ישעיהו פרק ז. דער פרק וואָס מיר לערנען איצט איז אַ פרק וואָס מיר האָבן שוין געלערנט אין ספר מלכים, און דאָ האָבן מיר פשוט אַ געלעגנהייט אים איבערצוחזרן, דאָ זײַנען פאַראַן הוספות וואָס דאָרט זײַנען נישטאָ, און מיר וועלן זען די זאַכן ווי אונדזער שטייגער מיטן ביאור פונעם מלבי"ם און נאָך מפרשים. ויהי בימי אחז בן יותם בן עוזיהו מלך יהודה, עלה רצין מלך ארם ופקח בן רמליהו מלך ישראל ירושלים למלחמה עליה ולא יכול להילחם עליה.
ויהי בימי אחז בן יותם בן עוזיהו. מיר גיבן שוין אַכט אַז דאָ איז לכאורה אַ אריכות דברים. אויב דו זאָגסט אחז בן יותם, איז דאָס גענוג, פאַרוואָס דאַרף מען זאָגן בן יותם בן עוזיהו? זינט ווען דערמאָנט מען אויך דעם נאָמען פונעם זיידן? דער רד"ק ברענגט, כדי דיר צו זאָגן אַז זײַנע ביידע אבות זײַנען געווען צדיקים. יותם איז זײַן פאָטער, עוזיהו איז זײַן זיידע, זיי זײַנען געווען צדיקים. און ער איז פונדעסטוועגן געווען אַ רשע. אָט זעסט דו וואָסערע דור צדיקים דו האָסט געהאַט, פאַרוואָס האָסטו זיך פאַררשעטערט און האָסט פאַרזינדיקט די כלל ישראל? יאָ, אחז שטייט אַז אחז האָט פאַרשלאָסן די טירן פון די בתי כנסיות און בתי מדרשות, ער האָט נישט געלאָזט מען זאָל זיך עוסק זײַן אין תורה. אין געפאָלג פון דעם איז אַרויף רצין מלך ארם און פקח בן רמליהו מלך ישראל, ער איז דער מלך פון די עשרת השבטים, כדי צו קומען אויף ירושלים.
איצט, זאָגט דער רד"ק, זאָלסטו וויסן אַז זיי האָבן שוין געהאַט אַזאַ מלחמה פריער, ווען רצין מלך ארם איז אַרויף אויף ישראל און האָט פון זיי גענומען אַ גרויסע שביה. דאָס איז געווען אַ מלחמה פאַר זיך. חוץ דעם, האָט דער מלך ישראל דערהרגעט אין יהודה 120 טויזנט אין איין טאָג. דאָס איז נאָך אַן אַנדער מלחמה. איצט האָבן זיך ביידע פאַראייניקט. ביידע האָבן זיך צוזאַמענגעשלאָסן, דאָס הייסט איך האָב נאָך רינענדיקע ווונדן פון דעם, און רינענדיקע ווונדן פון דעם, און איצט קומען ביידע צוזאַמען אַקעגן מיר, קומען אַקעגן אחז בן יותם בן עוזיהו.
ולא יכול. זאָגט דער רד"ק, פאַרוואָס שטייט ולא יכול? לכאורה האָט מען געדאַרפט זאָגן ולא יכלו להילחם עליה. און אויך פריער, עלה רצין מלך ארם, זאָג עלו רצין מלך ארם ופקח בן רמליהו. פון דעם ציט אָפּ דער רד"ק אַז דער עיקר פון דער מלחמה איז געווען פון רצין מלך ארם. ווי אַ הילפס־כוח האָט ער מיטגעברענגט פקח בן רמליהו מלך ישראל, אָבער ער איז געווען דער עיקר לוחם, און דעריבער רעדט מען דאָ אין לשון יחיד, עלה רצין ולא יכול להילחם עליה.
לא יכול, פאַרוואָס? אפשר וועסטו זאָגן מחמת יהודה איז געווען שטאַרק? לאָמיר לייענען דעם קומענדיקן פסוק. ויוגד לבית דוד לאמור נחה ארם על אפרים. וואָס קומט פאָר בײַם בית דוד ווען זיי הערן דאָס? וינע לבבו ולבב עמו כנוע עצי יער מפני רוח. זיי האָבן זיך דערשראָקן אַ געוואַלדיקן שרעק. איז ווי אַזוי זאָגסטו ולא יכול להילחם עליה? פאַרוואָס האָט ער נישט געקאָנט מלחמה האַלטן אַקעגן איר? אויב דאָס פאָלק דאָרט איז אַזוי דערשראָקן פאַרן שונא, דאָס הייסט אַז מיט גרינגקייט קאָן דער שונא זיי נעמען. ווײַל אויב דאָס פאָלק פאַרזיכערן זיך אויף זייער כוח, זאָגסטו הער, דאָ דערוואַרט מען אַן אמתן קאַמף. אָבער אויב דאָס פאָלק איז אַזוי דערשראָקן, דאָס הייסט מיר האָבן קיין שום סיכוי נישט אַקעגן זיי. איז פאַרוואָס האָט רצין מלך ארם אָדער פקח בן רמליהו נישט געקאָנט מלחמה האַלטן אַקעגן איר?
זאָגט דער רד"ק, לא יכול ווײַל דער אויבערשטער האָט נישט געוואָלט געבן ירושלים אין דער האַנט פונעם שונא. און פאַרוואָס? ווײַל אחז איז געווען בן יותם בן עוזיהו. אחז האָט געהאַט זכות אבות, יותם און עוזיהו. זייער זכות איז געווען דאָס וואָס איז אחז'ן צו הילף געשטאַנען, הגם ער אַליין איז געווען אַ רשע. און דאָס איז אויך וואָס דער אויבערשטער האָט געזאָגט צו חזקיהו, למעני ולמען דוד עבדי. זאָגט דער הייליקער באשעפער, פאַראַן מײַן זכות און פון דוד עבדי, למעני צוליב מײַן נאָמען טו איך דאָס און אויך דער זכות פון דוד. אָבער דו פון זיך אַליין, דײַן זכות איז נישט גענוג. אַזוי האָט ער געזאָגט צו חזקיהו, און מכל שכן צו אחז וואָס איז געווען אַ גרויסער רשע.
זאָגט דער מדרש, ויהי בימי אחז בן יותם בן עוזיהו, וואָס האָט דער כתוב געזען אים צו מיוחס זײַן? די פראַגע וואָס מיר האָבן געפרעגט, פאַרוואָס דאַרף מען דערמאָנען דעם נאָמען פונעם פאָטער און זיידן? נײַערט האָבן די מלאכי השרת געזאָגט פאַרן הייליקן באשעפער, ווי איז דאָס וואָס דער רשע איז געוואָרן מלך. ווי אַז אַזאַ רשע איז געוואָרן מלך, אחז. האָט צו זיי געזאָגט דער הייליקער באשעפער, ער איז בן יותם, ער איז בן עוזיהו, זײַנע אבות זײַנען געווען צדיקים. און דעריבער ולא יכול להילחם עליה מחמת דעם זכות אבות. כביכול האָבן זיי געהאַט אַ חשש, איז איצט וועסטו חרוב מאַכן דאָס לאַנד, אָט זע ווער דאָס איז דער מענטש, אַ רשע. ווי. האָט ער זיי געזאָגט יאָ, אָבער ער האָט אַ זכות אבות. דער זכות אבות איז דאָס וואָס וועט זיי שיצן.
ויוגד לבית דוד לאמור נחה ארם על אפרים. וואָס איז דאָס ויוגד לבית דוד? פאַרוואָס שטייט נישט ויוגד לאחז? אחז איז דאָך פונעם שטאַם בית דוד, גוט, אָבער פריער האָסטו אים דערמאָנט מיט זײַן נאָמען, דערמאָן אים אויך איצט. זאָגט רש"י, לפי ער איז געווען אַ רשע, האָט מען נישט דערמאָנט זײַן נאָמען. איז דאָס ערשטע מאָל האָב איך נישט קיין ברירה, איך מוז דערמאָנען, אָבער דערנאָך נאָך אַ מאָל צוריק דערמאָנען זײַן נאָמען? ניין, איך וועל נישט דערמאָנען דעם נאָמען פונעם רשע, נײַערט מען רעדט אויף אַ כללותדיקן אופן, ויוגד לבית דוד. דער רד"ק זאָגט, פאַרוואָס האָט מען דאָ דערמאָנט בית דוד? כדי דערמאָנען זײַן זכות. גלײַך צוליב דעם זכות פון דוד, ווי מיר האָבן פריער דערקלערט, למעני ולמען דוד עבדי, וואָלט אחז נישט געקאָנט ניצול ווערן פון די הענט פון מלך ארם און פקח בן רמליהו מלך ישראל. וואָס איז דער זכות וואָס איז אים צו הילף געשטאַנען? דער זכות איז בית דוד, וואָס דו ביסט פון דער מלוכה פון בית דוד. דער אויבערשטער האָט נישט געוואָלט אַז די מלכות בית דוד זאָל זיך אָפּשטעלן, און דעריבער האָט דער הייליקער באשעפער אײַך געראַטעוועט.
וינע לבבו ולבב עמו כנוע עצי יער. פאַרוואָס? זאָגט דער רד"ק, ווײַל מיר האָבן שוין געזען פריער, ער האָט געהאַט פריערדיקע ברי. שוין איין מאָל האָט אים רצין מלך ארם באזיגט. שוין איין מאָל האָט פקח בן רמליהו אים געשלאָגן 120 טויזנט. איז ער היט זיך, דאָס ברענט. איצט קומען ביידע פאַראייניקט צוצוגיין אויף ירושלים. ווײַל יעדער איינער פאַר זיך אַליין האָט נישט געקאָנט באזיגן ירושלים, אָבער איצט קומען זיי צוגיין אַקעגן ירושלים, און פון דעם וינע לבבו ולבב עמו כנוע עצי יער.
וואָס איז דאָס כנוע עצי יער? זאָגט דער רד"ק, אַז די ביימער פונעם וואַלד רירן זיך ווען דער ווינט רוקט איין בוים, איז אויב זיי זײַנען נאָענט, אויב זיי זײַנען נאָענט איינער צום צווייטן, איז איינער רוקט אויך דעם צווייטן. איינער רירט אָן דעם צווייטן און רוקט אויך דעם צווייטן. איז זייער באוועגונג איז גרעסער. אַזוי אויך בײַ בני אדם, ווען איינער האָט מורא, איז ער וואַרפט אַרײַן אַ שרעק אין די הערצער פון אַלעמען. אוי ואבוי, וואָסער אַ שרעקלעכער מלך. איז אַפילו אויב איך האָב נישט מורא געהאַט, איצט הייב איך אָן צו הערן זײַנע מוראס, הייב איך אויך אָן צו ציטערן. איז דאָס איז פונקט ווי נוע עצי יער. ווי בײַ די ביימער פונעם וואַלד איז דאָ אַזאַ דאָמינאָ־עפעקט אַז איינער רוקט זיך איז אַלע הייבן אָן זיך צו רירן, אַזוי אויך דאָ, האָבן אַ טייל אָנגעהויבן מורא צו האָבן און דורך דעם דערשרעקן זיי איינער דעם צווייטן, זיי מערן דעם שרעק, און ממילא ווי די ביימער פונעם וואַלד רירן זיך אַלע פונעם ווינט, אַזוי אויך דאָ זײַנען אַלע יראים און דערשראָקן.
חז"ל זאָגן כנוע עצי יער, וואָס איז דאָס עצי יער? דאָס זײַנען אילנות סרק. אילנות סרק האָבן נישט אויף זיך קיין פירות. זיי רירן זיך און וואַקלען זיך מיט מער גרינגקייט ווי אילני מאכל. אילני מאכל האָבן אויף זיך שווערע פירות, איז די פירות מאַכן זיי שווערער. אַזוי אויך זײַנען זיי געוואָרן דעמאָלט פאַרגליכן, זיי זײַנען געווען ווי אילנות סרק, אָן זכויות. זיי האָבן נישט געהאַט קיין מצוות. און דעריבער אילנות סרק איז נישט קיין וווּנדער אַז זיי רירן זיך פונעם ווינט כנוע עצי יער. אָבער אויב זיי וואָלטן געווען אילנות מאכל, וואָלטן זייערע זכויות געמאַכט אַז זיי זאָלן נישט האָבן קיין מורא פונעם שונא און זיי וואָלטן זיך פאַרלאָזט אויף די ישועה פונעם אויבערשטן אין אַ רגע.
ויאמר השם אל ישעיהו, צא נא לקראת אחז, אתה ושאר ישוב בנך, אל קצה תעלת הברכה העליונה, אל מסילת שדה כובס. דער אויבערשטער זאָגט צו ישעיהו, צא נא לקראת אחז, אתה ושאר ישוב בנך. ווער איז דאָס שאר ישוב בנך? זאָגט דער רד"ק, ישעיהו האָט געהאַט צוויי זין. איינער האָט געהייסן שאר ישוב, און דער צווייטער האָט געהייסן מהר שלל חש בז. דאָס איז זײַן נאָמען, דאָס איז אַלץ געווען אין דער תעודת זהות, דאָס אַלץ, מהר שלל חש בז. ער האָט געהאַט אַן עקסטרע בלעטל צו שרײַבן דעם גאַנצן נאָמען. יאָ. וואָס, וואָס איז אייגנטלעך די סיבה פאַר די דאָזיקע נעמען?
איז דער נאָמען שאר ישוב, זאָגט דער רד"ק, קומט צו רמזן, פאַר אַן אות און אַ סימן אַז דער שאר יהודה וועט זיך אומקערן נאָך דער גלות. שאר, די וואָס זײַנען פאַרבליבן, ווער זײַנען זיי? יהודה, זיי זײַנען אַרויסגעגאַנגען אין גלות און וועלן זיך אומקערן. פאַרקערט וועלן די עשרת השבטים זיך נישט אומקערן. נאָר לעתיד וועלן זיי זיך אומקערן. אָבער נאָך 70 יאָר צום ענדע פון דער ערשטער גלות בבל האָבן זיי זיך נישט אומגעקערט. איז דעריבער זאָגט ער שאר ישוב. דאָס קומט צו סימבאָליזירן, דער שאר וועט זיך נאָך אומקערן, יהודה וואָס זײַנען פאַרבליבן וועלן זיך נאָך אומקערן. נאָך אַ זאַך, שאר ישוב מיינט עס בלײַבט נאָך אַ יישוב. דאָס מיינט נאָך כביכול, מען קאָן זאָגן פון לשון יישוב, דהיינו פון לשון יישוב. דהיינו די עשרת השבטים זײַנען פאַרשיקט געוואָרן אָבער שאר ישוב, עס זײַנען נאָך פאַרבליבן אַזעלכע וואָס וווינען נאָך דאָ. עס זײַנען דאָ נאָך פאַרבליבן אַזעלכע וווינער. דהיינו דער הייליקער באשעפער האָט נישט געמאַכט אַ כלה, נישט זיי אַלע פאַרשיקט, נײַערט עס איז נאָך פאַרבליבן דאָ אַזעלכע וואָס וווינען דאָ אין לאַנד. איז לויט דעם ערשטן פירוש, איז דאָס די וואָס זײַנען פאַרשיקט געוואָרן וועלן זיך נאָך אומקערן. לויט דעם צווייטן פירוש, איז די כוונה אַז די וואָס זײַנען נאָך דאָ, דער הייליקער באשעפער האָט אונדז געלאָזט אַ פליטה און עס איז פאַרבליבן נאָך אַ ביסל פונעם יישוב.
פאַרקערט איז די דעה פונעם מלבי"ם, שאר ישוב מיינט ישוב פון לשון תשובה. דהיינו אַז דער הייליקער באשעפער זאָגט כביכול, דער שאר ישראל וועלן זיך נאָך אומקערן צום אויבערשטן. זיי וועלן נאָך טאָן תשובה. דאָס איז נישט אין דעם געדאַנק פון אַן אומקער צום לאַנד נײַערט אין דעם געדאַנק פון אַן אומקער צום בורא עולם. און פאַרוואָס האָט ער אים געזאָגט נעם אים מיט דיר? כדי צו רמזן פאַרן פאָלק, שאר ישוב, דער שאר, דאָס פאָלק וואָס איז דאָ פאַרבליבן אין יהודה, טוט תשובה, איידער אויך איר וועט פאַרשיקט ווערן.
דעם צווייטן זון, האָט ער אים אָנגערופן מהר שלל חש בז. דאָס קומט פאַר אַן אות און אַ סימן אויף די עשרת השבטים אַז זיי וועלן אײַלן צו פאַרשיקט ווערן. זייער גלות וועט זײַן פריער ווי די גלות פונעם שבט יהודה. פאַרקערט איז דאָ נאָך אַ דעה און דאָס איז די דעה פונעם תרגום יונתן, און אַזוי אויך לויט דער דעה נאָך אים ציט זיך אויך רש"י, אַז שאר ישוב איז בכלל נישט געווען קיין נאָמען פון אַ מענטש. אָ, וואָס איז דער פשט אתה ושאר ישוב בניך? שאר ישוב בניך די כוונה איז אַ קליינער שארית וואָס וועלן זיך אומקערן צו מיר דורך דיר און זיי זײַנען ווי דײַנע קינדער. דער שאר, די וואָס זײַנען נאָך דאָ פאַרבליבן, זיי וועלן זיך אומקערן, זיי וועלן זיך נאָך אומקערן אין תשובה, אין דעם זײַנען זיי דײַנע קינדער, זיי זײַנען ווי דײַנע קינדער. ווײַל דער רבי איז ווי דער פאָטער פון די תלמידים. ווי שטייט דאָרט? אַז ווער עס לערנט אים תורה איז ער גערעכנט גלײַך ווי ער האָט אים געבוירן. איז זיי זײַנען ווי דײַנע קינדער. איז ער זאָגט אים, דו זאָלסט נעמען דײַנע קינדער, איז לויט דעם פירוש קומט אַרויס אַז מען רעדט דאָ בכלל נישט וועגן זײַן זון נײַערט וועגן זײַנע תלמידים. נעם דײַנע תלמידים, די וואָס האָבן געטאָן תשובה, און גיי מיט זיי צו אחז. פאַרוואָס? כדי אים צו מוכיח זײַן. ער זאָל זען אָט, דאָ זײַנען פאַראַן מענטשן וואָס טוען תשובה, אויך דו זאָלסט טאָן תשובה. דאָס איז אַ תוכחה וואָס ער דאַרף זיי מוכיח זײַן.
ער איז צוגעגאַנגען צו תעלת הברכה העליונה. זאָגט דער מלבי"ם, אויב מיר געדענקען אַז חזקיהו האָט געהאַט אַן ענין מיט דער תעלה, געדענקט איר? וואָס האָט חזקיהו געטאָן ווען מלך אשור איז אַהער אָנגעקומען? וואָס האָט חזקיהו געטאָן? סנחריב מלך אשור איז אָנגעקומען, וואָס האָט ער געטאָן? ער האָט פאַרשטאָפּט די וואַסערן פון גיחון, ריכטיק? ער האָט פאַרשטאָפּט די מי גיחון מפני מלך אשור. און דעמאָלט האָט ער געמאַכט די ברכה און די תעלה און האָט אַרײַנגעברענגט די וואַסערן אין שטאָט. ער האָט נישט געוואָלט אַז די דאָזיקע תעלה זאָל פירן וואַסער צו די חיילות פון סנחריב, כדי דורך דעם זאָלן זיי אויסגעטריקנט ווערן און נישט קאָנען אָנהאַלטן די באלאגערונג. די חכמי ישראל האָבן נישט מסכים געווען מיט אים אויף דעם. זאָגט דער מלבי"ם, עס קאָן זייער זײַן אַז דאָס איז אויך געווען די כוונה פון אחז איצט. אַז אחז איז אַרויסגעגאַנגען צום זעלבן אָרט כדי צו חזרן דעם זעלבן מעשה, פאַרשטאָפּן די מי גיחון נאָך אַ מאָל, כדי דער שונא זאָל נישט געפינען קיין וואַסער, ער זאָל נישט האָבן וואָס צו טרינקען. און דער אויבערשטער שיקט ישעיהו צו גיין אים אָפּצוהאַלטן. דהיינו, ווי דעמאָלט בײַ חזקיהו איז נישט געווען קיין הסכמה אויף דעם פונעם אויבערשטן, אַזוי אויך דאָ שיקט דער אויבערשטער ישעיהו ער זאָל אים מוכיח זײַן און אָפּהאַלטן און ער זאָל נישט פאַרשטאָפּן די וואַסערן פון דער תעלה.
דער אָרט הייסט מסילת שדה כובס. מסילת שדה כובס, כפשוטו, איז דאָס טאַקע אַן אָרט, אַ וועג, וואָס דאָרט האָבן מענטשן געוואַשן וועש, אויסגעשפרייט דאָרט קליידער זיי אויסצוטריקענען. דאָס הייסט מסילת שדה כובס. אָבער עס איז דאָ נאָך אַ דרשה וואָס חז"ל זאָגן, אַז אחז האָט זיך אונטערגעגעבן פאַר ישעיהו. דהיינו, אַפילו ער איז געווען אַ מלך עריץ און רשע, מיט אַלעם דעם ווען ישעיהו הנביא איז צו אים געקומען מיטן דבר השם, האָט ער זיך אונטערגעגעבן פאַר אים און האָט אַרויפגעטאָן אויף זײַן קאָפּ אוכלא דקצרי. וואָס איז אוכלא דקצרי? דאָס איז אַ דורכגעלעכערטער כלי פון די כובסים, וואָס די כובסים מיט דעם דורכגעלעכערטן כלי האָבן געשפריצט וואַסער אויף די קליידער. אגב, דער כובס הייסט קצרי. ווער ווייסט פאַרוואָס? ער מאַכט קורצער. ער מאַכט דיר קורצער די קליידער. דו ברענגסט אים אַ קלייד, וואָס קומט פאָר מיטן קלייד? דעמאָלט צוזאַמען, עס שרומפט זיך אײַן אינעם וואַש. פאַרשטייסט, דו זאָגסט איך האָב אים געברענגט אַ קלייד אין דער לענג פון אַ מעטער, איך באַקום עס צוריק 80 סאַנטימעטער. דאָס הייסט קצרי, מען האָט געמאַכט קורצער די קליידער. איז ער האָט כביכול אַרויפגעצווונגען אויף זײַן קאָפּ דעם דאָזיקן כלי פון די כובסים, פאַר אַן אות אַז איך שטעל זיך כביכול נידעריק פאַר דיר און איך בין גרייט אָנצונעמען דײַנע הוראות אין נאָמען פונעם אויבערשטן. און דעריבער האָט מען דאָס אָנגערופן מסילת שדה כובס.
ואמרת אליו, הישמר והשקט, אל תירא ולבבך אל ירך משני זנבות האודים העשנים האלה, בחרי אף רצין וארם ובן רמליהו. ואמרת אליו הישמר והשקט. לאָמיר אַכט געבן, דער הישמר דאָ איז אַנדערש פון יעדן הישמר וואָס שטייט אין תנ"ך. יעדער הישמר וואָס שטייט אין תנ"ך איז זײַן אַרויסרעד מלעיל, הִשָּׁמֶר. הִשָּׁמֶר לך ושמור נפשך מאוד. פאַרקערט, דאָ לייענען מיר הִשָּׁמֵר, נישט הִשָּׁמֶר. פון דעם ציט אָפּ דער רד"ק אַז דער הישמר דאָ איז אַנדערש פון יעדן הישמר וואָס שטייט אומעטום. און אומעטום איז די באדײַטונג שמירה, היטן. דאָ איז די באדײַטונג שמרים, הייוון. וואָס איז דער פשט שמרים? שמרים באדײַטן שטענדיק אַ זיצן אויפן אָרט, שוקט על שמריו, ער רוט אויף זײַנע הייוון. הישמר והשקט, רו אויף דײַנע הייוון. אַזוי האָט אויך דערקלערט רש"י. פאַרקערט דערקלערט דער יונתן, הישמר, כפשוטו, אַ לשון שמירה. אַזוי דערקלערט אויך דער רס"ג, היט זיך פון מלחמה האַלטן און זײַ אין רו, זאָרג זיך נישט, דו האָסט וואָס צו האָבן קיין חשש.
און פאַרוואָס? ווײַל זיי זײַנען שני זנבות האודים העשנים האלה. זיי ווערן אָנגערופן ווי די זנבות האודים העשנים. וואָס איז אַן אוד? און דערנאָך וועלן מיר פאַרשטיין וואָס זײַנען זײַנע זנבות. אַן אוד איז דער כלי, דער שטעקן פון האָלץ מיט וואָס מען האָט איבערגעדרייט די וווילן. וואָס קומט פאָר ווען מען דרייט מיט אים איבער די וווילן? דעמאָלט ווערט ער פּאַמעלעך פאַרברענט בײַ זײַן עק. פאַרברענט און לאָזט אַרויף רויך. פּאַמעלעך ווערט ער פאַרברענט ביז ער ווערט אויסגעלאָזט. ער ווערט דאָך יעדעס מאָל קורצער, יעדעס מאָל קורצער. דאָס הייסט זנבות האודים העשנים. ווען ער איז שוין קליין קאָן מען אים שוין נישט האַלטן אין דער האַנט, איז מען וואַרפט אים אַוועק. דאָס הייסט מען קאָן נישט, ער איז שוין, אויך דײַן האַנט נענטערט זיך צו נאָענט צום פײַער, דו קאָנסט מיט אים נישט ניצן, דו וואַרפסט אים אַוועק. וואָס עס בלײַבט הייסט זנב האוד. דאָס איז וואָס עס בלײַבט פונעם קליינעם שטעקן וואָס איז שוין נישט ראוי צום ניצן, און ער איז רויכעריק, עס גייט פון אים אַרויף רויך, יאָ, ער איז שוין אָנגעגעסן פון זיך אַליין. כביכול איז אין אים נישטאָ קיין שום כוח צו טאָן גאָרנישט. איז איצט קומט ער און זאָגט, זנבות האודים העשנים, פאַרוואָס רופט מען זיי אָן רויכעריקע? ווײַל דאָס איז פאַרגליכן צו רויך ווי יעשן אף השם. דאָס קומט צו סימבאָליזירן חרון אף. ווי דער זנב האוד קאָן נישט אָנצינדן קיין שום זאַך, נײַערט וואָס איז אין אים? נאָר רויך און צער. רויך סימבאָליזירט דאָך שטענדיק צער, עס גייט אַרײַן אין די אויגן, שטערט די אָטעם. אַזוי אויך זאָגט ער, די דאָזיקע מלכים זײַנען געקומען מיט רויך, די כוונה זיי זײַנען געקומען מיט חרון אף, ווי מיר האָבן געזאָגט עשן אף השם, די כוונה חרון אף. אָבער נעם אין אַכט, זיי האָבן נישט קיין כוח צו שאַטן, נאָר צו מצער זײַן. זיי זײַנען ווי רויך וואָס גייט אַרײַן אין די אויגן, זיי וועלן נישט קאָנען אָנצינדן, נײַערט דאָס איז ווי אַן אוד וואָס איז שוין פאַרברענט אין די וווילן פון זיך אַליין און פון אים גייט אַרויס נאָר רויך, צער, יאָ, אָבער אַ שאָדן נישט.
דער מלבי"ם פאַרקערט דערקלערט אַז דער הישמר די כוונה שמירה כפשוטו. אָ, אויב אַזוי פאַרוואָס שטייט דאָ הִשָּׁמֵר און נישט הִשָּׁמֶר? זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז בכלל נישט קיין קשיא. אומעטום וואָס עס שטייט הִשָּׁמֶר, איז דאָס אין סמיכות מיטן וואָרט 'לך'. און ווען דאָס שטייט אין סמיכות, איז דאָ אַן אויסדרוק, אַ מושג אין דקדוק וואָס הייסט נסוג אחור. ווען עס איז דאָ אַ טעם מפסיק, צווישן אַ מקף, צווישן צוויי ווערטער, ווערט דאָס ערשטע וואָרט געלייענט מלעיל. איז אויך דאָ, איז דאָ אַ מקף צווישן זיי, צווישן דעם הישמר צום לך, איז לייענט מען שטענדיק הִשָּׁמֶר לך, נישט הִשָּׁמֵר לך, נײַערט הִשָּׁמֶר לך. און אַזוי אגב איז דאָס אומעטום וואָס עס דערשײַנט אַ מקף צווישן צוויי ווערטער, דאָס ערשטע וואָרט, אויב עס איז מער ווי צוויי אותיות, אויב עס איז דרײַ אותיות, לייענט מען דאָס, מען לייענט עס מלעיל. און מען זעט דאָס, עס איז דאָ אַ סך, יעדער וואָס וועט אָנהייבן איצט נאָכגיין דעם דאָזיקן כלל, וועט קאָנען אַכט געבן אַז דאָס איז ריכטיק. ממילא, זאָגט דער מלבי"ם, דאָ, היות עס דערשײַנט נישט דאָס וואָרט 'לך' און עס איז נישטאָ דער מקף אין מיטן, איז לייענט מען נישט הִשָּׁמֶר, ווײַל דאָ איז נישטאָ 'לך' נאָך דעם און נישטאָ קיין מקף. איז לייענט מען הִשָּׁמֵר. איז וואָס איז די באדײַטונג? די זעלבע באדײַטונג, שמירה. נאָר פאַרוואָס לייענט מען דאָס דאָ מלרע און נישט מלעיל? פון אַ חיצונ'דיקער סיבה, ווי מיר האָבן דערקלערט, ווײַל עס איז נישט דערמאָנט דאָס וואָרט 'לך' און דאָ איז נישטאָ קיין נסוג אחור.
און ער וואָרנט אים און זאָגט, אל תירא, האָב נישט מורא פונעם שונא. ולבבך אל ירך. נו, דאָס איז דאָך שוין כלול אין אל תירא. און דער מלבי"ם ווי זײַן שטייגער איז מדקדק יעדעס לשון. וואָס איז דאָס ולבבך אל ירך? אַ מענטש וואָס לײַדט אַ סך צרות, ווערט זײַן האַרץ שוין אין זײַן טבע ווערט ווייך. ער ווערט אַ רך לבב, יעדע זאַך ברענגט אים צו וויינען, יעדע זאַך ברענגט אים צו זיך מצער זײַן. איז ער זאָגט, ולבבך אל ירך פון זיך אַליין, נאָך אַלץ וואָס דו האָסט דורכגעמאַכט און געליטן פון זיי. און ער זאָגט אים, זאָלסטו וויסן, ביידע זײַנען פאַרגליכן צו צוויי זנבות אודים עשנים. זיי זײַנען נישט קיין שטאַרקער בוים, דאָס איז נאָר אַן אוד וואָס זײַנע ביידע עקן האָט אויפגעגעסן דאָס פײַער. און דעריבער זאָגט ער, משני זנבות האודים העשנים. אויב דאָס איז דער אוד, דאָס איז דער שטעקן, איז ער זאָגט שוין פון דאָ גייט אַרויף רויך און שוין פון דאָ גייט אַרויף רויך. פון זײַנע ביידע עקן גייט שוין אַרויף רויך. און ער איז נישט ענלעך צום מיטן פונעם אוד וואָס מען קאָן אים נאָך האַלטן, ווײַל בײַ אים איז נאָך נישט אַרויף קיין רויך. נײַערט נאָר ווי די זנבות פונעם אוד. ער איז אויך נישט קיין ברענענדיקער אוד, און אַ ברענענדיקער אוד קאָן פאַרברענען, נײַערט ווי אַן אוד וואָס איז אויסגעלאָשן פון זיך אַליין, וואָס ווי מיר האָבן דערקלערט קאָן נאָר פאַרברענען און מאַכן רויך אין די אויגן, אָבער קאָן נישט שאַטן.
און אויך זייער רויך איז נישט קיין רויך פון אַ פײַער, נײַערט דאָס איז אַ רויך פון בחרי אף רצין וארם. דהיינו, דאָס איז נישט קיין רויך פונעם אויבערשטן. אַ מאָל איז אשור אַ שבט אפי. אַ מאָל קאָנען רצין און מלך ארם און פקח בן רמליהו זײַן אַ מקל חובלים אין דער האַנט פונעם בורא עולם. איז דאַן דאַרף מען טאַקע האָבן אַ חשש. וואָס זאָגסטו, ווער זײַנען זיי? וואָס זײַנען זיי? ריכטיק, דו ביסט גערעכט, זיי זײַנען גאָרנישט, אָבער דער באַלעבאָס וואָס האָט זיי געשיקט, ער איז גרויס און שטאַרק, און אויב מיר האָבן אַ פראָבלעם מיטן באַלעבאָס, איז מיר האָבן טאַקע אַ פראָבלעם און מיר דאַרפן האָבן פון זיי אַ חשש. אָבער דאָ זאָגט ער, דו האָסט נישט וואָס צו האָבן קיין חשש, דער חרון אף איז נישט פונעם אויבערשטן, נײַערט דאָס איז בחרי אף רצין וארם ובן רמליהו. זיי מחמת זיי זײַנען בעלי בחירה, זײַנען זיי אויפגעשטאַנען און אַרויסגעגאַנגען אַקעגן דיר, אָבער דאָס איז נישט פון זײַן רצון יתברך כביכול, זיי זײַנען נישט קיין שליחים אין דעם פונעם אויבערשטן יתברך. נו, אויב אַזוי, איז וואָס דאַרפסטו האָבן קיין חשש? להבל נדמו.
יען כי יעץ עליך ארם רעה, אפרים ובן רמליהו לאמור. ער זאָגט, היות זיי האָבן געראָטן אויף דיר ארם רעה, אַז זיי האָבן זיך צוגעשלאָסן צוזאַמען מיט אפרים און פקח בן רמליהו וואָס איז געווען דער מלך ישראל, האָבן זיי געראָטן אויף דיר רעה לאמור, נעלה ביהודה ונקיצנה ונבקיענה אלינו ונמליך מלך בתוכה את בן טבאל.
וואָס זײַנען זייערע פלענער? נעלה ביהודה ונקיצנה. ונקיצנה, כפשוטו, די כוונה מיר וועלן אים דערוועקן, מיר וועלן דאָרט דערוועקן קאַמפן. ונבקיענה, כפשוטו, די כוונה צו שפאַלטן די מויער, מיר וועלן שפאַלטן די מויער, מיר וועלן אַרײַנקומען אין איר. אַזוי דערקלערט דער רד"ק. פאַרקערט דערקלערט רש"י, נבקיענה איז ווי בקעה. בקעה סימבאָליזירט אַ פלאַכן פעלד. ביז איצט איז זי ווי אַ הויכער באַרג, מיר גייען זי צו באַנען, זי גלײַכן, כביכול זי זאָל זײַן גרינג צו באזיגן פאַר אונדז. דאָס איז נבקיענה. נאָך אַן ערקלערונג, פאַרוואָס הייסט דאָס ווי אַ פלאַכן פעלד? ווײַל ביז איצט איז דאָ אַ צעטיילונג און אַ הפסק צווישן די עשרת השבטים און יהודה. צווישן דער מלוכה שומרון און דער מלוכה יהודה. אָבער פקח בן רמליהו אין זײַנע פלענער איצט צו פאַראייניקן צוריק די מלוכה, אָבער אונטער זײַן מלכות. און דעריבער זאָגט ער נבקיענה, מיר וועלן זי מאַכן ווי אַ גלײַכן פלאַכן פעלד. נישטאָ קיין הפסקות, נישטאָ קיין צעטיילונגען, נישטאָ יהודה אַקעגן ישראל, איך גיי צו זײַן מלך אויף אַלעמען. דעריבער רופט ער דאָס אָן אין דעם געדאַנק פון נבקיענה.
און וועמען וועלן מיר מלך מאַכן? מיר וועלן אין איר מלך מאַכן את בן טבאל. וואָס איז דאָס בן טבאל? רש"י דערקלערט, אויף פונעם תרגום יונתן, וועמען עס איז גוט צו אונדז. דעם בן, דעם ראוי, דעם זון וואָס איז גוט צו אונדז. די כוונה דעם ראוי אין אונדזערע אויגן. איז אויב אַזוי איז בן טבאל נישט קיין נאָמען פון אַ מענטש, נײַערט די כוונה דעם ראוי'ן מענטש אין אונדזערע אויגן, טב אל, צוויי ווערטער, דאָס איז ווי אַ נוטריקון, טב אל, גוט צו אונדז. נאָך אַ פירוש ברענגט רש"י, און מען קאָן פאַרטײַטשן טב, גוט, אל, די כוונה ווער עס איז נישט גוט אין די אויגן פונעם מקום. אל איז ווי לא. ווי אל תעשה, לא תעשה. איז ווער עס איז נישט גוט אין די אויגן פונעם מקום, אים וועלן מיר מלך מאַכן. נאָך אַן ערקלערונג זאָגט רש"י, אַז די גימטריא, אויב עס איז, איר ווייסט, עס זײַנען דאָ עטלעכע סאָרטן גימטריאות. ווען מען מיינט גימטריאות מיינט מען נישט דווקא צאָלן, נײַערט עס זײַנען דאָ עטלעכע סאָרטן לייענען, ווי אין תשר"ק. יאָ? ווי עס איז דאָ אלב"ם, ווי עס איז דאָ אטב"ש, עס זײַנען דאָ עטלעכע סאָרטן לייענען. תשר"ק איז נישט, דאָס איז נישט קיין גוטע דוגמא, תשר"ק איז די כוונה מען הייבט אָן צו לייענען פונעם סוף צום אָנהייב. אָבער די כוונה אין אויסבײַטנדיקע אותיות. לדוגמא אטב"ש, אַנשטאָט שרײַבן דעם אות א', שרײַבט מען דעם אות ת'. אַנשטאָט שרײַבן דעם אות ב', שרײַבט מען דעם אות ש'. אויסבײַטנדיקע אותיות, יאָ, עס איז דאָ אַן אויסדרוק, דאָס הייסט באטב"ש. און עס איז אויך דאָ באלב"ם. זאָגט רש"י, אויב מיר וועלן שרײַבן טבאל באלב"ם, איז מיר וועלן אויסבײַטן דעם אות ט', דער אות אַקעגן אים קומט אַרויס ר'. מיר וועלן אויסבײַטן דעם אות ב', דער אות אַקעגן אים קומט אַרויס מ'. איז אַנשטאָט טב, איז אונדז אַרויסגעקומען רם. דאָס איז דער ערשטער חלק. דער ערשטער חלק פון טבאל, טב, איז אונדז אַרויסגעקומען רם. איצט דעם אל, מיר קערן איבער. דאָס איז אין אַן אַנדער שיטה, מיר גייען נישט ווײַטער מיט דער שיטה פון אלב"ם, נײַערט אל איז די אותיות לא. איז עס קומט אַרויס אויב אַזוי אַז עס איז אונדז אַרויסגעקומען אַנשטאָט טב אל, איז אונדז אַרויסגעקומען רם לא. וואָס איז דאָס דער רם לא? דאָס איז בן רמליהו. עס קומט צו רמזן ווער וויל דאָ נעמען די מלוכה און הערשן אויך אויפן חלק יהודה? בן רמליהו, פקח בן רמליהו וואָס ער האָט געהערשט אויף אַלע עשרת השבטים, און איצט האָט ער שאיפות צו פאַרברייטערן זײַן מלכות און ער זאָל הערשן אויף כלל ישראל.
דער רד"ק דערקלערט אַז דאָס נקיצנה איז די כוונה פון לשון מיר וועלן זי דערוועקן. אַז זיי זאָלן זיך אויפכאַפּן און עפענען פאַר אונדז, מיר וועלן שפאַלטן אירע מויערן, און מיר וועלן מלך מאַכן את בן טבאל. ווער איז דאָס בן טבאל? זאָגט דער רד"ק, אַ מאַן פון די בני אפרים, וואָס זיי האָבן געטראַכט אים מלך צו מאַכן אין ירושלים. דער רד"ק גייט לויט פשוטו של מקרא, בן טבאל איז אַ נאָמען פון אַ מענטש. אַ מענטש וואָס מען האָט אים גערופן בן טבאל, און דאָס איז נישט ווי דער תרגום יונתן און נישט ווי די צוויי פירושים וואָס רש"י האָט דערמאָנט. דער מלבי"ם זאָגט, וואָס איז דאָס נקיצנה? איז מיר האָבן געזען אַ פירוש מיר וועלן זי דערוועקן אין אַ מלחמה, אָבער דער מלבי"ם האָט אַ מחודש'דיקן ביאור. זאָגט דער מלבי"ם, זיי האָבן באשריבן ירושלים גלײַך ווי ירושלים איז אַ געשוואָלעכץ, אַ ווונד וואָס איז פול מיט אייטער, און די דאָזיקע ווונד, ווי איז דער וועג זי צו היילן? מען דאַרף זי דורכלעכערן. דורך וואָס מען לעכערט אַדורך, מען פאַרנעמט פון איר אַרויס דעם אייטער וואָס איז אין איר, דורך דעם ווערט די ווונד אויסגעטריקנט און אַזוי קומט זי צו אַ רפואה. ווי דער המפיס מורסה. איז נקיצנה איז פון לשון קוץ, אַ דאָרן. קוץ וסילון ממאיר. מיר וועלן ווי אַרײַנשטעכן אין איר אַ דאָרן, און דורך וואָס מיר וועלן אַרײַנשטעכן אַ דאָרן וועלן מיר פונעם אַרויסנעמען דעם אייטער, דאָס איז די רעגירונג כביכול וואָס הערשט דאָרט הײַנט, אחז, און דורך דעם וועט דער אָרט אָפּגעזונט ווערן. וואָס איז דאָס אָפּגעזונט ווערן? עס וועט געהערן צו אונדז, מיר וועלן קאָנען נעמען אַלץ וואָס עס איז דאָרט, דאָס אַלץ וועט געהערן צו אונדז.
כה אמר השם אלוקים, לא תקום ולא תהיה. ער זאָגט, דאָס איז וואָס זיי זאָגן. יען יעץ עליך ארם רעה, אפרים ובן רמליהו לאמור, נעלה ביהודה, נקיצנה, נבקיענה, דאָס זײַנען זייערע פלענער. אָבער קום הער וואָס זײַנען די פלענער פונעם בורא עולם. כה אמר השם אלוקים, לא תקום ולא תהיה. וואָס איז די כפילות לא תקום ולא תהיה? לא תקום, די כוונה צו אויספירן די זאַך. די דאָזיקע זאַך וועט זיך נישט אויפשטעלן. דערנאָך, תהיה איז פון לשון הוויה. אַן אויפשטעלן אַ זאַך מיינט ביז איצט ליגט זי, איך האָב זי אויפגעשטעלט. דאָס הייסט אויפשטעלן. אויפשטעלן מיינט די פעולה פונעם אויפשטעלן. יהיה, איצט זאָג איך, דאָס וועט איצט שטיין אויף זײַן אָרט. דאָס רעדט וועגן דער צוקונפטיקער הוויה אַז זי וועט בלײַבן שטיין. איז ער זאָגט, עס וועט זיך נישט אויפשטעלן די זאַך אין איר אָנהייב, און עס וועט נישט זײַן, און עס וועט אויך נישט האָבן קיין המשכיות דערנאָך. דו האָסט נישט וואָס זיך צו זאָרגן.
כי ראש ארם דמשק, וראש דמשק רצין, ובעוד 65 שנה יחת אפרים מעם. ראש ארם, די כוונה די שטאָט פון זײַן מלוכה פון ארם איז דמשק. און דמשק, זאָגט דער מלבי"ם, איז געווען אין זײַן צײַט אַן אָרט וואָס איר רשעות איז געווען אַנטפלעקט און פאַרשפרייט. עס איז געווען באקאַנט ווי אַן אָרט פון רשעים. און אויף פונעם אָרט, קאָנסטו אויך אַרויסציען אויף דער רשעות פון כלל דעם פאָלק און דער מדינה. און ער זאָגט, אויב דאָס איז ראש ארם, דאָס איז דמשק, וואָס דאָרט זײַנען אַזעלכע רשעים און פאַרדאָרבענע, איז די גאַנצע מדינה קאָנסטו אַרויסציען פון דעם, זיי אַלע זײַנען רשעים און פאַרדאָרבענע ווי זיי. וראש דמשק, ווער איז ער? רצין. און רצין איז אויך ער פאַרשפרייט אין זײַן רשעות און פאַרשפרייט אין זײַן פאַרדאָרבנקייט. איז אויב ער איז פאַרדאָרבן, איז זיכער אַז אויך אַלע זײַנע באדינערס און אַלע זײַנע הילפערס און אַלע בני מדינה, זיכער אַז אויך זיי זײַנען בני בליעל. ווי אַזוי וועלן אַזעלכע רשעים און אַזעלכע פאַרדאָרבענע הערשן אויף ירושלים? עס איז דאָך ראש ארם דמשק וראש דמשק רצין. אַזעלכע רשעים וועט דער אויבערשטער נישט איבערגעבן אין זייערע הענט ירושלים.
וואָס וועסטו זאָגן? אָבער עס איז דאָ אויך אַ נאָך אַ מלך וואָס קומט, און ווער איז ער? דער מלך ישראל, פקח בן רמליהו. ער זאָגט דיר, זאָלסטו וויסן, אויך פקח בן רמליהו איז ווײַט פון זײַן אַ מענטש וואָס איז ראוי צו מלך זײַן אויף ירושלים. ווײַל עס איז דאָך ראש אפרים שומרון, וראש שומרון בן רמליהו. אם לא תאמינו כי לא תאמנו. ער זאָגט דיר, אויך זיי זײַנען דאָך נישט קיין קליינע רשעים. אויך רמליהו און אויך די מלכות, און אויך שומרון בכללות. און פאַרוואָס זאָג איך אַז זיי זײַנען רשעים? ווײַל עס איז דאָך בעוד 65 שנה יחת אפרים מעם. עס איז געווען אַ נבואה וואָס איז געווען מקובל בײַ זיי פון דער תקופה פון עמוס. און עמוס האָט זיך נבא געווען אין זײַן נבואה און האָט געזאָגט, אין נאָך 65 יאָר יחת אפרים מעם. די כוונה אין דער צוקונפט זײַנען אפרים און זייער מלכות באשטימט צו פאַרשיקט ווערן. און אפרים סימבאָליזירט די עשרת השבטים. און פאַרוואָס רופט מען זיי אָן אפרים? ווײַל דער ערשטער מלך וואָס איז דאָרט געווען ווער איז געווען? ירבעם בן נבט. און פון וואָסער שבט איז ער געווען? אפרים. און דעריבער איז די דאָזיקע מלכות מיוחס צו אפרים, די עשרת השבטים ווערן אָנגערופן אפרים. און אויב שוין פאַר לאַנג האָט זיך עמוס נבא געווען אַז אין נאָך 65 יאָר זײַנען אפרים באשטימט צו פאַרשיקט ווערן, און מיט אַלעם דעם זעסטו אַז זיי זײַנען נאָך געבליבן אין זייער רשעות. מיט אַלעם דעם זעסטו אַז זיי האָבן זיך נישט אומגעקערט אין תשובה. וואָס ווײַזט דאָס אויף אפרים? וואָס ווײַזט דאָס אויף זייערע מדות? וואָס ווײַזט דאָס אויף זייערע טבעים? דאָס ווײַזט אַז זיי זײַנען רשעים. אָט זע אַז זיי זײַנען נאָך אַלץ, ראש אפרים שומרון וראש שומרון בן רמליהו, בן רמליהו איז דער מלך, דאָס ווײַזט אויף דער רשעות פונעם פאָלק. איז ווי איך האָב געזאָגט פריער, אויב ראש ארם דמשק וראש דמשק רצין און דאָס אַלץ ווײַזט אויף זייער פאַרדאָרבנקייט, וועלן זיי הערשן אויף ירושלים? איז ווי איז מעגלעך אויך איצט זאָג איך, אַז עס זאָל קומען פקח בן רמליהו און הערשן אויף ירושלים? ווײַל אויך זיי זײַנען דאָך רשעים און פאַרדאָרבענע, ווײַל עס איז געווען אַ נבואה אַז זיי זײַנען באשטימט צו פאַרשיקט ווערן און זיי האָבן זיך נאָך נישט אומגעקערט אין תשובה און זיי גייען ווײַטער אין זייער רשעות.
אם לא תאמינו כי לא תאמנו. דער נביא זעט אַז אחז גלייבט נישט זײַנע דיבורים, און דעריבער איז דער נביא ברוגז אויף אים. וואָס איז דאָס ער גלייבט נישט די דיבורים? ער האָט נאָך אַלץ מורא און איז דערשראָקן פון רצין און פון פקח בן רמליהו, ער האָט נאָך אַלץ אַ חשש אַז זיי וועלן קומען אים צו באזיגן, און מיר וועלן זען אין המשך אַ מוחש'דיקן אויסדרוק פון דעם, אַז ער איז געגאַנגען און האָט באצאָלט געלט צו אשור כדי ער זאָל קומען און העלפן און אים ראַטעווען. און ער האָט נישט צוגעהערט צום קול פונעם נביא וואָס דער נביא האָט אים געזאָגט האָב נישט קיין חשש פון זיי. און דער נביא פילט דאָס, דער נביא שפירט דאָס, און זאָגט צו זיי, אם לא תאמינו, איך זע אַז איר גלייבט נישט וואָס איך זאָג, איז דאָס ער האָט אַ קצף אויף אים. צי גלייבט איר נישט די דיבורים פונעם אויבערשטן? פאַרוואָס גלייבט איר נישט? ווײַל לא תאמנו. ווער איז דאָך אַ מענטש וואָס טראַכט שטענדיק אַז דער צווייטער נאַרט אים אָפּ, ליגט צו אים, אַרבעט אויף אים? ווער איז דאָס? דער וואָס ער איז אַליין אַזוי. דער וואָס ער איז אַליין, דאָס איז זײַן טבע. שטענדיק אַ קאָמבינאַטאָר, אַ נאַרער, אַרבעט אויף אַנדערע, איז שטענדיק ווען עמעצער זאָגט אים, אָ, וווּ, וווּ פרובירט מען דאָ מיך אָפּצונאַרן? וועמען איז אַם גרינגסטן צו נאַרן? די תמימים. פאַרוואָס, פאַרוואָס איז גרינג זיי צו נאַרן? ווײַל דער תמים נאַרט קיינעם נישט, איז פאַרוואָס זאָל ער טראַכטן אַז עמעצער קומט אים צו נאַרן? ער נעמט אַזאַ זאַך נישט אויפן געדאַנק. ביז ער ווערט פאַרברענט עטלעכע מאָל און דעמאָלט ווערט ער אויך אַ חשדן. אָבער אויף אַ טבע'דיקן אופן, אַ בן אדם וואָס איז נישט ישר, טראַכט אַז אַלע זײַנען נישט ישר און אַלע פרובירן אים צו נאַרן. דאָס איז וואָס ער קומט און זאָגט צו זיי, צי איר גלייבט נישט? צי דאָס איז מחמת איר אַליין זײַט נישט ישר און איר גלייבט קיינעם נישט ווײַל אין אײַך איז נישטאָ קיין אמון? איז איר טראַכט אַז אויך אין די דיבורים פונעם אויבערשטן איז נישטאָ קיין אמון? אם לא תאמינו, כי לא תאמנו, איר טראַכט מחמת איר זײַט נישט קיין אנשי אמונה, איר זײַט נישט הגונים, איז אויך קאָן מען נישט גלייבן די דיבורים פונעם אויבערשטן? עס איז דאָך דער חסרון אין אײַך. רש"י דערקלערט אַז ער האָט זיי דאָס געזאָגט ווי אַ הצהרה. דהיינו, איך ווייס אַז איר זײַט רשעים און דעריבער לא תאמנו, נישטאָ קיין אמון אין אײַך, איז אַלץ וואָס איך זאָג אײַך ווייס איך אַז עס וועט אײַך נישט נוצן.