הקדמה: פון "סור מרע" צום "עשה טוב"
אינעם ערשטן חלק פונעם קאפיטל האט דער נביא געפאדערט פונעם פאלק צו פארריכטן די שלעכטע מעשים: "פַּתֵּחַ חַרְצֻבּוֹת רֶשַׁע, הַתֵּר אֲגֻדּוֹת מוֹטָה, וְשַׁלַּח רְצוּצִים חׇפְשִׁים" - אוועקנעמען דעם עושק און די רשעות. דערנאך האט ער געפאדערט די יסודות'דיגע מדרגה פון צדקה: "פָרֹס לָרָעֵב לַחְמֶךָ, וַעֲנִיִּים מְרוּדִים תָּבִיא בָיִת". פון דא און ווייטער גייט דער נביא ארויף נאך א מדרגה, און מיט דעם באשעפטיגט זיך דער חלק פונעם שיעור: נישט בלויז זיך צוריקהאלטן פון שלעכטס און נישט בלויז יוצא זיין דעם מינימום, נאר צולייגן גוטס מתוך אהבת ה' - און דערנאך, דער סיום פונעם קאפיטל איבער דעם ענין פון קדושת שבת.
"וְתָפֵק לָרָעֵב נַפְשֶׁךָ" - צו געבן נישט נאר ברויט נאר אויך די נפש
וְתָפֵק לָרָעֵב נַפְשֶׁךָ וְנֶפֶשׁ נַעֲנָה תַּשְׂבִּיעַ וְזָרַח בַּחֹשֶׁךְ אוֹרֶךָ וַאֲפֵלָתְךָ כַּצׇּהֳרָיִם׃ (י) - און דו וועסט ארויסגעבן צום הונגעריגן דיין נפש, און א געפלאגטע נפש וועסטו זעטיגן, וועט אויפשיינען אין דער פינסטערניש דיין ליכט, און דיין טונקלקייט וועט זיין ווי דער מיטאג צייט.
זאגט דער מלבי"ם: אלעס וואס איז פריער דערמאנט געווארן איז געקומען אינעם זכות פון "סור מרע". און אויב דו וועסט פרעגן, עס שטייט דאך שוין "פרוס לרעב לחמך" - און דאס איז דאך א פאזיטיווע מצוה פון צדקה? דער ענטפער איז אז יענע נתינה איז בלויז דער מוזנדיגער מינימום; ווער ס'טוט דאס נישט איז פשוט אן אכזר. אלעס וואס איז געזאגט געווארן ביז אהער איז בלויז נישט צו זיין אן אכזר. יעצט אבער רעדט דער נביא פון א גאר אנדערער מדרגה: א מענטש וואס צוליב אהבת ה' טוט ער פיל מער ווי ער איז מחוייב.
מען קען א ווארף טאן פאר א הונגעריגן א שטיקל ברויט. האסטו אים געשפייזט? געשפייזט. האסטו ארויסגעגעבן צו אים דיין נפש? אוודאי נישט - דו האסט אים געוויזן די טיר. עס קען זיין אז ער איז שוין נישט הונגעריג, אבער דו האסט נישט ארויסגעלאזט צו אים דיין נפש, דו האסט דאס נישט געטאן מיט א גאנצן הארצן און מיט א נפש חפצה. אויף דעם זאגט דער נביא: "וְתָפֵק לָרָעֵב נַפְשֶׁךָ" - נישט נאר דאס ברויט זאלסטו אים געבן, נאר אויך דיין נפש.
דער רד"ק טייטשט "תפק לרעב נפשך" - דערפיל זיין רצון, געב ארויס צו אים דיין רצון, אזוי ווי דער לשון "אִם יֵשׁ אֶת נַפְשְׁכֶם" וואס טייטשט אייער רצון. נפש מיינט רצון. דאס הייסט: געב אים מיט א ברייט הארץ און מיט מאיר פנים זיין, ער זאל שפירן אז דו טוסט דאס מיט רצון און מיט שמחה, און נישט ווי איינער וואס פרובירט פשוט פטור צו ווערן פון אים.
און נישט נאר דאס, נאר "וְנֶפֶשׁ נַעֲנָה תַּשְׂבִּיעַ". צו זעטיגן א מענטש אין זיין קערפער איז פשוט - מען גיט אים א שטיק ברויט און מען זעטיגט אים. אבער צו זעטיגן זיין נפש? א צובראכענער מענטש, וואס גייט דורך נפשי'דיגע שוועריקייטן, ליידט פון אלערליי ענינים - מיט וואס וועסטו אים אויפראמען? אויף דעם שטייט: א געפלאגטע נפש, זעטיג איר מיט ווערטער פון טרייסט. און ענליך צו דעם האבן חז"ל געדרש'נט אויפן פסוק "חַכְלִילִי עֵינַיִם מִיָּיִן וּלְבֶן שִׁנַּיִם מֵחָלָב": גרויס איז דער וואס מאכט ווייס די ציין פאר זיין חבר - וואס ברענגט ארויף אויף זיין פנים א שמייכל - מער ווי דער וואס גיט אים צו טרינקען מילך. דאס איז דאך א פיל העכערע מדרגה: נישט בלויז זיין קערפער זעטיגסטו, נאר אויך זיין נפש.
א שכר העכער דעם טבע: "וְזָרַח בַּחֹשֶׁךְ אוֹרֶךָ"
און אויב דו וועסט אזוי טאן - זאלסטו וויסן אז דער שכר איז פיל גרעסער. פריער איז געזאגט געווארן "אָז יִבָּקַע כַּשַּׁחַר אוֹרֶךָ", און דא שטייט "וְזָרַח בַּחֹשֶׁךְ אוֹרֶךָ". וואס איז דער חילוק? דער שחר שיינט אויף צוביסלעך, בהדרגה. אבער א זריחה איז אויף איינמאל: ס'איז געווען פינסטער - און פלוצים שיינט אויף דיין ליכט.
און נאך א חילוק: "יבקע כשחר" איז ביים סוף פונעם נאכט, דאס הייסט ווען א מענטש דערנענטערט זיך שוין צום סוף פון זיין לעבן קומט זיין הצלחה, און דעמאלט לייכט אים אויף דאס ליכט לאנגזאם. אבער דא שטייט "וזרח בחושך" - נאך אינמיטן דער פינסטערניש, ווען א מענטש שטייט אינמיטן זיין לעבן, וועט אים פלוצים אויפשיינען א גרויס ליכט.
און נישט נאר דאס, נאר "וַאֲפֵלָתְךָ כַּצׇּהֳרָיִם". אפילה איז שטארקער פון חושך - "יִקָּחֵהוּ אֹפֶל". זאגט דער נביא: אפילו די דאזיגע טונקלקייט וועט דיר לייכטן, און נישט בלויז ווי דאס ליכט פון עלות השחר, נאר אזוי ווי די ליכטיגקייט פון מיטאג. קומט אויס אז די זריחה וועט נישט זיין אויף א נאטירלעכן אופן נאר בדרך נס. און דאס איז דער גאנצער יסוד: אויב דו טוסט מער ווי די פארלאנגטע מאס - זעסטו ישועות העכער דעם טבע, אויף א ניסימ'דיגן וועג און נישט לויטן סדר הטבע.
"וְנָחֲךָ ה' תָּמִיד" - די הנהגה, די נפש און דער גוף
וְנָחֲךָ יְהֹוָה תָּמִיד וְהִשְׂבִּיעַ בְּצַחְצָחוֹת נַפְשֶׁךָ וְעַצְמֹתֶיךָ יַחֲלִיץ וְהָיִיתָ כְּגַן רָוֶה וּכְמוֹצָא מַיִם אֲשֶׁר לֹא יְכַזְּבוּ מֵימָיו׃ (יא) - און דער אייבערשטער וועט דיך שטענדיג פירן, און ער וועט זעטיגן דיין נפש מיט לויטערער ליכטיגקייט, און דיינע ביינער וועט ער שטארקן, און דו וועסט זיין ווי א באוואסערטער גארטן און ווי א קוואל פון וואסער וואס זיינע וואסערן הערן קיינמאל נישט אויף. (יא)
"ונחך ה'" - זאגט דער רד"ק, אזוי ווי דער לשון פון "נְחֵנִי ה' בְּצִדְקָתֶךָ": דער קדוש ברוך הוא וועט אכטונג געבן אויף דיר און דיך פירן אין אלע דיינע מעשים. דער רבונו של עולם איז דיין מנהיג, דיין שטענדיגער באגלייטער, תמיד.
"וְהִשְׂבִּיעַ בְּצַחְצָחוֹת נַפְשֶׁךָ" - לויטן רד"ק און אויך רש"י, איז "צחצחות" א לשון פון דארשט. אבער דער מלבי"ם טייטשט אנדערש: א לשון פונעם קלארן און אויסגעלייטערטן שיין, אור הצח והמצוחצח. דאס זענען אויסדרוקן וואס ווערן אסאך געברענגט אין די הייליגע ספרים, און די כוונה איז אויפן אור העליון, דאס ריינע, זויבערע און קלארע ליכט, אין די העכסטע מדרגות וואס מען קען זיך נאר פארשטעלן.
און פארוואס באשרייבט מען בכלל די רוחניות'דיגע ענינים מיט א לשון פון ליכט? ווייל מיר האבן דאך נישט קיין שום מושג אין ענינים פון רוחניות. אויב מען וואלט אונז געזאגט אז א שפע גייט אראפ און באאיינפלוסט פון איין מדה צו דער צווייטער און פון איין ספירה צו דער צווייטער, וואלטן מיר בכלל נישט פארשטאנען פון וואס מען רעדט; דעריבער זאגט מען אונז אז עס "שיינט אין אים", דאס הייסט אז עס ווערט געגעבן א שפע פון איין זאך צום צווייטן, ווייל ליכט איז די העכסטע גשמיות'דיגע דרגה וואס מיר זענען ביכולת צו באגרייפן. נאר מען האט שוין געווארנט אין די הייליגע ספרים אז חלילה זאל מען זיך נישט פארשטעלן אן עכטע ליכט, ווייל ליכט איז אויך א גשמיות'דיגע זאך: מען קען עס מעסטן, און היינט זענען דא כלים וואס מעסטן די שטארקייט פונעם ליכט מיט גרויס פינקטליכקייט און לויט דעם שטעלט מען צו באלייכטונג פאר פארשידענע ערטער. און ווען עס קומט צו רוחניות טאר מען חלילה נישט פארגשמי'ן, און דערפאר איז יעדער לשון פון "אור" נישט מער ווי א משל. קומט אויס אז "צחצחות" מיינט די העכסטע רוחניות'דיגע מדרגה, דער אור הצח והמצוחצח - און דאס אלעס פארוואס? ווייל דו האסט אויך געטון העכער און ווייטער: "תפק לרעב נפשך", "נפש נענה תשביע".
קעגן דער שלמות פונעם גוף שטייט "וְעַצְמֹתֶיךָ יַחֲלִיץ" - דו וועסט האבן כח אזוי ווי א באוואסערטער גארטן. פונקט ווי אין א באוואסערטן גארטן וואקסט דער קערפער פון די ביימער, די ווארצלען און די פלאנצן מיט פולער פרישקייט, אזוי וועלן דיינע ביינער בלייבן יונג: זיי וועלן נישט פארפאלן ווערן און נישט אויסגעטריקנט ווערן, נאר אפילו א מענטש פון ניינציג יאר וועט שפרינגען ווי א הערש.
און קעגן דער הצלחה פון דער נפש שטייט "וּכְמוֹצָא מַיִם אֲשֶׁר לֹא יְכַזְּבוּ מֵימָיו" - א קוואל פון וואסער וואס מען שעפט פון אים מיט שמחה. און וואסער איז דאך א בחינה פון תורה: "הוֹי כָּל צָמֵא לְכוּ לַמַּיִם", און אין מים אלא תורה. פונקט ווי וואסער פליסט נאר צו א נידעריג פלאץ, אזוי אויך רוהט די תורה אויף ווער עס איז אן עניו. דאס וואסער קומט מרמז זיין אויף דער תורה, און דערפאר איז די הצלחה פון דער נפש ווי א קוואל וואסער: דו וועסט פארשפרייטן דיין חכמה פאר פילע מענטשן און אלע וועלן קומען שעפן דערפון, און דיין קוואל וועט קיינמאל נישט אנטוישן, נאר ער וועט געבן און צוגעבן און משפיע זיין.
"וּבָנוּ מִמְּךָ חׇרְבוֹת עוֹלָם" - ווער בויט באמת די וועלט
וּבָנוּ מִמְּךָ חׇרְבוֹת עוֹלָם מוֹסְדֵי דוֹר־וָדוֹר תְּקוֹמֵם וְקֹרָא לְךָ גֹּדֵר פֶּרֶץ מְשֹׁבֵב נְתִיבוֹת לָשָׁבֶת׃ (יב) - און פון דיר וועט מען אויפבויען די אלטע חורבות, די יסודות פון דורות וועסטו אויפשטעלן, און מען וועט דיך רופן א פארצוימער פון בראך, א צוריקקערער פון וועגן צו באזעצן. (יב)
זאגט דער רד"ק: פונקט ווי שלעכטע מעשים לייגן חרוב די ערד, אזוי אויך א מענטש וואס טוט מעשים טובים ווערט אנגערופן א בויער פון דער ערד. און דאס איז דער טייטש פון "אל תקרי בָּנַיִךְ אלא בּוֹנַיִךְ".
האט ר' יענקעלע גאלינסקי דערציילט: ער איז אמאל געווען אין חוץ לארץ ביי א חתונה פון א ישיבה-בחור, א מתמיד, א בן תורה און א ירא שמים. איז דארט געווען א חשוב'ער גאסט, א בעל ממון און זייער אן אנגעזעענער מענטש, און ער פרעגט: מיט וואס געשעפטיגט זיך דער בחור, וואס זענען זיינע הכנסות? אין אמעריקע מעסט מען א מענטש לויט וויפיל ער מאכט א יאר, און דאס שטעלט אלעס פעסט - צי דו ביסט עפעס, צי דו ביסט סתם א נול. רעד מיט אים פון צוויי הונדערט טויזנט דאלאר א יאר, הייבט מען שוין אן צוהערן און זיך רעכענען; זאג אים אז דו לעבסט פון צוואנציג טויזנט דאלאר א יאר - קוקט ער דיך אפילו נישט אן. "צייט איז געלט", און אלעס ווערט געמאסטן אין געלט.
איין רב פלעגט מאכן קורצע נסיעות אהין און גלייך צוריקקומען, ווייל ער האט געזאגט אז ער קען נישט פארנעמען די אמעריקאנער גשמיות, וואס מען מעסט אלעס אין געלט: וויפיל ביסטו ווערט, ווער ביסטו, וואס ביסטו. אמאל האט מען דערציילט פאר א קרובה וועגן א משפחה-מיטגליד וואס האט חתונה געהאט, און זי האט באלד געזאגט: יא, איך האב אים געזען, באמת אן איידעלער יונגערמאן, אבער עס קוקט מיר נישט אויס אז ער וועט קענען מאכן געלט. ער וועט דאך דארפן שפייזן א משפחה, און ער איז עפעס א ביסל א תמימות'דיגער טיפ. דאס איז דער מאסשטאב. א בן תורה, אן אברך, א ירא שמים, בעל מידות טובות - אלעס איז גוט און שיין, אבער געלט וועט ער קענען מאכן? דאס איז דער עגל הזהב.
אויף יעדן פאל, ביי יענער חתונה האט דער מענטש געפרעגט: וויפיל מאכט ער א יאר, מיט וואס פארנעמט ער זיך? האט אים רבי יענקל'ע געזאגט: דאס איז א גרויסער קבלן! דער מענטש האט זיך שטארק באגייסטערט און געקוקט מיט אפשעצונג. שפעטער איז דער פאטער פונעם חתן צוגעגאנגען צו אים און געפרעגט: וואס האסטו אים דערציילט אז ער איז א קבלן, וואס פאר א קבלן? האט ער אים געענטפערט: דיין זון איז דאך א תלמיד חכם, "אל תקרי בניך אלא בוניך". ווער בויט די וועלט - דער קבלן בויט די וועלט? תלמידי חכמים זענען די וואס בויען די וועלט. א גרויסער קבלן איז דיין זון! ביי יעדן איינעם איז דער באגריף "גדול" עפעס אנדערש, אבער מען דארף וויסן ווער עס זענען די אמת'ע בויערס.
אויב אזוי, חרוב'ן די שלעכטע מעשים די וועלט, און די גוטע מעשים באזעצן איר. אין דעם מאמענט וואס דו נעמסט אוועק די רשעות און שטעלסט אויף חסד - "ובנו ממך חרבות עולם": דאס וואס איז געווען לאנגע יארן חרוב מחמת דער רשעות און אומיושר, וועט אנהייבן געבויט צו ווערן. "מוסדי דור ודור תקומם" - די יסודות וואס זענען שוין איינגעפאלן פון דורי דורות, וועסטו מיט דיינע גוטע מעשים אויפשטעלן און דערהויבן. "וקורא לך גודר פרץ" - אז מיט דיינע גוטע מעשים און דעם חסד וואס דו האסט געטאן, האסטו פארצוימט און פארריכט אלע פרצות און קלקולים.
"מְשֹׁבֵב נְתִיבוֹת לָשָׁבֶת" - צוויי פירושים
ווען דאס לאנד איז חרוב, זענען אויך די וועגן חרוב - נישט ווייל עס שנייט, נאר ווייל עס דרייען זיך רויבערס (ליסטים), מענטשן גייען שוין מער נישט אויף די וועגן, דאס ארט איז געפערליך און ס'איז נישטא ווער ס'זאל זיך אפגעבן צו פארריכטן יענע פלעצער. און דאס איז "דַּרְכֵי צִיּוֹן אֲבֵלוֹת מִבְּלִי בָּאֵי מוֹעֵד". און ווען מען טוט מעשים פון חסד, מען פארבעסערט די הנהגה און די הערשאפט, און עס ווערט א מלכות של חסד וואס שפעט גוטס - ביסטו משובב נתיבות לשבת, אז די וועגן ווערן צוריק ראוי צו באנוצן און מען קען ווידער דורך זיי דורכגיין.
און דער תרגום יונתן טייטשט: "ויקרון לך מקום ארח תקנא, מתיב רשיעיא לאורייתא". לויט זיין פשט רעדט דער פסוק וועגן די רשעים, און דער לשון "משובב" איז ווי "שׁוּבוּ בָּנִים שׁוֹבָבִים" - קינדער וואס זענען פארפארן פון דרך הישר, און דו ברענגסט זיי צוריק צום גלייכן וועג. לויט דעם זענען די נתיבות א משל, און וויאזוי ביסטו זיי משובב? דורך די חסדים וואס דו טוסט, דורך דעם וואס דו ביסט נוצבאר און גיבסט פאר אנדערע - מיט דעם ווערסטו אנגערופן א משיב רשעים צום דרך הישר.
און דער מלבי"ם רעדט וועגן דעם בעל חסד און פארריכטן זיינע וועגן. מיר האבן געזען די דרגות: צום ערשט "סור מרע" - "פתח חרצובות רשע, התר אגודות מוטה, ושלח רצוצים חופשים, וכל מוטה תנתקו". דערנאך א מדרגה פון סור מרע אינעם זין פון זיך נישט מתאכזר זיין - "פרוס לרעב לחמך, עניים מרודים תביא בית, כי תראה ערום וכיסיתו". און נאכדעם די הויכע מדרגה, "עשה טוב" - "ותפק לרעב נפשך", אז דו זאלסט אים געבן בנפש חפצה און מיט שמחה. און אויב דו טוסט אזוי, וועסטו דורך דעם אויך צוריקברענגען רשעים צום דרך הישר, און דורך דעם וועסטו פארריכטן די חורבות.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז "חרבות עולם" מיינט נישט חורבות אין גשמיות'דיגן זין, נאר דעם חורבן פון די דעות: פארדארבענע השקפות (דעות נפסדות), פארדרייטע דעות, דעות פון עבודה זרה און פון כפירה - און דו וועסט פארריכטן די חרוב'ע און צעבראכענע דעות וואס זענען שוין פון תמיד אן. און אזוי אויך "מוסדי דור ודור תקומם" גייט ארויף אויף דער השקפה: אז דורך דיר וועלן געגרינדעט ווערן פעסטע יסודות אין יעדן דור און דור, אין דת, אין אמונה, אין השקפה און אין הנהגה.
דער קלארסטער משל דערויף אינעם לעצטן דור איז דער חזון איש. דער חרדי'שער ציבור איז געווען אין שפל המדרגה איידער דער חזון איש האט אנגעהויבן צונויפנעמען די חורבות און באשאפן אן ארגאניזירטע און מסודר'דיגע מחנה, וואו די השקפה איז קלאר, די אמונה איז גאנץ און תמימות'דיג, און די יסודות הדת זענען שארף אויסגעקריצט. פרעגט מענטשן פון מיט זעכציג און זיבעציג יאר צוריק, וועלן זיי אייך זאגן אז עס איז נישט געווען אזוי קלאר ווי היינט ווער עס איז א שומר מצוות און ווער עס איז ווייט פון מצוות; עס איז נישט געווען קלאר ווי קארופטירט עס איז "כוחי ועוצם ידי"; עס איז נישט געווען קלאר אז דער שטעג וואס א מענטש דארף גיין איז נאר דער דרך התורה. די השקפה איז געווען גאר צומישט. מען זעט בילדער פון חרדי'שע אידן פון מיט זעכציג און זיבעציג יאר צוריק, מענטשן וואס זענען בכלל נישט געווען קיין פארדארבענע, און פונדעסטוועגן איז די קליידונג געווען אזא וואס מען שטוינט וויאזוי זיי זענען אזוי געגאנגען - ווייל די השקפה איז נישט געווען קלאר. און דער וואס האט באוויזן צו פאראייניגן און שטארקן דעם ציבור אין עניין פון שמירת שמיטה, אין שטיין פעסט אויף די יסודות פון אידישקייט, און דער וואס האט געזאגט אין יענער צייט אז מען דארף מוסר נפש זיין אויפן עניין פון גיוס בנות - דאס איז געווען דער חזון איש. און ווען בן גוריון האט איינגעזען אז אלעס וואס ער וועט טאן וועט גארנישט העלפן אויב דער חזון איש וועט זאגן פארקערט, האט ער געבעטן זיך צו טרעפן מיט אים, ווייל ער האט פארשטאנען אז איין ווארט זיינס און דער גאנצער ציבור פאלגט עס. זעט מען דאך אז איין מענטש קען פארריכטן אלטע חורבות - שלעכטע אמונות, דעות און מעשים נפסדים - און אויך אויפשטעלן מוסדי דור ודור, אויפבויען די פאסיגע הנהגה פארן ציבור יראי ה'.
און לויט דעם פארטייטשט זיך דער סוף פונעם פסוק: קעגן די "חרבות עולם" וואס דו האסט פארראכטן, דאס הייסט פארדארבענע אמונות און דעות, וועט מען דיר רופן "גודר פרץ" - ווייל דו צוימסט אפ די פרצות. און קעגן "מוסדי דור ודור תקומם", וואס גייט אויף דער צוקונפט, אז דו בויסט פעסטע יסודות אין דת, אין אמונה און אין השקפה - ווערסטו אנגערופן "משובב נתיבות לשבת", אז דורך די וועגן וואס דו האסט אויסגעגליכן וועט זיין א פאסיגער, ערליכער און ריכטיגער ישוב, על פי דרך ה' און מיט א ריינער און הייליגער השקפה.
"אִם תָּשִׁיב מִשַּׁבָּת רַגְלֶךָ"
אִם־תָּשִׁיב מִשַּׁבָּת רַגְלֶךָ עֲשׂוֹת חֲפָצֶךָ בְּיוֹם קׇדְשִׁי וְקָרָאתָ לַשַּׁבָּת עֹנֶג לִקְדוֹשׁ יְהֹוָה מְכֻבָּד וְכִבַּדְתּוֹ מֵעֲשׂוֹת דְּרָכֶיךָ מִמְּצוֹא חֶפְצְךָ וְדַבֵּר דָּבָר׃ (יג) - אויב דו וועסט צוריקהאלטן דיין פוס וועגן שבת, פון טאן דיינע באדערפענישן אויף מיין הייליגן טאג, און דו וועסט רופן דעם שבת אן עונג, צום הייליגן פון גאט מכובד, און דו וועסט אים מכבד זיין פון טאן דיינע וועגן, פון נאכגיין דיינע געשעפטן און רעדן פוסטע רייד.
און דרך אגב, דארף מען מדייק זיין ביים ליינען דאס ווארט "חֲפָצֶךָ" אינעם פסוק, וואס פילע ליינען עס שלא כדין.
דער רד"ק טײַטשט "אם תשיב משבת רגלך" - אַז מען זאָל נישט גיין מחוץ לתחום. און לכאורה פֿאַרוואָס שטייט דאָס לשון "תשיב"? השבה זאָגט מען דאָך אויף עפּעס וואָס איז שוין געגאַנגען און מען ברענגט עס צוריק, בשעת דאָ רעדט מען דאָך בכלל נישט צו גיין! נאָר ער וויל דערמיט זאָגן: אַפֿילו אויב דו ביסט שוין אַרויס אויפֿן וועג, און אינמיטן האָסטו זיך דערמאַנט אַז הײַנט איז שבת - זאָלסטו אומקערן דײַנע פֿיס צוריק צו דײַן שטוב, לכבוד שבת. און אויב אויף דער הליכה אַליין האָב איך דיר געהייסן צוריקקומען, אַ קל וחומר "עשות חפצך" - דאָס זענען די מלאכות וואָס מען איז דערויף חייב מיתה, וואָס זיכער וועסטו זיך פֿון זיי אָפּהאַלטן. און נישט בלויז דאָס, נאָר "ביום קדשי" - וואָס איך האָב אים געהייליקט, ווי עס שטייט "ויקדש אותו", אַז זײַן קדושה קומט פֿון מיר און איך האָב אים אָפּגעזונדערט פֿון די איבעריקע טעג.
שלש סעודות און אַ שינוי פֿון אַ וואָכנטאָג
חז"ל האָבן אונדז מתקן געווען דרײַ סעודות אום שבת, ווײַל זייער שטייגער אין די וואָכנטעג איז געווען צו עסן בלויז שחרית און ערבית. נישט אַזוי ווי הײַנט, ווען אַ מענטש וואַשט זיך די הענט אינדערפֿרי און בענטשט בײַנאַכט פֿאַר "המפיל", און דורכאויס דעם גאַנצן טאָג הערט ער נישט אויף צו כאַפּן און נאַשן, און עס איז בײַ אים גאָרנישט דאָ קיין מסודר'דיגע סעודות. אַמאָל פֿלעגט זײַן אַ פֿרישטיק און אַ נאַכטמאָל, און דאָס איז עס - און דאָס איז אויך כנגד תמיד של שחר און תמיד של בין הערביים. לעומת זה אום שבת האָט די תורה געוואָלט אַז אַ מענטש זאָל האָבן דרײַ סעודות, און דעמאָלט איז ניכר דער שינוי פֿון אַ וואָכנטאָג.
און דער וואָס עסט סײַ ווי סײַ עטלעכע סעודות אויך אין אַ וואָכנטאָג, מיט וואָס וועט עס בײַ אים זײַן ניכר? זאָגן חז"ל אַז ער זאָל ענדערן דעם טיב פֿון זײַן מאכל; און אויב ער עסט ממילא אויך אין דער וואָך ברבורים אבוסים, זאָל ער צוגעבן אַ באַזונדערן מאכל לכבוד שבת, כּדי עס זאָל זײַן אַן אונטערשייד. און דורך דעם דאָזיקן שינוי וועלן מיר געדענקען אַז אויף דעם טאָג האָט דער אויבערשטער גערוט פֿון זײַן מלאכה בײַם באַשאַפֿן די וועלט, וואָס ער האָט באַנײַט די וועלט יש מאין און אויף דעם טאָג גערוט. דער ציל איז דעריבער, אַז דורך די שינויים וואָס מען מאַכט אין דעם טאָג זאָל איך מְעַנֵּג זײַן מײַן נפש און געדענקען אַז שבת ה' ונח.
"וקראת לשבת עונג" - אַזוי ווי "מקרא קודש": אַ טאָג וואָס מען רופֿט אים אויס און מען מייחד אים פֿאַר ענינים פֿון עונג און פֿאַר ענינים פֿון קדושה.
"לִקְדוֹשׁ ה' מְכֻבָּד" - יום הכיפורים
חז"ל דרש'ענען אַז דאָס לשון "לקדוש ה' מכובד" גייט אַרויף אויף יום הכיפורים. וואָרום עס שטייט דאָך שוין "תשיב משבת רגלך" און "וקראת לשבת עונג", וואָס איז דאָ צוגעקומען? נאָר עס איז פֿאַראַן אַ טאָג וואָס מען קען אים נישט רופֿן קיין עונג דורך אכילה ושתיה - דאָס איז יום הכיפורים, שבת שבתון. און אין אים קען מען דאָך נישט זאָגן "וקראת לשבת עונג", וואָס זאָל מען דעריבער טאָן אין אים? "לקדוש ה' מכובד" - כבדהו בכסות נקייה, באַער אים מיט ריינע בגדים. דערפֿאַר זאָגט מען נישט אום יום הכיפורים, כאָטש עס איז אַ יום הדין און אַ טאָג פֿון סליחה וכפרה, אַז מען זאָל קומען מיט פּשוט'ע און דערנידערטע בגדים, נאָר מיט מכובד'יקע בגדים; טאַקע נישט גאָר פּראַכטפֿולע, אָבער מכובד'יקע. ווײַל דער יסוד איז איינער: צו מכבד זײַן דעם טאָג, און דעם דאָזיקן טאָג איז מען מכבד מיט ריינע קליידער און נישט מיט עסן און טרינקען. און אַזוי אויך שטייט אַז מען זאָל דעקן דעם טיש - און היות מען קען אים נישט דעקן מיט מאכלים, לייגט מען אַרויף אַ ריינע טישטוך און מען לייגט אַרויף ספֿרים, כּדי עס זאָל זײַן ניכר אַז דאָס איז נישט נאָך אַ געוויינטלעכער טאָג. אויב מען זעט דעם טיש אַזוי ווי אין אַ וואָכנטאָג איז נישט ניכר אויף אים די קדושת היום, אָבער ווען מען שפּרייט אויס אַ ריינע טישטוך איז ניכר די קדושה פֿון יום הכיפורים.
"וְכִבַּדְתּוֹ מֵעֲשׂוֹת דְּרָכֶיךָ"
וואָס איז דער נאָכפֿאָלגנדיקער כבוד וואָס ווערט דאָ דערמאָנט? אַז דו זאָלסט נישט טאָן קיין מלאכות. אין אַ וואָכנטאָג טו איך מלאכות און אום שבת רו איך פֿון זיי - דאָס איז דער כבוד. און פֿאַר וואָס פֿעלט דאָס אויס? זאָגט דער רמב"ם: עס זענען דאָ מענטשן וואָס אַלע זייערע טעג זענען ווי ימים טובים. סײַ אין אַ וואָכנטאָג עסט ער ווי אויף אַ יום טוב, און סײַ אין אַ וואָכנטאָג טוט ער זיך אָן פֿאָרנעם און גייט נישט געוויינטלעך. אַזאַ מענטש, מיט וואָס וועט דער שבת בײַ אים זײַן ניכר? אַלץ זעט דאָך בײַ אים אויס פּונקט ווי אין אַ וואָכנטאָג! דערפֿאַר האָט מען פֿאַרווערט טלטול מוקצה און מלאכות און אַלע מיני זאַכן דורך וועלכע ער וועט זיך דערמאַנען: הײַנט איז שבת! דאָס עסן איז באַזונדער? איך עס דאָך אַזוי אויך אין דער וואָך. די קליידער? איך גיי דאָך אַזוי אָנגעטאָן אויך אין דער וואָך. אָבער פֿאַרזיכטיק מיט מוקצה: קיין פֿעדער טאָרסטו נישט טראָגן, קיין עלעקטרישן מכשיר טאָרסטו נישט טראָגן, אַ האַמער טאָרסטו נישט טראָגן - הײַנט איז שבת! און דורך דעם וועט דער מענטש זיך דערמאַנען אין דער קדושת השבת.
"דרכיך" מיינט די זאַכן אין וועלכע דו ביסט געוואוינט אין דער וואָך. און חז"ל דרש'ענען: דרכיך - דײַן מנהג, שלא יהא מנהגך של שבת כמנהגו של חול. "וכיבדתו" - שלא יהא מלבושך של שבת כמלבושך של חול. און אויב ער איז אַן אָרימאַן וואָס האָט בלויז איין בגד, ברענגט די גמרא אַז אין דער וואָך פֿלעגט מען אונטערקנעפּלען דאָס קלייד כּדי ער זאָל קענען גיין דערין און עס זאָל נישט צעריסן ווערן, און אום שבת פֿלעגט מען עס אַראָפּלאָזן און עפֿענען די פֿאַלדן - און כאָטש די צורה פֿונעם בגד איז געבליבן ווי אין דער וואָך, מאַכט דאָס אַליין וואָס מען עפֿנט עס אַן היכר און אַ שינוי פֿון די וואָכנטעג. און נאָך האָבן זיי געדרש'נט: שלא יהא הילוכך של שבת כהילוכך של חול - אין דער וואָך מעג מען לויפֿן און אום שבת טאָר מען נישט לויפֿן; און שלא יהא מאכלך ומשתך של שבת כשל חול. און מעגלעך אַז אויך אַ שינוי אין דער צײַט פֿונעם עסן, פֿריִער אָדער שפּעטער און נישט עסן אין די זעלבע שעה'ן ווי מען איז געוואוינט אין דער וואָך, ווערט גערעכנט פֿאַר אַ שינוי.
"מִמְּצוֹא חֶפְצְךָ" - דיבורי חול
חז"ל דרש'ענען "ממצוא חפצך" - אין רייד. וואָרום עס שטייט דאָך שוין "וכיבדתו מעשות דרכיך", און וואָס איז דער חילוק צווישן דרכיך צו חפציך? נאָר אַז מען טאָר נישט רעדן אום שבת פֿון ענינים פֿון חול. עס איז פֿאַרווערט פֿאַר אַ מענטש צו זאָגן אום שבת: דאָ איז פֿאַרבליבן אַ פּראָבלעם, זונטיק וועל איך ברענגען אַ בעל מלאכה וואָס זאָל דאָס פֿאַרריכטן און פֿאַרמאַכן; מען זעט אַז עס רעגנט, זונטיק וועל איך ברענגען עמעצן וואָס זאָל דאָס פֿאַרפּאַקן. אַזעלכע זאַכן טאָר מען נישט זאָגן. און וואָס מעג מען יאָ? "איך האָב געברענגט אַ בעל מלאכה און ער האָט מיר דאָ פֿאַרמאַכט" - און מען מעג אַפֿילו זאָגן וויפֿל עס האָט געקאָסט, אויב עס איז נישטאָ אין דעם קיין נפקא מינה פֿאַר יענעם. אויב מען האָט שוין געענדיקט דעם חשבון און עס איז נישטאָ קיין נפקא מינה פֿאַר קיינעם, מעג מען זאָגן: איך האָב דאָ רענאָווירט און עס האָט מיר געקאָסט צוואַנציק טויזנט שקל. אָבער אויב מען האַלט נאָך אינמיטן חשבון, אָדער יענער וויל טאָן אַן ענלעכע אַרבעט און ער פֿרעגט וויפֿל עס האָט געקאָסט ווײַל ער האָט פֿון דעם אַ נפקא מינה אויף ווײַטער - איז דאָס שוין פֿאַרווערט.
און נאך דרש'ענען חז"ל: "חפצך" - דיינע אייגענע געברויכן זענען אסור, אבער נישט חפצי שמים; חפצי שמים זענען מותר. און דערפאר פסק'נט מען צדקה שבת, און מען מאכט שידוכים פאר קליינע קינדער צו אירוסין, מען מאכט שידוכים פאר די טעכטער, און א קינד אים צו לערנען תורה אדער אים צו לערנען אן אומנות. דאס הייסט, אויב מען זעט דעם טישלער אין בית המדרש, מעג מען אים זאגן: ביסטו גרייט אנצונעמען מיין זון ביי דיר אלס לערן-אינגל זונטאג? און זאלסט נישט שטוינען אז מען רעדט אזוי שבת - די גמרא זאגט דאך אז ס'איז דא א מצוה אים צו לערנען אן אומנות. אין יענע צייטן איז נישט געווען קיין שולע און קיין ישיבה, און מען פלעגט שיקן לערנען א האנט-ווערק, און דאס איז פאררעכנט געווארן פאר א מצוה. און היינט מעג מען רעדן וועגן מסדר זיין א ישיבה, רעדן מיטן ראש ישיבה, אדער רעדן מיט אן אברך אז ער זאל קומען אין א וואכנטאג לערנען מיטן זון - דאס אלעס זענען מותר'דיגע זאכן, ווייל עס זענען מעשים פון א מצוה. און "תינוק" דא מיינט נישט א קינד פון איין יאר, נאר א קינד פאר דער בר מצוה.
און פארוואס איז דא א מצוה אים צו לערנען אן אומנות? זאגן חז"ל: כדי ער זאל נישט ווערן קיין גנב און א מלסטם את הבריות. נאר היינט איז דא א גרויסער שאנס אז אויב מען לערנט אים אן אומנות אנשטאט אים צו שיקן אין ישיבה - וועט ער דוקא יא ווערן א גנב און א מלסטם את הבריות. נישט אז ער וועט גיין איינברעכן הייזער אדער בארויבן בענק, נאר אין זיין מלאכה וועט ער בארויבן די מענטשן: ער וועט געבן איין פרייז און דערנאך בעטן דאפלט, "די פאנעלן זענען נישט געווען אריינגערעכנט", די פלאכן יא אבער די לייסטלעך נישט, און אלע שטיקעס וואס יעדער פון אונז קען. אן קיין לימוד מוסר, אן תורה און אן יראת שמים, וועט ער אין דער מלאכה וואס ער האט געלערנט בארויבן די מענטשן - און אלעס שיין און גלאט, רויבעריי מיט דער הסכמה פון געזעץ.
"וְדַבֵּר דָּבָר"
דערפון דרש'ענען חז"ל: אז דיין רעדן אום שבת זאל נישט זיין ווי דיין רעדן אין דער וואך, מען זאל רעדן שבת בנחת און ווייניגער מאכן אין דיבורים. און די גמרא דערציילט אויף רבי שמעון בר יוחאי, אז ער האט געהאט אן אלטע מוטער און אמאל פלעגט זי רעדן אסאך שבת, און ער פלעגט איר זאגן: מאמע, שבת היום - ער האט איר מרמז געווען נישט צו רעדן צופיל. און בפרט רשב"י, וואס ער אליין איז א בחינה פון שבת ווי ס'שטייט אין זוהר, פלעגט זייער מקפיד זיין אויף די ענינים.
און אזוי שטייט אויך אויפן הייליגן אריז"ל אז שבת פלעגט ער נישט רעדן אין קיין שום פרעמדע שפראך נאר בלויז בלשון הקודש. און ער איז דאך אויפגעוואקסן אין מצרים, און ווי באקאנט האט מען אין חוץ לארץ גערעדט אין עיראק און תימן אראביש, און אין די אשכנזישע לענדער אידיש; אין ערגעץ האט מען נישט גערעדט לשון הקודש אלס א גערעדטע שפראך, און ערשט ווען מען איז געקומען אהער קיין ארץ ישראל האט מען אנגעהויבן רעדן די העברעאישע שפראך, א שפראך וואס איז נאנט צו לשון הקודש (נאנט, ווייל ס'איז דא דערין אסאך שיבושים). און מען זאגט אז ס'איז דא א מעלה אין דעם ענין, אז דער מענטש זאל ענדערן זיין דיבור שבת פון זיין דיבור אין די וואכן-טעג.
נאך דרש'ענען חז"ל פון "ודבר דבר": רעדן איז אסור אבער טראכטן איז מותר. און וואס מיינט דאס? ווען די זאך איז נישט דערקענט - איז עס מותר. א מענטש זיצט ביי זיך אינדערהיים און קוקט אויפן דאך וואס רינט און טראכט ביי זיך: דא וועל איך צוברעכן, פון דארט וועל איך אריבערפירן, אזוי וועל איך עס פארשטאפן - דאס אלעס איז צווישן זיך און זיך, און עס איז מותר, ווייל מען דערקענט עס נישט. אבער אויב מען שטייט אינדרויסן אינמיטן א רענאוואציע און קוקט אויף דער ארבעט, און יעדער זעט אז ער פלאנעוועט וואס צו טאן - דאן איז עס שוין ניכר. און וויפיל מענטשן מאכן א טעות דערין: א מענטש בויט א הויז, און ווען האט ער צייט מיט זיין ווייב? שבת. און ער גייט מיט איר שפאצירן אין דער ווילא וואס ער בויט - דא וועט זיין די קיך, דא וועט זיין דאס, די וואך האט מען פארענדיגט יענץ. דאס איז אן איסור גמור, ווייל מען דערקענט קלאר אז די גאנצע באשעפטיגונג איז מיט עניני מלאכה. און אויפן זעלבן אופן האבן חז"ל געזאגט אז עס איז אסור פאר א מענטש ארומצוגיין שפאצירן אין זיין פעלד און אין זיינע גיטער אום שבת: ער גייט און קוקט - דא דארף מען מער באוואסערן, דא דארף מען אפשניידן; ווייל אויב נישט, פארוואס גייסטו און באטראכסט דארט? דערפאר איז דער גאנצער היתר נאר אינדערהיים, ווען מען זיצט ביים שבת'דיגן טיש און מען טראכט, קיינער ווייסט נישט אז מען פלאנעוועט ווי אזוי אראפצוווארפן דא א וואנט און בויען א צווייטע.
און פונדעסטוועגן, מצד מדת חסידות איז פאסיג זיך אפצוהאלטן אויך פון דעם, און תיכף ווען עס קומט אים אויפן געדאנק אזא זאך זאל ער מסיח דעת זיין און זאגן: שבת היום, איך וויל נישט טראכטן דערפון. די גמרא ברענגט אויף א געוויסן חסיד וואס איז פארבייגעגאנגען זיין פעלד און געזען דעם צוים איינגעפאלן, און געטראכט ביי זיך: זונטאג וועל איך עס פארריכטן. דערנאך האט ער זיך געכאפט און געזאגט: דו טראכסט שבת פון וועלטליכע ענינים? הגם מען דערקענט עס נישט, דאך האט ער זיך אליין געקנסט און נישט פארריכט דעם צוים בכלל - "ער האט נישט געצאמט זיין צוים נאר ער האט געצאמט זיך אליין". און חז"ל זאגן אז דער הקדוש ברוך הוא האט אים אנגעגרייט א צלף-בוים: אויף יענעם ארט איז געוואקסן א צלף וואס האט פארשטאפט דעם לאך. און דער צלף איז א באזונדערער און זעלטענער געוואקס וואס האט דריי מינים פירות, און אזוי האט ער זוכה געווען צו א ברייטע פרנסה און גרויס פארדינסט בזכות וואס ער האט נישט געטאן זיין מלאכה אום שבת. און ווער איז געווען יענער מענטש? צלפחד - זיין גלגול. ער האט מחלל שבת געווען און מקושש עצים געווען אום שבת, און יעצט האט ער זיך געצאמט און נזהר געווען, און צוליב דעם האט ער זוכה געווען צו "צלף אחד" וואס איז געוואקסן אין זיין פעלד, אלס שכר פארן מתקן זיין זיין קלקול.
המלבי"ם: צוויי ציוויים אום שבת - שביתה און עונג
זאגט דער מלבי"ם: צוויי מצוות האבן מיר אום שבת. איינס - שביתה פון מלאכה, און דאס צווייטע - מענג צו זיין דעם שבת (עונג שבת). און דער חידוש איז אז ביידע זאל מען טאן נישט פאר אייגענעם תועלת און נישט פאר דער הנאה פונעם קערפער. ווייל וואס איז דען שביתה ממלאכה? צו רוען. און ווער וויל דען נישט רוען? ווער וויל ארבעטן?
מען קען דאך די מעשה מיט יענעם וואס מען האט גענומען אויספליקן גראז אין בית החיים? ער האט אנגעהויבן פליקן, און פלוצים זעט ער אויף די מצבות שטייט געשריבן פ"נ פלוני, פ"נ אלמוני. האט ער געזאגט: וואס איז דאס, "פה נח" פלוני, "פה נח" אלמוני, יעדער רוט זיך אפ און נאר איך ארבעט? ער האט אוועקגעווארפן די שופל און איז אהיימגעגאנגען. א מענטש פון זיין טבע וויל מנוחה און וויל נישט מען זאל אויף אים לייגן ארבעט.
אויב אזוי, קען זייער גוט זיין אז א מענטש רוט זיך אפ שבת פשוט ווייל ס'איז געשמאק צו רוען און נישט צו ארבעטן. די תורה איז נישט קעגן דעם אז עס זאל דיר זיין געשמאק, נאר די שאלה איז פאר וועלכן צוועק מען טוט עס. די מעלה פונעם ענין איז ווען מען טוט דאס לשם עבודת ה'. ווייל אויב מען טראכט אריין זעט מען אז די גוים רוען אויך - בחסדי ה' נישט שבת, וואס דער אויבערשטער האט זיי אריינגעלייגט אין קאפ צו טאן דאס זונטאג אדער פרייטאג, דער עיקר זיי זאלן זיך נישט אריינמישן אין אונזער שבת. און פונדעסטוועגן, אויך ביים גוי איז דא דער פארשטאנד: האסט געארבעט זעקס טעג, גיב איין טאג פאר מנוחה. און דאס איז אן קיין שייכות מיט רעליגיע; אויך סאציאלע ארגאניזאציעס פארלאנגען היינט אז מען זאל נישט לאזן מענטשן ארבעטן שבת, און ליידער פארלאנגען זיי אז דער בעל הבית זאל באצאלן שבת א דאפלטע געהאלט - און דאס איז נאך ערגער, ווייל מיט דעם מוטיגט מען מענטשן צו ארבעטן שבת פאר א העכערן שכר. אויף יעדן פאל פארשטייען מיר אז דער מענטש דארף מנוחה. און ווער איז געווען דער ערשטער וואס האט דאס פארשטאנען? פרעה. משה רבינו איז געגאנגען צו פרעה און אים געזאגט: דו ווילסט אז דער עם זאל ארבעטן? גיב זיי איין טאג פון רואיגקייט און מנוחה, וועלן זיי אנזאמלען כוחות און ארבעטן פיל בעסער.
און אזוי איז טאקע די מציאות, אז א מענטש קומט צוריק מיט פרישע כוחות און ארבעט פיל בעסער - אבער נישט ביי יעדן. ביי די גוים איז עס פארקערט. ווען מען באקומט א פראבלעמאטישן קאר אדער א צעבראכענעם כלי, זאגט מען: דאס איז א "מאנטאג-קאר". פארוואס? ווייל דער גוי אין זיין רו-טאג ווערט שיכור, גייט שלאפן שפעט, פארברענגט אין קלובן - און אנשטאט זיך אויסצורוען מאטערט ער אויס זיין קערפער. ער קומט אן צום מאנטאג האלבוועגס פארשיכור'ט, ער ווייסט נישט וואו ער האט אריינגעדרייט יעדן שרויף. ביי אים נישט נאר אז ער לאדנט נישט אן די באטעריעס, נאר ער לעקציעט זיי אויס אינגאנצן. ביי כלל ישראל איז דער שבת א מנוחה, דער מענטש לאדנט אן זיינע כוחות און קומט צום זונטאג מיט פרישקייט, חיות און התלהבות פון אנהייב וואך. כאטש מוצאי שבת פאלט דער מענטש, עס קומט א מידקייט, א שווערקייט און א מאנגל אין ברען - און פארוואס? ווייל די נשמה יתירה האט אים פארלאזט, ממש ווי מען וואלט אים געמאכט אן אפעראציע אראפצונעמען די נשמה יתירה. און דערפאר נעמט מען בשמים, כדי משיב נפש צו זיין אויף דעם וואס זי האט אונז פארלאזט אום שבת און געבן פארן גוף א בארואיגונג פון דער אפשיידונג פון דער נשמה יתירה.
זאָגט דער מלבי"ם: די מנוחה און דער עונג - דער גוף גלוסט דערנאָך, און אויך ביי די גוים עקזיסטירט עס. אָבער די תורה פאָדערט אַז מען זאָל דאָס טאָן לכבוד שבת. "אם תשיב משבת רגלך" - דיינע געוואוינהייטן און דיינע מעשים זאָלסטו צוריקהאַלטן, נישט פאַר זיך נאָר צוליב שבת. דאָס איז דער געדאַנק פון זיך אָפּהאַלטן פון מלאכה לכבוד שבת קודש.
און דער מלבי"ם לייגט נאָך צו, אַז אין דער שביתה אַליין זענען פאַראַן צוויי ענינים: איינס, די עצם שביתה וואָס זי איז אַ מצוה, און צו געדענקען אַז דער אויבערשטער האָט געהייליקט דעם דאָזיקן טאָג און גערוהט אין אים פון יעדער מלאכה. און דאָס צווייטע, זיך אָפּצופרייען אין אים פון אַלע הבלי העולם, נישט צו פאַרנעמען זיך מיט די אַלע ענינים וואָס פאַרנעמען דעם מענטש אין די וואָכנטעג. קעגן דעם ערשטן שטייט "אם תשיב משבת רגלך" - אַז איך טו נישט קיין מלאכה ווייל היינט איז שבת. און קעגן דעם צווייטן שטייט "עשות חפצך ביום קדשי" - אַ טאָג וואָס איז מיוחד פאַר קדושה. און דערפאַר איז אין דעם דאָזיקן טאָג די תפילה לענגער, מען האָט אין אים תפילת מוסף, און מען לייענט אין אַ ספר תורה אפילו ביי מנחה; אין דעם טאָג טוט מען נישט קיין חפצי חול נאָר מען לייגט צו אין אים קדושה. דאָס איז אַ צייט פון שיעורי תורה, אַ צייט וואָס אַ מענטש טוט אין אים מצוות.
היטן אויף דער קדושה פון דער צייט אין שבת
און נישט ווי יענע מענטשן וואָס קומען צו שבת מיט אַ גאַנצן פעקל - און דאָס איז חוץ די קערלעך: אַ פעקל צייטונגען. "ס'איז דאָ אַ מוסף, איך האָב אויך אַ מוסף" - השם ירחם, וואָס פאַראַ מוסף. און באמת איז דאָס אינגאַנצן נישט קיין שבת; שבת איז באַשטימט געוואָרן אָפּצופרייען דעם מענטש פון עניני חול. און שוין פאַר דעם ענין פון שבת, איז אַזאַ צייטונג מוקצה מחמת מיאוס אפילו אין די וואָכנטעג. עס שטייט "כל ישראל יש להם חלק לעולם הבא", און חוץ פון זיי ווער עס לייענט אין ספרים חיצוניים - און די ספרים חיצוניים פון אַמאָל זענען געווען ריין קעגן דער היינטיקער פרעסע, וואָס אין איר איז פאַראַן אַלץ: עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים. און אַ מענטש זאָגט "כל ישראל יש להם חלק לעולם הבא" - דו לייענסט צייטונגען, ווי אַזוי האָסטו זיך אַריינגערעכנט אין כלל ישראל? און דאָס איז אין אַ וואָכנטאָג. אין שבת קומט צו דערצו אַן איסור מוקצה, און ס'איז אפילו אסור אָנצורירן דערין. און אויב דיין טאַטע בעט פון דיר אים איבערצוגעבן די צייטונג, בעט ביי אים מחילה און זאָג אים: טאַטע, איך בין מקפיד נישט צו טלטל'ען קיין צייטונגען אין שבת. כיבוד אב ואם איז דאורייתא, אָבער אויב ער הייסט דיר טאָן אַן עבירה טאָר מען אים נישט פאָלגן, און אַ מצוה הבאה בעבירה איז נישט קיין מצוה.
און אין די חרדי'שע צייטונגען איז דער הויפּט פּראָבלעם די רעקלאַמעס, און דערפאַר גיט אַ חרדי'שע צייטונג וואָס רעספּעקטירט זיך אַרויס אַ ביילאַגע אָן קיין רעקלאַמעס און רופט דאָס "גליון שבת קודש", און דאָרטן זענען געוויינטלעך דברי תורה. ווער עס לייענט דערין - ניחא. ווער עס לייענט אינעם רעשט פון דער צייטונג, קען מען נישט זאָגן מיט זיכערקייט אַז דאָס איז אסור, אָבער מען זאָל זיך זייער משתדל זיין נישט צו קוקן אויף די רעקלאַמעס, ווייל קוקן אויף רעקלאַמעס איז בכלל שטרי הדיוטות וואָס מען טאָר זיך נישט פאַרנעמען מיט זיי אין שבת. "אַ מבצע, איינס פּלוס איינס, וואו איז דאָס, מען דאַרף גיין" - און כלל ישראל האָט דאָך ליב מבצעים. און כל שכן די מודעות פון דרושים און פאַרקויף, וואָס ס'איז אַן איסור גמור צו קוקן אין זיי, בפרט ווען עס שטייען דאָרט פרייזן.
און אויב אַ מענטש זאָגט: איך לייען בלויז די אַרטיקלען - קען מען אים זאָגן אַז דאָ איז פאַראַן לכל הפחות אַן ענין פון ביטול תורה. אַ שעה פון שבת איז ווי טויזנט שעה אין די וואָכנטעג, און אין דער צייט וואָלסטו געקענט נעמען אַ ספר פון הלכה און לערנען, אָדער אַ חומש מיט רש"י. און אויב דו וועסט זאָגן אַז דו פאַרשטייסט נישט - איז דאָך היינט פאַראַן "רש"י מפורש", וואָס אַלץ שטייט געשריבן אין כתב עברי און איז מבואר אויפן שורה, און אויך ווער ס'קען נישט לייענען קיין כתב רש"י וועט פאַרשטיין. אויב אַזוי, פאַרוואָס זאָל אַ מענטש אָנזעצן זיין צייט? דער ליל שבת איז אַזוי לאַנג, און אַ מענטש זיצט און פאַרוויילט זיך - אַ שאָד אויף דער צייט. האָסט געענדיקט די סעודה, גיי זעץ זיך לערנען.
הרב יצחק יוסף האָט דערציילט אַז זיין פאָטער פלעגט ענדיקן די סעודה, מען זינגט זמירות פון שבת, דברי תורה, ברכת המזון - און ער גייט לערנען. און מען פלעגט אים זען פלוצלונג צוויי אַ זייגער ביינאַכט זיך אויפשטעלן אויף די פיס. האָט מען אים געפרעגט: טאַטע, פאַרוואָס שטייסטו? האָט ער געזאָגט: איך הייב אָן איינצודרימלען, דערפאַר שטיי איך מיטן ספר אין האַנט כדי איך זאָל נישט איינשלאָפן. צוויי אַ זייגער ביינאַכט. ס'איז פאַראַן נאָך גרעסערע צדיקים, וואָס שוין אַכט אַ זייגער אין אָוונט באַהעפטן זיי זיך צו די עולמות העליונים און גייען אַרויף לערנען אין דער ישיבה של מעלה. מען זאָגט נישט אַז יעדער מענטש זאָל זיך גלייכן צו דעם - יעדער מענטש לויט זיינע כוחות און מעגלעכקייטן. אָבער מבטל צו זיין דעם שבת, צו זען אַ מענטש לאָזט פאַרבייגיין איין שעה און צוויי און דריי און פיר - אַ שאָד אויף אַזאַ טייערער צייט. וואָס איז שיינער ווי צו זיצן אין שבת און לערנען תורה? האָסט אַ קינד - זעץ זיך און לערן מיט אים אַ ביסל (נישט מיט קראַפט, מיט קינדער דאַרף מען וויסן נישט צו צווינגען), זעץ זיך מיט די קינדער וואָס זענען צוריקגעקומען פון חדר, מיט די אייניקלעך. ס'איז פאַראַן אַ בילד ווי הרב עובדיה יוסף לערנט מיט זיין אייניקל, לייענט מיט אים אין די פסוקים און זיצט און לערנט מיט אים - דער גדול הדור, און אין די לעצטע צוואַנציק יאָר איז ער געווען אין שטוב פון הרב משה יוסף, און דאָרטן פלעגט ער לערנען מיט די אייניקלעך. די דאָזיקע צייט קען מען אויסנוצן. וואָס איז דיר געבליבן פון דער צייטונג פון פאַרגאַנגענע וואָך, פון אַ חודש צוריק, פון אַ יאָר צוריק? גאָרנישט. און אין די ווינטערדיקע שבתים איז פאַראַן פרייטיק צו נאַכטס אַכט און אַ האַלב אַ שיעור אין עין יעקב - מען קומט און מען הערט אויס אַ שעה, ווי הערלעך איז דאָס.
"וְקָרָאתָ לַשַּׁבָּת עֹנֶג" - פאַר וועמען איז דער עונג
קעגן דעם צווייטן ציווי, צו מענגען דעם שבת, ווערט געזאָגט "וקראת לשבת עונג" - אַז דער עונג זאָל זיין צוליב דעם שבת. און דאָס איז פון די שווערע זאַכן: אַ מענטש רופט דעם שבת אַן עונג ווייל ענדלעך האָט ער אַ טאָג וואָס ער קען זיך פאַרגעניגן אין אים. אָבער וויפיל מענטשן רופן דעם שבת עונג ווייל ס'איז אַ מצוה זיך צו מענגען לכבוד שבת? דאָס איז אַ זעלטענע זאַך און נישט פּשוט.
מען דערציילט אויף רבי שלום שוואַדראָן, אַז מען האָט אים געזען שיילן אַ קאַרטאָפֿל און זאָגן דערביי: "לכבוד שבת קודש, לכבוד שבת קודש", און פלוצלונג האָט מען אים געהערט שרייען אויף זיך אַליין: "לכבוד שבת קודש? דאָס איז לכבוד דיין בויך!" אַזוי פלעגט ער פאָדערן פון זיך. אַ מענטש זאָגט "איך מענג דעם שבת" - מענגסטו דעם שבת, צי מענגסטו זיך אַליין? זיכער זענען מיר קרוצי חומר, און ס'איז אויך פאַראַן אין דעם אַ ביסל אַ מצוה, אָבער דער עיקר מצוה איז צו מענגען דעם שבת ווייל ער איז שבת, משום כבוד השבת.
און וואו ווערט די זאַך מער דערקענט? אויב דער מענטש מענגט זיך נישט אין אַ וואָכנטאָג. און דערפאַר איז פאַראַן אַן ענין אַז אַ מענטש זאָל נישט זוכן אין די וואָכנטעג קיין אייזקרעם און זיסוואַרג און שאָקאָלאַדן און געטראַנקען, נאָר זאָל זאָגן: דאָס לאָז איך איבער אויף שבת. אשריו ואשרי חלקו - דאָ ווערט דערקענט אַז דו האָסט גערופן דעם שבת אַן עונג. נאָר מיר זענען אַ דור וואָס האָט שוין אַלץ אויסגעשעפּט אין דער וואָך, און וואָס בלייבט אים פאַר שבת? אין אונדזער עולם טרינקט אַ קינד אין דער וואָך נישט קיין קאָלאַ און נישט קיין אַנדערע געטראַנקען; צום העכסטן, אויב ס'איז אַ געלעגנהייט, ברענגט מען אים זיס וואַסער, און געוויינטלעך וואַסער פונעם קראַן און נישט קיין פלעשער וואַסער. און דאָס איז דער געוויינטלעכער שטייגער, און דאַן שפּירט דאָס קינד שבת: אין שבת איז דאָ זיסע געטראַנקען און ספּעציעלע זאַכן. אָבער אויב מען האָט אים שוין אַלץ געגעבן אין דער וואָך, שפּירט ער נישט וואָס שבת איז.
"לקדוש ה' מכובד" - דאָ איז פאַראַן נאָך אַ זאַך: אַז דער דאָזיקער כבוד פון שבת זאָל זיין צוליב דער קדושה פונעם טאָג. דער אויבערשטער האָט געהייליקט דעם טאָג און אים מכבד געווען, און דו היט אים אָפּ: "מעשות דרכיך" - פון מלאכה, און אַז דו זאָלסט נישט מאַכן אין אים קיין פּלענער פאַר דער וואָך; און דער עונג זאָל זיין אַ רוחניות'דיקער עונג מער ווי אַ גשמיות'דיקער; און מען זאָל זיך היטן פון רעדן אין אים דיבורים של חול - אַז אַלע די דאָזיקע פעולות זאָלן זיין לכבוד ה' יתברך.
"אָז תִּתְעַנַּג עַל ה'" - דער שכר
אָז תִּתְעַנַּג עַל־יְהֹוָה וְהִרְכַּבְתִּיךָ עַל־בָּמֳתֵי אָרֶץ וְהַאֲכַלְתִּיךָ נַחֲלַת יַעֲקֹב אָבִיךָ כִּי פִּי יְהֹוָה דִּבֵּר׃ (יד) - דעמאָלט וועסטו זיך מתענג זיין אויף ה', און איך וועל דיך פירן רייטנדיק איבער די הויכע ערטער פון דער ערד, און איך וועל דיר שפייזן מיט דער נחלה פון יעקב דיין פאָטער, וואָרום דאָס מויל פון ה' האָט גערעדט.
"אז תתענג על ה'" - דרש'ענען חז"ל אַז דיין עונג וועט זיין אויף ה', אַזוי ווי מיר האָבן מסביר געווען אַז דער עונג זאָל זיין רוחניות'דיק, לכבוד ה' יתברך. "והרכבתיך על במותי ארץ" - זאָגט דער מלבי"ם: דו וועסט זיך דערהויבן איבער אַלע גשמיות'דיקע ענינים, און די זאַך וועט דיך דערהייבן; "במה" באַטייט אַן אויבערשטער און הויכער אָרט.
"והאכלתיך נחלת יעקב אביך" - וואָס איז נחלת יעקב? זאָגט דער מלבי"ם אַז דער הקדוש ברוך הוא האָט צוגעזאָגט פאַר יעקב אַז דאָס לאַנד וועט זיין אונטערטעניק אונטער זיינע פוס און אונטער די פוס פון זיין זרע, אַז זי וועט זיין גרינג אײַנצונעמען פאַר זיי. און פאַרוואָס דווקא די נחלה פון יעקב און נישט די נחלה פון אברהם? ברענגט רש"י די דרשה פון חז"ל: ביי יעקב איז געזאָגט געוואָרן אַ נחלה בלי מצרים - "וּפָרַצְתָּ יָמָּה וָקֵדְמָה וְצָפֹנָה וָנֶגְבָּה", בעת ביי אברהם איז געזאָגט געוואָרן "הָאָרֶץ אֲשֶׁר אַתָּה רֹאֶה", און וויפיל קען דען אַ מענטש זען? און דער רד"ק ברענגט אַז אויך ביי יצחק איז געזאָגט געוואָרן "כִּי לְךָ וּלְזַרְעֲךָ אֶתֵּן אֶת כָּל הָאֲרָצֹת הָאֵל" - ווידער איז דאָ אַ באַגרענעצונג, דווקא די דאָזיקע לענדער. אָבער ביי יעקב איז בכלל נישטאָ קיין באַגרענעצונג: "ופרצת ימה וקדמה צפונה ונגבה", יעדער אָרט וואו דו גייסט - אַ נחלה בלי מצרים.
און נאָך אַ טעם ברענגט דער רד"ק פאַרוואָס עס ווערט געזאָגט דווקא יעקב: ווײַל ביי יעקב זענען אַלע קינדער יורשים. אויב עס וואָלט געשטאַנען "נחלת אברהם" וואָלט זיך ישמעאל געשטעלט און געמאָנט; אויב עס וואָלט געשטאַנען "נחלת יצחק" וואָלט זיך עשיו געשטעלט. אָבער נחלת יעקב - עס איז נישטאָ קיין פרעמדער צווישן זיי, נאָר די קינדער פון יעקב, וואָס אַלע זענען זוכה צו דער זעלבער נחלה, און קיין שום גוי קען נישט קומען און פאָדערן דערין אַ חלק. "כי פי ה' דיבר".
צום סך-הכל:
דער קאַפּיטל לערנט אונדז אַ לייטער פון מדרגות: ערשטנס סור מרע - אָפּצוטאָן עושק און רשעות; דערנאָך דער מינימום פון צדקה, נישט צו זיין אַכזר; און העכער פון דעם "ותפק לרעב נפשך" - צו געבן פון גאַנצן האַרצן, מיט אַ נפש חפצה און מאיר פנים זיין, און זעטיקן אויך די נפש פונעם צווייטן מיט ווערטער פון טרייסט. און קעגן דער דאָזיקער מדרגה איז דער שכר ניסימדיק און נישט נאַטירלעך: נישט קיין ליכטיקייט וואָס שפּאַלט זיך פּאַמעלעך דורך ביים סוף פון דער נאַכט, נאָר אַ ליכטיקייט וואָס שײַנט אויף אויף אַמאָל פון טיפן חושך, ווי דאָס ליכט פונעם מיטאג; אַ שטענדיקע הנהגה פון ה', אַ ריין און לויטער ליכט פאַר דער נשמה, כוח און יוגנט פאַרן גוף, און אַ קוואַל פון חכמה וואָס פאַרלאָזט קיינמאָל נישט. און ווער עס פירט זיך אַזוי בויט אויף חורבות פון אמונות און דעות און שטעלט אַוועק יסודות פאַר דורות, און ער ווערט אָנגערופן גודר פרץ און משובב נתיבות. און דער נביא שליסט מיט שבת: רוען פון מלאכה און האָבן עונג, אָבער נישט בלויז פאַר דער הנאה פונעם גוף נאָר צוליב דער קדושת היום און לכבוד ה' - מיט אַן ענדערונג אין מאכל, אין מלבוש, אין הילוך און אין דיבור, זיך דערווײַטערן פון חפצי חול און זיך אָנפילן מיט דברי קדושה און תורה. און ווער עס טוט אַזוי איז זוכה צו "אז תתענג על ה'", זיך צו דערהויבן איבער אַלע חומריות און ירש'ענען די נחלה פון יעקב, אַ נחלה בלי מצרים, "כי פי ה' דיבר".