר און נישט קיין אפענע רשעים. אבער וויבאלד כיון שניתנה רשות למשחית להשחית אינו מבחין בין צדיק לרשע, וועט דעריבער דער מלך אשור קלאפן און משחית זיין אויך די בארד - און די בארד איז א משל אויף די צדיקים.
און דער מלבי"ם מדייק: "את הראש ושער הרגליים וגם את הזקן תספה" - גיב אכטונג אז עס שטייט נישט "יספה". מען רעדט דאך דא פון "יגלח ה'", וואלט דאך געדארפט שטיין "וגם את הזקן יספה". פארוואס האט ער געטוישט און געשריבן "תספה" אין א לשון נסתר פון א צווייטן? ווייל די האר פונעם בארד איז מרמז אויף די צדיקים, און דער הקדוש ברוך הוא איז נישט משחית די צדיקים חלילה, נאר דער משחית איז דער וואס איז אינו מבחין בין צדיק לרשע און ער איז דער וואס וועט משחית זיין די האר פונעם בארד. דעריבער שטייט "תספה": דו, דער שטן, וועסט פארטיליקן - זאגט דער הקדוש ברוך הוא - נישט איך. און נאך מער: עס שטייט "תספה" און נישט "תגלח", ווייל "ספה" באטייט א השחתה, אזוי ווי "אסוף אסיפם אמר ה'", "ספו תמו". גילוח איז ווען מען גאלט אויף א פאסיגן אופן, אבער ביים בארד איז דאך נישט דער דרך צו גאלן, און ווען מען נעמט עס אראפ הייסט דאס משחית זיין זיין בארד און משחית זיין זיין האר. דעריבער גייט דאס ארויף אויף די צדיקים - און דאס אלעס וועט זיין בימי אחז.
די וויסטקייט פונעם לאנד און פוטער מיט האניג
וְהָיָה בַּיּוֹם הַהוּא יְחַיֶּה־אִישׁ עֶגְלַת בָּקָר וּשְׁתֵּי־צֹאן׃ - און עס וועט זיין אין יענעם טאג, א מענטש וועט האדעווען א קעלבל פון רינדער און צוויי שאף.
אין יענעם טאג וועט זיך אויך מקים זיין דער אות פון עמנואל, אז דאס קינד וועט עסן פוטער און האניג. פארוואס? ווייל פון גרויס שממון און וויסטקייט וואס די מדינה וועט חרוב ווערן, וועט יעדער מענטש האבן א יונגע קו. דאס הייסט: ווען די מדינה ווערט חרוב און עס זענען נישטא אין איר אסאך מענטשן, בלייבן די שאף און רינדער וואס זענען פריער געווען אסאך - און אויב דא זענען געווען א מיליאן מענטשן און עס זענען איבערגעבליבן צען טויזנט אדער פופציג טויזנט, קומט אויס אז די בהמות זענען אסאך און די מענטשן ווייניג, און יעדער איינער וועט האבן א קו, וואס פריער איז נישט געווען אין אזא מאס.
וְהָיָה מֵרֹב עֲשׂוֹת חָלָב יֹאכַל חֶמְאָה כִּי־חֶמְאָה וּדְבַשׁ יֹאכֵל כָּל־הַנּוֹתָר בְּקֶרֶב הָאָרֶץ׃ - און צוליב דעם גרויסן שפע פון מילך וועט ער עסן פוטער, ווייל פוטער און האניג וועט עסן יעדער איבערגעבליבענער אינעם לאנד.
ממילא, ווען עס זענען נישטא קיין סך מענטשן און די צאן און בקר זענען אסאך, וועט זיין מילך בשפע. און מילך ווערט דאך קאליע און מען קען עס נישט האלטן, אבער פוטער קען מען לאזן חדשים לאנג אינדרויסן אן א פרידזשידער און עס וועט גארנישט פאסירן. און דאס איז וואס עס שטייט "מרוב עשות חלב יאכל חמאה": וויבאלד עס וועט זיין אזא גרויסער שפע, בהמות פיל און מענטשן ווייניג, און מען וועט נישט קענען פארקויפן די מילך פאר סחורה - ווייל די מענטשן זענען ווייניג און די מילך איז אסאך און עס איז נישטא ווער עס זאל קויפן - וועט מען מאכן פון די מילך פוטער כדי עס צו קענען האלטן. און אויך האניג וועלן זיי האבן, און דאס וועט זיין דאס עסן פון אלע איבערגעבליבענע אין לאנד.
וְהָיָה בַּיּוֹם הַהוּא יִהְיֶה כָל־מָקוֹם אֲשֶׁר יִהְיֶה־שָּׁם אֶלֶף גֶּפֶן בְּאֶלֶף כָּסֶף לַשָּׁמִיר וְלַשַּׁיִת יִהְיֶה׃ - און עס וועט זיין אין יענעם טאג, יעדער ארט וואס דארט וועלן זיין טויזנט וויינשטאקן פאר טויזנט זילבערנע שקלים, וועט ווערן פאר דערנער און שטעכלאך.
און אויב וועסטו פרעגן: פארוואס וועלן זיי עסן פוטער און האניג און נישט קיין ברויט און וויין, ווען מען איז דאך רייך עסט מען ברויט און וויין? אויף דעם לאזט דער פסוק וויסן: וויסן זאלסטו אז דאס גאנצע לאנד וועט זיין א שממה, ביז אזא ארט וואס האט טויזנט וויינשטאקן וואס זענען ווערט טויזנט זילבער וועט ווערן פאר שמיר ושית. און אויב אזוי ביי גפנים, איז דאך א קל וחומר אז די תבואה-פעלדער וועלן זיין וויסט, און קיין ברויט און וויין וועט נישט זיין. און פון וואס וועלן זיי זיך שפייזן? פון פוטער און האניג - די מילך פון די בהמות און דער האניג פון די בינען.
"שמיר ושית" - זאגט דער מלבי"ם אז דאס איז א לשון מליצה, און דער טייטש דערפון איז קוצים (דערנער). און דער כתוב זאגט דיר כביכול: ווער וועלן זיין די בעלי בתים פונעם לאנד? ווער וועט דא געוועלטיגן? דער שמיר און דער שית. די דערנער וועלן זיין די הערשער, זיי וועלן זיין די אדוני הארץ, ביז דער טייערער וויינגארטן וואס איז ווערט טויזנט זילבער וועט זיין זייער קניין, און זיי וועלן טון דערין ווי זייער ווילן.
בַּחִצִּים וּבַקֶּשֶׁת יָבוֹא שָׁמָּה כִּי־שָׁמִיר וָשַׁיִת תִּהְיֶה כָל־הָאָרֶץ׃ - מיט פיילן און מיט אַ בויגן וועט מען אַהין קומען, ווייל שמיר ושית (דערנער און קוצים) וועט ווערן דאָס גאַנצע לאַנד.
דאָ זענען פאַראַן עטלעכע ביאורים. דער מלבי"ם, לויט זיין שיטה אַז דער שמיר ושית זענען כביכול די בעלי-בתים פונעם לאַנד, טייטשט אַז זיי וועלן קומען צו די וויינגערטנער מיט פיילן און בויגן - זיי וועלן זיי אייננעמען מיט זייער שווערד און בויגן ביז זיי וועלן ווערן זייערע און געהערן צו זיי ווי אַ קנין. דאָס הייסט, בלשון מליצה: דער שמיר ושית וועט זיין דער איינציקער הערשער, מיט פייל און בויגן, ער וועט דאָרט הערשן גאַנץ אַליין, "כי שמיר ושית תהיה כל הארץ" - און ממילא וועט די גאַנצע ממשלה זיין זיינע.
רש"י ערקלערט: "בחיצים ובקשת יבוא שמה" - יעדער וואָס וועט וועלן אַריינגיין אינעם וויינגאָרטן וועט דאַרפן פיילן און אַ בויגן, ווייל וויבאַלד דער אָרט איז פאַרלאָזט, הערשט דאָרט די חיה רעה, שלאַנגען, פוקסן און וועלף; און ווער עס וויל אַריינגיין אין אַזאַ אָרט מוז גיין מיט כלי זין, ווייל דער אָרט איז אַ מקום סכנה. און דער רד"ק ערקלערט אַז מען וועט דאַרפן קומען מיט פיילן און בויגן צוליב די מלחמות - נישט צוליב די געפערלעכע חיות, נאָר ווייל דאָס גאַנצע לאַנד וועט זיין אין מלחמה, און דער מענטש וועט תמיד מוזן גיין מיט אַ בויגן און פיילן כדי זיך צו באַשיצן און בלייבן לעבן.
וְכֹל הֶהָרִים אֲשֶׁר בַּמַּעְדֵּר יֵעָדֵרוּן לֹא־תָבוֹא שָׁמָּה יִרְאַת שָׁמִיר וָשָׁיִת וְהָיָה לְמִשְׁלַח שׁוֹר וּלְמִרְמַס שֶׂה׃ - און אַלע בערג וואָס מען פלעגט גראָבן מיט אַ מעדער, וועט אַהין נישט קומען די מורא פאַר שמיר ושית, און עס וועט זיין אַן אָרט אַרויסצולאָזן דעם אָקס און צום צעטרעטן דורכן שאָף.
און אויב וועסטו פרעגן: אויב דאָס גאַנצע לאַנד וועט ווערן שמיר ושית, וואו וועלן די בהמות פּאַשען? מיר האָבן דאָך פריִער געזאָגט אַז מען וועט עסן מילך פון בהמות און האָניק פון בינען, אָבער די בהמות מוזן דאָך האָבן וואָס צו עסן כדי צו לעבן; קוצים עסט דאָך אַ בהמה נישט, זי דאַרף גראָז. אויב אַלע פעלדער וועלן פאַרוואַנדלט ווערן אין שמיר ושית, מיט וואָס וועלן לעבן די בהמות פון וועלכע מען וועט נעמען די מילך און פּוטער? דערויף זאָגט דער פּסוק: די הויכע בערג, וואָס מען קען דאָרט נישט אַקערן מיט אַ פּלאָג צוליב זייער הויכקייט, און מען פלעגט זיי גראָבן מיט אַ מעדער - מיט אַ האַק און גראָב-אייזנס - דאָרטן "לא תבוא שמה יראת שמיר ושית". דאָס הייסט, לויטן משל אַז שמיר ושית זענען ווי שטאַרקע תקיפים וואָס באַהערשן אַלץ, אויף די שפּיצן פון די בערג האָט מען נישט קיין מורא פונעם דאָזיקן תקיף; זיין האַנט וועט נישט דערגרייכן איינצונעמען די הויכע בערג און ער וועט דאָרט נישט קענען וואַרפן קיין שרעק. און ממילא אין די דאָזיקע ערטער "והיה למשלח שור ולמרמס שה" - דאָרט וועלן פּאַשען און רוען דער אָקס און דאָס שאָף.
און דער פּסוק לערנט אונדז אַז די טייערע, וויכטיקע ערטער וועלן זיין אַ חורבן, און בלויז די נישט-וויכטיקע ערטער וועלן בלייבן באַזעצט, כדי רינדער און צאן זאָלן דאָרט קענען פּאַשען. וואָראם ווער גייט דען זייען אויף די בערג? דאָס זענען דאָך ערטער וואָס עס איז שווער דאָרט צו זייען, שווער צו אַקערן און שווער צו שניידן. בעת אַלע טאָלן, די וויכטיקע און פוילע, פעטע ערטער, וועלן ווערן שמיר ושית. דאָס איז דער פירוש פונעם מלבי"ם.
דער וועג פונעם רש"י: אַ נבואה לטובה אויפן דור פון חזקיהו
רש"י ערקלערט אויף אַן אַנדער וועג: דער דור וועגן וועלכן דער נביא רעדט דאָ איז שוין דער דור פון חזקיהו. דאָס איז אַנדערש פונעם מלבי"ם וואָס האָט ערקלערט אַז מען רעדט פונעם דור פון אחז, און אַז די ווערטער קומען מרמז זיין אויפן שרעקלעכן מצב נאָכן קומען פון סנחריב, אַ צושטאַנד פון צרה און אָרעמקייט וואו עס וועט נישט בלייבן מער ווי פּוטער און מילך. לויט רש"י, אדרבה, מיינט דער פּסוק דעם דור פון חזקיהו, אויף וועלכן עס שטייט אַז זיי זענען געווען צדיקים, ביז עס איז נישט געווען קיין תינוק ותינוקת וואָס זענען נישט געווען בקי אין הלכות טומאה וטהרה; מען האָט געזוכט מדן ועד באר שבע, מגבת ועד אנטיפרס, און מען האָט נישט געפונען קיין מענטש וואָס זאָל נישט זיין בקי אין הלכות איסור והיתר.
און אויף יענעם דור שטייט: "והיה כל מקום אשר יהיה שם אלף גפן... לשמיר ולשית יהיה". דער טייטש דערפון איז: מען וועט אויפהערן זיך אָפּצוגעבן מיט וויינען און זוכן ערטער זיך צו תענוג'ען, נאָר זייער גאַנצע באַשעפטיקונג וועט זיין בלויז אין לערנען תורה. וואָס איז מיט די גפנים? וואָס איז מיט די פעלדער? דאָס וועט זיי גאָרנישט אינטערעסירן, און עס וועט ווערן שמיר ושית. קומט אויס אַז דאָס איז גאָר אַ נבואה לטובה: דיין זון וועט זיין אַ צדיק, און אין זיין צייט וועט דאָס לאַנד זיין וויסט - ווייל די גאַנצע באַשעפטיקונג פון די מענטשן אין יענער צייט וועט זיין בלויז אין מושכלות. מען וועט זיך שוין נישט אָפּגעבן מיט וויינגערטנער, עס וועט זיי נישט אַרטן צו טרינקען אַ גלאָז וויין, נאָר זייער גאַנצער שטרעבן וועט זיין ווי אַזוי קען איך עוסק זיין אין תורה; עס איז מיר גענוג אַ ביסל פּוטער און מילך צו עסן אויף חיונה, און איך זוך נישט קיין פעלדער און וויינגערטנער רייך צו ווערן.
לסיכום:
אין דעם טייל פונעם קאַפּיטל שלאָגט דער הקדוש ברוך הוא פאָר פאַר אחז צו בעטן אַן אות - "הַעְמֵק שְׁאָלָה אוֹ הַגְבֵּהַּ לְמָעְלָה" - אַ פריוואַטן אות פאַר זיך אָדער אַ הימלישן אות לצורך הרבים. אחז זאָגט זיך אָפּ מיט דער טענה "לא אנסה את ה'", אָבער דאָס פאַרקערן דעם סדר אין זיינע ווערטער ווייזט אַז כפירה ליגט דאָ און נישט קיין צדקות: ער וויל נישט קיין קידוש השם, און קיין שום אות ומופת וועט אים נישט אָפּווענדן פון זיין עבודה זרה. דערפאַר גיט אים הקב"ה אַן אות פון זיך אַליין - "הִנֵּה הָעַלְמָה הָרָה", נישט קיין נס העכער דער נאַטור, נאָר אַ סימן וואָס ברענגט אַראָפּ די גזירה פונעם דיבור צום פּועל, ווייל אַ נבואה לרעה וואָס מען מאַכט אויף איר אַן אות אויף דער ערד מוז בהכרח מקוים ווערן. און פון דאַן אָן באַשרייבט דער נביא די פּורעניות: דער מלך אשור, אויף וועמען אחז האָט זיך פאַרלאָזט אַנשטאָט צו האָבן בטחון אין הקב"ה, ער וועט זיין די שער-מעסער וואָס וועט גאָלן דעם קאָפּ פונעם פאָלק, די פיס און אויך די באָרד - די רשעים בגלוי, די רשעים בסתר, און אויך די צדיקים, וועלכע דער משחית וואָס מאַכט נישט קיין חילוק פאַרלענדט. דאָס לאַנד וועט חרוב ווערן, די וויינגערטנער וועלן ווערן שמיר ושית, און די איבערגעבליבענע וועלן עסן פּוטער און האָניק צוליב דעם ריבוי פון בהמות און מיעוט מענטשן. און רש"י לייגט צו אַ פנים לטובה: אַז דער דור פון חזקיהו וועט פאַרלאָזן די גפנים און די פעלדער, ווייל זייער גאַנצע באַשעפטיקונג וועט זיין בלויז אין תורה.