פאר אונז איז דער המשך פון קאפיטל ו' אין ישעיהו - דער חזון ההקדשה פונעם נביא. אינעם פריערדיגן חלק האבן מיר געזען די גרויסע מראה: ה' זיצט אויף א כיסא רם ונישא, די שרפים שטייען העכער אים און רופן אויס "קדוש קדוש קדוש". דא גייען מיר ווייטער פונעם פסוק וואו דער היכל ווערט אויפגעציטערט, און פון דארט צום באשרייבונג פון דער כפרה, די שליחות און די שווערע נבואה וואס איז איבערגעגעבן געווארן פאר ישעיהו. מיר וועלן מפרש זיין די זאכן אויף צוויי וועגן: קודם דורכ'ן דרש וואס רש"י ברענגט פון חז"ל, און דערנאך לויט'ן וועג פונעם מלבי"ם, און מיר וועלן אויך זען די ווערטער פונעם רד"ק און פונעם ווילנער גאון.
וַיָּנֻעוּ אַמּוֹת הַסִּפִּים מִקּוֹל הַקּוֹרֵא וְהַבַּיִת יִמָּלֵא עָשָׁן׃ - און עס האבן געציטערט די שוועלן פון די טירן פונעם קול פונעם רופער, און דאס הויז האט זיך אנגעפילט מיט רויך.
"מקול הקורא" - פונעם קול פון די מלאכים וואס האבן גערופן איינער צום צווייטן "קדוש קדוש קדוש". "אמות הסיפים" זענען די שוועלן ביים אריינגאנג צום הויז. וואס איז דער טאג אין וועלכן עס האבן געציטערט די אמות הסיפים? זאגט רש"י: דאס איז געווען דער טאג פונעם רעש, דער טאג ווען עס איז געווען אן ערד-ציטערניש. אויף דעם שטייט אין זכריה "ונסתם כאשר נסתם מפני הרעש בימי עוזיה" - איר וועט אנטלויפן אזוי ווי מען איז אנטלאפן פונעם רעש אין די טעג פון עוזיהו.
און וואס האט גורם געווען דעם רעש? אין יענעם טאג איז עוזיהו המלך געשטאנען צו מקטיר זיין קטורת אינעם היכל. מיט זיין גאווה האט ער געוואלט אריינגיין און מקטיר זיין, און מ'האט אים געזאגט: עוזיהו, לאז דאס אפ, דאס איז נישט דיין תפקיד. די קטורת געהערט צו די כהנים; דו פארמאגסט א מדרגה פון מלוכה, אבער נישט קיין מדרגה פון כהונה. און ער האט נישט געוואלט הערן. זאגן חז"ל: עס האבן געשטורעמט די הימלען אים צו פארברענען, דאס הייסט אז זיין דין זאל זיין מיט שריפה, פונקט ווי יענע ר"נ איש פון קורח וואס האבן מקטיר געווען קטורת און אן אש איז ארויסגעגאנגען און זיי פארצערט. און פון דא קומט דער לשון "שרפים עומדים ממעל לו" - זיי האבן אים געוואלט פארברענען פאר'ן קומען מקטיר זיין קטורת. און די ערד האט געציטערט אים איינצושלונגען - אז זיין דין זאל זיין איינגעשלונגען צו ווערן ווי קורח, וואס האט מערער געווען אויף דער כהונה און איז איינגעשלונגען געווארן אין דער ערד. און דאס איז "וינועו אמות הסיפים": די ערד ציטערט כדי איינצושלונגען עוזיהו'ן.
איז ארויסגעגאנגען א בת קול און האט געדרישנט דעם פסוק "זיכרון לבני ישראל למען אשר לא יקרב איש זר אשר לא מזרע אהרן הוא להקטיר קטורת לפני ה', ולא יהיה כקורח וכעדתו כאשר דיבר ה' ביד משה לו". דאס הייסט: דער וואס מערערט אויף דער כהונה וועט מער נישט זיין "כקורח" - מיט איינגעשלונגען ווערן, און נישט "כעדתו" - מיט שריפה. מען משפט אים מער נישט מיט די דאזיגע דינים. נאר וואס יא? "כאשר דיבר ה' ביד משה" - ווען האט דער אויבערשטער גערעדט א שטרענג רייד דורך משה'ס האנט? ביים סנה: "הבא נא את ידך בחיקך", און ער האט זי ארויסגענומען מצורעת ווי שניי. אזוי אויך דא, און דעריבער שטייט ביי עוזיהו "והצרעת פרחה במצחו" - זיין עונש איז געווען מיט צרעת. דאס איז דער דרך פונעם דרש.
יעצט וועלן מיר מסביר זיין לויט'ן מלבי"ם. ישעיהו זעט אינעם חזון אז פון דעם גערודער פונעם קול וואס קומט פון אינדרויסן פונעם הויז אריין אין הויז, ציטערן די אמות הסיפים, און דאס גאנצע הויז ווערט אנגעפילט מיט רויך. וואס איז דער נמשל? "הבית" איז א משל אויפ'ן עולם השפל, אויפ'ן עולם הגשמי, און אויף כנסת ישראל. אויף דעם איז פריער געזאגט געווארן "ושוליו מלאים את ההיכל" - די השגחה פונעם אויבערשטן קומט אראפ צו דער מציאות פונעם עולם הגשמי. און דער עולם ווערט אנגעפילט מיט רויך, און דער רויך איז דער קצף און כעס וואס דער קדוש ברוך הוא האט אויף כלל ישראל, ווי דער לשון "עלה עשן באפו".
און מען ווייזט אים אז צום ערשט ציטערן אויף די שוועלן פונעם היכל און זיינע טויערן. ווער זענען די "אמות הסיפים" אינעם נמשל? דאס זענען די נביאים, וואס זיי זענען די שומרי הסף - זיי זענען די וואס ווארענען און מוכח'נען, ווי עס שטייט "צופה נתתיך לבית ישראל". אויף זייער קאפ הענגט דער עוון, ווייל זיי זענען די וואס דארפן מוכיח זיין. דערפאר זענען זיי די ערשטע וואס ציטערן פונעם גרויסן רעש און רויך, פונעם כעס, ווייל זיי פארשטייען אז עס איז דא דא א תביעה אויף זיי: פארוואס האט איר נישט מוכיח געווען? פארוואס שטעלט איר נישט אויס דאס פאלק אויפ'ן גראדן וועג?
און דער מלבי"ם לייגט צו א וואונדערבארן דקדוק: אמאל אנטפלעקט זיך דער אויבערשטער אין א וואלקן, און אמאל אין רויך, און ענן מיט עשן זענען פארקערט אין זייער טבע. דער ענן איז פייכט, און דעריבער באדייט ער שפע און ברכה - ער איז דאס וואס ברענגט אראפ דעם רעגן. דער עשן איז טרוקן, און ער באדייט חרון אף, שריפה און כעס. און דערפאר איז דא דווקא עשן. און אויב דו וועסט פרעגן: עס שטייט דאך "והר סיני עשן כולו", און דארט האבן מיר דאך באקומען די תורה! איז דער ענטפער דערנעבן: דארט האט ער אונטערגעבויגן אויף זיי דעם בארג ווי א גיגית, און דארט איז געווען דער תוקף הדין פאר ווער עס גייט אריבער אויף זיינע מצוות - אויב זיי וועלן נישט מקבל זיין די תורה וועט דארט זיין זייער קבורה. ממילא זעט מען אז אין עשן איז פארהאן א מושג פון כעס און חרון אף.
וָאֹמַר אוֹי לִי כִי נִדְמֵיתִי כִּי אִישׁ טְמֵא שְׂפָתַיִם אָנֹכִי וּבְתוֹךְ עַם טְמֵא שְׂפָתַיִם אָנֹכִי יוֹשֵׁב כִּי אֶת הַמֶּלֶךְ ה' צְבָאוֹת רָאוּ עֵינָי׃ - און איך האב געזאגט: וויי איז מיר ווייל איך בין פארלארן (געגליכן געווארן צו אזא משל), ווייל א מאן מיט אומריינע ליפן בין איך, און צווישן א פאלק מיט אומריינע ליפן זיץ איך, ווייל דעם מלך ה' צבאות האבן מיינע אויגן געזען.
נאכדעם וואס ער האט געזען דעם חזיון - די שוועלן פון די טירן וואקלען זיך און דאס הויז ווערט פול מיט רויך - האט ישעיהו פארשטאנען דעם נמשל. "אוי לי כי נדמיתי": וויי איז מיר אז עס איז מיר פארגליכן געווארן אזא משל, וואו מען ווייזט מיר אז "איש טמא שפתים אנכי". "נעו אמות הסיפים" - דאס באדייט אז דיינע ליפן זענען טמא, דו הייליגסט זיי נישט מיט תוכחה קעגן עם ישראל; דו האסט זיי געדארפט מוסר'ן און דו פירסט נישט אויס דיין שליחות. און נאך מער: "ובתוך עם טמא שפתים אנכי יושב" - איך געפין זיך צווישן א פאלק וואס הערט נישט קיין תוכחה. ווארום אויב נישט, פארוואס מוסר'ן נישט די נביאים? ווייל דאס פאלק איז נישט גרייט צו הערן. און צוליב דעם ווערט דאס הויז פול מיט רויך: הקדוש ברוך הוא צערנט אויף מיר און צערנט אויף מיין פאלק. וויי איז מיר וואס איך האב געזען דעם מלך ה' צבאות אין זיין כעס אויף אונז.
וַיָּעָף אֵלַי אֶחָד מִן הַשְּׂרָפִים וּבְיָדוֹ רִצְפָּה בְּמֶלְקַחַיִם לָקַח מֵעַל הַמִּזְבֵּחַ׃ - און עס איז געפלויגן צו מיר איינער פון די שרפים, און אין זיין האנט איז געווען א גליענדיגע קויל, מיט צוואנגען האט ער עס גענומען פון איבער דעם מזבח.
"רצפה" - ערקלערט רש"י: א גחלת (א גליענדיגע קויל). "עוגת רצפים" איז א קוכן וואס מען באקט אויף גחלים, און "רצפים" איז ווי "רשפים" (די אותיות צד"י און שי"ן בייטן זיך), רשפי אש. און רש"י ברענגט די דרשת חז"ל: דעם לשון געפינען מיר סיי ביי ישעיהו און סיי ביי אליהו, וואס האט געגעסן פון אן "עוגת רצפים". און וואס קומט דאס מרמז זיין? אז ביידע האבן געזאגט דלטוריא אויף עם ישראל, ביידע האבן מלמד חובה געווען אויף כלל ישראל, און דעריבער זענען זיי באשטראפט געווארן. ביי ישעיהו - "ובתוך עם טמא שפתים אנכי": שוין, צו זאגן אויף זיך אליין אז דו ביסט טמא שפתים, אבער צו זאגן א גנאי אויף מיינע קינדער? און אליהו האט געזאגט "כי עזבו בריתך", אז עם ישראל היט נישט קיין ברית מילה. האט הקדוש ברוך הוא געזאגט צום מלאך: נעם אין דיין האנט א "רצפה" - מלשון "רצוץ פה", צוברעך דאס מויל פון דעם וואס האט גערעדט דלטוריא אויף מיינע קינדער. דאס איז דער דרש.
און לויטן מלבי"ם: "אחד מן השרפים" איז דער מלאך וועמענס תפקיד עס איז צו ברענגען די נבואה צו די נביאים, און חז"ל זאגן אז דאס איז געווען מיכאל שר צבא ישראל. "ובידו רצפה" - ווי דער תרגום טייטשט: "ובפומיה ממלל", אין זיין מויל איז א רייד, און דאס דאזיגע רעדן איז פארגליכן צו א פייער-פלאם (רשף אש), וואס דער מלאך באקומט פון השי"ת און גיט עס איבער צום נביא. און דער מלבי"ם איז מדייק: הגם דער מלאך אליין ווערט אנגערופן א "שרף" - א ברענענדיג און לאכעדיג פייער - איז אבער דער דיבור וואס ער באקומט פונעם אייבערשטן פיל הייסער פון אים אליין. אין א גראבן משל: דער דיבור איז אין א העכערער טעמפעראטור פונעם מלאך, און דעריבער איז דער מלאך נישט ביכולת אים אנצוהאלטן. וואס טוט ער? "במלקחים לקח" - ער נעמט דעם דיבור מיט צוואנגען, ווייל אויב נישט וואלט דער דיבור אים פארברענט.
און פון וואו האט ער עס גענומען? "מעל המזבח" - פונעם ארט וואו עס רוהט אלוקי צבאות, אלוקי הכרובים. און פארוואס דווקא פון איבער דעם מזבח און נישט פון צווישן די כרובים, וואו די שכינה רוהט אויך? כדי אים צו מרמז זיין אז דער דאזיגער דיבור, יענער רשף אש, וועט אויך מוחל זיין און מכפר זיין אויף זיינע עבירות. ווייל באלד שטייט ער דאך צו באקומען א שליחות, און ער דארף זיין זאך און ריין, און אויך אויף וואס ער האט גערעדט שלעכטס אויף עם ישראל דארף ער האבן א כפרה.
וַיַּגַּע עַל פִּי וַיֹּאמֶר הִנֵּה נָגַע זֶה עַל שְׂפָתֶיךָ וְסָר עֲוֹנֶךָ וְחַטָּאתְךָ תְּכֻפָּר׃ - און ער האט אנגערירט מיין מויל, און ער האט געזאגט: אט האט דאס אנגערירט דיינע ליפן, און דיין זינד וועט אפגעטאן ווערן און דיין חטא וועט פארגעבן ווערן.
יענער רשף וואס דער מלאך האט גענומען פון איבער דעם מזבח - דער פייער פונעם נבואה - האט אנגערירט דאס מויל פון ישעיהו, און דאס איז וואס עס שטייט "ראה נתתי דברי בפיך". "נגע זה על שפתיך" באדייט: אויב דו וועסט גיין אין מיין שליחות מיט נבואה און דו וועסט מוסר'ן דאס פאלק, דעמאלט "וסר עונך וחטאתך תכפר". און וואס איז דער עון? ווי מיר האבן מסביר געווען אינעם מלבי"ם: פאר וואס דו ביסט אן "איש טמא שפתים", וואס דו מוסר'סט נישט דאס פאלק, און ממילא איז דאס פאלק טמא שפתים און נעמט נישט אן קיין תוכחה. יעצט, מיטן מקבל זיין דעם רשף אש אויף דיין מויל, מיטן מקבל זיין די שליחות צו זאגן די ווערטער פון ה' און צו מוסר'ן דאס פאלק - "וסר עונך", און נישט נאר דאס, נאר אויך "וחטאתך תכפר": אפילו א חטא בשוגג וועט נישט בלייבן אין דיר, ווייל "עון" איז במזיד און "חטא" איז בשוגג. און לויטן דרש וואס מיר האבן דערמאנט אין רש"י, זענען דער עון און חטא דאס וואס ער האט גערעדט דלטוריא אויף כלל ישראל, און הקדוש ברוך הוא רייניגט אים אויס פון יענעם לשון הרע.
וָאֶשְׁמַע אֶת קוֹל אֲדֹנָי אֹמֵר אֶת מִי אֶשְׁלַח וּמִי יֵלֶךְ לָנוּ וָאֹמַר הִנְנִי שְׁלָחֵנִי׃ - און איך האב געהערט דעם קול פונעם אייבערשטן זאגנדיג: וועמען זאל איך שיקן און ווער וועט גיין פאר אונז? און איך האב געזאגט: דא בין איך, שיק מיך.
דא ערקלערט דער כתוב דעם נמשל פונעם רשף אש וואס איז אנגעקומען צו זיין מויל. דער גאנצער דיבור איז געקומען דורכן מלאך, און יעצט הערט דער נביא ווי הקדוש ברוך הוא פרעגט. ערקלערט דער מלבי"ם: אין יעדער שליחות זענען פאראן א משלח און א שליח, און מען דארף צוויי עלעמענטן. ערשטנס, אז דער שליח זאל זיין פאסיג פארן משלח - און דאס איז "את מי אשלח", ווער איז דער מענטש וואס איז פאסיג פאר דעם צוועק וואס איך וויל שיקן. צווייטנס, נאכדעם וואס מען האט געפונען דעם שליח, דארף די שליחות שטימען אויך פארן שליח אליין, אז ער זאל זיין גרייט דאס צו טון - און דאס איז "ומי ילך לנו". אויף די ביידע ענטפערט ישעיהו: "הנני" - פון מיין זייט, אויב מען דארף מיין הסכמה, איז מיין הסכמה געגעבן; "שלחני" - נאר מען דארף דיין הסכמה, רבונו של עולם, אויב איך בין ראוי אין דיינע אויגן.
זאָגט דער רד"ק: פֿון "ואשמע את קול ה'" איז מוכח אַז דאָ איז דער אָנהייב פֿון זײַן נבואה, און בעצם הייבט זיך ספר ישעיה אָן פֿון פרק ו', ווי מיר האָבן גערעדט אין די פֿריִערדיקע קאַפּיטלעך. װײַל פֿון דאָ הייבט זיך אָן זײַן שליחות - "את מי אשלח ומי ילך לנו" - און עס קומט אויס אַז די נבואות מיט וועלכע דאָס ספר הייבט זיך אָן זענען געזאָגט געוואָרן נאָך דעם דאָזיקן פּסוק, ווען מען האָט אים שוין געשיקט מיט זיי. און וואָס מיינט "לנו"? פֿאַר אונדז. און פֿאַרוואָס בלשון רבים? װײַל כביכול רעדט דער אויבערשטער מיט די שרפים און באַראָט זיך מיט זײַן בית דין: ווער וועט גיין פֿאַר אונדז מוסר'ן דאָס פֿאָלק, אַזוי ווי "הבה נרדה ונבלה שם שפתם".
און חז"ל דרש'ענען אויף "את מי אשלח": איך האָב געשיקט מיכה - האָט מען אים געשלאָגן אויפֿן באַק, און דאָס איז "בשבט יכו על הלחי את שופט ישראל". איך האָב געשיקט עמוס - האָט מען אים גערופֿן "פסילוסה", פֿאַרטײַטשט "קטיע לישנא", ער האָט געהאַט שוועריקייטן ביים רעדן, און מען האָט געזאָגט: האָט דער קדוש ברוך הוא נישט געהאַט אויף וועמען צו רוען זײַן שכינה נאָר אויף דעם דאָזיקן פסילוסה? האָט רבי פנחס געזאָגט: פֿאַרוואָס הייסט זײַן נאָמען עמוס? ווײַל ער איז געווען עמוס בלשונו, זײַן צונג איז געווען שווער. עס איז דאָ אַ מענטש וואָס זײַן צונג יאָגט צו רעדן, אַ בעל כושר רטורי וואָס בלײַבט קיינמאָל נישט שטעקן און רעדט כסדר פֿליסיק; און עמוס איז געווען עמוס בלשונו, ווי עפּעס שווער וואָלט געזעסן אויף זײַן לשון, און ביז ער האָט אַרויסגעבראַכט אַ וואָרט איז פֿאַרן פֿאָלק געווען שווער אים אויסצוהערן. און דערפֿאַר איז געקומען ישעיהו און געזאָגט: רבונו של עולם, דו זוכסט וועמען צו שיקן - מיכה איז נישט געגאַנגען, עמוס איז נישט געגאַנגען - הנני, שלחני, אָט בין איך, שיק מיך.
האָט דער קדוש ברוך הוא צו אים געזאָגט: ישעיה, מײַנע קינדער זענען טרחנים, זיי זענען סרבנים. דאָ איז נישט קיין גרינגע אַרבעט. שׂררה גיב איך דיר? עבדות גיב איך דיר. אויב דו נעמסט אויף זיך פֿאַרשעמט צו ווערן - גיי. און ער האָט אים געזאָגט: על מנת כן, אויף דעם תנאי. רבונו של עולם, איך בין גרייט פֿאַרשעמט צו ווערן פֿאַר דעם כבוד פֿון דײַנע קינדער. און דאָס איז וואָס ער האָט געזאָגט "גווי נתתי למכים ולחיי למורטים, פניי לא הסתרתי מכלימות ורוק" - מען האָט אים פֿאַרשעמט און גענידערט, און פֿונדעסטוועגן איז ער געווען גרייט צו גיין מיט מסירות נפש זאָגן דאָס וואָרט פֿון ה' צום פֿאָלק.
וַיֹּאמֶר לֵךְ וְאָמַרְתָּ לָעָם הַזֶּה שִׁמְעוּ שָׁמוֹעַ וְאַל תָּבִינוּ וּרְאוּ רָאוֹ וְאַל תֵּדָעוּ׃ - און ער האָט געזאָגט: גיי און זאָג צו דעם דאָזיקן פֿאָלק, הערט גוט אויס און פֿאַרשטייט נישט, און זעט גוט און ווייסט נישט.
הַשְׁמֵן לֵב הָעָם הַזֶּה וְאָזְנָיו הַכְבֵּד וְעֵינָיו הָשַׁע פֶּן יִרְאֶה בְעֵינָיו וּבְאָזְנָיו יִשְׁמָע וּלְבָבוֹ יָבִין וָשָׁב וְרָפָא לוֹ׃ - מאַך פֿעט דאָס האַרץ פֿון דעם דאָזיקן פֿאָלק, און מאַך שווער זײַנע אויערן, און פֿאַרקלעפּ זײַנע אויגן, טאָמער וועט ער זען מיט זײַנע אויגן און הערן מיט זײַנע אויערן, און זײַן האַרץ וועט פֿאַרשטיין, און ער וועט תשובה טאָן און ווערן געהיילט.
"עיניו השע" - פֿון וועלכן לשון? "שעיע" אויף אַרמיש איז גלאַט, אַזוי ווי "ואנוכי איש חלק" וואָס דער תרגום איז "ואנא גבר שעיע". "השע" מיינט פֿאַרשטאָפּן זײַנע אויגן זיי זאָלן זײַן גלאַט, ווי עפּעס וואָלט פֿאַרשמירט אויף זיי, פֿעטס איז פֿאַרשמירט איבער זיי, און ער וועט נישט קענען זען.
דער רד"ק ברענגט צוויי מעגלעכקייטן. די ערשטע: די ווערטער זענען אַ לשון פֿון אַ ציווי, און דאָס איז אַ גזירה. ה' באַפֿעלט אַז זיי זאָלן הערן און נישט פֿאַרשטיין, אַז זיי זאָלן זען און נישט וויסן, אַז זייער האַרץ זאָל ווערן פֿעט, אַז זייערע אויערן זאָלן ווערן שווער און זייערע אויגן פֿאַרשטאָפּט. און פֿאַרוואָס? די באַדײַטונג פֿון דער גזירה איז, אַז ווען אַ זינדיקער זינדיקט פֿיל און טוט נישט קיין תשובה אין דער צײַט וואָס מען האָט אים געגעבן, קומט אַ שטופֿע ווען ה' נעמט פֿון אים צו די וועגן פֿון תשובה. און ס'מיינט נישט אַז ער קען גאָרנישט, נאָר אַז ער האָט נישט קיין סייעתא דשמיא תשובה צו טאָן, און אויב דער קדוש ברוך הוא העלפֿט אים נישט קען ער עס נישט באַווײַזן, און אויב ער וועט באמת וועלן תשובה טאָן וועט ער דאַרפֿן ריזיקע כּוחות. אַזוי געפֿינען מיר "ויחזק ה' את לב פרעה", און אַזוי בײַ סיחון "כי הקשה ה' אלוקיך את רוחו ואימץ את לבבו", און אַזוי בײַ בני עלי "ולא ישמעו לקול אביהם כי חפץ ה' להמיתם" - פֿון גרויס רשעות, האָט דער קדוש ברוך הוא שוין נישט געוואָלט זיי זאָלן טאָן תשובה.
װײַל תשובה איז דאָך אַ פריווילעגיע. אַ מענטש וואָס עס קומט זיך אים צוואַנציק יאָר תפֿיסה, וועט ער קומען צום שופט און זאָגן חטאתי עוויתי פשעתי, און גיין אַהיים? אַזאַ זאַך קען דאָך נישט אויפֿקומען אויפֿן געדאַנק, און נאָר בײַם קדוש ברוך הוא איז דאָס מעגלעך. נאָר דער קדוש ברוך הוא זאָגט: בתנאי אַז דו וועסט נישט אויסנוצן מײַן גוט האַרץ צום שלעכטן. אָבער אויב דו נוצסט אויס דעם חסד עליון צום שלעכטן, דו טוסט וואָס ס'פֿאַרגלוסט זיך דיר און זאָגסט "בסוף ימיי וועל איך טאָן תשובה", "אחטא ואשוב" - אין מספיקין בידו לעשות תשובה, מען גיט אים נישט די מעגלעכקייט צו טאָן תשובה. ווער ס'האָט פֿיל געזינדיקט, צאָלט בסוף דעם פֿולן פּרײַז. און דאָס איז דער פּשט: פֿון גרויס שווערקייט פֿון אײַערע זינד, גזר' איך אַז אַלץ וואָס מען וועט רעדן מיט אײַך זאָל נישט העלפֿן, און איך וויל נישט קיין "ושב ורפא לו" - איך וויל נישט זיי זאָלן איצט טאָן תשובה, נאָר זיי זאָלן באַקומען זייער פֿאַרדינטע שטראָף.
און די צווייטע מעגלעכקייט אינעם רד"ק: דאָס איז נישט קיין גזירה נאָר אַ באַשרײַבונג פֿונעם מצב. "שמעו שמוע" - איך באַפֿעל אַז איר זאָלט הערן, און וואָס טוט איר? "ואל תבינו", איר פֿאַרשטייט נישט וואָס מען רעדט צו אײַך. "וראו ראו" - און וואָס טוט איר? "ואל תדעו". איך באַפֿעל אַז זיי זאָלן מקבל זײַן די ווערטער, און זיי "השמן לב העם הזה" - זייער האַרץ איז פֿעט, זייער אויער איז שווער, זייערע אויגן זענען פֿאַרשטאָפּט, און ער וויל נישט טאָן קיין תשובה. איך שיק רעדן צו זיי און זיי זענען פֿאַרמאַכט; איך שיק זיי מוסר'ן און זייערע אויגן זענען פֿאַרשטאָפּט. צו דעם דאָזיקן פּירוש נײַגט אויך דער תרגום: "שמעין משמע ולא מסתכלין" - זיי הערן און גיבן נישט קיין אַכט אויף וואָס זיי הערן; "חזן מחזה ולא ידעין" - זיי זעען און ווייסן נישט.
נאכדעם וואס מיר האבן צוויי וועגן אינעם כללות פונעם פסוק, קומען מיר מדקדק צו זיין אין זיינע פרטים. און אין דעם וועלן מיר זען צוויי ביאורים: פונעם ווילנער גאון אינעם ספר קול אליהו, און דערנאך פונעם מלבי"ם. זאגט דער גאון: רבים וכן שלמים האבן זיך געוואונדערט אויפן כפל הלשון אינעם פסוק. ערשטנס, פארוואס די גאנצע אריכות? ס'וואלט געווען גענוג צו זאגן "הכבד לב העם הזה". צווייטנס, ביי שמיעה שטייט "ואל תבינו" און ביי ראיה שטייט "ואל תדעו" - וואס איז דער שייכות צווישן שמיעה צו הבנה און צווישן ראיה צו ידיעה? דריטנס, דער סדר דרייט זיך איבער: לכתחילה "שמעו שמוע" און דערנאך "ראו ראו", און ווייטער "ואוזניו הכבד ועיניו השע" - דער זעלבער סדר; און צום סוף "פן יראה בעיניו ובאוזניו ישמע ולבבו יבין" - די ראיה וואס איז געווען צום לעצט ווערט ערשט, און דאס הארץ וואס איז געווען ערשט ווערט צום לעצט. פארוואס האט זיך דער סדר געטוישט?
ערקלערט דער גאון: די תורה טיילט זיך אין דריי חלקים - תורה שבכתב, תורה שבעל פה, און תורת הסוד. תורה שבכתב איז געגעבן געווארן צו זען פאר יעדן מענטש, און אפילו פאר די גוים האט מען זי איבערגעזעצט, און זי ווערט געזען מיט די אויגן. תורה שבעל פה איז נישט געגעבן געווארן אויפצושרייבן, נאר איבערגעגעבן צו ווערן פון א חכם צום תלמיד און פון א פאטער צום זון, און דערפאר הייסט זי "שבעל פה", און דאס וואס זי איז היינט אנגעשריבן איז וועגן "עת לעשות לה' הפרו תורתך", וואס רבי האט זי געמוזט פארשרייבן ווען די תורות האבן אנגעהויבן פארמינערט צו ווערן און די הערצער ווערן קלענער. קומט אויס אז זי איז מיוחס צו די אויערן, וואס מען דארף זי הערן. און תורת הסוד ווערט נישט איבערגעגעבן פאר יעדן מענטש, נאר זי איז אינעם הארץ - דברים שבליבו של אדם. לויט דעם: "פן יראה בעיניו" - תורה שבכתב, "ובאוזניו ישמע" - תורה שבעל פה, "ולבבו יבין" - תורת הקבלה.
אצינד, א מענטש וואס האט געלערנט די דריי חלקים און דער יצר הרע קומט אים מסית זיין - פון וועלכן חלק הייבט ער אן? פון קבלה. ווייל תורה שבכתב איז פעסט געשטעלט און באוואוסט, תורה שבעל פה ווייניגער, און קבלה זענען דברים שבלב. דער יצר הרע גייט נישט גלייך צו די יסודות; ער הייבט אן פונעם דאך, ווי אן אונטערנעמער פון חורבנות, ביסלעכווייז ביז ער קומט אן צו די יסודות. ער זאגט נישט פאר א מענטש גלייך "גיי דין עבודה זרה"; ער קען נישט נעמען א ירא אלוקים און אים מאכן פאר א מערדער פון היינט אויף מארגן, אבער מיט א סיסטעמאטישע ארבעט וועט ער אנקומען אויך צו דעם. דערפאר זאגט ער צום ערשט: קבלה? ווער זאגט, ס'איז נישט באוויזן, וואו איז דער זוהר געווען ביז היינט, פארוואס איז נישטא קיין רמז אין די דברי חז"ל וואס זענען אנגענומען ביי אונז, אין די מדרשים און אינעם תלמוד. און ס'זענען פאראן וואס ביז היינט צווייפלען זיי אין קבלה - אזוי ווי די וואס ווערן גערופן "דרדעים", וואס נעמען נישט אן די קבלה. און זאלט וויסן אז דאס ווערט גערעכנט פאר כפירה: ווער ס'איז כופר אפילו אין איין זאך פון דער תורה הקדושה האט נישט קיין חלק לעולם הבא, און דאס וואס איז אונז איבערגעגעבן געווארן דורך קדושי עליון, דורכן רמב"ן און דורכן האר"י הקדוש און דורך אלע הייליגע וואס מיר האבן געהאט - ווער קען קומען און לייקענען קעגן דעם. און פון דארט גייט דער יצר הרע אריבער צו תורה שבעל פה: זי איז דאך אריבערגעגאנגען פון פאטער צום זון און איז נישט געווען געשריבן, און אז א זאך גייט אריבער פון מויל צו אויער ווערן פארהאן שיבושים, א 'שטילע טעלעפאן', גיי ווייס וואס מען האט צוגעלייגט און וואס מען האט אראפגענומען. און ערשט נאכדעם וואס ער צעלאזט די דאזיגע יסודות גייט ער צו תורה שבכתב: ווער זאגט, וואס זענען די באווייזן, אפשר קען מען פארשטיין אנדערש - ביז ער רירט אן אין די יסודות אליין און איז כופר אין תורה שבכתב.
און דערפאר, זאגט דער גאון, דאס האט זיי דער נביא געזאגט בשם ה': זעט וואס דער יצר הרע האט אייך געטאן. לכתחילה "השמן לב העם הזה" - ער האט פעט געמאכט דאס הארץ, וואס דאס איז תורת הנסתר; דערנאך "ואוזניו הכבד" - ער איז אריבערגעגאנגען צו תורה שבעל פה; און צום סוף "ועיניו השע" - אויך אויף דעם וואס מען זעט מיט די אויגן, אויף תורה שבכתב, האט ער הערות און השגות. און פארוואס טוט ער דאס? ווייל ער האט מורא - "פן יראה בעיניו", טאמער וועט ער לערנען תורה שבכתב, און בכח פון דעם "ובאוזניו ישמע", וועט ער ווייטער גיין צו תורה שבעל פה, און פון דארט "ולבבו יבין", וועט ער ארויפגיין צו תורת הסוד, "ושב ורפא לו" - און ער וועט טאן א תשובה מעולה כראוי. און דא זענען די מדריגות מסודר לויטן סדר ווי א מענטש לערנט: תורה שבכתב, תורה שבעל פה, און דערנאך קבלה - ווייל דער לערנער שפרינגט דאך נישט גלייך צו קבלה. און דערפאר לכתחילה, אויפן וועג פון חורבן, איז דער סדר פון אויבן אראפ, און צום סוף, אויפן וועג פון בנין, איז דער סדר פון אונטן ארויף. ממילא שטימען די זאכן אויף א פיינעם סדר.
זאגט דער מלבי"ם: "שיעור הכתוב כך הוא" - דער טייטש פונעם פסוק איז אזוי. און אז דער מלבי"ם זאגט אזוי, מיינט ער אונז צו געבן א ריכטיגע גירסא אינעם פסוק כדי מיר זאלן אים פארשטיין כראוי; און ווי באקאנט זאגט מען אין דער ישיבה'שער וועלט אז א ריכטיגע גירסא איז א האלבער פארשטאנד. א מענטש וואס נעמט א גמרא און ער גירסט נישט ריכטיג, זענען זיינע שאנסן צו פארשטיין אפסיים; און אויב מען גירסט פאר אים כאטש ריכטיג, מען לייגט גוט די פסיקים און די פינטלעך - איז פאראן א שאנס ער זאל פארשטיין. און אזוי איז שיעור הכתוב: "לך ואמרת שמעו שמוע, ואל תאמר תבינו; ואמרת ראו ראו, ואל תאמר תדעו - פן יראה בעיניו... ושב ורפא לו".
און מיר וועלן דאס מסביר זיין. עס זענען דא מצבים פון מענטשן וואס מען קען נישט מיט זיי רעדן, ווייל זיי האבן זיך שוין פון פאראויס פארשפארט. א מענטש זאגט דיר: קוק, אויב איך גיי צו דרשות און לעקציעס, אויב איך וועל הערן מוסר שמועסן - איז דאס געפערליך, איך קען נאך חלילה תשובה טאן. דערפאר נעם איך נישט קיין ריזיקעס, איך קום פון פאראויס נישט. וועסטו אים זאגן: הער נאר אויס, קיינער וועט דיר נישט הייסן לייגן תפילין און נישט היטן שבת, הער נאר וואס זיי האבן צו זאגן. און ער ענטפערט: ניין, די פרומע זענען געפערליך, דת דמשכא - די תורה שלעפט. ער האט מורא אז אויב ער וועט נאר הערן וועט ער נאכגעשלעפט ווערן, און דערפאר איז ער אפילו נישט גרייט אויסצוהערן. זאגט דער מלבי"ם: דאס איז געווען דער מצב פון יענעם דור. און באמת זענען זיי גערעכט, ווייל עס שטייט דאך "שמעו ותחי נפשכם" - דער עצם הערן לעבט אויף די נפש, און די נפש ווערט געצויגן.
האט אים דער הקדוש ברוך הוא געזאגט: איך ווייס דעם מצב הדור, און אויב דו וועסט זיי געבן מוסר און פרובירן זיי מחזיר בתשובה צו זיין - וועלן זיי זיך דערווייטערן. דערפאר דארפסטו צוגיין צו זיי מיט קלוגקייט, און די עצה איז ריכטיג אויך פאר אונזער דור. ווען דו קומסט רעדן צו זיי, זאג זיי סתם אזוי "שמעו שמוע", "ראו ראו", און זאג זיי נישט "תבינו" און "תדעו". וואס מיינט "תבינו" און "תדעו"? ארויסנעמען מסקנות: נו, אלזא פארשטיי אז דו טוסט נישט ריכטיג; אלזא זאלסטו וויסן אז דו ביסט אויפן פאלשן וועג. פון דעם וועלן זיי אנטלויפן. געב א דרשה אן ארויסברענגען מסקנות, און לאז יעדן איינעם אליין מאכן די מסקנא פאר זיך. אויב דו וועסט פאר אים מאכן די מסקנות - ביי דער קומענדיגער דרשה וועט ער שוין מער נישט דארט זיין, און ער וועט נישט וועלן דיר אויסהערן. דערפאר: בלויז שמעו שמוע, הערט נאר אויס וואס איך האב צו זאגן, איך געב אייך נישט קיין מוסר און איך טו אייך נישט מוכיח זיין; נאר ראו ראו, און איך ברענג אייך נישט צום מצב פון "תדעו" - נו, וואס טוסטו מארגן, וועסטו מארגן לייגן תפילין, וועסטו מארגן היטן שבת. לאז אים איבער דאס ארויסנעמען די מסקנות פאר זיך אליין.
און וואס וועסטו דערפון פארדינען? "פן יראה בעיניו ובאוזניו ישמע ולבבו יבין" - אפשר צום סוף וועט ער אליין זען מיט די אויגן, און אפשר בכח פון דעם וועט ער הערן מיט די אויערן, און אפשר צום סוף וועט זיין הארץ אויך פארשטיין. און ממילא האסטו אים נישט פארטריבן: ער האט דיר געגעבן א מעגליכקייט צו רעדן, ער האט געהערט די ווערטער, און דאס ווירקט אפשר נישט גלייך, אבער אפשר צום סוף וועט ער יא זען און הערן און פארשטיין. און פארוואס טארסטו זיי נישט זאגן "תבינו" און "תדעו"? ווייל "השמן לב העם הזה" - איך קען זייער הארץ, זייער הארץ איז פעט און זיי האבן נישט קיין חכמה און שכל, און צוליב דעם "ואוזניו הכבד", זיי זענען נישט גרייט צו הערן, און צוליב דעם "ועיניו השע", זייערע אויגן זענען פארשטאפט און גלאט און זיי זענען נישט גרייט צו זען. און אויב זיי וועלן הערן אז אין דיינע ווערטער ליגט בינה און חכמה און ידיעה - וועלן זיי אפילו נישט זיין גרייט צו קומען און צוהערן.
און פארוואס איז דא דער סדר ראיה, שמיעה, הבנה? ווייל דער מלבי"ם רעדט איבער דעם סדר פון השגת הבורא. דער אנהויב איז מיט די ראיית העיניים: "שאו מרום עיניכם וראו מי ברא אלה". א מענטש קוקט זיך צו צום הימל, צו דער ערד, צום גוף פונעם מענטש - און דאס קען יעדער איינער זען, אן א מיקראסקאפ, אן צו זיין אן איש מדע אדער א גרויסער חכם. יעדער וואס קוקט זיך צו צו דער שיינקייט פון דער בריאה און צום סדר הבריאה מוז צוקומען צו דער מסקנא אז ס'איז פאראן איינער וואס האט באשאפן די וועלט, "השמיים מספרים כבוד אל". דערנאך קומט די שמיעה - די קבלה וואס איך האב מקבל געווען פון מיינע עלטערן, וואס זיי האבן מקבל געווען פון זייערע עלטערן, די מסורת הדורות. און דאס דריטע איז דורך די הוכחות פונעם שכל און דעת, טיפערע און מער פילאזאפישע ראיות לידיעת מציאות הבורא, און דאס איז "ולבבו יבין". און דערפאר: אפשר וועסטו זיי מוכיח זיין אויפן סתם'דיגן אופן, אן קיין מעשה'דיגע מסקנות, און אפשר דורך דעם וועט ער זען, און בכח פון דעם וועט ער הערן, און נאכדעם וועט ער פארשטיין.
און אויב אזוי, פארוואס האט ער לכתחילה פאַרקערט דעם סדר און געזאגט "שמעו שמוע" און ערשט דערנאך "ראו ראו"? ערקלערט דער מלבי"ם: לכתחילה האט ער זיך געוואנדן צו זיי מיט א הויכער מדריגה - שמעו, דאס הייסט נעמט אן דאס וואס איר האט מקבל געווען פון די פריערדיגע דורות; און אויב נישט דאס, דעמאלט כאטש ראו - כאטש דאס וואס יעדער מענטש איז מסוגל צו זען מיט זיינע אויגן. אויב דו ביסט נישט ביכולת צו הערן, זע כאטש, אפשר וועלן זיך דורך דעם דיינע מעשים ענדערן.
וָאֹמַר עַד מָתַי אֲדֹנָי וַיֹּאמֶר עַד אֲשֶׁר אִם שָׁאוּ עָרִים מֵאֵין יוֹשֵׁב וּבָתִּים מֵאֵין אָדָם וְהָאֲדָמָה תִּשָּׁאֶה שְׁמָמָה׃ - און איך האב געזאגט: ביז ווען, מיין ג-ט? און ער האט געזאגט: ביז וואנען די שטעט וועלן פארוויסט ווערן אן א באוואוינער, און הייזער אן קיין מענטש, און די ערד וועט פארבליבן א וויסטעניש.
וואס איז די שאלה "עד מתי"? לויט די דריי פירושים וואס מיר האבן געזען, זענען פאראן דערויף דריי פארשטאנדן. לויטן ערשטן פירוש אין רד"ק, אז דער אויבערשטער פארשליסט פאר זיי די וועגן פון תשובה, פרעגט דער נביא: ביז ווען וועסטו צוריקהאלטן פון זיי די וועגן פון תשובה? וועסטו זיי קיינמאל נישט אננעמען מיט תשובה? זיי האבן דאך שוין געליטן פאר זייערע זינד. און דער הקדוש ברוך הוא ענטפערט אים: ביז וואנען די שטעט וועלן פארוויסט ווערן אן א באוואוינער, הייזער אן קיין מענטש, און די ערד וועט ווערן א שממה - און ערשט דעמאלט וועט מען זיי קענען אויסהערן. און דאס שטימט גוט מיט יענעם פירוש, ווייל דער אויבערשטער איז נישט קעגן דער תשובה אליין, נאר ער וויל נישט אז מען זאל ארויסגיין ביליג אן צו צאלן א פרייז. נאכדעם וואס מען האט אזוי פיל געזינדיגט, מוז מען באקומען דאס וואס קומט זיך; און נאכדעם וואס זיי וועלן באקומען און דער חשבון וועט פארמאכט ווערן - אויב זיי וועלן וועלן, וועלן זיי קענען תשובה טאן און איך וועל זיי אננעמען.
לויטן צווייטן פירוש, אז דאס איז נישט קיין גזירה נאר א באשרייבונג פונעם מצב, איז די שאלה: ביז ווען וועלן זיי זיך אזוי אויפפירן, ביז ווען וועלן זיי פארשטאקן זייער הארץ און נישט זיין גרייט צו הערן און צו פארשטיין? און דער הקדוש ברוך הוא ענטפערט אים: איך, וואס אלע פארבארגענע זאכן זענען פאר מיר אפן, ווייס אז למעשה וועלן זיי דיר נישט אויסהערן ביז עס וועלן פארוויסט ווערן די שטעט אן קיין באוואוינער, ביז דאס לאנד וועט גיין אין גלות און וועט ווערן א גרויסע שממה. און לויטן מלבי"ם איז די שאלה: ביז ווען וועל איך דארפן רעדן צו זיי מיט א לשון וואס איז נישט קיין לשון פון תוכחה, וואס זאגט נישט קלאר ווי אזוי מען דארף מקיים זיין די מצוות למעשה און זיך דערווייטערן פון עבירות? ביז ווען זאל איך זיי זאגן "שמעו שמוע" אן "תבינו", "ראו ראו" אן "תדעו", ביז ווען וועלן זיי זיין ווידערשפעניק און איך וועל מוזן רעדן צו זיי מיט גלאטע רייד? און ער ענטפערט אים: נבואה'זשע צו זיי אזוי און זיי וועלן נישט פארשטיין, ביז זייערע שטעט וועלן חרוב ווערן און זיי וועלן פארבליבן ווי אן אלה און ווי אן אלון - ערשט דעמאלט וועלן זיי הערן און ערשט דעמאלט וועלן זיי פארשטיין. ווען וועלן די ווערטער האבן א השפעה אויף זיי? ווען זיי וועלן זען ווי זיי קומען למעשה צום אויספיר.
און גיב אכטונג אז ער שטעלט אויס די אומגליקן כסדרן: צום ערשט "שאו ערים מאין יושב" - די שטעט וועלן חרוב ווערן אבער הייזער וועלן נאך פארבליבן; אין צווייטן שלב "ובתים מאין אדם" - אויך די הייזער וועלן חרוב ווערן, אבער עס וועלן נאך פארבליבן פאסטוכלעך פון שאף אין געצעלטן אין די מדבריות; און אינעם דריטן שלב "והאדמה תישאה שממה" - און אז די ערד וועט ווערן א שממה, וועט מען דארט אויך קיין שאף נישט קענען פאשען, און ממילא וועט קיינער נישט איבערבלייבן אין אלע הרי יהודה.
וְרִחַק ה' אֶת הָאָדָם וְרַבָּה הָעֲזוּבָה בְּקֶרֶב הָאָרֶץ׃ - און דער אויבערשטער וועט דערווייטערן דעם מענטש, און עס וועט מערער ווערן די פארלאזנקייט אינמיטן דאס לאנד.
"וריחק ה' את האדם" - דאס זענען די עשרת השבטים וואס דער קעניג פון אשור וועט זיי פארטריבן אין גלות. און מיינט נישט אז ער וועט זיי גלות'ן צו א נאענטן ארט: "חלח וחבור ונהר גוזן", וואס דאס געפינט זיך אין הרי מדי. עס איז שוין נישטא קיין שום שאנס אז זיי זאלן צוריקקומען, ווייל דער אויבערשטער וועט זיי דערווייטערן. "ורבה העזובה בקרב הארץ" - אויך די וואס וועלן דא פארבליבן פון דלת העם און פון דלת הארץ, וויינגערטנער און אקערערס, וועלן צום סוף פארלאזן דאס לאנד פון זיך אליין, ווייל דאס לאנד וועט דאך פארבליבן א שממה.
וְעוֹד בָּהּ עֲשִׂרִיָּה וְשָׁבָה וְהָיְתָה לְבָעֵר כָּאֵלָה וְכָאַלּוֹן אֲשֶׁר בְּשַׁלֶּכֶת מַצֶּבֶת בָּם זֶרַע קֹדֶשׁ מַצַּבְתָּהּ׃ - און נאך דערין א צענטל, און עס וועט צוריקקומען און ווערן פארברענט, ווי אן אלה און ווי אן אלון וואס ביים אפפאלן פון די בלעטער בלייבט נאר זייער שטאם אין זיי; דער הייליגער זרע איז איר שטאם.
וואס מיינט "ועוד בה עשיריה"? לויטן רד"ק: עס וועלן נאך קעניגן אין לאנד צען מלכים פון דער צייט פון דער דאזיגער נבואה, וואס איז געווען אין יאר וואס דער קעניג עוזיהו איז געשטארבן. און מאכט א חשבון: יותם, אחז, חזקיהו, מנשה, אמון, יאשיהו, יהואחז, יהויכין, יהויקים, צדקיהו - אט זענען צען. און דערנאך "ושבה והייתה לבער", אז די ערד וועט פארברענט ווערן פון אינעווייניג, אלע וועלן אונטערגיין און גיין אין גלות, און ירושלים וועט חרוב ווערן.
נאך אן הסבר ברענגט תרגום יונתן, און אויף זיין וועג גייט אויך דער מלבי"ם: "וישתארון בה חד מעסרא" - עס וועט דערין איבערבלייבן איינס פון צען. און ווער איז דאס איינס פון צען? ערקלערט דער מלבי"ם: דאס איז שבט יהודה. ווייל מען ציילט דאך תמיד די עשרת השבטים קעגן שבט יהודה; און כאטש יהודה נעמט אריין אין זיך צוויי, איז ער אבער דער צענטראלער, ובפרט אז בנימין איז שטארק פארמינערט געווארן ביי מעשה פילגש בגבעה, און דערפאר רעכנט מען יהודה אלס דער עיקר. קומט אויס אז ער איז ווי א צענטל קעגן די צען שבטים וואס זענען פארטריבן געווארן אין גלות, און סך הכל וועט דא פארבלייבן בלויז איין שבט, איינס פון צען קעגן די וואס זענען שוין פארטריבן געווארן.
"והייתה לבער כאלה וכאלון" - ער האט זיי פארגליכן צו די ביימער אלה און אלון, וואס האבן אסאך בלעטער, און אין הארבסט און ווינטער וועלקן די בלעטער. און וואס בלייבט איבער? "אשר בשלכת מצבת בם" - עס בלייבט נאר איבער די מצבת, דער שטאם און דער שורש, ווי דער תרגום זאגט "ויתע ונציב". אלע בלעטער פאלן אראפ, אבער דער שורש בלייבט נאך אלץ שטיין. אזוי אויך די רשעים, וואס זענען ווי שאלעכץ און ווי בלעטער, וועלן פארוועלקט ווערן און אונטערגיין; און וואס וועט איבערבלייבן? "מצבת בם" - יענע ווייניג צדיקים, זיי זענען די וואס וועלן איבערבלייבן. און דאס איז דער ענטפער אויף דער שאלה פון ישעיהו "עד מתי": ביז עס וועלן אונטערגיין די רשעים און עס וועלן פארבלייבן די צדיקים, אזוי ווי אן אלה און ווי אן אלון וואס אין דער צייט פון שלכת בלייבט נאר איבער דער בוים-שטאם און דער שורש. און פארוואס וועלן זיי פארבלייבן? "זרע קודש מצבתה" - ווייל יענע מצבת וואס וועט פארבלייבן וועט זיין א זרע קודש, דאס איז דער דור פון חזקיהו, ווען זיי האבן תשובה געטאן צום אויבערשטן מיט זייער גאנצן הארצן, און זיי זענען די וואס וועלן צום סוף איבערבלייבן.
און נאך אן הסבר ברענגט דער רד"ק אויף "אשר בשלכת": "שלכת" איז איינער פון די נעמען פון די טויערן וואס זענען געווען אין בית המקדש, און ווערט דערמאנט אין דברי הימים "שער שלכת". דארט זענען געווען איינגעפלאנצט אן אלה און אן אלון, און דערפאר האט ער געזאגט "כאלה וכאלון אשר בשלכת" - ווי יענע צוויי איינזאמע ביימער וואס שטייען ביים שער השלכת. אזוי וועט זיין דער מצב פון כלל ישראל: פון יענעם גאנצן געדיכטן וואלד, פון דעם גאנצן גרויסן פאלק וואס איז געווען, וועט נאר איבערבלייבן א קליינער פארהעלטניסמעסיגער טייל, איינצלנע מענטשן.
אין דעם קאפיטל זעען מיר ווי אזוי א נביא ווערט אויפגעבויט. דער רעש אין די שוועלן פונעם היכל און דער רויך וואס פילט אן דעם בית לערנען אויס פאר ישעיהו וועגן חרון אף ה', און קודם כל וועגן דער תביעה אויף די נביאים די שומרי הסף וואס האבן נישט מוסר געזאגט, און אויף א פאלק וואס איז נישט גרייט מקבל צו זיין קיין תוכחה. פון דא נעמט זיך "אוי לי כי נדמיתי", און פון דא קומט דער פייערדיגער פונק פון דער נבואה וואס ווערט גענומען מיט מלקחיים פון איבערן מזבח - וואס דאס איז סיי דער דבר ה' אין זיין מויל און סיי זיין כפרה, ווייל דער עצם קבלת השליחות איז דער תיקון הפה. ישעיהו שטעלט זיך פריער, "הנני שלחני", און נעמט אויף זיך צו ליידן בזיונות לכבוד די קינדער פונעם מקום. אבער די שליחות אליין לערנט א גרויסע חכמה: לויטן רד"ק איז דאס א גזירה אדער א באשרייבונג פון פארשטאפטקייט, און לויטן מלבי"ם איז דאס אן אייביגע הדרכה - צו רעדן צום דור בלשון "שמעו שמוע" און "ראו ראו", אן ארויפצוצווינגען קיין מסקנות, כדי זיי זאלן נישט אנטלויפן, און דורך דעם וועלן זיי מעגליך אליין זען, הערן און פארשטיין. און צום סוף פון אלעס, אפילו ווען די שטעט זענען פארוויסט און די הייזער זענען ליידיג און די ערד איז א שממה, בלייבט דער שורש: "זרע קודש מצבתה" - די ווייניג צדיקים פון וועמען די אומה וועט פון פריש אויפוואקסן.