TheWholeTorah.aiBeta

קאפיטל ז - די מלחמה פון רצין און פקח קעגן אחז - חלק א

לייענען דעם מקור
הקדמה: א קאפיטל וואס מיר האבן שוין באגעגנט אין ספר מלכים

קאפיטל ז אין ישעיהו איז א קאפיטל וואס מיר האבן שוין געלערנט אין ספר מלכים, און דא האבן מיר א געלעגנהייט דאס איבערצו'חזר'ן. עס זענען דא דערין הוספות וואס שטייען נישט דארט, און מיר וועלן לערנען די זאכן ווי אונזער שטייגער לויט'ן ביאור פונעם מלבי"ם און נאך מפרשים.

וַיְהִי בִּימֵי אָחָז בֶּן־יוֹתָם בֶּן־עֻזִּיָּהוּ מֶלֶךְ יְהוּדָה, עָלָה רְצִין מֶלֶךְ־אֲרָם וּפֶקַח בֶּן־רְמַלְיָהוּ מֶלֶךְ־יִשְׂרָאֵל יְרוּשָׁלַ͏ִם לַמִּלְחָמָה עָלֶיהָ, וְלֹא יָכֹל לְהִלָּחֵם עָלֶיהָ׃ - און עס איז געווען אין די טעג פון אחז דעם זון פון יותם דעם זון פון עוזיהו דעם מלך פון יהודה, איז רצין דער מלך פון ארם און פקח דער זון פון רמליהו דער מלך פון ישראל ארויפגעגאנגען קיין ירושלים מלחמה צו האלטן קעגן איר, און ער האט נישט געקענט מלחמה האלטן קעגן איר.
פארוואס דערמאנט מען אויך דעם נאמען פונעם זיידן

שוין ביים אנפאנג פילט זיך אן אריכות הלשון: עס וואלט געווען גענוג צו זאגן "אחז בן יותם", און פארוואס לייגט מען צו "בן עוזיהו"? פון ווען אן דערמאנט מען אויך דעם נאמען פונעם זיידן? ערקלערט דער רד"ק: כדי דיר צו זאגן אז ביידע זיינע עלטערן זענען געווען צדיקים - יותם זיין פאטער און עוזיהו זיין זיידע - און ער אליין איז דאך געווען א רשע. דאס הייסט: קוק וואס פאר א דור פון צדיקים דו האסט געהאט, און פארוואס האסטו פארדארבן און מחטיא געווען כלל ישראל? אויף אחז ווערט געזאגט אז ער האט פארשלאסן די טירן פון די בתי כנסיות און בתי מדרשות און האט נישט געלאזט עוסק זיין אין תורה. און צוליב דעם איז רצין מלך ארם ארויפגעקומען צוזאמען מיט פקח בן רמליהו מלך ישראל - דער קעניג פון די עשרת השבטים - אויף ירושלים.

דער רד"ק לייגט צו א שטיקל הינטערגרונט: עס זענען שוין פריער געווען מלחמות. רצין מלך ארם איז שוין ארויפגעגאנגען אויף ישראל און פארכאפט פון זיי א גרויסע געפענגעניש - דאס איז א מלחמה פאר זיך. און אויסער דעם, האט דער מלך פון ישראל געהרגעט אין יהודה הונדערט און צוואנציג טויזנט מענטשן אין איין טאג - דאס איז נאך א מלחמה. יעצט פאראייניגן זיך די צוויי צוזאמען. אחז האט בלוטיגע וואונדן פון איין זייט און בלוטיגע וואונדן פון דער צווייטער זייט, און יעצט קומען ביידע אויף אים אויפאמאל.

"וְלֹא יָכֹל" - בלשון יחיד

פארוואס שטייט "ולא יכול" און נישט "ולא יכלו"? און אזוי אויך ביים אנהייב פונעם פסוק: "עלה רצין" און נישט "עלו". פון דעם פירט אויס דער רד"ק אז דער עיקר מלחמה איז געווען פון רצין מלך ארם, און ער האט מיטגעברענגט פקח בן רמליהו מלך ישראל בלויז אלס א הילפס-קראפט. רצין איז געווען דער עיקר קעמפער, און דעריבער רעדט דער פסוק בלשון יחיד.

און פארוואס האט ער נישט געקענט? אפשר וועסטו זאגן ווייל מלכות יהודה איז געווען שטארק? לאמיר ליינען דעם קומענדיגן פסוק.

וַיֻּגַּד לְבֵית דָּוִד לֵאמֹר נָחָה אֲרָם עַל־אֶפְרָיִם, וַיָּנַע לְבָבוֹ וּלְבַב עַמּוֹ כְּנוֹעַ עֲצֵי־יַעַר מִפְּנֵי־רוּחַ׃ - און מען האט דערציילט פאר בית דוד אזוי צו זאגן: ארם האט זיך באזעצט אויף אפרים, און זיין הארץ און דאס הארץ פון זיין פאלק האבן געציטערט ווי די ביימער פונעם וואלד שאקלען זיך פון א ווינט.

ווען בית דוד הערן דאך די ידיעה ווערן זיי איבערגענומען מיט א שרעקליכן פחד. אויב אזוי, וויאזוי שטייט "ולא יכול להילחם עליה"? אויב דאס פאלק האט אזוי מורא פאר'ן שונא, וואלט דער שונא זיי דאך גאנץ גרינג געקענט אייננעמען. ווען א פאלק איז זיכער מיט זיין כוח קען מען זאגן אז עס ערווארט אן אמת'ע שלאכט, אבער ווען דאס פאלק ציטערט אזוי שטארק - לכאורה איז נישט דא קיין שום שאנס קעגן זיי. טא פארוואס האבן רצין און פקח נישט געקענט מלחמה האלטן קעגן איר?

ערקלערט דער רד"ק: "לא יכול" - ווייל דער אויבערשטער האט נישט געוואלט איבערגעבן ירושלים אין דער האנט פונעם שונא. און פארוואס? ווייל אחז איז געווען בן יותם בן עוזיהו, און ער האט געהאט זכות אבות. דער זכות פון יותם און עוזיהו איז דער וואס איז אים בייגעשטאנען פאר אחז, כאטש ער אליין איז געווען א רשע. און אזוי אויך האט דער אויבערשטער געזאגט פאר חזקיהו: "למעני ולמען דוד עבדי" - עס איז דא מיין זכות און דער זכות פון דוד עבדי, אבער דו מצד זיך אליין איז דיין זכות נישט גענוג. אזוי איז געזאגט געווארן פאר חזקיהו הצדיק, און א כל וחומר פאר אחז וואס איז געווען א גרויסער רשע.

דער מדרש פרעגט די זעלבע קשיא: "ויהי בימי אחז בן יותם בן עוזיהו" - וואס האט דער פסוק געזען אים אזוי צו מייחס זיין? נאר די מלאכי השרת האבן געזאגט פארן הקדוש ברוך הוא: ווי, אז דער רשע האט געקעניגט! האט זיי דער הקדוש ברוך הוא געזאגט: א זון פון יותם איז ער, א זון פון עוזיהו איז ער, זיינע עלטערן זענען געווען צדיקים. און דערפאר "ולא יכול להילחם עליה" - צוליב דעם זכות פון זיינע עלטערן. די מלאכים האבן כביכול מורא געהאט אז איצט וועט דאס לאנד חרוב ווערן וועגן זיין רשעות, האט זיי דער הקדוש ברוך הוא געזאגט: אמת, אבער זכות אבות וועט מגין זיין אויף זיי.

"וַיֻּגַּד לְבֵית דָּוִד" - פארוואס ווערט נישט דערמאנט זיין נאמען

פארוואס שטייט נישט "ויוגד לאחז"? הלא אחז איז דאך פון דער משפחה פון בית דוד, אבער פריער האט אים דער פסוק יא דערמאנט ביים נאמען. זאגט רש"י: וויבאלד ער איז געווען א רשע, האט ער נישט דערמאנט זיין נאמען. דאס ערשטע מאל איז נישט פאראן קיין ברירה און מען מוז אים דערמאנען, אבער איבערצו'חזר'ן נאכאמאל דעם נאמען פון א רשע - ניין; דערפאר רעדט דער פסוק מיט אן אלגעמיינעם לשון "ויוגד לבית דוד". און דער רד"ק לייגט צו: ער האט דערמאנט "בית דוד" כדי צו דערמאנען זיין זכות. ווי מיר האבן מסביר געווען ביי "למעני ולמען דוד עבדי" - אחז וואלט זיך נישט געקענט ראטעווען פון דער האנט פון רצין און פון דער האנט פון פקח בן רמליהו נאר אינעם זכות פון בית דוד, ווייל דער אויבערשטער האט נישט געוואלט אז עס זאל אפגעהאקט ווערן די מלכות בית דוד, און דערפאר האט ער זיי געראטעוועט.

"כְּנוֹעַ עֲצֵי־יַעַר"

פארוואס האט זיין הארץ אזוי געציטערט? ערקלערט דער רד"ק: ער איז שוין געווען אפגעבריט פון פריער. שוין איין מאל האט אים רצין מלך ארם באזיגט, און שוין איין מאל האט פקח בן רמליהו געשלאגן אין אים הונדערט און צוואנציג טויזנט מאן. ער היט זיך, ווייל דאס בריט. און יעצט פאראייניגן זיך ביידע און קומען אויף ירושלים - ווייל יעדער איינער פון זיי אליין האט זי נישט באוויזן צו פארכאפן, און יעצט קומען זיי צוזאמען. פון דא קומט "וינע לבבו ולבב עמו כנוע עצי יער".

און וואס מיינט "כנוע עצי יער"? זאגט דער רד"ק: די ביימער פונעם וואלד שטייען נאנט איינער צום צווייטן, און ווען דער ווינט שאקלט איין בוים, רירט ער אן זיין חבר און שאקלט אים אויך, און זייער באוועגונג ווערט מער און מער. אזוי אויך ביי מענטשן: ווען איינער האט מורא, ווארפט ער א פחד אין דאס הארץ פון אלעמען. "אוי וויי, וואס פאר א שרעקליכער קעניג!" - און אפילו דער וואס האט נישט מורא געהאט, הערט ער די שרעק פון זיין חבר און הייבט אן צו ציטערן. אזוי ווי א דאמינא-עפעקט ביי די ביימער אין וואלד, אזוי האבן א טייל פון זיי אנגעהויבן צו ציטערן און האבן אנגעשטעקט איינער דעם צווייטן מיט שרעק, ביז אלע שאקלען זיך אינעם ווינט, דערשראקן און ציטערדיג.

חז"ל דרש'ענען: "עצי יער" - דאס זענען אילני סרק (ווילדע ביימער אן פירות). אויף אילני סרק וואקסן נישט קיין פירות, און דערפאר וואקלען זיי זיך אסאך גרינגער ווי אילני מאכל (פרוכט-ביימער), וואס די שווערע פירות האלטן זיי פעסט. אזוי זענען זיי צוגעגליכן געווארן צו אילני סרק, אן זכותים און אן מצוות, און דערפאר איז קיין וואונדער נישט וואס זיי וואקלען זיך פונעם ווינט. ווען זיי וואלטן געווען ווי אילני מאכל, וואלטן זייערע זכותים צוגעברענגט אז זיי זאלן נישט מורא האבן פונעם שונא, און זיי וואלטן זיך פארלאזט אויף דער ישועת ה' וואס קומט כהרף עין.

וַיֹּאמֶר יְהֹוָה אֶל־יְשַׁעְיָהוּ: צֵא־נָא לִקְרַאת אָחָז, אַתָּה וּשְׁאָר יָשׁוּב בְּנֶךָ, אֶל־קְצֵה תְּעָלַת הַבְּרֵכָה הָעֶלְיוֹנָה אֶל־מְסִלַּת שְׂדֵה כוֹבֵס׃ - און ה' האט געזאגט צו ישעיהו: גיי ביטע ארויס קעגן אחז, דו און דיין זון שאר ישוב, צום עק פונעם קאנאל פונעם אויבערשטן וואסער-בעקן, צום וועג פונעם וועשערס פעלד.
מיהו "שְׁאָר יָשׁוּב"

זאגט דער רד"ק: ישעיהו האט געהאט צוויי זין, איינער האט געהייסן "שאר ישוב" און דער צווייטער "מהר שלל חש בז" - א גאנצער נאמען וואס וואלט געדארפט א באזונדער בלעטל אין דער תעודת זהות כדי אים אויפצושרייבן. און וואס איז דער טעם פון די נעמען? דער נאמען "שאר ישוב" איז געקומען פאר אן אות און א סימן אז די איבעריגע פון יהודה וועלן צוריקקומען נאך דעם גלות: די וואס זענען געבליבן, שבט יהודה, וועלן ארויסגיין אין גלות און וועלן צוריקקומען. ווידער די עשרת השבטים זענען נישט צוריקגעקומען נאך זיבעציג יאר ביים סוף פון גלות בבל, און ערשט לעתיד לבוא וועלן זיי צוריקקומען.

נאך א פירוש: "שאר ישוב" איז מלשון יישוב - די עשרת השבטים זענען פארטריבן געווארן אין גלות, אבער עס זענען נאך דא געבליבן יישובים. דער הקדוש ברוך הוא האט נישט געמאכט קיין כליה, ער האט נישט פארטריבן יעדן איינעם, נאר ער האט איבערגעלאזט א פליטה און עס איז נאך פארבליבן א ביסל פונעם יישוב אינעם לאנד. לויטן ערשטן פירוש וועלן די וואס זענען פארטריבן געווארן נאך צוריקקומען, און לויטן צווייטן זענען די וואס זענען דא געבליבן פארבליבן אויף זייער ארט.

דער מלבי"ם טייטשט: "ישוב" איז מלשון תשובה. כביכול זאגט דער הקדוש ברוך הוא: די איבעריגע פון כלל ישראל וועלן נאך צוריקקומען צו מיר, זיי וועלן נאך טון תשובה. נישט א צוריקקער צום לאנד, נאר א צוריקקער צום בורא עולם. און פארוואס האט ער אים געהייסן נעמען מיט זיך? כדי מרמז צו זיין צום פאלק: "שאר ישוב" - די איבעריגע וואס זענען נאך דא פארבליבן אין יהודה, טוט תשובה איידער איר וועט אויך גיין אין גלות.

און דער נאמען פונעם צווייטן זון, "מהר שלל חש בז", איז געקומען אלס אן אות און א סימן אויף די עשרת השבטים אז זיי וועלן איילן צו גיין אין גלות, אז זייער גלות וועט פריער קומען פאר'ן גלות פון שבט יהודה.

נאך א דעה איז די שיטה פון תרגום יונתן, און נאך אים גייט אויך רש"י: "שאר ישוב" איז בכלל נישט קיין נאמען פון א מענטש. די כוונה איז: א ביסל איבערגעבליבענע וואס וועלן תשובה טון צו מיר דורך דיר, און זיי זענען ווי דיינע קינדער. די וואס זענען דא פארבליבן און וועלן נאך תשובה טון ווערן פאררעכנט ווי דיינע קינדער, ווארום דער רבי איז ווי א פאטער צו זיינע תלמידים, און יעדער וואס לערנט מיט זיין חבר תורה איז כאילו ער האט אים געבוירן. לויט דעם פירוש רעדט מען דא נישט פון זיין זון נאר פון זיינע תלמידים: נעם דיינע תלמידים וואס האבן תשובה געטאן און גיי מיט זיי צו אחז'ן, כדי אים צו מוסר'ן - זאל ער זען אז עס זענען דא מענטשן וואס טוען תשובה, און אויך דו זאלסט תשובה טון.

פארוואס דווקא צו תעלת הברכה העליונה

באמערקט דער מלבי"ם: געדענקט דעם ענין פונעם קאנאל ביי חזקיהו. ווען סנחריב מלך אשור איז ארויפגעקומען, האט חזקיהו פארשטאפט די וואסערן פון גיחון צוליב מלך אשור, און ער האט געמאכט די בריכה און דעם קאנאל און געבראכט דאס וואסער אין שטאט אריין. ער האט נישט געוואלט אז דער קאנאל זאל פירן וואסער צו די חילות פון סנחריב, כדי זיי זאלן אויסגיין פאר דארשט און נישט קענען ממשיך זיין מיט דער באלאגערונג - און חכמי ישראל האבן נישט מסכים געווען מיט אים אויף דעם. זאגט דער מלבי"ם: עס איז זייער מעגליך אז דאס איז אויך געווען די כוונה פון אחז, וועלכער איז ארויסגעגאנגען צום זעלבן פלאץ איבערצו'חזר'ן די זעלבע מעשה און פארשטאפן די וואסערן פון גיחון, כדי דער שונא זאל נישט געפינען קיין וואסער. און דער אויבערשטער שיקט ישעיהו אים אפצוהאלטן: פונקט ווי ביי חזקיהו איז דערויף נישט געווען קיין הסכמה פונעם אויבערשטן, אזוי אויך דא איז דער נביא געשיקט געווארן אים צו מוסר'ן און אים צוריקהאלטן פון פארשטאפן די וואסערן פונעם קאנאל.

דער פלאץ ווערט אנגערופן "מסילת שדה כובס", און כפשוטו איז דאס א פלאץ און א וועג וואו וועשערס פלעגן אויסשפרייטן קליידער זיי צו טריקענען. אבער חז"ל האבן געדרש'נט: אחז האט זיך אונטערגעווארפן פאר ישעיהו. הגם ער איז געווען א גוואלדטאטיגער און שלעכטער קעניג, ווען ישעיהו הנביא איז געקומען צו אים מיט'ן דבר ה' האט ער זיך געבויגן פאר אים און ארויפגעלייגט אויפ'ן קאפ "אוכלא דקצרי" - א לעכערדיג כלי פון די וועשערס, מיט וואס מען פלעגט שפריצן וואסער אויף די בגדים. און בדרך אגב, דער כובס ווערט אנגערופן "קצרי" ווייל ער פארקירצט די בגדים: מען ברענגט אים א בגד פון א מעטער לאנג און מען באקומט עס צוריק אכציג צענטימעטער, ווייל דער בגד שרומפט איין ביים וואשן. אחז האט ארויפגעשטעלט דאס כלי פון די וועשערס אויפ'ן קאפ אלס א צייכן אז ער דערנידערט זיך פאר'ן נביא און איז גרייט אנצונעמען זיינע אנווייזונגען בשם ה', און דעריבער האט מען דעם פלאץ גערופן "מסילת שדה כובס".

וְאָמַרְתָּ אֵלָיו: הִשָּׁמֵר וְהַשְׁקֵט, אַל־תִּירָא וּלְבָבְךָ אַל־יֵרַךְ מִשְּׁנֵי זַנְבוֹת הָאוּדִים הָעֲשֵׁנִים הָאֵלֶּה, בָּחֳרִי־אַף רְצִין וַאֲרָם וּבֶן־רְמַלְיָהוּ׃ - און זאלסט זאגן צו אים: היט דיך און זיי רואיג, זאלסט נישט מורא האבן און דיין הארץ זאל זיך נישט אפשוואכן פון די צוויי עקן פון די דאזיגע רויכערנדיגע שייטלעך האלץ, פונעם גרימצארן פון רצין מיט ארם און דעם זון פון רמליהו.
"הִשָּׁמֵר וְהַשְׁקֵט" - שמירה אדער שמרים

לאמיר באמערקן: דאס ווארט "הִשָּׁמֵר" דא איז אנדערש פון יעדן "הִשָּׁמֶר" אין גאנץ תנ"ך, וואס מען זאגט עס מלעיל - "הִשָּׁמֶר לך ושמור נפשך מאוד" - בעת וואס דא ליינט מען "הִשָּׁמֵר", מלרע. צוליב דעם פירט אויס דער רד"ק אז די באדייטונג איז אנדערש: אומעטום איז דער ענין שמירה, און דא איז דער ענין שמרים. שמרים באדייט זיצן רואיג אויפ'ן ארט, ווי דער אויסדרוק "שוקט על שמריו" - הישמר והשקט, זיץ רואיג אויף דיינע שמרים. און אזוי האט אויך רש"י מפרש געווען. לעומת זה לערנט דער תרגום יונתן כפשוטו א לשון פון שמירה, און אזוי אויך דער רס"ג: היט דיך פון מאכן מלחמה און זיי רואיג, זארג נישט, דו האסט נישט וואס צו מורא האבן.

דער מלבי"ם טייטשט אויך שמירה כפשוטו, און פארענטפערט דעם דקדוק: דא איז גארנישט קיין קשיא. אין יעדן פלאץ וואס שטייט "הִשָּׁמֶר" איז עס סמוך צום ווארט "לך", און אין דקדוק איז פארהאן א מושג וואס הייסט "נסוג אחור" - ווען עס איז דא א מקף צווישן צוויי ווערטער, ליינט מען דאס ערשטע ווארט מלעיל. דעריבער ליינט מען שטענדיג "הִשָּׁמֶר־לך". און דאס איז א כלל אין יעדן פלאץ וואו עס איז פארהאן א מקף צווישן צוויי ווערטער: דאס ערשטע ווארט, אויב עס באשטייט פון דריי אותיות אדער מער, ווערט געליינט מלעיל, און יעדער וואס וועט נאכגיין דעם כלל וועט זען אז ער איז ריכטיג. דא אבער, וויבאלד עס שטייט נישט "לך" און עס איז נישטא קיין מקף, ליינט מען "הִשָּׁמֵר" מלרע - און דאס איז בלויז צוליב אן אויסערליכן טעם פון דקדוק, אבער דער טייטש איז דער זעלבער: שמירה.

"וּלְבָבְךָ אַל־יֵרַךְ"

לכאורה איז דאס שוין נכלל אין "אל תירא", נאר דער מלבי"ם ווי זיין שטייגער איז מדקדק אויף יעדן לשון. א מענטש וואס ליידט מיט אסאך צרות ווערט זיין הארץ ווייך פון נאטור - יעדע זאך ברענגט אים צו וויינען, יעדע זאך טוט אים וויי. דעריבער זאגט אים דער נביא: דיין הארץ זאל זיך נישט פון זיך אליין צעווייכן, נאך אלעם וואס דו ביסט אריבערגעגאנגען און געליטן פון זיי.

"זַנְבוֹת הָאוּדִים הָעֲשֵׁנִים"

וואס איז אן אוד? א שטעקן האלץ מיט וועלכן מען פלעגט איבערקערן די קוילן. בשעת'ן איבערקערן ווערט זיין עק פארברענט און לאזט ארויס רויך, און ער ווערט אלץ קירצער. ווען ער איז שוין קליין קען מען אים מער נישט אנהאלטן, ווייל די האנט קומט צו נאנט צום פייער, און מען ווארפט אים אוועק. דאס וואס בלייבט איבער ווערט גערופן זנב האוד: דער שייריים פונעם קליינעם שטעקן וואס איז שוין מער נישט ראוי צום באנוץ, וואס איז שוין פארצערט פון זיך אליין און בלויז רויך גייט ארויס פון אים, און ער האט קיין כוח נישט צו טון גארנישט.

און פארוואס רופט ער זיי אן "עשנים" (רויכנדיגע)? דער רויך באדייט חרון אף, אזוי ווי דער לשון "יעשן אף ה'". פונקט ווי דער זנב האוד קען גארנישט אנצינדן, און עס איז אין אים נישט מער ווי רויך און צער - וואס דער רויך גייט אריין אין די אויגן און שטערט דאס אטעמען - אזוי אויך קומען די דאזיגע מלכים מיט א חרון אף, אבער זיי האבן נישט קיין כוח צו שעדיגן, נאר בלויז צו פארשאפן צער. זיי זענען ווי רויך וואס גייט אריין אין די אויגן, און זיי וועלן גארנישט קענען אנצינדן.

און דער מלבי"ם לייגט צו: דער פסוק זאגט "שני זנבות" - דער אוד ברענט שוין פון ביידע עקן, און ער איז נישט ענליך צום מיטן פונעם אוד וואס מען קען נאך אנהאלטן. ער איז אויך נישט קיין ברענענדיגער אוד, וואס א ברענענדיגער אוד קען פארברענען, נאר אן אוד וואס איז פארלאשן געווארן פון זיך אליין.

און אויך זייער רויך איז נישט קיין רויך פון פייער, נאר "בחרי אף רצין וארם" - נישט קיין רויך פון השי"ת. אמאל איז אשור דער שבט אפו פונעם אויבערשטן, און אמאל זענען רצין און פקח בן רמליהו א מקל חובלים אין זיין האנט, און דעמאלט איז באמת פאראן פון וואס מורא צו האבן. וועסטו דאך זאגן: ווער זענען זיי און וואס זענען זיי? אמת, זיי אליין זענען גארנישט, אבער דער וואס שיקט זיי איז גרויס און שטארק, און אויב מיר האבן א פראבלעם מיטן משלח - האבן מיר א פראבלעם. אבער דא זאגט אים דער נביא: דער חרון אף איז נישט פון ה', נאר פון רצין און ארם און בן רמליהו. פון זייער אייגענער בחירה זענען זיי אויפגעשטאנען אויף דיר, און דאס איז נישט פון זיין רצון יתברך, און זיי זענען נישט זיינע שלוחים אין דעם. אויב אזוי, פון וואס האסטו מורא? להבל נדמו, זיי זענען גארנישט ווערט.

יַעַן כִּי־יָעַץ עָלֶיךָ אֲרָם רָעָה, אֶפְרַיִם וּבֶן־רְמַלְיָהוּ לֵאמֹר׃ - צוליב דעם וואס ארם, אפרים און דער זון פון רמליהו האבן געראטן אויף דיר בייזע פלענער, זאגנדיג:
נַעֲלֶה בִיהוּדָה וּנְקִיצֶנָּה וְנַבְקִעֶנָּה אֵלֵינוּ, וְנַמְלִיךְ מֶלֶךְ בְּתוֹכָהּ אֵת בֶּן־טָבְאַל׃ - לאמיר ארויפגיין אויף יהודה און זי באלאגערן (אדער אויפוועקן צו קריג) און מיר וועלן זי שפאלטן צו אונז, און מיר וועלן איינזעצן אין איר א קעניג, דעם זון פון טבאל:
תוכניתם של רצין ופקח

"ונקיצנה" - כפשוטו, מיר וועלן זי אויפוועקן און אנצינדן אין איר שלאכטן. "ונבקיענה" - מיר וועלן איינברעכן די מויער און אריינגיין אין איר, אזוי ערקלערט דער רד"ק. רש"י טייטשט "נבקיענה" מלשון בקעה, וואס איז א גלייכער פעלד: ביז יעצט איז זי ווי א הויכער בארג, און מיר וועלן זי אויסטראטן און אויסגלייכן אז זי זאל זיין באקוועם איינצונעמען פאר אונז. און מען קען נאך מוסיף זיין אין דעם: ביז יעצט איז פאראן א שיידונג און אן אפטייל צווישן די עשרת השבטים און יהודה, צווישן מלכות שומרון און מלכות יהודה, און פקח בן רמליהו פלאנעוועט ווידער פאראייניגן די מלוכה אונטער זיין הערשאפט. דעריבער זאגט ער "נבקיענה" - מיר וועלן זי מאכן ווי א גלייכע בקעה, אן קיין הפסקים און אן קיין חלוקות, נישט קיין יהודה קעגן ישראל, נאר איך וועל קעניגן איבער אלעמען.

דער מלבי"ם איז מחדש אין טייטש פון "ונקיצנה": זיי האבן פארגעשטעלט ירושלים ווי א געשוויר, א וואונד פול מיט אייטער. ווי אזוי היילט מען אזא וואונד? מען שטעכט עס אן און מען נעמט ארויס דעם אייטער, און דעמאלט טרוקנט עס אויס און ווערט געהיילט. "נקיצנה" איז מלשון קוץ (א דארן), ווי "קוץ מכאיב וסילון ממאיר": מיר וועלן שטעכן אין איר א דארן, און מיט דעם וועלן מיר ארויסנעמען פון איר דעם אייטער - די רעגירונג וואס הערשט דארט, אחז - און אזוי וועט דער ארט געזונט ווערן, דאס הייסט עס וועט געהערן צו אונז און מיר וועלן קענען נעמען אלעס וואס איז דערין.

מיהו "בֶּן־טָבְאַל"

רש"י טייטשט לויט תרגום יונתן: דעם וואס איז גוט צו אונז, דער וואס איז פאסיג אין אונזערע אויגן. לויט דעם איז "בן טבאל" נישט קיין נאמען פון א מענטש, נאר ווי אן אופן פון נוטריקון - "טב אל", ער איז גוט צו אונז. א צווייטן פירוש ברענגט רש"י: "טב" - גוט, "אל" - אזוי ווי "לא", ווי דער לשון "אל תעשה"; דאס הייסט דער וואס איז נישט גוט אין די אויגן פונעם מקום, אים וועלן מיר קרוינען. און א דריטער פירוש על דרך חילופי אותיות: עס זענען פאראן פארשידענע אופנים פון ליינען מיט אותיות מתחלפות, ווי למשל אטב"ש - אנשטאט א' שרייבט מען ת', אנשטאט ב' שרייבט מען ש' - און ווי למשל אלב"ם. זאגט רש"י: אויב מען שרייבט "טב" אין אלב"ם, טוישט זיך די ט' מיט א ר', און די ב' מיט א מ', און עס קומט אויס "רם"; און "אל" דרייט מען איבער אויף די אותיות "לא" - איז דאס "רם לא", און עס איז א רמז אויף בן רמליהו. דאס הייסט, דער וואס וויל דא נעמען די מלוכה און הערשן אויך איבער יהודה איז פקח בן רמליהו, וועלכער האט געקעניגט איבער די עשרת השבטים און שטרעבט יעצט ברייטער צו מאכן זיין מלוכה איבער גאנץ כלל ישראל.

דער רד"ק ווידער גייט לויט פשוטו של מקרא: "נקיצנה" איז מלשון מיר וועלן זיי אויפוועקן, אז זיי זאלן זיך אויפוועקן און אונז עפענען, און מיר וועלן דורכברעכן אירע מויערן; און "בן טבאל" איז א נאמען פון א מענטש ממש - א מאן פון די בני אפרים וואס זיי האבן געטראכט צו קרוינען אין ירושלים.

כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה: לֹא תָקוּם וְלֹא תִהְיֶה׃ - אזוי האט געזאגט דער אויבערשטער ג-ט: עס וועט נישט צושטאנד קומען און עס וועט נישט געשען.
לא תקום ולא תהיה

ביז אהער זענען זייערע פלענער; און יעצט הער וואס ס'איז דער פלאן פונעם בורא עולם. און וואס באדייט די כפילות "לא תקום ולא תהיה"? "תקום" מיינט די אויספירונג פון דער זאך ביים אנהייב - אויפשטעלן מיינט אויפשטעלן עפעס וואס איז געלעגן פריער. "תהיה" איז א לשון פון הויה, אז עס זאל בלייבן שטיין ווייטער אויף זיין ארט. דאס הייסט: די זאך וועט אפילו נישט צושטאנד קומען ביים אנהייב, און אויך וועט זי נישט האבן קיין שום המשך דערנאך. דו האסט גארנישט וואס צו זארגן.

כִּי רֹאשׁ אֲרָם דַּמֶּשֶׂק וְרֹאשׁ דַּמֶּשֶׂק רְצִין, וּבְעוֹד שִׁשִּׁים וְחָמֵשׁ שָׁנָה יֵחַת אֶפְרַיִם מֵעָם׃ - ווארום דער קאפ פון ארם איז דמשק, און דער קאפ פון דמשק איז רצין, און אין נאך פֿינף און זעכציג יאר וועט אפרים צעבראכן ווערן פון זיין א פאלק.

"ראש ארם" - די קעניגליכע הויפטשטאט פון ארם איז דמשק. זאגט דער מלבי"ם: דמשק איז אין יענער צייט געווען א פלאץ וואס איר שלעכטס איז געווען אפן און באקאנט, באוואוסט אלס א פלאץ פון רשעים, און לויטן קאפ קען מען דרינגען אויף דער שלעכטס פונעם גאנצן פאלק און לאנד. אויב דער קאפ פון ארם איז דמשק, וועמענס איינוואוינער זענען אזוי פארדארבן, זענען דאך דאס גאנצע לאנד פונקט ווי זיי. און ווער איז דער קאפ פון דמשק? רצין, וואס אויך ער איז בארימט מיט זיין רשעות און פארדארבנקייט. און אויב דער מלך איז פארדארבן, זענען זיכער אלע זיינע באדינער, געהילפן און לאנדסלייט בני בליעל. און צי וועלן אזעלכע רשעים הערשן איבער ירושלים? דער אייבערשטער וועט נישט איבערגעבן ירושלים אין זייערע הענט.

וְרֹאשׁ אֶפְרַיִם שֹׁמְרוֹן וְרֹאשׁ שֹׁמְרוֹן בֶּן־רְמַלְיָהוּ, אִם לֹא תַאֲמִינוּ כִּי לֹא תֵאָמֵנוּ׃ - און דער קאפ פון אפרים איז שומרון, און דער קאפ פון שומרון איז דער זון פון רמליהו; אויב איר וועט נישט גלייבן, וועט איר דאך נישט באשטעטיגט ווערן.

און אויב וועסטו זאגן: עס קומט דאך מיט אים נאך א מלך, פקח בן רמליהו דער מלך ישראל - איז ער אויך גאר ווייט פון זיין ראוי צו קעניגן איבער ירושלים, ווייל דער קאפ פון אפרים איז שומרון און דער קאפ פון שומרון איז בן רמליהו, און זיי זענען אויך נישט קיין קליינע רשעים. און פון וואנעט ווייסט מען אז זיי זענען רשעים? פון דעם וואס אין נאך פֿינף און זעכציג יאר וועט אפרים צעבראכן ווערן פון זיין א פאלק. די דאזיגע נבואה איז געווען מקובל ביי זיי נאך פון די טעג פון עמוס, וואס האט מתנבא געווען אז אפרים און זייער מלכות זענען עתיד צו גיין אין גלות. און אפרים שטעלט מיט זיך פאר די עשרת השבטים, צוליב ירבעם בן נבט פון שבט אפרים וואס איז געווען זייער ערשטער קעניג, און דערפאר ווערט די מלכות מייחס געווען צו אפרים. און אט האט עמוס שוין לאנג פארדעם נבואה געזאגט אז אין פֿינף און זעכציג יאר ארום וועלן זיי גיין אין גלות, און דאך שטייען זיי אין זייער רשעות און האבן נישט תשובה געטאן. דאס צייגט אויף זייער נאטור און אויף זייערע מדות אז זיי זענען רשעים. און פונקט ווי מיר האבן געזאגט אז ס'איז נישט פאסנד אז רצין און דמשק די פארדארבענע זאלן הערשן איבער ירושלים, אזוי אויך איז נישט מעגליך אז פקח בן רמליהו זאל הערשן איבער איר.

"אִם לֹא תַאֲמִינוּ כִּי לֹא תֵאָמֵנוּ"

דער נביא זעט אז אחז גלייבט נישט זיינע ווערטער, און דערפאר צערנט ער אויף אים. אין וואס גלייבט ער נישט? ער איז נאך אלץ דערשראקן און ציטערט פון רצין און פון פקח בן רמליהו, און זארגט זיך נאך אלץ אז זיי וועלן אים אייננעמען. א קלארן באווייז דערויף זעט מען שפעטער: ער איז געגאנגען און באצאלט געלט פארן מלך אשור ער זאל קומען העלפן און אים ראטעווען, און ער האט נישט אויסגעהערט דעם נביא וואס האט אים געזאגט ער זאל נישט מורא האבן פאר זיי. דער נביא שפירט דאס און זאגט אים: "אם לא תאמינו" - איך זע אז איר גלייבט נישט מיינע ווערטער.

און וואס מיינט "כי לא תאמנו"? ווער איז דער מענטש וואס מיינט שטענדיג אז יענער נארט אים און שווינדלט מיט אים? איינער וואס איז אליין אזוי - א קאמבינאטאר וואס פירט ארום אנדערע, און ממילא חושד'ט ער כסדר אז מ'פרובירט אים צו פארנארן. און וועמען איז דאס גרינגסטע אפצונארן? די תמימות'דיגע, ווייל א תמים נארט קיינעם נישט און דערפאר פאלט אים נישט איין אז יענער זאל אים נארן, ביז ער בריט זיך אפ עטליכע מאל און ווערט אויך פארדעכטיג. אבער מדרך הטבע, ווער עס איז נישט ערליך מיינט אז יעדער איז נישט ערליך. און דאס איז וואס דער נביא זאגט זיי: גלייבט איר דען נישט די ווערטער פונעם אייבערשטן ווייל איר אליין זענט נישט געטריי? ווייל מען קען אייך נישט גלייבן און איר זענט נישט ערליך, דערפאר מיינט איר אז אויך אין די רייד פונעם אייבערשטן איז נישטא קיין אמת? דער חסרון ליגט דאך אין אייך! און רש"י טייטשט דאס אלס א פעסטשטעלונג: איך ווייס אז איר זענט רשעים און דערפאר "לא תאמנו", מען קען אייך נישט גלייבן, און אלעס וואס איך זאג אייך וועט גארנישט אויפטוהן.

צום סך-הכל:

קאפיטל ז' הייבט זיך אן אין די טעג פון אחז, א רשעות'דיגער מלך וואס די זכות פון זיינע ערליכע עלטערן - יותם און עוזיהו - און די זכות פון בית דוד זענען אים בייגעשטאנען, און דערפאר האבן רצין דער מלך פון ארם און פקח בן רמליהו נישט געקענט מלחמה האלטן קעגן ירושלים. דאס פאלק האט געציטערט ווי ביימער אין וואלד, ווי אילני סרק אן קיין זכותים, וואס האבן אנגעשטעקט איינער דעם צווייטן מיט שרעק. דער אייבערשטער שיקט ישעיהו צוזאמען מיט "שאר ישוב" - זיין זון אדער זיינע תלמידים - מוכיח צו זיין אחז, אים אפצוהאלטן פון זיין פלאן ביי דער קאנאל און אים בארואיגן: די צוויי קעניגן זענען נישט מער ווי צוויי עקן פון רויכערדיגע שייטלעך האלץ, וואס האבן נישט קיין כח אונטערצוצינדן נאר בלויז צו פארשאפן צער, און זייער רויך איז בלויז זייער אייגענער כעס און נישט דער כעס פונעם אייבערשטן. זייער פלאן איינצוברעכן יהודה און איינצוזעצן דארט בן טבאל וועט נישט צושטאנד קומען און וועט נישט עקזיסטירן, וויבאלד אזעלכע רשעים ווי רצין און בן רמליהו זענען נישט ראוי צו קעניגן איבער ירושלים. און צום סוף זענען פאראן שארפע דברי תוכחה: אויב איר גלייבט נישט אין דעם אויבערשטנ'ס ווארט, איז עס א צייכן אז אין אייך אליין איז נישטא קיין טרייקייט און קיין ישרות.