הקדמה
אין דעם דאזיגן חלק פון פרק ס"ה ציט ישעיהו ווייטער דעם שארפן אונטערשייד וואס ער האט געמאכט צווישן "עבדי" און "עוזבי ה'". קודם קומט אן הבטחה אויף א שינוי פון דער מציאות אין ארץ ישראל, דערנאך א באשרייבונג פון די עבודה זרה זינד פונעם דור, און דערנאך דער עונש - אויף דער וועלט און אויף יענער וועלט - קעגן דעם שכר פון די צדיקים. דער פרק ענדיגט זיך אויף א ברייטן אופן מיט א באשרייבונג פון דער וועלט וואס איז אינגאנצן "אלהי אמן", א וועלט וואו די ערשטע צרות זענען שוין פארגעסן געווארן.
דער שרון און עמק עכור - דער פארשעמטער ארט וואס ווערט פארוואנדלט אין א ברכה
וְהָיָה הַשָּׁרוֹן לִנְוֵה־צֹאן וְעֵמֶק עָכוֹר לְרֵבֶץ בָּקָר לְעַמִּי אֲשֶׁר דְּרָשׁוּנִי׃ - און דער שרון וועט ווערן א וואוינארט פאר שאף, און דער טאל עכור א לאגער־פלאץ פאר רינדער, פאר מיין פאלק וואס האבן מיך געזוכט.
רש"י טייטשט אז דער שרון איז א נאמען פון א געגנט אין ארץ ישראל, און אויך היינט איז דא ביי אונז א געגנט וואס הייסט שרון. דער שרון איז געווען א פלאץ פון פאשע, אזוי ווי מיר געפינען וועגן די רינדער וואס פאשען אינעם שרון, און די נבואה פארזיכערט אז דער ארט וועט צוריקקערן צו זיין א נווה צאן, און נאך בעסער ווי פריער: די שאף וועלן דארט רוען בבטחה, אן קיין שום מורא פון דעם שונא. אויך די טאלן זענען ערטער פון פאשע, און דערפאר "ועמק עכור לרבץ בקר" - די רינדער וועלן דארט רוען אן קיין שרעק.
און פארוואס האט דער נביא גענומען דווקא עמק עכור? ערקלערט דער רד"ק: כדי דיר צו זאגן אז דער פלאץ איז געווען א פארשעמטער ארט פון אנפאנג אן, זיין נאמען איז דאך "עכור", און דאך וועט ער פארוואנדלט ווערן אין א גוטן און געשמאקן פאשע־ארט, און קיינער וועט שוין מער נישט געדענקען זיין פארטריבטן, עכור'דיגן נאמען. עס איז דא דא א צוזאג פון א שינוי אין דער מציאות, אזוי ווי דער לשון פון הושע: "וְאֶת עֵמֶק עָכוֹר לְפֶתַח תִּקְוָה". דאס איז אגב דער מקור פונעם נאמען פתח תקווה, וואס האט פריער געהייסן מלאבס.
דער מלבי"ם ווייזט אן אויף דער נבואה פון ירמיהו (ל"ג): "עוד יהיה בנווה רועים מרביצים צאן". עמק עכור הייסט אזוי צוליב זיינע חורבות, און איז עתיד צו זיין א פלאץ וואו בהמות וועלן זיך לאגערן. נאר די גאנצע הבטחה איז באגרענעצט: "לְעַמִּי אֲשֶׁר דְּרָשׁוּנִי" - די דאזיגע ברכה איז געהיטן בלויז פאר די צדיקים, ווי מיר וועלן זען ווייטער.
די וואס גרייטן א טיש פאר גד - די עבודה פונעם מזל
וְאַתֶּם עֹזְבֵי יְהֹוָה הַשְּׁכֵחִים אֶת־הַר קׇדְשִׁי הַעֹרְכִים לַגַּד שֻׁלְחָן וְהַמְמַלְאִים לַמְנִי מִמְסָךְ׃ - און איר, די וואס פארלאזן דעם אויבערשטן, וואס פארגעסן מיין הייליגן בארג, וואס גרייטן פאר דעם מזל (גד) א טיש, און וואס פילן אן א געמיש פון וויין פאר מני.
"עוזבי ה'" זענען די רשעים וואס האלטן זיך אין עבודה זרה, די וואס זענען געשטארבן אין זייער רשעות. "העורכים לגד שולחן" - עס זענען דא דערויף עטליכע ביאורים. לויט איין פשט איז "גד" דער נאמען פון אן עבודה זרה וואס ווערט אנגערופן נאכן מזל, ווייל גד מיינט מזל: ווען גד איז געבוירן געווארן האט זיין מוטער געזאגט "בא גד", עס איז געקומען מיט אים מזל. פון דעם נעמט זיך אויך אלע מזל־שפילן וואס מען האט אויסגעטראכט היינטיגע צייטן, ווי "חיש גד" און ענליכעס.
אין יענע צייטן איז געווען אן אסור'דיגער מנהג: זיי האבן געהאט א קליינעם טיש אין שטוב וואס מען פלעגט אנפירן און דעקן אבער מען עסט נישט דערפון, און דאס איז געווען פאר דעם מזל פונעם הויז - כביכול פון דארט עסט דער מזל. דאס איז א תקרובת לעבודה זרה. און דערפאר איז נפסק געווארן אין דער הלכה אז מען טאר נישט ברענגען א גאנצע פת ביים סוף פון דער סעודה, נאר מען לאזט איבער אויף ברכת המזון אדער כדומה. דער טעם דערפון איז פונקט דאס: "העורכים לגד שולחן", מען האט געענדיגט עסן און יעצט וועט מען סערווירן אויך פאר דעם מזל פונעם הויז.
"והממלאים למני ממסך" - זיי פלעגן אנפילן א כוס מזיגה פון וויין. לויטן רד"ק איז "מני" דער נאמען פון א שטערן, א נאמען פון אן עבודה זרה, און מען פלעגט גיסן פאר אים א ניסוך פון וויין. און טייל מפרשים טייטשן "למני" - פאר די געציילטע שטערנס, דאס הייסט די שבעת כוכבי לכת וואס מען ציילט זיי אלס זיבן. דער מלבי"ם, וואס טייטשט "גד" כפשוטו פון לשון התגודדות און צונויפקומען, ערקלערט אויך דא: זיי קלייבן זיך צונויף כיתות כיתות, מנינים מנינים, ווערן געציילט אין מנינים זיך צוזאמצוקומען און טרינקען בכינופיא. זיי מאכן זיך קרעטשמעס און שיכורים־הייזער פארשידענע. ער איז נישט מסוגל צו זיצן און טרינקען אליין ביי זיך אין שטוב, ער מוז האבן א מנין. ער גייט אין א באר און דארט האט ער א מנין - נישט קלאר ווי ווייט מען איז ראוי צו ענטפערן אמן, אבער א מנין איז פאראן. און דאס לערנט אונז אויף מענטשן וואס יאגן זיך נאך זייערע תאוות און תענוגים אן א שיעור.
מען קען זאָגן בדרך רמז: אין יענע צייטן האָט מען געמאַכט עבודה זרה פונעם מזל און פון די כוכבים, און היינט קען מען גריזן "והממלאים לַמָּאנִי ממסך" [פאַר מאַני - געלט] - די עבודה זרה פון היינטיגע צייטן איז דאָס געלט. מען גיסט נסכים דערפאַר, מען בוקט זיך דערצו א גאַנצן טאָג, דער עגל הזהב. און אויך "העורכים לגד" - מען זוכט דאָס מזל א גאַנצן טאָג, קראַץ-קאַרטלעך און גורלות און לאָטאָ און טאָטאָ. דאָס איז אַן ענדערונג צום ערגערן קעגן דעם וואָס איז געווען אָנגענומען אין זייערע צייטן, ווייל אין יענע צייטן איז די עבודה זרה געקומען פון א נטיה צו זוכן ג-טליכקייט.
און דאָ לאָמיר זיך מתבונן זיין: מיר האָבן א נטיה צו פילן בעסער פון זיי - צי נעם איך דען א פֿסל און בוק זיך דערצו? דאָס קלינגט אונז ווי א משוגעת. אָבער דער אמת איז, אַז דאָס וואָס מיר טוען איז ערגער. זיי האָבן כאָטש געזוכט א כח אלוקי, געזוכט א מנהיג, געזוכט א כח צו וועמען מען קען זיך ווענדן. זיי האָבן געבלאָנדזשעט און זיך געווענדט צו פאַלשע געטער און אויפֿטוישן אנשטאָט זיך צו ווענדן צום מקור, צום אייבערשטן ברוך הוא, אָבער דער עצם זוכן זייערס איז געווען א זוכן פון א רוחניות'דיגן כח. און היינט וואָס זוכט א מענטש? תאוות, הנאות, גשמיות. ער פרובירט אפילו נישט עס צו באַדעקן מיט עפּעס א רוחניות'דיגן שלייער, נאָר זאָגט: לאָז מיך הנאה האָבן און פאַרטיק.
אַזוי זאָגט מען אויך אויף קורח'ן. קורח איז דער אבי אבות המחלוקת אויף אַלע דורות, אָבער זעט וויפיל מדרגות מיר האָבן זיך אַראָפּגעגליטשט זינט דעמאָלט. וואָס איז געווען זיין שטרעבונג? א פּאָסטן אין בית ה'. איך וויל אויך מקריב זיין קרבנות, איך וויל אויך זיין נאָענט צום אייבערשטן, איך וויל אויך זיין כהן גדול, "כי כל העדה כולם קדושים ובתוכם ה'". און ווען ער האָט געזען עמעצן וואָס שטייט נישט אין די פּאַראַמעטערס, וואָס זיין פרוי קומט נישט נאָך די פאָדערונגען פון צניעות, איז ער אַוועקגעגאַנגען: דו פּאַסט אונז נישט, מיר זענען געקומען זוכן ג-טליכקייט און נישט שפּילן קיין שפּילעכלעך. די שטרעבונג ביסודה איז געווען א הייליגע שטרעבונג, נאָר עס האָבן זיך אַריינגעמישט אין איר סיגים. און היינט וואָס זוכט א מענטש? קרבת ה'? אַז ער זאָל טאָן עבודת הבורא יתברך? ניין: גיב א שטעלע, גיב געלט, גיב כבוד, גיב שררה. אַזוי אויך אין יענע צייטן - די שטרעבונגען אין זייער מקור זענען געווען רוחניות'דיג, נאָר זיי האָבן פאַרבלאָנדזשעט אויפ'ן וועג און זענען אָנגעקומען צו זאַכן וואָס זענען אינגאַנצן ווייט פון דעם וואָס זיי האָבן געדאַרפֿט שטרעבן.
ומניתי אתכם לחרב - מידה כנגד מידה
וּמָנִיתִי אֶתְכֶם לַחֶרֶב וְכֻלְּכֶם לַטֶּבַח תִּכְרָעוּ יַעַן קָרָאתִי וְלֹא עֲנִיתֶם דִּבַּרְתִּי וְלֹא שְׁמַעְתֶּם וַתַּעֲשׂוּ הָרַע בְּעֵינַי וּבַאֲשֶׁר לֹא־חָפַצְתִּי בְּחַרְתֶּם׃ - און איך וועל אייך ציילן צום שווערד, און איר אַלע וועט בייגן די קני צו דער שחיטה, צוליב דעם וואָס איך האָב גערופן און איר האָט נישט געענטפערט, איך האָב גערעדט און איר האָט נישט געהערט, און איר האָט געטאָן דאָס שלעכטע אין מיינע אויגן, און דאָס וואָס איך האָב נישט געוואָלט האָט איר אויסגעקליבן.
פאַרוואָס ניצט דער פּסוק דעם לשון "ומניתי"? זאָגט דער רד"ק: לשון נופל על לשון, און דרך צחות, אַזוי ווי "גד גדוד יגודנו", "דן ידין עמו", "עקרון תעקר", און ווי ביי שמשון "בלחי החמור חמור חמורתיים" וואָס איז מלשון הויפנס הויפנס (חמרים חמרים). וויבאַלד ער האָט פריער באַשריבן "והממלאים למני ממסך", די וואָס גיסן נסכים פאַר עבודה זרה, זאָגט ער קעגן דעם "ומניתי אתכם" - דער עונש אינעם לשון פונעם חטא. איר דינט צום מנין פון די כוכבים, וועל איך אייך ציילן צום שווערד און עס וועט נישט פעלן קיין איינער. און דערפאַר לייגט ער צו "וכולכם לטבח תכרעו" - פּונקט ווי איר האָט געציילט די עבודות זרות פון די עובדי כוכבים, אַזוי וועל איך ציילן די וואָס פאַלן צום שווערד. און "באשר לא חפצתי בחרתם" איז א להכעיס'דיגע רעבעליע: איר ווייסט וואָס איך וויל נישט, און דוקא דאָס קלייבט איר אויס.
דער מלבי"ם, לויט זיין שיטה אַז דאָס וואָרט "מני" באַדייט א מנין פון מענטשן וואָס קומען זיך צונויף צו מישן שיכר - מען טרינקט נישט נאָר בחבורה, און אויב עס זענען נישטאָ קיין צען טרינקט מען נישט - טייטשט: קעגן דעם וועל איך אייך ציילן מיט א מנין צום שווערד. און נישט אַז דער מנין זאָל זיין צו הרג'ענען בלויז א טייל פון זיי, נאָר "כולכם לטבח תכרעו", און עס וועט נישט פעלן פון זיי קיין איינער. און דער טעם: "יען קראתי", צוליב דעם וואָס איך האָב אייך גערופן איר זאָלט קומען צו מיר הערן מיינע ווערטער און איר האָט נישט געענטפערט, און דערנאָך בין איך געקומען צו אייך - וואָס איך האָב זיך שוין צוגעגרייט פאַר אייך - און איך האָב גערעדט מיינע ווערטער און איר האָט נישט אויסגעהערט, ווייל איר האָט שוין פאַרשטאָפּט אייערע אויערן. "ותעשו הרע בעיני" - דאָס זענען די מצוות לא תעשה וואָס איר זענט עובר געווען אויף זיי; "ובאשר לא חפצתי בחרתם" - קעגן מצוות עשה, וואָס איר האָט זיך אויסגעטראַכט נייע מצוות וואָס אייערע עלטערן האָבן זיך נישט פאָרגעשטעלט, מצוות וואָס איך האָב נישט געוואָלט, וואָס איר האָט אויסגעטראַכט פון אייער אייגענעם האַרצן.
הנה עבדי יאכלו ואתם תרעבו - שכר ועונש בעולם הבא
לָכֵן כֹּה־אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה הִנֵּה עֲבָדַי יֹאכֵלוּ וְאַתֶּם תִּרְעָבוּ הִנֵּה עֲבָדַי יִשְׁתּוּ וְאַתֶּם תִּצְמָאוּ הִנֵּה עֲבָדַי יִשְׂמָחוּ וְאַתֶּם תֵּבֹשׁוּ׃ - דעריבער, אַזוי האָט געזאָגט ג-ט דער הערשער: אָט וועלן מיינע קנעכט עסן און איר וועט הונגערן, אָט וועלן מיינע קנעכט טרינקען און איר וועט דאָרשטיק זיין, אָט וועלן מיינע קנעכט זיך פרייען און איר וועט פאַרשעמט ווערן.
"עבדיי" - זאָגט רש"י - דאָס זענען די צדיקים, און "ואתם" זענען די פושעים אין מיר. נאָר דער רד"ק פרעגט: וועגן וועמען רעדט מען דאָ? אויב די כוונה איז אויפ'ן דור אין וועלכן דער נביא שטייט, וואָס זיינע זינד האָט ער פריער באַשריבן, איז דאָך די מציאות נישט געווען אַזוי, וואָרום אויך די צדיקים זענען אומגעקומען בחרב, ווי עס שטייט "נתנו את נבלת עבדיך מאכל לעוף השמים בשר חסידיך לחיתו ארץ" - און די עבדי ה' האָבן געליטן און זיך געפּלאָגט צוזאַמען מיט אַלעמען. און אויב מיר וועלן זאָגן אַז די פרשה איז געזאָגט געוואָרן אויף עולי הגולה, צו באַשרייבן וואָס וועט זיין ווען דער אייבערשטער וועט זיי אויסלייטערן נאָך דעם גלות, שטימט דאָס נישט מיט דעם וואָס שטייט אויבן, וואָס דאָס איז א תוכחה פאַר די מענטשן פונעם דור און נישט עפּעס אויפ'ן צוקונפט, און דערצו האָט ער געזאָגט "ואתם" (און איר) און נישט "והם" (און זיי) - און די וואָס גייען אַראָפּ אין גלות קומען דאָך נישט צוריק, ווייל דער גלות האָט געדויערט זיבעציג יאָר, און עס פּאַסט נישט צו רעדן צו זיי וועגן עפּעס וואָס וועט פּאַסירן אין זיבעציג יאָר אַרום.
דערפאַר איז דער רד"ק'ס מסקנא: די דאָזיגע פּסוקים זענען געזאָגט געוואָרן דרך משל אויף ענינים פון עולם הבא. ערשט האָט ער געזאָגט דעם עונש אויף דער וועלט - "ומניתי אתכם לחרב", און איצט זאָגט ער וואָס עס וועט זיין דער עונש אויף יענער וועלט. און "יאכלו" מיינט חלילה נישט קיין גשמיות'דיגע אכילה. דער רמב"ם, ווען ער דערמאָנט מוכאַמאַד וואָס האָט צוגעזאָגט פאַר זיינע גלויביגע זיבעציג פילגשים אויבן אין הימל, רופט אים אָן "המשוגע", ווייל בלויז א שוטה קען טראַכטן אַז אויבן איז פאַראַן א מציאות פון תאוות בשרים; נאָר יענער משוגענער האָט געוואוסט אַז זיין פאָלק איז אויך משוגע, און דאָס איז די שפּראַך וואָס וועט זיי איבערצייגן. מען האָט שוין דערציילט אַז די זעלבסטמערדער ביי די צווילינג-טורעמס האָבן זיך פריער געוואַשן און זיך גאָלעט צוליב די דאָזיגע הבטחות - און צום סוף זענען זיי צעפלויגן אויף שטיקלעך און גאָרנישט איז פון זיי נישט געבליבן. דאָס איז דער שגעון און דאָס איז דער טירוף.
דערפאַר זאָגט דער רד"ק: ווער נישט צומישט. "עבדי יאכלו" - מיינט אַז זייער נפש המשכלת וועט משיג זיין די הויכע חכמה בידיעת הבורא, און די דאָזיגע השגה איז דער תענוג פון דער נשמה פּונקט ווי עסן און טרינקען איז דער תענוג פונעם גוף. און אַזוי אויך "ויחזו את האלהים ויאכלו וישתו", וואָס דער תרגום טייטשט "והוו כמאן דאכלן ושתן" - ווייל וויבאַלד מיר פאַרשטייען נישט אין רוחניות'דיגע תענוגים, איז זייער משל אין גשמיות דער תענוג פון עסן און טרינקען. און אַזוי וועסטו געפֿינען: "הוי כל צמא לכו למים", "לכו שברו ואכולו", "שמעו אליי ואכלו טוב" - צי מיינט דאָס דען סטייקס? א גוטע אכילה מיינט רוחניות, און דאָס גאַנצע איז א משל אויף חכמה. און אַזוי אויך "לא רעב ללחם ולא צמא למים כי אם לשמוע את דבר ה'", און אַזוי אויך "צמאה נפשי" - נישט צו וואַסער, נאָר "לאלהים לאל חי".
און אזוי אויך חז"ל אין מסכת שבת (קנ"ג ע"א), אויפן פסוק "בכל עת יהיו בגדיך לבנים" - דאס זענען תשובה ומעשים טובים. אמר רבן יוחנן בן זכאי: משל למלך וואס האט פארבעטן זיינע קנעכט צו א סעודה און נישט באשטימט פאר זיי קיין צייט. די קלוגע צווישן זיי האבן זיך באפוצט און זיך געזעצט ביים טויער פונעם קעניגס פאלאץ; האבן זיי געזאגט: פעלט דען עפעס אינעם קעניגס הויז? אינעם קעניגס הויז איז דאך אלעס גרייט, מען דארף נישט לויפן איינקויפן, און אויב מען האט געזאגט אז ס'איז דא א סעודה - איז די סעודה שוין אויפן שוועל. די נארישע צווישן זיי האבן אנגעטאן ארבעטס-קליידער און זענען געגאנגען טאן מלאכה; האבן זיי געזאגט: איז דען דא א סעודה אן טרחה? מען דארף דאך קאכן, אנגרייטן, אויסשטעלן טישן. פלוצים האט דער קעניג גערופן זיינע קנעכט: רבותי, מען גייט אריין צום טיש. די דאזיגע זענען אריינגעקומען אויסגעפוצט, און יענע זענען אריינגעקומען אין זייערע שמוציגע ארבעטס-קליידער, ווי איינער וואס איז ערשט יעצט ארויסגעקראכן פון אונטער אן אויטא, אינגאנצן פול מיט שמיר-אויל. דער קעניג האט זיך געפרייט מיט די קלוגע און שטארק געכעאסט אויף די נארישע. האט ער געזאגט: די דאזיגע זאלן זיצן און עסן, און יענע זאלן שטיין און צוקוקן.
און דער איידעם פון רבי מאיר האט געזאגט משמו: אויך אזוי קענען זיי אויסזען ווי משמשים - ווייל אויב די עסן און יענע שטייען העכער זיי, קען מען מיינען אז יענער איז פשוט א קעלנער. נאר סיי די און סיי די זיצן, די דאזיגע עסן און יענע הונגערן, די דאזיגע טרינקען און יענע זענען דארשטיק - און דאס איז פיל שווערער. שנאמר "לכן כה אמר ה' הנה עבדי יאכלו ואתם תרעבו, הנה עבדי ישתו ואתם תצמאו" - דאס איז דאך אונזער פסוק. דאס אלעס ברענגט דער רד"ק צו ווייזן אז מען רעדט וועגן דער מציאות פון עולם הבא בלשון אכילה, און דאס אלעס איז א משל.
און אויפן יסוד פון דעם פסוק זאגט מען בדרך צחות: דער הקדוש ברוך הוא זעצט אוועק די מענטשן און גיט זיי לאנגע גאפלען. נעמט א מענטש דעם גאפל ביים שפיץ, שטעכט אן און פרובירט עס צו ברענגען צום מויל - אבער ער קען נישט, ווייל דער גאפל איז צו לאנג. די צדיקים זיצן איינער קעגן צווייטן: דער שטעכט אן און דערלאנגט פארן חבר קעגנאיבער, און יענער שטעכט אן און דערלאנגט צוריק. אבער דער רשע, וואס איז ביי זיין לעבן געווען אן עגאיסט און איז געבליבן אן עגאיסט אויך נאך זיין פטירה, וועט ער דען געבן צו עסן פאר יענעם? בשום אופן נישט. ער פרובירט צו עסן אליין און עס גייט אים נישט. "עבדי יאכלו ואתם תרעבו" - ווען דו זארגסט פאר יענעם איז אויך דא פאר דיר, און ווען דו זארגסט בלויז פאר זיך אליין איז אויך פאר דיר נישטא.
דער מלבי"ם שטעלט דעם פסוק קעגן די עבירות וואס זענען אויסגערעכנט געווארן אויבן: קעגן "העורכים לגד שולחן" - "הנה עבדי יאכלו"; קעגן "הממלאים למני ממסך", וואס לויט זיין מהלך פלעגן זיי זיך צונויפקומען אין א מנין צו טרינקען שיכר - "הנה עבדי ישתו"; און קעגן "עוזבי ה'" - "הנה עבדי ישמחו" אינעם אויבערשטן, "ואתם תבושו" פון די געצן וואס איר האט אויסגעוועלט. פון יענער עבודה זרה וואס דו האסט אויסגעקליבן וועט דיר גארנישט ארויסקומען חוץ בזיון און בושה, און נישט קיין כבוד ווי עס וועט זיין פאר מיינע קנעכט.
כאב לב קעגן שבר רוח
הִנֵּה עֲבָדַי יָרֹנּוּ מִטּוּב לֵב וְאַתֶּם תִּצְעֲקוּ מִכְּאֵב לֵב וּמִשֵּׁבֶר רוּחַ תְּיֵלִילוּ׃ - זעט, מיינע קנעכט וועלן זינגען פון גוטס פונעם הארצן, און איר וועט שרייען פון הארץ-ווייטאג, און פון א צובראכענעם גייסט וועט איר יאמערן.
דער רד"ק פירט ווייטער אויס דעם משל פון דער סעודה: נאכן עסן און טרינקען איז דער מנהג ביי א סעודה צו זיין פריילעך, צו שפילן, צו טאנצן און צו זינגען. "הנה עבדי ירונו מטוב לב" - דאס איז דער סוף פון זייער סעודה. בעת וואס ביי אייך, וועט אייער קול זיין א געשריי פון הארץ-ווייטאג און פון א שבר רוח.
דער מלבי"ם שטעלט די רננה קעגן "השכחים את הר קדשי": מיינע קנעכט וועלן זינגען אויפן בנין ציון. און מאך נישט קיין טעות צו מיינען אז זיי זינגען אויפן ליידן פון די רשעים וואס צאלן יעצט דעם פרייז פאר זייערע מעשים - נישט דערויף איז דער געזאנג, נאר אויף דעם וואס ציון וועט אויפגעבויט ווערן.
און וואס איז דער חילוק צווישן "תצעקו מכאב לב" און צווישן "משבר רוח תיילילו"? ערקלערט דער מלבי"ם: כאב לב איז תמיד אן אויסערלעכער ווייטאג, בעת וואס דער רוח דרוקט שטענדיג אויס די פנימיות, ווי עס שטייט "להחיות רוח שפלים ולהחיות לב נדכאים". א מענטש וואס זיין האנט האט זיך פארבריט אדער זיין פינגער האט געכאפט א קלאפ - שרייט, און א געשריי איז תמיד א רוף צו ישועה, אז עמעצער זאל קומען און אים ראטעווען. אבער א שבר רוח איז יאוש, און א פארצווייפלטער מענטש שרייט שוין נישט נאר ער יאמערט: ער האט זיך שוין מייאש געווען און אונטערגעגעבן צו זיין לאגע, און ער זיצט און וויינט אויף זיין ביטערן גורל. דערפאר "ואתם תצעקו מכאב לב" - אויפן אויסערלעכן ווייטאג, "ומשבר רוח", דער אינערלעכער בראך, ווען איר וועט זען אז אייער האפענונג איז פארלוירן - "תיילילו", וועט איר זיצן פארצווייפלט און וויינען.
והנחתם שמכם לשבועה - א נאמען צו א קללה און א נאמען צו א ברכה
וְהִנַּחְתֶּם שִׁמְכֶם לִשְׁבוּעָה לִבְחִירַי וֶהֱמִיתְךָ אֲדֹנָי יֱהֹוִה וְלַעֲבָדָיו יִקְרָא שֵׁם אַחֵר׃ - און איר וועט איבערלאזן אייער נאמען אלס א שבועה פאר מיינע אויסדערוויילטע, און ה' אלוקים וועט דיך טויטן, און פאר זיינע קנעכט וועט ער רופן אן אנדער נאמען.
דער רד"ק ערקלערט אז דא רעדט מען פונעם עונש הגוף, ווייל דעם עונש פון דער נפש קען דאך קיין מענטש נישט זען און ווייסט נישט דערפון. און אזוי זאגט ער: ווען איר וועט אויסגיין מיתת הגוף דורכן שווערד, וועט דער נאמען וואס וועט בלייבן פון אייך אויף דער וועלט זיין א נאמען צו א קללה. און דאס איז "זכר צדיק לברכה וזכר רשע לקללה". ווען מען דערמאנט א צדיק זאגט מען: החכם פלוני, הרב בן איש חי זכותו תגן עלינו, "ישימך אלהים כאפרים וכמנשה" - מען בענטשט מיט זיין נאמען און מען בעט אז זיין זכות זאל זיין א שוץ און א פאנצער פאר אונז. און ווען מען וויל שעלטן זאגט מען: יימח שמו ווי פלוני, עס זאל אים פאסירן ווי יענעם פון די רשעים.
און אַ מפורש'ער פסוק איז דאָ אויף דעם ביי צדקיהו און אחאב "אשר קלם מלך בבל באש". "קלם" איז מלשון קליות, און חז"ל זאָגן אַז ער האָט זיי געמאַכט ווי קליות, ווי פאָפּקאָרן - ער האָט זיי אַרײַנגעוואָרפֿן אין אַ טאָפּ און זיי פֿאַרברענט. און פֿאַר וואָס? ווײַל זיי האָבן זיך געמאַכט פֿאַר נביאים אויף אַ פֿאַלשן אופֿן כדי צו פֿאָדערן די טאָכטער פֿונעם מלך בבל צו אַ דבר עבירה, נישט מער און נישט ווייניקער. און אויף זיי שטייט "ולוקח מהם קללה לכל גלות יהודה אשר בבבל לאמר ישימך ה' כצדקיהו וכאחאב אשר קלם מלך בבל באש". דאָס זענען תנ"ך'ישע קללות: אַ מענטש פֿלעגט נישט סתם זאָגן "ימח שמך", נאָר "ישימך אלהים" - נישט ווי אפרים און ווי מנשה, נאָר ווי צדקיהו און ווי אחאב. דאָס איז דער טײַטש פֿון "לוקח קללה": זײַן נאָמען איז געוואָרן אַ מוסטער פֿאַר יעדן וואָס וויל שילטן זײַן חבֿר. און קעגן דעם שטייט "ולעבדיו יקרא שם אחר" - זייער נאָמען און זייער זכר וועט זײַן צום בענטשן, "בך יברך ישראל לאמר ישימך אלהים כאפרים וכמנשה".
און וואָס מיינט דאָ "שבועה"? זאָגט דער רד"ק אַז שבועה מיינט דאָ אַ קללה, ווי בײַ אַ סוטה "יתן ה' אותך לאלה ולשבועה". און כאָטש אַ שבועה איז נישט מוכרח אַ קללה, איז אָבער געווען זייער שטייגער צו שווערן מיט אַ לשון פֿון אַ קללה: עס זאָל מיר פּאַסירן אַזוי און אַזוי אויב איך וועל נישט טאָן אַזוי, ווי דער לשון "כה יעשה לי אלהים וכה יוסיף אם יעמוד ראש אלישע בן שפט עליו היום". און פֿאַרוואָס האָבן זיי גענוצט אַזאַ פֿאַרנעפּלטן לשון? ווײַל זיי האָבן נישט געוואָלט אַרויסברענגען פֿון מויל קיין שלעכט וואָרט אויף זיך אַליין, ווײַל ברית כרותה לשפתיים און קיין מענטש דערמאָנט נישט אויף זיך בפירוש קיין שלעכטס. און דאָס איז "והנחתם שמכם לשבועה" - אויף אַ שבועה פֿון אַ קללה.
דער מלבי"ם איז מדייק אין דעם סדר: איר שטאַרבט נישט פֿריִער, נאָר צום ערשט "והנחתם שמכם לשבועה" - פֿון די גרויסע יסורים וואָס וועלן קומען אויף אײַך נאָך ביים לעבן, וועלן מענטשן שווערן און שילטן אַז עס זאָל פּאַסירן יענעם אַזוי ווי עס איז געשען צו אײַך. און דערנאָך "והמיתך ה' אלהים" - נאָך די יסורים וועט קומען אַ מיתה משונה. און דערנאָך "ולעבדיו יקרא שם אחר". ווי אַזוי? עס זענען דאָך פֿאַראַן נעמען וואָס זענען גלײַך בײַ צדיקים און בײַ רשעים: צדקיהו איז געווען דער נאָמען פֿון אַ צדיק מלך, און צדקיהו איז אויך געווען דער נאָמען פֿון יענעם רשע וואָס דער מלך בבל האָט פֿאַרברענט. און אַז מ'שילט מיטן נאָמען פֿונעם רשע, גייט דער וואָס הייסט אַזוי און בײַט זײַן נאָמען. און דאָס איז די כוונה פֿון "לעבדיו יקרא שם אחר": ווער ס'האָט געהייסן מיטן נאָמען פֿונעם רשע וועט אים בײַטן, כּדי זײַן נאָמען זאָל נישט דערמאָנט ווערן צום שלעכטן. און די זאַך דערבײַ, פֿירט אויס דער מלבי"ם, איז אַז דער ציל איז אינגאַנצן צו פֿאַרגעסן זייער נאָמען. ווײַל כּל-זמן די נעמען זענען פֿאַראַן, דערמאָנט מען צוזאַמען מיט זיי די נעמען און זינד פֿון די רשעים. הײַנט שילט שוין קיינער נישט "ישימך ה' כצדקיהו וכאחאב", ווײַל זייער נאָמען איז שוין פֿאַרגעסן געוואָרן. און ווען מען וועט בײַטן די נעמען פֿון די צדיקים, וועט פֿון זיי גאָרנישט איבערבלײַבן - "ושם רשעים ירקב".
אלהי אמן - אַ וועלט פֿון איין אמונה
אֲשֶׁר הַמִּתְבָּרֵךְ בָּאָרֶץ יִתְבָּרֵךְ בֵּאלֹהֵי אָמֵן וְהַנִּשְׁבָּע בָּאָרֶץ יִשָּׁבַע בֵּאלֹהֵי אָמֵן כִּי נִשְׁכְּחוּ הַצָּרוֹת הָרִאשֹׁנוֹת וְכִי נִסְתְּרוּ מֵעֵינָי׃ - דער וואָס וועט זיך בענטשן אין לאַנד וועט זיך בענטשן מיטן א־ל פֿון אמת, און דער וואָס וועט שווערן אין לאַנד וועט שווערן ביים א־ל פֿון אמת, ווײַל די ערשטע צרות וועלן פֿאַרגעסן ווערן, און ווײַל זיי זענען פֿאַרבאָרגן פֿון מיינע אויגן.
דער רד"ק שטעלט דעם פּסוק אין דער צײַט נאָכדעם וואָס כלל ישראל גייט אַרויס פֿונעם גלות, ווען די אויסדערוויילטע פֿון השי"ת וועלן שילטן די רשעים און די רשעים וועלן קומען צו אַ פֿולשטענדיקן אונטערגאַנג, "והיה כל זדים וכל עושה רשעה קש". אין יענער שעה - "המתברך בארץ יתברך באלהי אמן": עס וועט נישט בלײַבן אין דער וועלט קיין שום אמונה און קיין שום יראה וואָס אַ מענטש בענטשט זיך מיט איר, נאָר בלויז אין אלהי אמן. נישט אין אותו האיש, נישט אין מוחמד און נישט אין קיין שום עבודה זרה. עס וועלן אונטערגיין אַלע אידעאָלאָגיעס און אַלע פֿאַרקריפּלטע וועגן, און עס וועט בלײַבן בלויז איין איינציקער דרך.
און דער פּסוק איז מדייק "בארץ" און נישט "בישראל" - דאָס הייסט, אין דער גאַנצער וועלט. די גאַנצע וועלט וועט האָבן איין איינציקע אמונה, די אמונה אין אלהי אמן, ווי עס שטייט "כי אז אהפוך אל עמים שפה ברורה לקרוא כולם בשם ה' ולעבדו שכם אחד". און "אמן" איז מלשון אמונה און אמת, דער ג־ט פֿון אמונה, דער וואָס איז געטרײַ צו מאַכן אמת זײַנע רייד. יעדער מענטש וואָס וועט זיך וועלן בענטשן, אַפֿילו אַ שוואַרצער אין די טיפֿע וועלדער פֿון אַפֿריקע, וועט זאָגן: אלהי אמן זאָל מיך בענטשן.
און אַזוי אויך בײַ אַ שבועה: מען וועט נישט שווערן נאָר אין אלהי אמן, ווי עס שטייט "כי לי תכרע כל ברך תישבע כל לשון". אַ מענטש שווערט אין דעם וואָס איז בײַ אים טײַער, און פֿיל מאָל איז דאָס טײַערע בײַ אים געווען עבודה זרה; אָבער יעצט, ווען די גאַנצע ערד האָט איין שפּראַך און אייניקע רייד און אַלע דינען אים שכם אחד, וועט דער וואָס וויל שווערן, שווערן בלויז אין אלהי אמן. און אפֿשר איז דאָ אין דעם אַ רמז אַז עס וועלן בלײַבן די צדיקים, ווײַל "ובשמו תישבע" איז דאָך געזאָגט געוואָרן אויף דעם וואָס האָט דערגרייכט די הויכע מדרגות - "אותו תעבוד ובו תדבק", און ערשט דאַן איז מען זוכה צו "ובשמו תישבע". און וויבאַלד עס שטייט אַז זיי וועלן שווערן אין אלהי אמן, איז אַ סימן אַז עס וועלן בלײַבן די צדיקים וואָס זענען ראוי דערצו.
"כי נשכחו הצרות הראשונות" - זאָגט דער רד"ק, פֿון תמיד אָן איז קיינמאָל נישט געווען קיין וועלט אָן צרות, און נישט קיין תּקופֿה אָן מלחמות. עס איז גענוג צו מאַכן דעם חשבון בלויז פֿון דער לעצטער צײַט: פֿון 2006 למספרם, איינמאָל אין דרײַ יאָר איז דאָ אַ מלחמה - עופֿרת יצוקה, עמוד ענן, צוק איתן; און אין דער לעצטער צײַט שוין אַלע צוויי יאָר. די צײַט שטופּט און יאָגט, און דאָס איז אַ סימן אַז מיר זענען זייער נאָענט צו דער גאולה. אָבער די קומענדיקע תּקופֿה וועט זײַן אַ גליקלעכע צײַט: עס וועט זײַן שלום אין דער וועלט, "ודבר שלום לגוים", "וכתתו חרבותם לאתים וחניתותיהם למזמרות" - מען וועט שוין נישט דאַרפֿן קיין מעטאַל אויף געווער, "לא ישא גוי אל גוי חרב ולא ילמדו עוד מלחמה". איראַן וועט אויפֿהערן אינוועסטירן אין באַרײַכערטן אוראַניום און וועט אָנהייבן אינוועסטירן אינעם וואוילזײַן פֿון אירע תּושבֿים, די וואָס וועלן דאָרטן איבערבלײַבן. און דער שלום וועט אַזוי פֿיל געמערט ווערן ביז מען וועט פֿאַרגעסן די פֿריִערדיקע צרות. און דאָס וואָס ער זאָגט "וכי נסתרו מעיניי" - עס איז דאָך אַלץ געווען פֿון אים יתברך, און קיין זאַך איז נישט פֿאַרהוילן פֿון זײַנע אויגן; נאָר פֿון אײַערע אויגן וועלן די צרות פֿאַרגעסן ווערן. און דאָס לערנט אויף דער גרויסער טובֿה וואָס וועט משפּיע זײַן אויף אונדז.
דער מלבי"ם עפֿנט אויף: "המתברך בארץ" וועט זיך מער נישט בענטשן מיט קיין שום הצלחה אין דער וועלט, נאָר בלויז מיט אלהי אמן, וואָס ער איז דער מקור פֿון אַלע ברכות. "והנשבע בארץ" וועט מער נישט שווערן אינעם נאָמען פֿון יענע רשעים וועמענס נאָמען איז געוואָרן אַ קללה און אַ שבועה, נאָר אין אלהי אמן - "כי נשכחו הצרות הראשונות". ווײַל כדי צו שווערן אין עמיצן וואָס צו אים איז געשען אַ צרה, דאַרף מען געדענקען זײַן צרה, מען דאַרף געדענקען אַז עס איז געווען אַ צדקיהו און אַן אחאב וואָס דער מלך בבל האָט פֿאַרברענט. און אַז די צרות וועלן פֿאַרגעסן ווערן, וועט מען מער נישט קענען זאָגן "עס זאָל דיר זײַן ווי איוב'ס יסורים" - עס זענען נישטאָ קיין צרות, און מען געדענקט בכלל נישט אַז עס זענען געווען צרות.
און אויף "וכי נסתרו מעיניי" באַטײַט דער מלבי"ם: ביז איצט זענען די צרות געווען פֿאַר זײַנע אויגן יתברך, ווי עס שטייט "ונקיתי דמם לא נקיתי וה' שוכן בציון", און ווי "ויז נצחם על בגדי" - דאָס בלוט פֿון די געהרגעטע וואָס די אומות האָבן אומגעבראַכט פֿון כלל ישראל איז כביכול ווי פֿלעקן אויף זײַנע קליידער, וואָס דאַרף תּמיד זײַן אַנטקעגן זײַנע אויגן. און אַזוי אויך "ותחת רגליו כמעשה לבנת הספיר" - יענער ציגל מיט וועלכן די מצריים האָבן געפּלאָגט כלל ישראל, וואָס זיי פֿלעגן אַרײַנלייגן זייערע קינדער ווי ציגל אין דער מויער, שטייט תּמיד פֿאַר זײַנע אויגן. דער הקדוש ברוך הוא שטעלט דאָס אַוועק פֿאַר זײַנע אויגן כּל-זמן עס פֿעלט אויס זיך אָפּצורעכענען מיט די אומות. אָבער אַז אַלע צרות ווערן פֿאַרגעסן, און יעדער האָט באַצאָלט דעם פּרײַז - די אומות האָבן באַקומען זייער שטראָף און ישראל האָבן באַקומען אַ גוטן שׂכר - פֿעלט עס שוין מער נישט אויס. אַ משל צו וואָס איז דאָס גלײַך: אַ מענטש לייגט אַ צעטעלע פֿאַר די אויגן "אָנקלינגען אין ראַטהויז", "גיין אין באַנק" - וואָס ער דאַרף געדענקען און ערלעדיקן. און אין דער מינוט וואָס ער האָט עס ערלעדיקט, צערײַסט ער דאָס צעטעלע און וואַרפֿט עס אין מיסטקאַסטן. און דאָס איז "וכי נסתרו מעיניי": דער חשבון איז באַצאָלט געוואָרן, און יעדער וואָס האָט געדאַרפֿט באַקומען - האָט באַקומען.
און נאָך דערקלערט דער מלבי"ם דאָס וואָרט "אלהי אמן": הײַנט רופֿט מען דעם הקדוש ברוך הוא "האל הנאמן", און נאמנות גייט אויפֿן עתיד - ער איז געטרײַ צו באַצאָלן שׂכר, "שומר הברית והחסד לאוהביו ומשלם לשונאיו" - נישט איצט, נאָר ער איז נאמן צו באַצאָלן אויף שפּעטער. אָבער לעתיד לבוא וועט מען מער נישט דאַרפֿן קיין נאמנות, ווײַל מען זעט דאָך מיט די אייגענע אויגן: השי"ת האָט זיך אָפּגערעכנט מיט אַלע אומות, "ועלו מושיעים בהר ציון לשפוט את הר עשו", און יעדער האָט באַצאָלט דעם פּרײַז. מען וועט שוין נישט דאַרפֿן גלייבן אויפֿן עתיד, און דורך דעם וועט מען זיך בענטשן מיט "אלהי אמן" - אמן מלשון אמת, אַז יעדער זעט אַז דאָס וואָס ער האָט צוגעזאָגט איז שוין מקוים געוואָרן און פֿאַרווירקלעכט געוואָרן. און דאַן וועט מער נישט זײַן קיין שלעכטס אין דער וועלט נאָר בלויז גוטס, און סײַ אין גוטן און סײַ אין שלעכטן - אַלע וועלן דערמאָנען דעם נאָמען פֿון השי"ת.
לסיכום:
אין דעם טייל פונעם קאפיטל שטעלט ישעיהו הנביא אוועק צוויי מערכות איינע קעגן דער צווייטער. פון איין זייט "עמי אשר דרשוני", פאר וועמען עס איז צוגעזאגט אז דער שרון און עמק עכור וועלן פארוואנדלט ווערן אין א נווה צאן און א רבץ בקר - דער פאראכטער ארט וועט ווערן א ברכה. און פון דער צווייטער זייט "עוזבי ה'", וועלכע שטעלן אן א טיש פאר גד און פילן אן א געמיש פאר מני, וואס זייער עונש וועט קומען מיטן זעלבן לשון ווי זייער חטא: "ומניתי אתכם לחרב". דערנאך באשרייבט דער נביא אין א לשון פון א משל די חלוקה פון שכר ועונש אין עולם הבא - מיינע קנעכט עסן און טרינקען, פרייען זיך און זינגען פון גוטן מוט, בשעת איר זענט הונגעריק און דארשטיק, שרייט פון הארץ-ווייטאג און יאמערט פון א צובראכענעם גייסט - און אויך דעם גורל פונעם נאמען פון די רשעים, וואס וועט בלייבן פאר א שבועה און א קללה ביז עס וועט אינגאנצן פארגעסן ווערן. און צום סוף, א וועלט וואס איז כולו "אלהי אמן": איין איינציקע אמונה אויף דער גאנצער ערד, א ברכה און א שבועה בלויז אין נאמען פונעם אויבערשטן, און די פריערדיקע צרות וואס זענען פארגעסן געווארן פונעם הארצן און פארבארגן געווארן פונעם אויג, וויבאלד אלע חשבונות זענען שוין פארענדיקט געווארן.