הקדמה צום קאפיטל
קאפיטל נ"ט איז א דירעקטער המשך צום פריערדיגן קאפיטל. אינעם פריערדיגן קאפיטל איז אויפגעקומען די טענה: פארוואס שרייען מיר און דער הקדוש ברוך הוא ענטפערט נישט? פארוואס דאווענען מיר און ער העלפט נישט? דאס קאפיטל פאר אונדז קומט ענטפערן אויף דער דאזיגער שאלה - און אויסרעכענען איינס ביי איינס די עוונות וואס זענען חוצץ צווישן אונדז און אונדזער פאטער אין הימל. דער נביא הייבט אן מיט שלילת די צוויי פאלשע הנחות, ציט ווייטער מיט אויסרעכענען די זינד בין אדם למקום און בין אדם לחברו, און קומט אן ביז א שארפער קריטיק אויף די יסודות פון כפירה און אירע תולדות.
נישט קיין קורצע האנט און נישט קיין שווער אויער
הֵן לֹא־קָצְרָה יַד־יְהֹוָה מֵהוֹשִׁיעַ וְלֹא־כָבְדָה אׇזְנוֹ מִשְּׁמוֹעַ׃ - זעט, די האנט פונעם אויבערשטן איז נישט געווארן צו קורץ פון העלפן, און זיין אויער איז נישט געווארן צו שווער פון הערן.
דאס וואס איר זענט נישט געהאלפן געווארן ביז היינט - איז נישט צוליב א קורצקייט אין דער האנט פונעם הקדוש ברוך הוא. דער מלבי"ם מסביר אז עס זענען דא דא צוויי באזונדערע טענות. "קצרה ידו" באדייט א חסרון ביכולת: אפשר קען דער הקדוש ברוך הוא אונדז נישט העלפן. "כבדה אזנו משמוע" באדייט אז דער אויבערשטער קען יא, נאר ער איז שוין נישט משגיח אויף אונדז, ער גיט מער נישט אכט אויף אונדז. און אז ער איז נישט משגיח, קענען קומען פילע צרות, און כביכול דער אויבערשטער הערט אונדז נישט, ער שטייט פון ווייטנס און וויל נישט וויסן פון אונדזערע צרות. אויף ביידע פון די הנחות זאגט דער נביא: נישט דאס און נישט יענץ.
עוונותיכם היו מבדילים
כִּי אִם־עֲוֺנֹתֵיכֶם הָיוּ מַבְדִּלִים בֵּינֵכֶם לְבֵין אֱלֹהֵיכֶם וְחַטֹּאותֵיכֶם הִסְתִּירוּ פָנִים מִכֶּם מִשְּׁמוֹעַ׃ - נאר אייערע עוונות האבן אפגעטיילט צווישן אייך און צווישן אייער גאט, און אייערע חטאים האבן פארהוילן דעם פנים פון אייך פון אויסהערן.
זאגט דער נביא: איך זאג אייך דעם אמת'ן טעם פון דער זאך. דאס איז נישט קיין קורצע האנט און נישט קיין שווער אויער, נאר אייערע עוונות מאכן א מחיצה, אזוי ווי מסכים מבדילים, ווי מיר זאגן ראש השנה און יום כיפור - מסכים מבדילים צווישן אונדז און צווישן דעם אויבערשטן.
דער מהלך פונעם מלבי"ם איז מסביר צו זיין אז עוון מיינט כפירה, מלשון עיוות - א פארדרייעניש פונעם שכל. דער מענטש האט פארדרייט זיין שכל כדי נאכצוגיין דעם תוהו. ווידעראום חטא איז נישט בדווקא פארבונדן מיט כפירה, נאר מיטן נאכגיין תאוות, און דעריבער באדייט א חטא מער א שגגה: דער מענטש ווערט נאכגעשלעפט נאך זיין תאווה, נאך ענינים פון חומריות און גשמיות, און דורך דעם דערווייטערט ער זיך פונעם אויבערשטן.
לויט דעם פארשטייט מען דעם דייקנות הלשון. דער עוון, וואס דאס איז כפירה, איז בבחינת "מבדילים" - כפירה איז א וואנט וואס איז חוצץ, א חומה צווישן אונדז און דעם אויבערשטן. און די דאזיגע הבדלה איז פון ביידע זייטן: פון דיין זייט ביסטו א כופר און דו ווילסט נישט אננעמען די אמונה בימין השם; און מצד השם ראטעוועט ער אוודאי נישט דעם וואס כופר אין אים. דעריבער שטייט דייקא דא "בֵּינֵכֶם לְבֵין אֱלֹהֵיכֶם" - פון ביידע זייטן.
אבער לגבי די חטאות שטייט בלויז "הִסְתִּירוּ פָנִים מִכֶּם", און נישט "ביניכם לבין אלוהיכם". פארוואס? ווייל ביי א חטא איז מען נישט קיין כופר אינעם אויבערשטן, מען האלט ווייטער אן צו גלייבן אין אים און מען ווערט בלויז נאכגעשלעפט נאך די תאוות פונעם הארץ. מען קען נישט זאגן אז דו פארבארגסט דיין פנים פונעם אויבערשטן, אבער מען קען יא זאגן אז דער אויבערשטער פארבארגט זיין פנים פון דיר. און דערפאר: "הסתירו פנים מכם משמוע".
און דער מלבי"ם לייגט צו אז די צוויי טיילן פון די פסוקים שטימען קעגנאיבער איינע די אנדערע. קעגן דער טענה "לא קצרה יד ה'" קומט דער ענטפער "עוונותיכם היו מבדילים" - עס איז דא א וואנט וואס טיילט אפ, און כביכול קען דער אויבערשטער נישט ראטעווען. און קעגן דער טענה "כבדה אזנו משמוע", וואס דאס מיינט אז ער הערט אבער נישט גוט, קומט דער ענטפער פון הסתר פנים. הסתר פנים איז נישט קיין וואנט; ער פילט דיין מציאות אבער ער ראטעוועט נישט. א וואנט באדייט כביכול אן הסתלקות, בעת הסתר פנים איז קעגן "כבדה משמוע". איר דארפט נישט שרייען שטערקער כדי עס זאל געהערט ווערן - עס איז דא דא אן הסתר פנים, און די דאזיגע פארהוילנקייט קומט פון אייערע חטאים, פון דעם וואס איר גייט נאך די תאוות פון אייער הארץ.
דער מהרש"א אין סנהדרין (ס"ה) לייגט צו א ביאור לויט ווי עס ווערט מבואר בפי חכמי האמת: ביי יעדער פעולה פון א מענטש ווערט באשאפן א רוחניות'דיגע זאך לויט דער פעולה, סיי צום גוטן און סיי צום שלעכטן. און די מלאכי חבלה וואס קומען פון אייערע עבירות - זיי זענען געווען מבדיל צווישן אייך, אפצוהאלטן רוח הקודש פון קומען אויף אייך. דאס הייסט, ס'איז נישט אז דו האסט א חטא און דער יוצא מזה איז אז איך באהאלט מיין פנים; נאר די עבירה אליין איז דער מסתיר. די עבירה איז א בריאה פון א מלאך משחית, און אין דעם רגע וואס דו האסט אים באשאפן שטייט ער צווישן דיר און דעם אויבערשטן. דאס איז דער פשט פון "עוונותיכם היו מבדילים" כפשוטו: נישט קיין עונש-אקציע, נאר דער מלאך משחית וואס דו האסט באשאפן שטייט אינמיטן, און דער קדוש ברוך הוא זאגט: איך האב נישט קיין מעגליכקייט צו האבן א קשר מיט דיר.
כי כפיכם נגואלו בדם
כִּי כַפֵּיכֶם נְגֹאֲלוּ בַדָּם וְאֶצְבְּעוֹתֵיכֶם בֶּעָוֺן שִׂפְתוֹתֵיכֶם דִּבְּרוּ־שֶׁקֶר לְשׁוֹנְכֶם עַוְלָה תֶהְגֶּה׃ - ווארעם אייערע הענט זענען באשמוצט מיט בלוט, און אייערע פינגער מיט עבירות; אייערע ליפן האבן גערעדט ליגן, אייער צונג טראכט אומרעכט.
דא הויבט דער נביא אן אויסצורעכענען די עבירות אליין. "כפיכם נגואלו בדם" - איר פארגיסט ריין בלוט. "נגואלו" ערקלערן רש"י און דער רד"ק מלשון טינוף און שמוץ, אזוי ווי "לחם מגואל", דאס הייסט באשמוצט ברויט. און וואס מיינט "ואצבעותיכם בעוון"? ברענגט דער רד"ק צוויי מעגליכקייטן: אדער אז א מענטש שטרעקט אויס א באשולדיגנדן פינגער קעגן יענעם, אדער נאך מער חמור - אז מען גיט א זעץ מיט א פויסט אויף יענעם, און דער פויסט ווערט דאך צונויפגעשטעלט פון די פינגער. "שפתותיכם דברו שקר" און "לשונכם עולה תהגה" רעדן פון עבירות פונעם מויל.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא איז פאראן א באציאונג צו צוויי סארטן עבירות. דער ערשטער חלק איז בין אדם לחבירו: "כפיכם נגואלו בדם" - די גאנצע האנט איז פארשמוצט מיט שפיכות דמים. און נאכדעם גייט ער אראפ צו די פינגער; און ווען מען גייט פון דער האנט צו די פינגער, איז עס א סימן אז מיר האבן קודם גערעדט בכלל און דערנאך בפרט, ווייל די פינגער זענען דאך די פרטים פון דער האנט. קודם איז די גאנצע האנט פארשמוצט מיט בלוט, און דערנאך זענען אויך די איינצלנע פעולות און די אויספירונג פון די מעשים געטאן מיט עבירה. דאס רעדט פון א מזיד, פון א כופר וואס טוט זיינע מעשים מיט אן עקעלדיגער הפקרות און שאט נפש.
פון דא גייט דער נביא אריבער צו בין אדם למקום: "שפתותיכם דברו שקר" - פארדרייטע אמונות און פאלשע מיינונגען. און נישט נאר וואס איר טוט דאס מן השפה ולחוץ, נאר אויך "לשונכם עוולה תהגה". דער מלבי"ם ערקלערט אין עטליכע פלעצער, און בעיקר אין ספר משלי, אז ס'איז פאראן א חילוק צווישן "שפה" און "לשון": "שפה" צייגט תמיד אויפן אויסערליכן רעדן, און "לשון" אויפן אינעווייניגסטן רעדן. דעריבער קומט תמיד ביים ווארט לשון אן אויסדרוק פון הגייה און מחשבה, ווייל עס רעדט זיך פון וואס דער מענטש רעדט אין זיך אליין אריין. די ליפן זענען דאס אויסערליכע, און די צונג איז דאס אינעווייניגסטע.
און פון דעם קומען ארויס צוויי חסרונות. דער ערשטער איז דאס אויסערליכע רעדן - "שפתותיכם דברו שקר". עס קען זיין א מצב אז א מענטש ווייסט טיף אינעווייניג דעם אמת און רעדט ליגנט, און דאס איז ווייניגער שלעכט, ווייל ס'איז נאך דא א שאנס אז ערגעץ ווען וועט ער חרטה האבן און זיך פארבעסערן. אבער אויב דער מענטש רעדט נישט בלויז ליגנט נאר גלייבט אויך אינעם ליגנט וואס ער רעדט - וואס איז שוין דער שאנס אז ער וועט זיך מתקן זיין? די שאנסן זענען גאר קליין, וויבאלד ער איז דורכגעדרונגען מיט אמונה אינעם ליגנט. דעריבער זאגט דער נביא: מיינט נישט אז כאטש אינעווייניג ווייסט איר דעם אמת - "לשונכם עוולה תהגה", אויך אינעווייניג קלערט איר אזוי אין הארץ. ס'איז נישטא דא קיין שום שאנס פאר א תיקון.
אין קורא בצדק
אֵין־קֹרֵא בְצֶדֶק וְאֵין נִשְׁפָּט בֶּאֱמוּנָה בָּטוֹחַ עַל־תֹּהוּ וְדַבֶּר־שָׁוְא הָרוֹ עָמָל וְהוֹלֵיד אָוֶן׃ - קיינער רופט נישט מיט גערעכטיגקייט און קיינער משפט זיך נישט מיט אמונה; מען פארלאזט זיך אויף נישטיקייט און מען רעדט פאלשקייט, מען טראגט אין זיך מיה און מען געבערט זינד.
דער רד"ק ערקלערט: "אין קורא בצדק" - ס'איז נישטא קיין מענטש וואס זאל מוסר'ן זיין חבר און אים זאגן: טו דיינע מעשים מיט גערעכטיגקייט. דאס הייסט, אויב ס'איז פאראן א חטא און אן עבירה אבער ס'איז נאך דא ווער עס זאל געבן מוסר, איז נאך דא א שאנס צו א תיקון. אבער דא איז נישטא אפילו איינער וואס זאל אויפשטיין און אויסרופן: רבותי, עס מוז זיין יושר און גערעכטיגקייט!
דער תרגום יונתן זאגט דא א זאך וואס איז א מורא'דיגע תוכחה פאר יעדן איינעם פון אונז: "לית דמצלי בקשוט" - ס'איז נישטא ווער עס דאווענט באמת. א מענטשנ'ס תפילה איז בלויז מן השפה ולחוץ; פון גרויס יאגעניש און דרוק ווערט די תפילה געטאן בלויז מיט די ליפן. און דאס ערגסטע פון אלעם - "בפיו ובשפתיו כבדוני ולבו רחק ממני". בעת עס שטייט "קרוב ה' לכל קוראיו", און וואס איז דער תנאי? "לכל אשר יקראוהו באמת". דער גאנצער עיקר ווענדט זיך אין "באמת".
עס האט אמאל געזאגט איינער פון די גדולי ישראל: א מענטש בעט אויף אסאך ענינים, אבער ס'איז פאראן איין זאך אויף וואס ער דאווענט פון טיפן הארצן - פרנסה. צום באדויערן, דוקא אויף פרנסה דאווענען מיר מיט גאנצן הארצן; אבער אויף ביאת המשיח, אויף ישועת השם, אז רשעים זאלן פארשווינדן פון דער ערד, עס זאלן פארטיליקט ווערן עושי רשעה, און אז דער קדוש ברוך הוא זאל זיין מלך אויף דער גאנצער וועלט - דארטן איז אונזער תפילה נישט באמת.
איינמאל איז א מענטש געקומען צו איינעם פון די גדולי ישראל, אויסגעגאסן פאר אים זיינע צרות און געפרעגט: רבי, ווען וועט שוין משיח קומען? האט יענער אדמו"ר אים געענטפערט: ס'טוט מיר לייד דיך צו אנטוישן, אבער דער משיח אויף וועמען דו ווארטסט וועט קיינמאל נישט קומען, און דער משיח וואס וועט יא אנקומען - איז איינער אויף וועמען דו האסט קיינמאל נישט געווארט. האט דער מענטש געשטוינט: איך ווארט דאך שטענדיג אויף אים, די ווערטער פונעם רבין זענען מיר א חידה! האט אים דער רבי מסביר געווען: משיח וועט קומען מגלה זיין דעם אור השם אויף דער וועלט; ער קומט נישט לייזן פאר דיר די פראבלעמען פונעם מינוס אין באנק. און אויב דערויף ווארטסטו - איז דאס נישט דער משיח וואס וועט קומען. דער וואס וועט קומען וועט נישט טראכטן אנצופילן דיינע פלענער, נאר ער וועט קומען מגלה זיין דעם אור השם אין דער וועלט און מלמד זיין תועים בינה. צי אויף דעם האסטו געווארט? צי אויף דעם האסטו מתפלל געווען?
דערויף זאגן די בעלי מוסר: "מדוע לא בא בן ישי גם תמול גם היום?" מ'איז מתפלל אויף משיח שוין טויזנטער יארן - און פארוואס קומט ער נישט? ווייל אונזערע תפילות זענען געוואנדן צום ברויט. מיר בעטן אז ס'זאל זיין פרנסה, און דערפאר פארלאנגט מען דעם בן ישי; מיר בעטן מ'זאל מבטל זיין די עקאנאמישע גזירות, און דערפאר וויל מען משיח. די פארלאנגען זענען אויפן ברויט, נישט אויף בן ישי. דאס איז דער טייטש "אין קורא בצדק", "לית דמצלי בקשוט".
"ואין נשפט באמונה" - ווייל דער שופט פארדרייט דעם דין. "בטוח על תוהו ודבר שווא" - א מענטש רעדט מיט זיין חבר אחד בפה ואחד בלב, ער רעדט פאלשע רייד. און אויף וואס פארלאזט ער זיך ווען ער ערלויבט זיך אזוי צו רעדן? אויף תוהו: ער שטיצט זיך אויף א זאך וואס מ'קען זיך נישט שטיצן, אז דער חבר וועט זיכער נישט כאפן ווי ער דרייט אים א קאפ מיט פאלשקייט און נארט אים אויס. דאס איז א ליידיגער בטחון, א בטחון של שווא.
"הרו עמל והוליד און" - דער רד"ק ערקלערט אז די טראגעניש (הריון) איז דער רעיון און דער מחשבה, די ערשטע שלבים פונעם ארויסברענגען די זאך אל הפועל, און די געבורט (לידה) איז די פעולה אליין, דאס ארויסברענגען אל הפועל. קודם פלאנעוועט מען און דערנאך פירט מען אויס. און ביי אייך איז אפילו דער פלאן אליין שוין א "עמל" - און "עמל" קומט שטענדיג אויסדריקן שקר, ווי "כותבי עמל". און דערפאר איז קיין וואונדער נישט אז די תוצאה איז און און שקר, פעולות פון שלעכטס און קלקול.
דער מצודת דוד פארטיפט זיך אין דעם: אמאל טוט א מענטש א שלעכטע פעולה, און מ'פרעגט אים פארוואס האסטו אזוי געטון, ענטפערט ער אז ער האט נישט פיל געטראכט. דאס איז ווייניגער שלעכט ווי א מענטש וואס ענטפערט: יא, עס קומט זיך אים, ער דארף דאס באקומען. ווען א מענטש טוט שלעכטס מיט א פלאן - ווייזט דאס אויף א שלעכט הארץ. ווען ער טוט שלעכטס פלוצימדיג אויפן מאמענט, קען מען דאס אנ окаנגען אין א צייטווייליגן פארלוסט פון שכל (חוסר שפיות זמנית) און אין א נישט-ראציאנעלער רעאקציע (כאטש עס זענען דא אזעלכע ביי וועמען דער צייטווייליגער חוסר שפיות איז קבוע, און דאס איז א פראבלעם). אבער ביי אייך, זאגט דער נביא, "הרו עמל" - צום ערשט פלאנעוועט מען גוט דעם ענין פונעם עמל און פלסתר, און דערנאך "הוליד און", מ'פירט די פעולה אויס אל הפועל. דאס איז זייער שלעכט, ווייל אייער גאנצע רוע איז מיט א פלאן און נישט צופעליג.
דער מלבי"ם לייגט צו אז נאכדעם וואס ער האט באשריבן אלע עוולות, איז פאראן נאך א פראבלעם: ס'איז נישטא ווער ס'זאל מוסר'ן. "בצדק" - אין ענינים שבין אדם לחברו; "ואין נשפט באמונה" - אין ענינים שבינינו לבין המקום. ס'איז נישטא ווער ס'זאל מוסר'ן אויך אויף די עבירות וואס זענען צווישן אונז און דעם אויבערשטן יתברך.
צוויי כתות פון כופרים
אויף "בטוח על תוהו ודבר שווא" זאגט דער מלבי"ם אז ביי די כופרים זענען פאראן צוויי כתות. ער רעדט פון כופרים פון אמאל, כופרים אויף א הויכן ניווא, וואס פלעגן קומען מיט טענות, מיט סברות און מיט הקדמות (די כופרים פון היינטיגע צייטן - זייער מדרגה איז ריאליטי פראגראמען). די ערשטע כת איז די וואס שטיצט זיך אויף גארנישט: פארוואס ביסטו א כופר? ס'גליסט מיר, איך גלייב נישט און פארטיג. זיי האבן נישט קיין ראיות, נישט קיין הוכחות און נישט קיין טענות. מיט אזעלכע איז זייער שווער זיך צו דינגען - ווען א מענטש טענה'ט א טענה קען מען אריינגיין מיט אים אין א שמועס, אבער ווען ער זאגט "לאז מיך אפ, ס'גליסט מיר אזוי", איז נישטא צופיל וואס צו רעדן. אויף זיי שטייט "בטוח על תוהו ודבר שווא": זיי רעדן פאלשע רייד און פארלאזן זיך מיט א בטחון פון תוהו; ווייל ווען דו ביסט ווען געקומען מיט א טענה, וואלט דיין בטחון געהאט אויף וואס זיך צו שטיצן, אבער אן א טענה - אויף וואס פארלאזטו זיך?
די צווייטע כת איז "הרו עמל והוליד און" - די פילאסאפישע כת, די פילאסאפן. היינט קענען מיר כמעט נישט אזעלכע זאכן, אבער ווער ס'קוקט אריין אינעם רמב"ם אין מורה נבוכים און אינעם רבינו בחיי אין שער היחוד, און זעט וויפיל זיי שלאגן זיך אפ מיט דער פילאסאפישער השקפה, וועט פארשטיין אז מיט טויזנט יאר צוריק און מיט זיבן הונדערט יאר צוריק האט די דאזיגע השקפה זיך פעסט געשטעלט, און מ'האט געמוזט זיך ספראווען מיט אירע טענות. די דאזיגע קומען אויפווייזן הוכחות וואס שטיצן זיך אויף הקדמות, נאר די הקדמות זענען פארדרייט, און פון זיי ברענגען זיי ארויס היקשים און א דימוי מילתא למילתא און פארדרייטע מסקנות.
למשל: די פילאסאפישע השקפה ארבעט אזוי - ס'זענען פאראן יסודות, און פון זיי דורך לאגיק און א לאגישן היקש קומט מען צו מסקנות. לאמיר אננעמען א יסוד: יעדער חומר ווערט באשאפן פון אן אנדערן חומר; ס'איז נישטא אין דער בריאה קיין זאך וואס ווערט באשאפן יש מאין, ס'איז נישטא קיין זאך וואס ווערט באשאפן פון תוהו. און לעומת זה איז אויך נישטא קיין כליון אויף דער וועלט: ווען א זאך ווערט פארניכטעט פארוואנדלט עס זיך אין עפעס אנדערש - נעם א שטיק האלץ און פארברען עס, איז עס פארוואנדלט געווארן אין ענערגיע. דאס איז וואס מ'רופט היינט דער געזעץ פון שימור החומר און שימור האנרגיה. און פון דעם טענה'ן די פילאסאפן גלייך: אז יעדע זאך ווערט באשאפן פון א צווייטן כח, פון וואס איז דער רבונו של עולם באשאפן געווארן? דאס איז א קשיא וואס איר גאנצער מהות איז כפירה, און דער עצם היקש דערפון איז פאלש - וואס פון וואו לערנסטו דאס אפ? פונעם עולם החומר. און דער רבונו של עולם איז דאך העכער פונעם עולם החומר, פון דער מציאות פון רוחניות, און וואס ס'איז דיר באקאנט אין דער מציאות פונעם עולם החומר איז דאך בכלל נישט שייך אין דער מציאות פון רוחניות. דאס איז א ביישפיל פון א מענטש וואס קומט מיט אן הקדמה און פירט דערפון אויס א פאלשע לאגישע מסקנה. דערויף שטייט "הרו עמל והוליד און": מען שטעלט פאלשע הקדמות און מען געבוירט דערפון פארדרייטע תולדות, מען געבוירט ליגן.
ביצי צפעוני און קורי עכביש
בֵּיצֵי צִפְעוֹנִי בִּקֵּעוּ וְקוּרֵי עַכָּבִישׁ יֶאֱרֹגוּ הָאֹכֵל מִבֵּיצֵיהֶם יָמוּת וְהַזּוּרֶה תִּבָּקַע אֶפְעֶה׃ - אייער פון א צפעוני (א גיפטיגער שלאנג) האבן זיי אויסגעבריט, און געוועב פון א שפין וועבן זיי, דער וואס עסט פון זייערע אייער וועט שטארבן, און דאס וואס ווערט צעדריקט שפאלט זיך ארויס א גיפטיג שלענגל.
צפעוני איז א מין פון א שלעכטן שלאנג, און זייערע מעשים זענען שלעכט און מיאוס ווי די מעשים פון די צפעונים און די בייזע שלענג. און בנוגע "קורי עכביש" ברענגט רש"י דעם פירוש פון מנחם, אז "קורי" איז מלשון קורות (באלקנס) - ווייל די שפין וועבט אירע פעדעמער אין די קורות פונעם בנין, און דעריבער ווערן זיי אנגערופן קורי עכביש, דאס הייסט די שפינוועבס וואס די שפין וועבט.
און וואס מיינט "הזורה"? תרגום יונתן טייטשט "משחנן", מלשון אנווארעמען (סח'נה אין אראביש - הייס, און פון דעם קומט "חמין", און פון דעם אויך "ותהי לו סוכנת", דאס הייסט אנווארעמען, און אזוי אויך איז דער מקור פונעם ווארט שחין - וואס זיין גאנצע הויט ווערט הייס). דאס הייסט, אז ווער עס ווארעמט אן די אייער פונעם צפעוני, וועט זיך די שאלאכץ שפאלטן און דער שלאנג וועט ארויסקומען. און ווי קומט צונויף "זורה" מיט אנווארעמען? ערקלערט רש"י אז זורה איז מלשון פרעסן און אויסקוועטשן, ווי "ויזר את הגיזה" ביי גדעון, וואס ער האט אויסגעקוועטשט די וואל און ארויסגענומען וואס איז געווען איינגעזאפט דערין. אויך דאס אנווארעמען די איי איז א פעולה ענליך צו אויסקוועטשן - די וואל ווערט אויסגעקוועטשט דורך דרוקן מיט כח, און די איי ווערט "אויסגעקוועטשט" דורך דער ווארעמקייט, און פון איר קומט ארויס דאס עפעלע. און "אפעה" איז אויך א מין שלאנג. קומט אויס אז זייערע מעשים זענען פארדארבן און געבערן קלאלות און פארדארבנקייט.
דער רד"ק לייגט צו: זייערע מחשבות און זייערע מעשים פארגלייכט דער נביא צו אייער פון א צפעוני, וואס געבערן צפעוני-שלענג - דאס הייסט, אייערע מחשבות זענען שלעכט און אייערע מעשים זענען שלעכט. און "ביצי צפעוני בקעו" גייט נישט ארויף אויף די מענטשן, נאר אויף די צפעונים אליין: די צפעונים זענען די וואס שפאלטן אויף די איי פון אינעווייניג כדי ארויסצוקומען, אזוי ווי אן עפעלע וואס שפאלט אויף זיין איי. דער שלאנג לייגט אייער און דער צפעוני קומט ארויס פון דער איי. אזוי אויך טראכטן זיי ביי זיך שלעכטע מחשבות ביז זיי ברענגען זיי למעשה לידי פועל, ווי א צפעוני וואס קומט ארויס פון דער איי.
"וקורי עכביש יארוגו" - די געוועבן וואס די שפין וועבט האבן נישט קיין קיום, מען צורייסט זיי גרינגערהייט. אזוי אויך וועבן זיי זאכן וואס האבן נישט קיין קיום און קיין חיות: זיי דערציילן מעשיות און בויען פלענער און אלעס מיט שקר, און דאס האט נישט קיין קיום אויף לאנג, און זייערע מעשים וועלן זיי גארנישט העלפן. און עס איז כדאי צו באטאנען אז שפינוועבס ווערן פאררעכנט פאר דעם שטערקסטן פאדעם אין דער וועלט, און מען האט נאך אלץ נישט באוויזן צו ערפינדן א פאדעם וואס איז שטארקער דערפון; דאס וואס מיר צורייסן עס גרינג איז בלויז ווייל עס איז גאר דין. אבער וויבאלד פאר א מענטש איז גרינג עס צו צורייסן, האט דער נביא צוגעגליכן זייערע רעיונות צו א זאך וואס איז געוועבט פון שפינוועבס: איר בויט יסודות און באשאפט זאכן וואס מען קען זיי גרינג צורייסן און צוברעכן, ווייל אלעס איז געבויט אויף שקר.
"האוכל מביציהם ימות" - ווער עס עסט פון די אייער פונעם צפעוני שטארבט, ווייל אינעם צפעוני איז דא סם, און דער צפעוני איז דער געפערליךסטער שלאנג, און ווער עס עסט פון זיינע אייער עסט אויך זיין גיפט. "והזורה" - לויטן רד"ק מיינט עס ווער עס טרעט נאר ארויף אויף די אייער, מלשון צעשפרייטן (פיזור), ווי "ותשכח כי רגל תזורה"; א מענטש וואס גייט און שטויסט מיט די פיס שפרייט דאך צעט. און אויב אזוי: ווער עס עסט פון די אייער וועט שטארבן, און אפילו ווער עס עסט נישט נאר זיין פוס רירט בלויז אן די איי - וועט זיך די איי שפאלטן און עס וועט ארויסקומען דערפון אן אפעה וואס וועט אים בייסן און טויטן. אזוי זענען די דאזיגע מענטשן, די אנשי השקר וואס אלע זייערע מעשים זענען מיט באטרוג: יעדער וואס קומט מיט זיי אין בארירונג וועט געשעדיגט ווערן, ווי א מענטש וואס האט א שייכות מיט א שלאנג.
די הקדמות און די תולדות - דער ביאור פונעם מלבי"ם
דער מלבי"ם גייט ווייטער אין דעם מהלך וואס ער האט אנגעהויבן, אז דאס אלעס רעדט פון די אנשי הפילוסופיה וואס פארדרייען דעם דעת. די תולדות (די מסקנות) פון אלע פילאסאפישע רעיונות וואס זייער מקור איז אין שקר - דאס זענען די ביצי צפעוני. און די הקדמות וואס זיי נוצן כדי ארויסצוברענגען די תולדה - דאס זענען די קורי עכביש. א מענטש וואס ברענגט צונויף סברא צו סברא און געדאנק צו געדאנק און שאפט בסוף א גאנצן שיבוש וואס איז אינגאנצן געבויט אויף פאלשע הקדמות, זענען זיינע רעזולטאטן ווי קורי עכביש: עס איז נישט קיין געוועב וואס בלייבט שטיין, נאר א זאך וואס ווי נאר מען רירט עס אן זעט מען ווי עס צעפאלט.
און פארוואס דווקא קורי עכביש? נישט בלויז צוליב זייער שוואכקייט. פון וואו נעמט די שפין אירע פעדעם? פון זיך אליין, פון איר מויל. ווען א מענטש קומט טענה'ן א טענה און זי בויען אויף א יסוד, קען ער זאגן: אויף דעם יסוד זענען מיר ביידע מסכים, און דאס איז קלאר. אבער אויב אויך דעם יסוד האט ער אליין געבויט - ווי קען מען מסכים זיין צו זיינע ווערטער? למשל, אויב דער יסוד איז די מציאות פון כח המשיכה, אז יעדע זאך וואס מען לאזט איבער אין דער לופט וועט אראפפאלן, איז דאס דאך א יסוד מוסד וואס קיינער קען נישט דינגען דערויף, און צום ווינציגסטנס עקזיסטירט דער יסוד. אבער אויב פאר דיין טענה לייגסטו אראפ אן אומבאוויזענעם יסוד - איז עס שבעתים ערגער. יענער האט כאטש געגרייזט שפעטער אבער זיין יסוד איז קלאר, בעת וואס דו האסט אפילו דעם יסוד אליין אויסגעטראכט. אזוי זענען די פילאסאפן: זיי טענה'ן הבל-טענות, טראכטן אויס יסודות, בויען אויף זיי גאנצע שטאקן, און אויף דעם סמך קומען זיי פארקויפן פארטיגע סחורה כאילו עס איז דא אן אמת אין זייערע רייד - בשעת די יסודות אליין זענען גארנישט מער ווי זייער כח הדמיון.
און פון דא גייט דער פסוק ווייטער: קעגן "ביצי צפעוני בקעו" שטייט "האוכל מביציהם ימות" - ווער עס וועט נעמען זייערע מסקנות, וואס דאס איז כפירה און קעגן אמונת השם און קעגן דער מציאות הבורא, און קדמות העולם און אזוי ווייטער, ברענגט מיתה אויף זיך. און קעגן די שפינוועבס שטייט "והזורה תבקע אפעה": ווער עס עסט נישט פון די אייער נאר לייגט זיי בלויז אונטער דעם עוף ער זאל זיי אנווארעמען און עס זאלן ארויסקומען פון זיי עופעלעך - דאס הייסט דער וואס פירט זיך נישט אויף לויט די תולדות אבער ער נעמט די הקדמות. די יסודות אויף וועלכע די כופרים האבן געבויט זייערע מסקנות נעמט ער יא אן. זאגט אים דער נביא: וויסן זאלסטו אז צום סוף וועט זיך שפאלטן און ארויסקומען אן אפעה, מסקנות פון א שלענג וואס האט אין זיך טויט. יסודות פון כפירה וועלן ברענגען צו תולדות פון כפירה. דו קענסט נישט זאגן "איך גיי דאך נישט לויט זייערע שיטות" - פון דעם מאמענט וואס דו הייבסט אן מיט זייערע הקדמות ביסטו עלול אנצוקומען אויך צו זייערע מסקנות. וואס דו דארפסט טון איז איבערלאזן, נישט נוצן און זיך נישט פארנעמען כלל מיט מחשבות פון כפירה.
און גייט ארויס און זעט וואס מען האט געשריבן אויפן רמב"ם, וואס ער האט אפגעווארפן די מציאות פון שדים און די מציאות פון מעלה באוב און דורש אל המתים, און האט געשריבן אז דאס אלעס זענען הבלים וואס האבן נישט קיין ממשות און נאר מענטשן האבן געגלייבט דערין. שרייבט דערויף דער הגר"א גאר שארפע ווערטער: "והפילוסופיה הארורה היתתו ברוב לקחה". דאס הייסט, אז די פילאסאפיע האט א כח המושך, און זי איז די אשה זונה וואס ספר משלי רעדט אסאך וועגן איר - די חכמה וואס ציט דעם מענטש מיט אירע רייד. דער רמב"ם, כביכול, איז געצויגן געווארן נאך די יסודות וואס די אנשי הכפירה והפילוסופיה האבן געלייגט, נאך אריסטו וואס דער רמב"ם איז געווען זיין גרויסער פאראוואונדערער און האט געשריבן אויף אים אז ער איז איין מדרגה ווייניגער פון נבואה. כאטש חלילה איז ער נישט געגאנגען נאך זייערע מסקנות, אבער די יסודות אין געוויסע ענינים האט ער אנגענומען, און צוליב דעם האט ער כלל נישט געגלייבט אין דער מציאות פון שדים. און דער הגר"א שרייבט: מיר האבן דאך מפורש'ע גמרות און מדרשים און אן א שיעור ערטער אין חז"ל אין עניני שדים און אין הלכות וואס זענען פארבינדן דערמיט, און ענינים פון דורש אל המתים און באשרייבונגען פון מעלה באוב אינעם נביא - ווי קען מען דען זאגן אז די זאכן עקזיסטירן נישט במציאות?
און הרב רצאבי האט שוין געשריבן, אז הגם די תימנ'ער האבן זיך געפירט אין זייערע הלכות ווי דער רמב"ם, האבן מיר בשום אופן נישט מקבל געווען די דעות פונעם רמב"ם אין עניני השקפה - אזוי שרייבט ער אויפן קלארסטן אופן. און דאס איז להבדיל פון אלערליי מתחדשים וואס זענען אויפגעשטאנען אין דעם דור און זענען געווארן "רמב"מיסטן", וואס יעדע זאך ביי זיי איז דער רמב"ם, דער רמב"ם און דער רמב"ם; מען זאגט אים עס איז דא אן הלכה, עס איז דא אזוי און אזוי - און פאר אים איז נאר דער רמב"ם. און דאס איז א גרויסער שיבוש, ווייל אין אסאך ענינים איז דאך די הלכה נישט ווי דער רמב"ם, און אויך די תימנ'ער, ווי הרב רצאבי ברענגט, פסק'ענען נישט ווי דער רמב"ם נאר פירן זיך בלויז ווי אים אין פילע ענינים, און אין עניני השקפה שרייבט ער מפורש אז מען האט נישט מקבל געווען זיינע דעות. חס ושלום אז מיר זאלן קענען זאגן אזא זאך אויפן רמב"ם פון זיך אליין, אבער א דוגמא האבן מיר פון די ווערטער פונעם הגר"א, וויאזוי הקדמות פון מענטשן וואס זענען ווייט פון אידישקייט זענען עלול צו פירן צו א שיבוש, הגם ער האט נישט גענוצט זייערע מסקנות נאר בלויז זייערע הקדמות. און דאס מיינט "הזורה תבקע אפעה": ווער עס רירט דאס נאר אן, נעמט די איי און ווארעמט זי אן, דאס הייסט ער נוצט בלויז די הקדמות - שוין דורך דעם וועט זיך שפאלטן אן אפעה, און מען איז עלול צו קומען לידי כפירה.
קוריהם לא יהיו לבגד
קוּרֵיהֶם לֹא־יִהְיוּ לְבֶגֶד וְלֹא יִתְכַּסּוּ בְּמַעֲשֵׂיהֶם מַעֲשֵׂיהֶם מַעֲשֵׂי־אָוֶן וּפֹעַל חָמָס בְּכַפֵּיהֶם׃ - זייערע שפּינוועבס וועלן נישט טויגן פאַר קיין בגד, און זיי וועלן זיך נישט קענען צודעקן מיט זייערע מעשים; זייערע מעשים זענען מעשים פון אָוֶן, און אַ טוּאונג פון חמס איז אין זייערע הענט.
די שפּינוועבס זענען אַזוי שוואַך אַז מ'קען פון זיי גאָרנישט קיין ממשות'דיגס וועבן און מאַכן דערפון אַ בגד. און צום סוף, ווען זיי וועלן זיך וועלן צודעקן מיט זייערע מעשים - זייערע מעשים זענען דאָך שקר, און ממילא וועלן זיי זיך נישט קענען צודעקן מיט זיי. מיט פּשוטע ווערטער: אַלע טענות וואָס דו טענה'סט וועלן דיר נישט באַשיצן אין אַ יום רעה. ווען די רעה וועט קומען, וועלן דיינע מעשים דיר נישט שיצן.
ביז אַהער האָט דער נביא גערעדט וועגן כפירה קעגן דעם מקום. דער סוף פונעם פּסוק גייט אַריבער צו די חטאים פון בין אדם לחבירו: "מעשיהם מעשי אוון ופועל חמס בכפיהם". זאָג נישט: טאַקע אין כפירה זענען זיי כופרים, אָבער אין בין אדם לחבירו - וואָס פאַר אַ גוטע און וואוילע מענטשן זענען זיי.
עס האָט דערציילט אַ איד ערשט נעכטן וועגן אַן אַרגענטינער אַרבעטער וואָס אַרבעט מיט אים אַלס אַ שומר אין אַ שולע, וואָס האָט אים געזאָגט: איך וויל צוריקפאָרן קיין אַרגענטינע. האָט ער אים געפרעגט: פאַרוואָס? האָט ער אים געזאָגט: דאָרט זענען די מענטשן אַזוי מענטשליך. דאָרט איז נישטאָ אַזאַ זאַך אַז מ'גייט פאַרביי לעבן דיר און מ'זאָגט נישט שלום עליכם, גוט מאָרגן, וואָס מאַכסטו. דאָ שטיי איך אין בית ספר, עמעצער גייט פאַרביי מיר און פרעגט: זאָג מיר, וואו איז כיתה ג'? איך ענטפער אים "דאָרט" און ער לויפט אַוועק. אָן אַ שלום און אָן אַ דאַנק. די דאָזיגע אויפפירונג געפעלט מיר אינגאַנצן נישט, איך וויל צוריק קיין אַרגענטינע.
האָט אים יענער שומר מצוות'דיגער איד געזאָגט: זאָג מיר, און אויב עס וועט חלילה קומען אַהער אַ מחבל, עס וועט זיין דאָ אַ פיגוע, השם יצילנו, און עפּעס וועט פּאַסירן - וואָס וועט זיין ביי אייך? אַלע אַנטלויפן, קיינער קוקט דיך נישט אָן, יעדער טראַכט בלויז פון זיך אַליין. אָבער אַלע די דאָזיגע דאָ, וואָס זייער באַציאונג צו דיר איז אפשר אַ ביסל גראָב און אפשר זענען זיי נישט גענוג איידל - ער וועט שטאַרבן פאַר דיר, ער וועט מוסר נפש זיין פאַר דיר, ער וועט אַריינגיין אין אַ סכנה דיך צו ראַטעווען. דו ביסט אַ איד, און ער וועט לויפן פאַר דיר. בעת דער גוי - זאָלסט שטאַרבן, וואָס גייט עס אים אָן פון דיר?
אָן אַן עק הערט מען אַזעלכע מעשיות. עס איז געווען אַ שוידערליכע און ציטערדיגע בילד וואָס איז אַרומגעפאָרן איבער דער גאָרער וועלט, אין חוץ לארץ: אַ מענטש איז אַריינגעפאַלן אין די שינעס פון דער אונטערגרונט באַן, וואָס איז טיף איינגעזונקען. מ'הערט די באַן קומען פון ווייטנס, און דער מענטש שרייט, ער פּרובירט אַרויפצוקריכן און גליטשט זיך אויס, ער פּרובירט ווידער און גליטשט זיך אויס, און שרייט מ'זאָל אים ראַטעווען. און מ'זעט אויף די קאַמערעס פופצן מענטשן שטייען דאָרט, און קיינער רירט זיך נישט, אַלע קוקן צו, און טייל נעמען גאָר אַרויס דעם טעלעפאָן און פילמען. און דער מענטש שרייט. און דער סוף איז געווען גאָר נישט קיין אָנגענעמער סוף. איז וואויל און העפליך - אַלץ איז גוט און שיין. לאָמיר זען וואָס וועט זיין ווען עס וועט דיר עפּעס פּאַסירן, צי עמעצער וועט קומען דיר העלפן.
דאָס איז וואָס דער מלבי"ם זאָגט: זאָג נישט אַז אפשר אין פילאָסאָפיע זענען זיי אָנגעקומען צום שקר, אָבער אין בין אדם לחבירו זענען זיי הומאַנע מענטשן, עס גייט זיי אַזוי שטאַרק אָן, זיי פילן אַזוי דעם ווייטאג פון זייערע ברידער - מילא אין מידות איז דאָך דאָ עפּעס אין זיי. זאָגט דער נביא: ניין. "מעשיהם מעשי אוון ופועל חמס בכפיהם", איש את רעהו חיים בלעו. און אויב ער טוט דאָס נישט, איז עס בלויז מחמת נימוס, און דער נימוס איז אויסערווייניגסט. די דייטשן, ווי העפליך זענען זיי געווען: אַ דאַנק, אנטשולדיגט, ביטע. און מיר אַלע ווייסן וואו זיי זענען אָנגעקומען. און וואָס פאַר אַ געפיל זיי האָבן געהאַט צו הינט, ממש צורירנד; עס דאַכט זיך מיר אַז געבעלס האָט געהאַט אַ הונט און אים גערופן "מענטש" - איש, בן אדם. דאָס איז געווען דער נאָמען פונעם הונט. און דאָס זענען מענטשן וואָס האָבן געשיקט מענטשן אין די גאַז-קאַמערן ווי פליגן. אויב אַזוי, איז דאָ נישט בלויז כפירה: וואָס זיי פירן אויס למעשה איז אַ פועל חמס. און אויב דו ווילסט טענה'ן אַז אפשר זענען זיי בלויז כופרים און אין ענינים פון בין אדם לחבירו זענען זיי ערליכע מענטשן - לא מיניה ולא מקצתיה.
צום סך-הכל:
דער נביא הייבט אָן מיטן אָפּוואַרפן צוויי טענות: נישט קיין קוצר יד און נישט קיין כובד אוזן, נאָר אונדזערע עוונות זענען די מחיצה המבדלת און אונדזערע חטאים זענען גורם דעם הסתר פנים - דער עוון, וואָס איז כפירה און אַ פאַרדרייונג פונעם שכל, טיילט אָפּ פון ביידע זייטן, און דער חטא, וואָס איז אַ נאָכשלעפּן זיך נאָך דער תאווה, מאַכט אַז דער אייבערשטער זאָל באַהאַלטן זיין פּנים. און לויטן מהרש"א באַשאַפט דער עוון אַליין אַ מלאך משחית וואָס שטייט און שיידט אָפּ צווישן אונדז און דעם קדוש ברוך הוא. פון דאָ רעכנט דער נביא אויס די חטאים: שפיכות דמים און די פּרטי המעשים פון עוון מיט דער האַנט און מיט די פינגער, שקר אויף די ליפּן און אויך עוולה אין דער אינעווייניגסטער שפּראַך, ביז עס איז מער נישטאָ קיין האָפענונג פאַר קיין תיקון. עס איז נישטאָ ווער עס זאָל מוסר'ן און נישטאָ ווער עס זאָל מתפלל זיין באמת, עס איז נישטאָ קיין דין און נישטאָ קיין אמת, און דאָס שלעכטס ווערט געטאָן מיט אַ חשבון: "הרו עמל והוליד און". צוויי כיתות פון כופרים ווערן דאָ באַשריבן - די וואָס פאַרלאָזן זיך אויף תוהו אָן שום טענה, און די וואָס בויען איינגערעדטע הקדמות וואָס געבערן פאַרדרייטע מסקנות. זייערע תולדות זענען אייער פון אַ צפעוני און זייערע הקדמות זענען שפּינוועבס וואָס זיי אַליין האָבן געוואָבן פון זייער מויל, און דער וואָס עסט פון די מסקנות וועט שטאַרבן, און אפילו דער וואָס רירט בלויז אָן די הקדמות - וועט אים אויסגעפּלאַצט ווערן אַן אפעה. און צום סוף: זייערע געוועבן וועלן זיי נישט העלפן זיך צוצודעקן אין אַ יום רעה, און נאַר זיך נישט איין אַז זייער כפירה באַגרענעצט זיך בלויז צו בין אדם למקום - "מעשיהם מעשי און ופועל חמס בכפיהם".