הקדמה: די נבואה פונעם באנייטן עולם
אין דעם טייל פונעם קאפיטל גייט די נבואה אריבער פון דער תוכחה צו דער גרויסער נחמה: א באשרייבונג פון דער מציאות וואס וועט זיין לעתיד לבוא. דער נביא מאלט אראפ א וועלט וואו דאס גוטס ווערט שוין מער נישט געמאסטן לויטן שלעכטס, וואו א מענטש איז מאריך ימים, וואו די תפלה ווערט געענטפערט נאך איידער זי ווערט אויסגעזאגט, און וואו אפילו דער טבע פון די ווילדע חיות טוישט זיך. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים און זען ווי אזוי רש"י, רד"ק און בעיקר דער מלבי"ם טייטשן זיי אויס.
שמים חדשים וארץ חדשה - א באנייאונג אדער א בריאה?
כִּי הִנְנִי בוֹרֵא שָׁמַיִם חֲדָשִׁים וָאָרֶץ חֲדָשָׁה, וְלֹא תִזָּכַרְנָה הָרִאשֹׁנוֹת וְלֹא תַעֲלֶינָה עַל לֵב׃ - ווארעם אט באשאף איך נייע הימלען און א נייע ערד, און די ערשטע וועלן נישט געדאנקט ווערן און נישט ארויפגיין אויפן הארצן.
רש"י ברענגט אז עס זענען דא וואס זאגן נייע הימלען ממש, און אזוי איז דער עיקר, ווייל דער פסוק ווייזט דאס אויף: "כי כאשר השמים החדשים והארץ החדשה". דער רד"ק פארטייטשט עס אנדערש: פון דער גרויסער טובה וואס וועט זיין, וועט די זאך זיין פונקט ווי די גאנצע וועלט איז געווארן נייע הימלען און א נייע ערד, און ווי דער לשון הכתוב "ולא תזכרנה הראשונות" - אלעס ווערט כביכול באנייט, און אפילו דער הימל בכלל.
נאך ברענגט דער רד"ק דעם פשט פונעם אבן עזרא, אז "שמים חדשים" גייט אויפן רקיע: דער הקדוש ברוך הוא וועט באנייען א גוטע לופט, ביז בני אדם וועלן זיין געזונט און וועלן לעבן לאנגע יארן, אזוי ווי מען וועט זען ווייטער אינעם קאפיטל. און אזוי אויך וועט ער צוגעבן כח אין דער ערד, אז זי זאל נישט זיין ווי היינט, נאר זי וועט געבן איר כח אסאך מער, און דאס איז די בחינה פון "ארץ חדשה". מיט פשוטע ווערטער: נישט ניי ממש, נאר אן אלגעמיינע רענאוואציע - דער הימל און די ערד וועלן דורכגיין א באנייאונג.
און וואס פארדינען מיר מיט דעם פארשטאנד? ווייל עס שטייט דאך אז די הימל און ערד וועלן נישט אויפהערן אלע טעג, און עס שטייט "אם ימושו החוקים האלה... גם זרע ישראל ישבתו", און "אם לא בריתי יומם ולילה חוקות שמים וארץ לא שמתי" - זעט מען דאך אז דער ברית מיט כלל ישראל איז צוגעגליכן צו די חוקות שמים וארץ וואס טוישן זיך נישט. דערפאר איז נישט דער מבוקש אז עס וועלן מער נישט זיין קיין הימל און ערד, נאר אז זיי וועלן זיך באנייען, און השי"ת וועט באנייען א גוטע לופט. נאר דער רד"ק מוטשעט זיך מיט דעם פשט: אויב אזוי, וועט דאך די טובה זיין פאר אלע פעלקער, בשעת דער פסוק זאגט "כי כימי העץ ימי עמי" - משמע אז דאס איז בלויז פאר עם ישראל. צי וועלן דען זיין אנדערע הימלען דא און אנדערע הימלען אין אנדערע ערטער?
דער מלבי"ם ערקלערט אויף א טיפן אופן: די הימל און ערד וואס עקזיסטירן יעצט זענען באשאפן געווארן אויפן וועג פון טבע, און עס איז אן אוממעגלעכקייט אז עס זאל זיין אין זיי שטענדיג גוטס אן קיין שלעכטס. פארוואס? ווייל די מציאות איז פון חומר, פושט צורה ולובש צורה, און עס איז אוממעגלעך אז עס זאל זיין א הויה אן קיין העדר. יעדע מציאות פון חומר איז א פארגייענדיגע מציאות. עס איז נישטא קיין זאך וואס שטייט אויף איר פלאץ אויף אייביג, נישטא קיין זאך וואס ווערט נישט פארזשאוועט, נישטא קיין לעבעדיגע באשעפעניש וואס ווערט נישט אלט, נישטא קיין שטיין וואס רייבט זיך נישט אפ - עס איז נישטא קיין גשמיות'דיגע מציאות וואס עס קומען נישט אויף איר קיין תמורות ושינויים. אויף דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל באשאפן נייע הימלען, א גשמיות'דיגע מציאות אן שינויים און תמורות צום שלעכטן, א מציאות וואס איז כולו טוב. ביז "לא תזכרנה הראשונות ולא תעלינה על לב" - קיינער וועט שוין מער נישט געדענקען אז עס איז אמאל געווען מיתה, אז עס איז אמאל געווען שלעכטס, אז עס איז געווען א מציאות פון פארלוסט און כליה. אינעם נייעם טבע וועט גארנישט אזוינס עקזיסטירן, און מען וועט בכלל נישט געדענקען אז עס איז אמאל געווען אן אנדערע מציאות ווי די נייע הימלען וואס מען וועט זען לעתיד לבוא.
שישו וגילו עדי עד - גיל, שמחה און משוש
כִּי אִם שִׂישׂוּ וְגִילוּ עֲדֵי עַד אֲשֶׁר אֲנִי בוֹרֵא, כִּי הִנְנִי בוֹרֵא אֶת יְרוּשָׁלִַם גִּילָה וְעַמָּהּ מָשׂוֹשׂ׃ - נאר פרייט אייך און לוסטיגט אייך ביז אין אייביקייט מיט דעם וואס איך באשאף, ווארעם אט באשאף איך ירושלים פאר א פרייד און איר פאלק פאר א לוסטיגקייט.
לאמיר מדייק זיין אין די לשונות. שישה און משוש מיינען א שמחה וואס קריגט אן אויסערלעכן אויסדרוק, בעת וואס גילה איז אינעם הארצן: מען קען זאגן "נתמלא לבו גילה" אפילו אויב מען האט גארנישט אנגעזען אויף אים, און ער אליין ווייסט און איז מעיד דערויף. אבער מען קען נישט זאגן "ער פרייט זיך" (הוא שש) אן דעם וואס מען זאל עפעס זען, ווייל שישה דרוקט זיך שטענדיג אויס אין דרויסנדיגע פעולות.
און וואס איז דער חילוק צווישן גיל און שמחה, ביידע זענען דאך אינעם הארצן? זאגט דער מלבי"ם: גיל צייגט אויף א פלוצימדיגער שמחה - פלוצלינג מעלדט מען דיר א בשורה טובה, און דו ביסט נתפעל. שמחה, ווידעראום, איז א זאך וואס ציט זיך לאנג. און אויב אזוי, זעט אויס "גילו עדי עד" - א שטענדיגע גילה - ווי א סתירה צום עצם באדייט פונעם ווארט, ווייל גילה איז דאך א פלוצימדיגע זאך, עפעס וואס איז געשען אין איין רגע. און אגב, מעגליך אז דאס איז אויך דער מקור פונעם ווארט: ווען א מענטש אנטפלעקט עפעס (מגלה), פלוצלינג ווערט א זאך נתגלה - האט ער א גילה.
נאך מער פון דעם, זאגט דער מלבי"ם, אפילו א שטענדיגע שמחה איז א שווערע מציאות. מיר קענען דעם טבע פונעם מענטש: מען האט זיך געפרייט מיטן נייעם אויטא וואס מען האט געקויפט - ווי לאנג האט דאס אנגעהאלטן? ביז עס איז פאראלטערט געווארן און מען האט אנגעהויבן קוקן אויף נייערע אדער מער פארגעשריטענע אויטאס. עס איז גענוג אז עס ווערט דיר קלאר אז דו פארמאגסט איין דגם און דער שכן א מער משוכלל'דיגן דגם, מיט עפעס א קרוז-קאנטראל וואס דו ווייסט אפילו נישט וואס דאס איז, און שוין האט מען דיר אראפגעלאזט די גאנצע לופט. א גשמיות'דיגע שמחה האלט נישט אן לאנג, דער מענטש געוואוינט זיך צום גוטן זייער שנעל און פרייט זיך שוין מער נישט דערמיט. און אויב ביי שמחה איז אזוי, ביי גילה - וואס איז אן אויפציטער פונעם מאמענט - על אחת כמה וכמה.
דאס איז אויך דער ביאור וואס מיר האבן אמאל געברענגט בשם דעם גר"א: פארוואס שטייט "מָצָא אשה מצא טוב" בלשון עבר, בעת וואס "וּמוֹצֶא אני מר ממות את האשה" שטייט בלשון הווה? ווייל צו שלעכטס געוואוינט מען זיך קיינמאל נישט צו. א מענטש באקלאגט זיך אויפן שלעכטן די גאנצע צייט, צי דאס איז דער וועטער צי סיי וועלכע אנדערע זאך. ווידער צום גוטן געוואוינט מען זיך שנעל, און מען זוכט שוין דאס נעקסטע גוטע. דערפאר "מצא אשה" - ווען זי איז גוט, איז דאס שוין געווען מיט דרייסיג יאר צוריק, ער האט זיך שוין צוגעוואוינט, דאס איז אין דער פארגאנגענהייט. אבער ווען עס איז מר ממות - "מוצא אני", יעדן טאג פון פריש געפינט ער דאס. נישט נאר ווייל זי באנייט זיך מיט נייע טאקטיקן, נאר ווייל דער עצם רע באנייט זיך תמיד, בעת וואס דאס גוטע באגייסטערט שוין מער נישט. קומט אויס אז א שטענדיגע גילה איז לכאורה א זאך וואס איז אינגאנצן נישט שייך.
און נאך א נקודה וואס דער מלבי"ם ברענגט ארויף: ווען פרייט זיך א מענטש? אויף א זאך וואס ער האט געהאט דערפון אן העדר. אן העדר איז נישטא קיין שמחה. מיר אלע קענען די מעשה פונעם מענטש וואס איז געקומען צום רב און זיך באקלאגט אויף א שרעקליכער ענגשאפט אין שטוב - זעקס נפשות אין צוויי צימערן, מען קען אזוי נישט לעבן. האט אים דער רב געזאגט: איך האב א סגולה, נעם אריין א ציג אין שטוב, און קום צוריק צו מיר איבער א וואך. ער האט אריינגענומען א ציג - די גערודער, דער גערוך, א שרעק. קומט ער צום רב: ראטעוועט! האט אים דער רב געזאגט: נעם ארויס די ציג. נאך א וואך פרעגט אים דער רב: נו, וואס טוט זיך? זאגט ער: ברוך השם, א גאר אנדער לעבן, א ריינע שטוב, אן קיין גערודער, אן א ציג וואס דרייט זיך אונטער די פיס. כדי צו שפירן גוט דארף מען חס ושלום פריער שפירן נישט גוט. ווער פון אונז זאגט יעצט "א דאנק דיר רבונו של עולם אז איך האב נישט קיין בויכווייטאג"? אבער נאך צוויי טעג פון שמערצן, ווען עס בארואיגט זיך - א דאנק דיר רבונו של עולם. און אינמיטן די צוויי טעג - רבונו של עולם, זאל עס שוין אויפהערן! דער טוב איז ניכר נאר מתוך ההעדר, און דער ליכטיגקייט איז ניכר נאר מתוך דער פינצטערניש.
און אויב אזוי, זאגט דער מלבי"ם, לעתיד לבוא שטויסן מיר זיך אן אין א פראבלעם: עס וועט דאך גארנישט זיין קיין שלעכטס, און מיט וואס וועט דאס גוטע זיין ניכר? איך האב הנאה פונעם עסן נאר ווען איך בין הונגעריג, און איך האב הנאה פונעם ליכט נאר נאכדעם וואס איך בין געווען אין פינצטערניש. אויף דעם פארזיכערט דער הקדוש ברוך הוא א שטענדיגע גילה, און דער דגש איז אויפן ווארט "בורא": נישט א גילה וואס קומט מכוח דער אלגעמיינער בריאה, נאר א נייע גילה מאת השם. היינט קומט דיין גילה נאך אן העדר - עס האט דיר עפעס געפעלט, און מען האט דיר מבשר געווען אז עס איז דיר געבוירן געווארן א קינד, וואס פאר א שמחה! אבער לעתיד לבוא באשאפט דער הקדוש ברוך הוא א גילה וואס דארף אינגאנצן נישט צוקומען צו קיין העדר, א שמחה וואס מען וועט האבן אפילו אן דעם וואס עס זאל פריער האבן געפעלט.
און דאס איז "הנני בורא את ירושלים גילה" - ירושלים אליין וועט זיין אין א שטענדיגער גילה, צוליב דעם אור השכינה וואס וועט דארט רוען בקביעות. און די אויסערליכע סימנים פון דער דאזיגער גילה וועלן זיך אנזען אינעם עם: "ועמה משוש" - ווען מען וועט זען די הצלחה פונעם פאלק און זייער גראדן וועג, וועט דער מענטש די גאנצע צייט זיין בשמחה, און מען וועט אנזען אויף אים ווי שטארק ער פרייט זיך אין זיין עבודה. דער אויסערליכער אויסדרוק וועט זיין אינעם פאלק וואס וועט זיין אנגעטון אין יום-טוב'דיגע בגדים, מיט א שמחה וואס ברעכט ארויס אויף אינדרויסן, ביז עס וועט זיין קענטיג פאר יעדן די געוואלדיגע שמחה וואס דער הקדוש ברוך הוא וועט משפיע זיין אויף אונז.
וגלתי בירושלים - סוף לבכי ולזעקה
וְגַלְתִּי בִירוּשָׁלִַם וְשַׂשְׂתִּי בְעַמִּי, וְלֹא יִשָּׁמַע בָּהּ עוֹד קוֹל בְּכִי וְקוֹל זְעָקָה׃ - און איך וועל זיך פרייען מיט ירושלים און זיך משמח זיין מיט מיין פאלק, און עס וועט מער נישט געהערט ווערן אין איר קיין קול פון געוויין און קיין קול פון געשריי.
דער רד"ק ערקלערט: "וגלתי בירושלים" - ווייל עס איז פאראן אין איר גילה, און איך וועל מיך פרייען אין איר, ווייל אויף דעם דאזיגן ארט וועט מען שטענדיג טון מיין רצון, און נישט ווי היינט וואס מען איז מורה את פי. "וששתי בעמי" - ווייל זיי וועלן זיין מיין פאלק, מיינע אויסדערוויילטע, וואס טוען מיין רצון. און פארוואס וועט נישט געהערט ווערן קיין קול בכי און קול זעקה? ווייל היינט וויינט מען אויף דעם וואס איז געשטארבן אין שטאט נישט אין דער צייט, אויף חללי חרב, אויף געפאלענע אין געפענגעניש - און דעמאלט וועט אזא מציאות גארנישט זיין. עס וועט נישט זיין קיין שלעכטס אויף דער וועלט, נישט קיין שווערד און נישט קיין מלחמה, און אפילו א נאטירליכע מיתה וועט נישט זיין, נאר מענטשן וועלן לעבן הונדערטער יארן, ווי עס שטייט אינעם נעקסטן פסוק.
דער מלבי"ם לייגט צו: "וגלתי בירושלים" - איך וועל פרייען א נייע גילה דורך ירושלים, וואו מען וועט תמיד פון פריש זען די אותות ומופתים פונעם הקדוש ברוך הוא, און דאס וועט געבן א שטענדיגע שמחה, א באנייטע התלהבות און חשק. "וששתי בעמי" - דער משוש איז דער אויסערליכער אויסדרוק צו דער שמחה, און די צייכנס פון שמחה וועלן אסאך פעלקער זען דורך מיין פאלק. און "לא ישמע עוד קול בכי וקול זעקה": בכי איז אויף א צרה וואס איז שוין געווען, און זעקה איז א בקשת ישועה אויף דער צוקונפט. עס וועט נישט זיין קיין צרה אויפן עבר און נישט קיין צעקה אויפן עתיד, נאר בלויז גילה און משוש.
הנער בן מאה שנה ימות - אריכות ימים
לֹא יִהְיֶה מִשָּׁם עוֹד עוּל יָמִים וְזָקֵן אֲשֶׁר לֹא יְמַלֵּא אֶת יָמָיו, כִּי הַנַּעַר בֶּן מֵאָה שָׁנָה יָמוּת וְהַחוֹטֵא בֶּן מֵאָה שָׁנָה יְקֻלָּל׃ - עס וועט פון דארט מער נישט זיין קיין קינד פון עטליכע טעג און קיין אלטער וואס וועט נישט אנפילן זיינע טעג, ווייל דער יונג וועט שטארבן הונדערט יאר אלט, און דער זינדיגער וועט ביי הונדערט יאר אלט פארשאלטן ווערן.
"עול ימים" איז ווי אן עולל, יונג אין די יארן. זאגט דער נביא אז עס וועט מער נישט זיין ווער עס פילט נישט אן זיינע יארן. "כי הנער בן מאה שנה ימות" - לויטן מדרש וואס רש"י ברענגט, וועט א בן מאה שנה הערשט דעמאלט ווערן א בר עונשין, כדי ער זאל זיך מתחייב זיין מיתה פאר דער עבירה וואס ער איז עובר געווען. "והחוטא בן מאה שנה יקולל" - ווער עס זינדיגט מיט אן עבירה וואס פארלאנגט נידוי, וועט דאס זיין די עלטער ווען מען וועט אים מנדה זיין.
דער רד"ק טייטשט "לא יהיה משם" - פון ירושלים, אויף וועלכער עס שטייט "וגלתי בירושלים", אבער נישט דווקא ירושלים, און דאס זעלבע איז מיט גאנץ ארץ ישראל, נאר ירושלים איז דער עיקר. און דער פירוש איז: מען וועט פון דארט נישט ארויספירן קיין לויה פון א קליין קינד (עול ימים) אדער פון א זקן וואס האט נישט אנגעפילט זיינע יארן. און וויפיל איז זקנה? "בן שישים לזקנה". זעט מען דאך אז עס איז פאראן א מצב וואס א מענטש ווערט אנגערופן א זקן, אבער ער האט נאך נישט דערגרייכט די פולע יארן ביז ער ווערט א בן שבעים. היינט, אויב איינער שטארבט ביי די זיבעציג יאר, זאגט מען אויף אים אז ער איז אוועק פרי, און הגם ביי די זעכציג הייסט ער שוין א זקן, זאגט מען דאך אז ער איז געשטארבן פאר דער צייט. דאס אלעס איז אין אונזערע צייטן; אבער לעתיד וועט מען נישט זאגן אויף א זקן אז ער האט אנגעפילט זיינע טעג ביז ער וועט זיין דריי הונדערט אדער פינף הונדערט יאר אלט, און ערשט דעמאלט וועט מען זאגן: אט, דער איז אנגעקומען צו דער עלטער. די מציאות וועט צוריקקערן צו די ערשטע דורות פון אנהייב בריאת העולם, ווען מענטשן האבן מאריך ימים געווען. און ווער עס וועט שטארבן אין עלטער פון הונדערט יאר, וועט מען זאגן אויף אים "נער" - א שאד, א קינד איז ער נאך געווען, קוים הונדערט יאר אלט. און "החוטא בן מאה שנה יקולל" - ווער עס רוט אויף אים א קללת אלוקים וועט שטארבן ביי די הונדערט יאר, און ווער עס האט נישט קיין קללה וועט מאריך ימים זיין פיל לענגער.
דער מלבי"ם ווייזט אן אז דער פסוק איז דער ביאור פונעם פריערדיגן פסוק: "לא יישמע בה עוד קול בכי" - א געוויין אויף וואס? אויף דער פטירה פון א מענטש פאר זיין צייט. און היינט מאכט זיך אפילו א זקן וואס האט נישט אנגעפילט זיינע יארן. ווי אזוי? א מענטש וואס שטארבט היינט פון עלטער, שטארבט צוליב דעם וואס עס איז אויסגעגאנגען די לחות השורשית (די נאטירלעכע פייכטקייט) און דער כוח הטבעי - דער גוף טרוקנט זיך אויס. אבער באמת איז דאס נישט קיין מהות'דיגע סיבה צום טויט, ווייל ביים באשאף פון דער וועלט פלעגט מען שטארבן ביי די ניין הונדערט יאר. און אויב היינט שטארבט א מענטש ביי די אכציג, איז דאס נאר ווייל עס האבן זיך אויסגעלאזט די לחות און דער כוח; קומט דאך אויס אז פון דער נאטור, ווען זיי וואלטן זיך נישט פארמינערט, וואלט א "זקן" געמאסטן געווארן ביי ניין הונדערט אדער טויזנט יאר, אזוי ווי מיר זעען די יארן וואס מען האט געלעבט אין די ערשטע דורות.
מיר האבן שוין מאריך געווען אין דעם בעבר, און אויך אינעם ספר הכוזרי, אז די מציאות פון שטארבן פון עלטער איז בכלל נישט קיין נאטירלעכע מציאות, ווייל לויט דער נאטור פונעם מענטש וואלט ער בכלל נישט געדארפט שטארבן. די סיבה איז פשוט: איינמאל אין בערך צען יאר, און צווישן צען ביז צוואנציג יאר, באנייען זיך אלע צעלן פונעם גוף. אויב אזוי "תתחדש כנשר נעורייכי", און עס איז נישט פאראן קיין סיבה פארוואס א מענטש זאל נפטר ווערן פון דער וועלט, ווייל עס איז ביי אים נישטא קיין זאך וואס ברענגט א בלות (א פארעלטערונג). די פארעלטערונג ביי א טיש, ביי אן אויטא אדער ביי סיי וועלכן כלי קומט פון דעם וואס עס איז גשמיות'דיג און עס האט נישט קיין התחדשות, דעריבער ווערט עס צוביסלעך אפגענוצט. אבער א זאך וואס באנייט זיך די גאנצע צייט, וואלט קיינמאל נישט געדארפט נתבלה ווערן. אויב אזוי, פארוואס ווערט דער מענטש אלט? דער רמב"ן שרייבט אז די זקנה איז נישט מצד דער נאטור, ווייל לויט דער נאטור באנייט זיך דער מענטש און ער וואלט געדארפט ווייטער לעבן, נאר עס איז א גזירה מן השמים אז דער מענטש זאל ווערן אלט און נפטר ווערן. און טאקע היינט האבן פארשער געפונען א געוויסן גענעטישן גען וואס איז פאראנטווארטלעך אויף דער זקנה, און ער ברענגט די אפנוצונג פונעם גוף, און מען ארבעט אים אפצוזונדערן. און ווען מען וועט מצליח זיין אים אפצוזונדערן, וועט מען אנקומען צו "הנער בן מאה שנה ימות" - אז ווער עס שטארבט ביי די הונדערט יאר וועט מען זאגן אויף אים אז ער איז געשטארבן יונגערהייט. ווען וועלן זיי מצליח זיין? דאס ווייסט דער הקדוש ברוך הוא, און מעגליך אז ער אליין וועט דאס טון צום סוף. אבער אזוי צי אזוי, וועט די מציאות ערשט זיין לעתיד לבוא, ווייל מיר זענען נאך נישט ראוי דערצו. דער עיקר איז מיר זאלן נישט מאכן קיין טעות צו מיינען אז דא וועט זיין א נס און א שינוי הטבע - פארקערט, די נאטירלעכע מציאות איז אז דער מענטש זאל מאריך ימים זיין אן קיין עק, ווייל ער גייט און באנייט זיך כסדר.
ביז אזוי ווייט אז טייל זאגן אז נאך פופצן אדער צוואנציג יאר וואלט א מענטש געדארפט מחדש זיין די קידושין מיט זיין ווייב, ווייל דו ביסט שוין נישט דו און זי איז שוין נישט זי - און נישט נאר מצד די נאטורן, נאר עס איז ממש נישט דער זעלבער חומר וואס איז געשטאנען אונטער דער חופה, און אלע צעלן דא זענען עפעס ניי. און פון דעם זעסטו אז די קידושין זענען צווישן די נשמות, און נישט צווישן די קילאגראמען; עס רעדט זיך פון א נפשי'דיגן קשר, און די נפש ענדערט זיך בכלל נישט, אפילו נאך צענדליגער, הונדערטער און טויזנטער יארן.
לאמיר צוריקקומען צום ענין. זאגט דער מלבי"ם: אפילו אין אונזערע צייטן, אויב א מענטש שטארבט אלס זקן ביי די הונדערט יאר, זאגט מען נאך אלץ אויף אים אז ער האט נישט משלים געווען זיינע טעג, ווייל אן אמת'ע השלמת הימים איז ווי אין אנהייב - ביי די טויזנט יאר. קומט אויס אז דער וואס שטארבט דא ביי די הונדערט יאר, איז די סיבה דערפאר די אפיסת הלחות השורשית און דער כוח הטבעי, דאס הייסט אן אויסערלעכער גורם וואס האט אים געמאכט אויסגעטריקנט ווערן, און ער האט נישט אנגעפילט זיינע טעג לויטן ערך פון זקנה. און ווער עס שטארבט אינגערהייט (עול ימים) אן אנצופילן זיינע טעג - קומט דאס צוליב צוויי סיבות: אדער מחמת חולי, דער אייבערשטער זאל היטן, אדער מחמת חטא. אויף דעם זאגט דער נביא: לעתיד לבוא וועט זיך נישט געפינען קיין עול ימים וואס האט נישט אנגעפילט זיינע טעג, און עס וועט זיך נישט געפינען קיין זקן וואס האט נישט אנגעפילט זיינע יארן. אן עול ימים וואס האט נישט אנגעפילט זיינע טעג מיינט היינט איינער ביי די צוואנציג, און א זקן וואס האט נישט אנגעפילט זיינע טעג מיינט היינט איינער ביי די הונדערט; אבער לעתיד לבוא, אפילו א נער וואס וועט שטארבן אין זיין יוגנט וועט זיין לכל הפחות הונדערט יאר אלט, און א זקן וועט זיין ניין הונדערט יאר. און פארוואס וועט נישט שטארבן א נער אונטער הונדערט יאר? ווייל אונטער הונדערט יאר וועט מען נאך נישט שטיין פאר משפט אויף די עונשי שמים, ווי דער מדרש וואס רש"י ברענגט, און עס פאסט כביכול נישט אים צו שטראפן פאר דער צייט.
ובנו בתים וישבו - קיום מעשה ידיהם
וּבָנוּ בָתִּים וְיָשָׁבוּ, וְנָטְעוּ כְרָמִים וְאָכְלוּ פִּרְיָם׃ - און זיי וועלן בויען הייזער און באוואוינען, און זיי וועלן פלאנצן וויינגערטנער און עסן זייערע פרוכט.
זיי וועלן בויען הייזער און וואוינען אין זיי כל זמן דאס הויז שטייט און נאך לענגער, און זיי וועלן פלאנצן וויינגערטנער און עסן זייערע פרוכט כל זמן זיי גיבן ארויס פרוכט. און דער מלבי"ם זאגט דאך, אפטמאל שטארבט א מענטש נאך איידער זיין הויז ווערט חרוב. הייזער אין אונזערע צייטן האלטן זיך הונדערטער יארן (סיידן מען שיסט פון דארט ראקעטן, און דעמאלט האלט דאס הויז צוויי טעג), און אין א געווענליכן אופן שטייט א הויז לאנגע יארן. און אזוי אויך פלאנצט א מענטש א וויינגארטן און ער שטארבט אוועק, בשעת דער וויינגארטן וואקסט נאך אלץ. לעתיד לבוא וועט נישט אזוי זיין, נאר "ונטעו כרמים ואכלו פריים".
און מען זאל זיך נישט פארמישן: אלע נביאים האבן נאר נביאות געזאגט אויף ימות המשיח. מיר רעדן דא נישט פון די חיי העולם הבא, וואס אפילו די נביאים האבן דאס נישט געזען - "עין לא ראתה אלוקים זולתך יעשה למחכה לו". און עס איז נישטא קיין חילוק צווישן היינטיגע טעג ביז ימות המשיח אלא שעבוד מלכויות בלבד. דאס הייסט מען רעדט נאך אלץ פון דער מציאות פון עולם הזה, אין די ימות המשיח, ווען עס וועט זיין א גרויסער שפע און גרויסע טובה, און נישט פון די חיי העולם הבא וואס דאס איז דער עולם הנשמות, א הויכע גייסטיגע מציאות וואס מיר האבן בכלל נישט קיין השגה אין דער גרויסקייט פונעם עונג, פונעם שפע און פון דער קרבת אלוקים, וואס אפילו די נביאים האבן דאס נישט משיג געווען.
לֹא יִבְנוּ וְאַחֵר יֵשֵׁב, לֹא יִטְּעוּ וְאַחֵר יֹאכֵל, כִּי כִימֵי הָעֵץ יְמֵי עַמִּי וּמַעֲשֵׂה יְדֵיהֶם יְבַלּוּ בְחִירָי׃ - זיי וועלן נישט בויען און א צווייטער זאל וואוינען, זיי וועלן נישט פלאנצן און א צווייטער זאל עסן, ווייל ווי די טעג פון א בוים וועלן זיין די טעג פון מיין פאלק, און דאס ווערק פון זייערע הענט וועלן מיינע אויסדערוויילטע אויסנוצן ביז צום סוף.
זאגט דער מלבי"ם: היינט איז דא א מציאות אז א מענטש בויט, און עס קומט אן א יורש אדער עס קומען פרעמדע און נעמען צו זיין פלאג. און פארוואס שטייט דאס פלאנצן נאכן בויען? ווייל אין יענע צייטן האט די פלאנצונג געהאלטן לענגער פונעם בנין (הגם היינט זענען אויך פאראן ביימער פון הונדערטער יארן, אבער א געווענליכער בנין האלט לענגער ווי א דורכשניטליכער בוים, סיידן מען בויט מיט דער פאל-קעל מעטאדע, אבער אין יענע צייטן האבן די ביימער איבערגעלעבט די געביידעס). דעריבער לייגט ער צו: נישט נאר וואס זיי וועלן נישט בויען און א צווייטער וועט וואוינען, נאר אפילו זיי וועלן נישט פלאנצן און א צווייטער וועט עסן, כאטש די פלאנצונג האלט זיך לענגער.
"כי כימי העץ ימי עמי" - זיי וועלן מאריך ימים זיין ווי די טעג פון א בוים, און דערפאר "ומעשה ידיהם יבלו בחירי": אויב א מענטש וועט פלאנצן א פלאנץ, וועט ער נישט שטארבן בשעת דער בוים לעבט נאך, נאר מיר וועלן פארנוצן דאס ווערק פון אונזערע הענט, מיר וועלן צוקוקן ווי דאס ווערק פון אונזערע הענט ווערט פארנוצט, און נישט פארקערט - אז דאס ווערק פון אונזערע הענט זאל זען ווי דער מענטש ווערט אפגענוצט. קומט אויס אז דער מענטש וועט מאריך ימים זיין אויסערגעווענליך לאנג. דער אמת איז אז מיר האבן זיך אביסל דערנענטערט דערצו פאר ביאת המשיח, נאר נישט אויף א וועג פון שבח: אמאל האט א זאך געהאלטן פערציג יאר, און היינט האלט א וועש-מאשין נישט מער ווי א יאר צוויי, און דער פלאפאן גייט קאליע פונקט ווען די אחריות לויפט אויס - אלעס איז אויף אזא נידעריגן שטאפל אז מיר זעען ווי אונזערע מעשי ידים ווערן אפגענוצט פאר אונזערע אויגן. אבער נישט אויף דעם רעדט מען, נאר דער מענטש וועט זיך דערהייבן און מאריך ימים זיין, און ווי גוט די חפצים זאלן נאר נישט זיין, וועט דער מענטש איבערלעבן אלע פון זיי.
און לאמיר באמערקן די ווערטער פונעם רד"ק, אז מיר זאלן נישט בטעות מיינען אז בלויז דער טבע טוישט זיך דא: די צוגעזאגטע אריכות הימים וועט זיין על דרך מופת, און נישט פאר די איבריגע פעלקער נאר בלויז פאר עם ישראל. און "כימי העץ", לויט תרגום יונתן און אזוי ערקלערט אויך רש"י, איז מרמז אויפן עץ החיים. און ס'איז זייער מעגליך אז אויף דעם האבן חז"ל מכוון געווען ווען זיי האבן געזאגט אז דער עץ החיים איז מהלך חמש מאות שנה, זאגט דער רד"ק, אז דער גאנג ביז צום עץ החיים איז א מהלך פון פינף הונדערט יאר - דאס הייסט אז זיי וועלן מאריך ימים זיין הונדערטער יארן און נאך מער.
לא ייגעו לריק ולא ילדו לבהלה
לֹא יִיגְעוּ לָרִיק וְלֹא יֵלְדוּ לַבֶּהָלָה, כִּי זֶרַע בְּרוּכֵי ה' הֵמָּה וְצֶאֱצָאֵיהֶם אִתָּם׃ - זיי וועלן זיך נישט פלאגן אומזיסט און זיי וועלן נישט געבערן צו שרעק, ווייל זיי זענען דער זרע פון די געבענטשטע פונעם אויבערשטן, און זייערע קינדער צוזאמען מיט זיי.
דער רד"ק ערקלערט אז דאס איז דער היפך פון דער קללה "וזרעתם לריק זרעכם ואכלוהו אויביכם". דא פארזיכערט ער זיי אז זיי וועלן זיך נישט מוטשען אומזיסט, נאר זייער גאנצער פלאג וועט זיין צו א ברכה: עס וועט נישט קומען קיין שונא וואס זאל אויפעסן זייער הארוואניע, און עס וועלן נישט קומען קיין ירקון און שידפון אדער סיי וועלכע מגפה וואס זאל פארניכטן זייער תבואה.
און דער מלבי"ם איז מדייק: "לא ייגעו לריק" - די יגיעה לריק איז ווען א מענטש פלאנצט און א צווייטער עסט. "ולא ילדו לבהלה" - ווען די קינדער וואס זענען זיי געבוירן געווארן שטארבן פאר דער צייט. בהלה איז א זאך וואס דערשרעקט דאס הארץ פון א מענטש, און ווען מען מעלדט א מענטש חלילה איבער דער פטירה פון זיינע קרובים, און על אחת כמה וכמה איבער דער פטירה פון זיינע קינדער, האט ער א שרעקליכע און געוואלדיגע בהלה, וואס דער אויבערשטער זאל ברענגען נאר אויף די שונאים. און ער פארזיכערט אז מען וועט נישט געבערן קיין קינד וואס דערנאך זאל קומען אויף אים א בשורה וואס דערשרעקט יעדעס הארץ, נאר זייערע קינדער וועלן האבן א קיום. און קעגן "לא ייגעו לריק" האט ער געזאגט "כי זרע ברוכי ה' המה" - אז זיי וועלן מאריך ימים זיין און אפניצן דאס ווערק פון זייערע הענט, און זיי וועלן האבן א ברכה אין אלעס וואס זיי טוען. און קעגן "לא ילדו לבהלה" האט ער געזאגט "וצאצאיהם אתם" - וואס זיי וועלן געבערן וועט בלייבן לעבן און עקזיסטירן צוזאמען מיט זיי.
ביז אהער, זאגט דער מלבי"ם, האבן מיר מבאר געווען דאס וואס עס שטייט פריער "ולא יישמע בה עוד קול בכי" - א געוויין אויף דעם וואס איז געשטארבן פאר זיין צייט אדער חלילה אויף דער מיתה פון קינדער, און אויף דעם האט ער צוגעזאגט אז זיי וועלן מאריך ימים זיין און דערגרייכן צו אן עלטער פון הונדערטער יארן און נישט געבערן צו קיין בהלה. אבער דארט ווערט אויך דערמאנט "וקול זעקה", און דאס איז א געשריי נאך א ישועה - און אקעגן דעם קומען די קומענדיגע פסוקים.
טרם יקראו ואני אענה
וְהָיָה טֶרֶם יִקְרָאוּ וַאֲנִי אֶעֱנֶה, עוֹד הֵם מְדַבְּרִים וַאֲנִי אֶשְׁמָע׃ - און עס וועט זיין איידער זיי וועלן רופן וועל איך ענטפערן, בעת זיי רעדן נאך וועל איך שוין הערן.
די מציאות אין גלות, זאגט דער רד"ק, איז "סכותה בענן לך מעבור תפילה" - א מחיצה של ברזל האט פאראנדערגעטיילט צווישן ישראל און זייער פאטער אין הימל, און חז"ל האבן דאס צוגעגליכן צו א וואלקן וואס דעקט צו און לאזט נישט דער תפילה ארויפגיין אויבן. און דא איז שווער: ערשט שטייט "טרם יקראו ואני אענה", דאס הייסט נאך איידער זיי רופן, און דערנאך "עוד הם מדברים ואני אשמע" - דאס הייסט זיי האבן שוין אנגעהויבן צו רופן נאר זיי האבן נאך נישט געענדיגט. און דאס איז דאך א ירידה, בשעת דער שטייגער פונעם פסוק איז צו גיין און צולייגן אין שבח. דערפאר ערקלערט דער רד"ק: אמאל טרם יקראו און אמאל עוד הם מדברים - דאס הייסט אז אפילו דער שוואכסטער מצב וועט זיין אז בעת זיי רעדן נאך וועל איך שוין הערן. אפילו אויב איר וועט נישט זיין אינעם בעסטן רוחניות'דיגן מצב, זאלט איר וויסן אז אינמיטן רעדן וועל איך שוין הערן.
דער מלבי"ם ערקלערט אנדערש: "טרם יקראו ואני אענה" - זיי וועלן בכלל נישט דארפן שרייען, און דערפאר וועט מען נישט הערן קיין קול צעקה, ווייל נאך איידער זיי רופן וועל איך ענטפערן. און נישט נאר דאס, נאר נאך פריער - בעת זיי שמועסן צווישן זיך וועגן זייערע געברויכן - "ואני אשמע" און איך וועל ערפילן זייער הארצנס באגער, אזוי ווייט אז איך וועל אפילו נישט ווארטן אויפן רופן. און לויט דעם לייגט דער צווייטער טייל טאקע צו צום ערשטן: "טרם יקראו" - מיר האבן גערעדט צווישן זיך איבער וואס מיר דארפן, און מיר האבן באשלאסן איינצוארדענען א תפילה דאס צו בעטן, און דער אויבערשטער האט שוין געגעבן נאך פאר דער תפילה. און עס איז פאראן א נאך בעסערער מצב: נישט נאכדעם וואס מען האט גערעדט וואס צו בעטן, נאר נאך אינמיטן וואס איר רעדט צווישן זיך איבער וואס מיר זאלן בעטן און וואס מיר דארפן - "ואני אשמע", און פון דעם וועל איך משפיע זיין אויף זיי שפע. קומט דאך אויס אז דא איז פאראן א הוספה אויף דעם וואס איז פריער געזאגט געווארן. און נאך מער: א קול צעקה הערט זיך געווענליך ווען עס זענען דא מזיקים אויף דער וועלט, און אויף דעם קומט דער קומענדיגער פסוק זאגן אז אויך מזיקים וועלן נישט זיין.
זאב וטלה ירעו כאחד
זְאֵב וְטָלֶה יִרְעוּ כְאֶחָד וְאַרְיֵה כַּבָּקָר יֹאכַל תֶּבֶן וְנָחָשׁ עָפָר לַחְמוֹ, לֹא יָרֵעוּ וְלֹא יַשְׁחִיתוּ בְּכָל הַר קָדְשִׁי אָמַר ה'׃ - א וואלף און א שעפעלע וועלן פאשען צוזאמען, און א לייב ווי א רינד וועט עסן שטרוי, און די שלאנג - שטויב וועט זיין זיין ברויט; זיי וועלן נישט שלעכטס טאן און זיי וועלן נישט פארדארבן אויף מיין גאנצן הייליגן בארג, האט דער אויבערשטער געזאגט.
מען דערציילט אויף א מנהל פון א גן חיות וואס האט באשלאסן אויפצושטעלן אן אויסשטעלונג פון "וגר זאב עם כבש", און ער האט אריינגעלייגט א וואלף און א שעפסעלע אין איין קעפיג. האט אים א באזוכער געפרעגט: וויאזוי געלונגט עס אייך, דאס איז דאך א נבואה אויף לעתיד לבוא? האט ער אים געענטפערט: זייער פשוט, יעדן טאג טוישט מען דאס שעפסעלע. אבער אין דער נבואה שטייט "זאב וטלה ירעו כאחד" - אז זיי וועלן פאשען צוזאמען, און מען וועט נישט דארפן בייטן דאס לעמעלע, ער וועט דארט בלייבן לעבן.
רש"י טייטשט: "ואריה כבקר יאכל תבן" - דער לייב וועט נישט דארפן רייסן בהמות און ווארפן זיין שרעק, נאר ער וועט עסן שטרוי אזוי ווי די איידעלע בעלי חיים. "ונחש עפר לחמו" - איז דען היינט נישט אזוי? נאר די כוונה איז אז דער שטויב וועט פאר אים זיין מצוי שטענדיג אויף אן אופן תמידי, און ממילא וועט ער זיך באגנוגענען דערמיט און וועט נישט דארפן שעדיגן. און א מדרש אגדה ברענגט רש"י אויף "ואריה כבקר יאכל תבן", ווייל מיר געפינען אז עשו פאלט אין דער האנט פון בני יוסף, ווי עס שטייט "ובית עשו לקש". און די שלאנג וועט אונז מער נישט אויפעסן און נישט בייסן, ווייל די שלאנג זוכט שטויב, און מיר וועלן שוין מער נישט זיין קיין שטויב.
דער מלבי"ם ערקלערט: "זאב וטלה ירעו כאחד" - דער וואלף וועט נישט שעדיגן דאס לעמעלע, און אויך דער טבע פון די דורסים וועט זיך איבערקערן, אז דער לייב וועט עסן שטרוי און נישט קיין פלייש. און קעגן דעם וואלף און דעם לייב, וואס פלעגן שעדיגן פאר זייער נויט - ווייל דער וואלף און דער לייב שעדיגן נאר צוליב הונגער, און א זאַטער לייב רירט נישט אן קיין מענטש אדער הערש וואס גייען אריבער פאר אים, און ער רייסט נישט נאר ווען ער איז הונגעריק - אויף זיי שטייט "לא ירעו", וויבאלד דער לייב וועט עסן שטרוי. קעגנאיבער דעם איז די שלאנג, וואס רייסט נישט און עסט נישט, נאר זי איז א ריינע רשעות - "הוא ישופך ראש ואתה תשופנו עקב". די שלאנג האט נישט קיין שום תועלת פון איר בייסן, און אפטמאל בייסט זי און גייט גלייך ווייטער; אמאל בייסט זי און עסט, אבער אמאל בייסט זי און גייט סתם אוועק, און דאס איז א פולקאמע השחתה. און קעגן איר שטייט "ונחש עפר לחמו... ולא ישחיתו בכל הר קדשי" - ביז היינט פלעגט זי משחית זיין אן קיין שום סיבה, אבער וויבאלד זי וועט האבן דעם עפר אלס ברויט און שפייז, וועט זי מער נישט משחית זיין, און עס וועט מער נישט זיין קיין פאל אז די שלאנג זאל בייסן מענטשן אן א סיבה.
צום סך-הכל:
דער נביא שילדערט אין אונזער קאפיטל א באנייטע וועלט: הימל און ערד וואס וועלן זיך באנייען אזוי ווייט אז מען וועט שוין מער נישט געדענקען דאס שלעכטס וואס איז געווען; א שטענדיגע פרייד וואס דער הקדוש ברוך הוא באשאפט פון ניי, וואס דארף נישט קיין פריערדיגן חסרון כדי מען זאל זיך פרייען דערמיט; ירושלים וואס איז כולה פרייד און א פאלק וואס זיין גאנצע שמחה דערקענט זיך קלאר כלפי חוץ; אן ענדע צום געוויין אויף די וואס שטארבן פאר דער צייט און צום געשריי פאר א ישועה, וויבאלד דער מענטש וועט צוריק מאריך ימים זיין ווי אין די ערשטע דורות, ער וועט עסן פון זיין אייגענער הארעוואניע און זען ווי די מעשים פון זיינע הענט ווערן פארנוצט פאר אים; א תפילה וואס ווערט געענטפערט נאך איידער זי ווערט ארויסגעזאגט; און א נאטור וואו עס איז נישטא קיין מזיק און קיין משחית. דאס אלעס אין די ימות המשיח, אין דער מציאות פון דעם עולם הזה, וואס איז כולו גוטס תמידי און באנייט זיך כסדר, און עס איז נישטא קיין חילוק צווישן אונזערע טעג ביז ימות המשיח נאר שעבוד מלכויות בלבד.