קאפיטל נ"ט אין ישעיהו איז א שארפע תוכחה אויפן שורש פונעם גלות: נישט יד ה' איז צו קורץ צו העלפן, נאר אונזערע עבירות מאכן די מחיצה. אין דעם טייל פונעם קאפיטל שטעלן מיר זיך אפ אויף דער שילדערונג פון דער טיפער מאראלישער פארדארבנקייט (פיס, מחשבות, וועגן און שטעגן), און אויף דער שרעקליכער קאנסעקווענץ: חושך, פינצטערניש און בלינדקייט, און דאס געשריי פון די בני הגלות וואס האבן נישט קיין משפט און נישט קיין ישועה. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים אין די טריט פונעם מלבי"ם, צוזאמען מיט די ווערטער פון רש"י, רד"ק און תרגום יונתן.
רַגְלֵיהֶם לָרַע יָרֻצוּ וִימַהֲרוּ לִשְׁפֹּךְ דָּם נָקִי, מַחְשְׁבֹתֵיהֶם מַחְשְׁבוֹת אָוֶן, שֹׁד וָשֶׁבֶר בִּמְסִלּוֹתָם׃ - זייערע פיס לויפן צום שלעכטן און זיי איילן זיך אויסצוגיסן אומשולדיג בלוט, זייערע מחשבות זענען מחשבות פון זינד, רויב און צובראכנקייט איז אויף זייערע וועגן.
זאגט דער מלבי"ם: דאס שלעכטע איז ביי זיי שוין פארוואנדלט געווארן אין א טבע. זייערע פיס לויפן פון זיך אליין, פון געוואוינהייט, צום שלעכטן. און ס'איז נישט גענוג די פלינקייט ביים גיין צום ארט פון דער רציחה, נאר אויך ביים מעשה אליין זענען זיי פלינק - "וימהרו לשפוך דם נקי". אמאל לויפט א מענטש צו טאן א זאך, אבער איין רגע פארן אויספירן שטעלט ער זיך אפ און באטראכט צי ס'איז פאסיג צי נישט פאסיג. און אמאל טוט א מענטש א מעשה שנעל דווקא כדי דער געוויסן זאל אים נישט אנכאפן און צוריקהאלטן. דא ווערט געזאגט אז סיי זיי זענען געלאפן און סיי זיי האבן עס תיכף געטאן.
און זאלסט נישט זאגן אז אפשר ביי זיך אין מח זענען זיי נישט זיכער צי ס'איז ראוי אזוי צו טאן, און דאס וועט זיי זיין א זכות אז זיי זענען נישט גאנץ מיט זייערע מעשים. דעריבער זאגט דער פסוק ווייטער: "מחשבותיהם מחשבות אוון" - נישט בלויז אז זיי זענען געלאפן צו דער עבירה און נישט נאר וואס זיי האבן עס געטאן אין אן איילעניש, נאר זיי זענען אינגאנצן שלם מיט זייערע מעשים. און נאך מער פון דעם: "שוד ושבר במסילותם" - זייער מחשבה איז שוין געבאנט און אויסגעטראטן צום רויב און צובראכנקייט, און אלע זייערע געדאנקען ציען תמיד אהין. דאס איז שוין א באנצוג-וועג, א גאנצער וועג אין לעבן. קומט אויס אז זייער רשעות איז א גוואלדיג גרויסע רשעות.
דֶּרֶךְ שָׁלוֹם לֹא יָדָעוּ וְאֵין מִשְׁפָּט בְּמַעְגְּלוֹתָם, נְתִיבוֹתֵיהֶם עִקְּשׁוּ לָהֶם, כֹּל דֹּרֵךְ בָּהּ לֹא יָדַע שָׁלוֹם׃ - א וועג פון שלום האבן זיי נישט געוואוסט און קיין משפט איז נישטא אין זייערע קרייז-וועגן, זייערע שטעגן האבן זיי פארדרייט פאר זיך, יעדער וואס טראט דערויף ווייסט נישט פון קיין שלום.
"דרך שלום לא ידעו" - דעם וועג פון שלום און גאנצקייט קענען זיי אינגאנצן נישט. ווארום אז "שוד ושבר במסילותם", אויב זייער אויסגעטראטענער וועג איז א וועג פון רויב און צובראכנקייט, איז ממילא א וועג פון שלום נישט באקאנט ביי זיי. "נתיבותיהם עיקשו להם" - עיקש איז א לשון פון פארדרייט און קרומגעלייגט, ווי מען זאגט אויפן פוקס אז זיינע ציין זענען עקושות, דאס הייסט קרומע. אזוי האבן זיי פארדרייט פאר זיך די שטעגן, און זייער וועג איז קרום און פארדרייט.
דער מלבי"ם איז דא מחלק, ווי זיין שטייגער אין עטליכע פלעצער, צווישן א דרך און א נתיב: א דרך איז דער קבועה'דיגער וועג פארן רבים, וואס מיר רופן היינט א שאסיי. א נתיב איז א שטעג וואס פירט אריין אין שטאט, מער א פריוואטער וועג. פארן רבים איז תמיד דא א סדר פון הנהגה, משפט און נימוס לויט וועלכן מען גייט, א געוויסער געזעץ לויט וועלכן מען פירט דאס לעבן בדרך שלום, כדי איינער זאל נישט באגנבענען אדער עשק'נען דעם צווייטן. און דא ווערט געזאגט אז אפילו דעם כלליות'דיגן וועג, די יסודות'דיגע געזעצן פון א פאסיגער אויפפירונג אין דער עפנטליכקייט, ווייסן זיי נישט.
און ס'איז אויך פאראן א מעגל, און א מעגל לויטן מלבי"ם איז תמיד א רונדעכיגער וועג. "אין משפט במעגלותם" - עס איז דאך אפילו צווישן פארברעכער פאראן א נימוס, ס'זענען דא כללים, און זיי האבן אפילו אן אייגענעם געריכט: א בית דין פון דער אונטערוועלט, וואו איינער וואס קען די געזעצן פון דער אונטערוועלט פסק'נט דארט. ווייל ס'איז דאך נישט מעגליך אז ס'זאל נישט זיין קיין שום כללים צווישן זיי, למשל ביים צעטיילן די פראצענטן פונעם רויב. איינער האט צוגעגרייט די גניבה און דער צווייטער האט אים נישט געגעבן זיין חלק וואס קומט אים "לויטן געזעץ" - א געזעץ פון דער אונטערוועלט, אבער דאך א געזעץ. אדער זיי זענען געווען שותפים אין א גניבה, און אינמיטן דעם מעשה האט איינער אריינגעשטעקט אין קעשענע א רינג פונעם אינעווייניגסטן צימער טראכטנדיג אז זיין חבר וועט נישט באמערקן, און קומט אויס אז ער האט באגנב'עט זיין שותף. אזוי קומט מען צום בית דין פון די גנבים. און אזוי איז עס ביזן היינטיגן טאג: ווען עס הויבן זיך אן קאמפליקאציעס, און דער בורר קען נישט ברענגען די צדדים צו א פשרה, הייבן אן פליען קוילן און ראקעטן, און ס'ווערט אן אומאנגענעמער מצב. זאגט דער פסוק: אפילו דעם דאזיגן רונדעכיגן וועג, וואס כאטש ער איז קרום האט ער אבער גבולות און געזעצן, אפילו דאס האבן זיי נישט. אפילו דער מינימום פון געזעץ און גערעכטיגקייט וואס איז אנגענומען ביי די פארברעכער געפינט זיך נישט ביי זיי.
אפשר איז דער מושג "מעגל" אונז היינט מער פארשטענדליך אינעם באדייט פון א חוג, א קרייז. דאס הייסט: ס'זענען פאראן מענטשן וואס לכל הפחות אין זייער קרייז, אינעם פארברעכער-קרייז, האבן זיי אן אייגענעם שופט. אבער דא איז אפילו דער שופט פון זייער אייגענער באנדע נישט אנגענומען ביי זיי. "אין משפט במעגלותם" - זאלסט כאטש האבן א פריוואטן געזעץ לויט וועלכן איר פירט זיך, און אפילו דאס איז נישט פאראן.
און נישט נאר דאס, נאר "נתיבותיהם עיקשו להם". א נתיב איז דער וועג פונעם יחיד. לאמיר אננעמען אז דער דרך השלום פון דער אלגעמיינער הנהגה רעדט נישט צו דיר, און דער בית דין פון די פארברעכער איז דיר אויך נישט מחייב - זאלסט כאטש פאר זיך אליין, פאר דיין פריוואטן לעבן, האבן סיי וועלכן וועג, א מינימאלע מאראל. א מענטש גיט א דין וחשבון פאר זיך אליין, און ער האט כללים: דאס טו איך יא און דאס טו איך נישט, אן אייגענער מוסר אן דעם וואס איינער זאל אים צווינגען פון אינדרויסן. דאס הייסט א נתיב. און אויף דעם ווערט געזאגט "נתיבותיהם עיקשו להם" - דער פריוואטער נתיב פון יעדן איינעם איז פארדרייט. און דעריבער "כל דורך בה לא ידע שלום": יעדער איינער חרוב'ט און קאליעט זיך אליין, זיין הויז, זיין משפחה און זיינע קינדער.
עַל־כֵּן רָחַק מִשְׁפָּט מִמֶּנּוּ וְלֹא תַשִּׂיגֵנוּ צְדָקָה, נְקַוֶּה לָאוֹר וְהִנֵּה חֹשֶׁךְ, לִנְגֹהוֹת בָּאֲפֵלוֹת נְהַלֵּךְ׃ - דעריבער איז דער משפט ווייט פון אונז און די צדקה דערגרייכט אונז נישט, מיר האפן אויף ליכטיגקייט און אט איז פינצטערניש, אויף שיין, און אין טיפע פינצטערנישן גייען מיר.
זאגט רש"י: מיר שרייען חמס פון די שונאים, און מיר וואלטן ערווארטעט אז דער קדוש ברוך הוא זאל משפט'ן און דן זיין און זיך רעכענען מיט זיי, אבער דער קדוש ברוך הוא מאכט נישט קיין משפט צו נעמען נקמה, און באצאלט נישט פאר די גוים וואס טוען אונז שלעכטס און פייניגן אונז. "ולא תשיגנו צדקה" - דער קדוש ברוך הוא האט צוגעזאגט גוטע נחמות, אבער די נחמות קומען נישט און דערגרייכן אונז נישט, און מיר גייען אין דער פינצטער.
דער רד"ק באמערקט אויפן שינוי הגוף: ביז יעצט האט דער נביא גערעדט לשון נסתר - "דרך שלום לא ידעו", "אין משפט במעגלותם" - און פון דא גייט ער אריבער צו לשון מדבר: "רחק משפט ממנו", "לא תשיגנו צדקה". און דער ביאור איז: פון דא ביז "וירא כי אין איש" דינט דער נביא אלס א מויל פאר די בני דורו, און דריקט אויס די ווערטער פון די אנשי הגלות. זיי זאגן אז צוליב דעם עוון אבות צוזאמען מיט דעם עוון בנים זענען מיר פארטריבן געווארן אין גלות. און טאקע רוב ישראל האבן נישט צוריקגעקערט פון דעם ערשטן גלות: אין די טעג פון עזרא און נחמיה האבן בלויז בערך פופציג טויזנט מענטשן צוריקגעקערט - א פערטל פון איין שבט, איין געגנט. עס איז אנגענומען אז די תימנ'ער האבן נישט צוריקגעקערט, ווייל זיי האבן געהאט א קבלה אז דער בית המקדש וועט ווידער חרוב ווערן, אבער דער אמת איז אז לויטן חשבון האבן אויך די בבליים כמעט נישט צוריקגעקערט, ווייל פופציג טויזנט מענטשן איז דאך א מיעוט שבמיעוט. קומט אויס אז רוב כלל ישראל זענען געבליבן אין גלות. און אזוי האט ירמיהו געזאגט בשם די אנשי הגלות: "אבותינו חטאו ואינם ואנחנו עוונותיהם סבלנו". און אויך דוד האט געזאגט "אל תזכור לנו עוונות ראשונים", און ער רעדט נישט וועגן זיך פריוואט נאר בשם דעם כלל. אזוי אויך דא דינט ישעיהו אלס א מויל פאר די בני הגלות.
און פארוואס איז דער משפט דעררייטערט געווארן? מידה כנגד מידה: וויבאלד מיר האבן זיך דערווייטערט פונעם שלום און נישט געפירט קיין משפט, נישט געהאנדלט מיט יושר, דערפאר פירט אויך דער קדוש ברוך הוא נישט קיין משפט זיך צו רעכענען מיט אונזערע שונאים. אויב עס וועט ביי אונז זיין משפט, דין און צדק, דעמאלט וועט דער קדוש ברוך הוא משפט'ן מיט גערעכטיקייט און באצאלן פאר די שונאים וואס פייניגן אונז.
און נאך זאגט דער רד"ק: פון די מדות פונעם בורא איז צו פוקד זיין עוון אבות על בנים - ווען? בשעת זיי האלטן אן די מעשי אבותיהם בידיהם. אויב די קינדער זענען א המשך צו די מעשים פון די עלטערן, ווערט אויף זיי פוקד געווען אויך דער עוון אבות. לכאורה איז דא א קשיא: עס איז מיר דאך גענוג מיינע אייגענע זינד, פארוואס זאל איך טראגן די עוונות פון מיין פאטער און מיין זיידן? נאר דער הייליגער אריז"ל ערקלערט, אז די אייניקלעך און אור-אייניקלעך זענען שוין גלגולים פון די אבות, און עס קומט אויס אז די ריכטיגע מענטשן באקומען זייער שטראף, ווייל זיי אליין האבן געזינדיגט. מען מיינט "חטאו ואינם", אבער באמת זענען זיי דא - זיי זענען צוריקגעקומען אין א גלגול, און אינעם דריטן דור ווערן זיי געשטראפט פאר דעם וואס זיי האבן געזינדיגט, ווייל דאס זענען זיי אליין. און ווי באקאנט ברענגט דער אריז"ל אז וואס עס שטייט "אבות" אין דער תורה איז אסאך מאל א רמז אויף א גלגול, ווי צום ביישפיל "צדיק בן רשע - צדיק ורע לו", אז אינעם פריערדיגן גלגול איז ער געווען א רשע, און דער פאטער ווערט פאררעכנט ווי זיין פריערדיגער גלגול. לויט דער תורת הגלגולים קען מען פארשטיין זייער אסאך פון דער השגחת ה' אויף דער וועלט, און עס איז נישט דא דער פלאץ מאריך צו זיין. מכל מקום: "לא תשיגנו צדקה", וויבאלד השי"ת האט פוקד געווען אויף אונז דעם עוון אבותינו, און מיר האלטן נאך אלץ אן זייערע מעשים, און ממילא צאלן מיר פאר וואס מיר אליין האבן געזינדיגט אין די פריערדיגע גלגולים. (דער רד"ק אליין דערמאנט נישט קיין גלגולים, און דאס איז א הוספה בדרך אגב צו זיינע ווערטער.)
דער מלבי"ם דעפינירט: משפט איז וואס השי"ת באצאלט לויט די מעשים און זכויות, וואס קומט אונז אויס בדין. און צדקה איז וואס דער קדוש ברוך הוא גיט נישט על פי דין, העכער פון דעם וואס עס קומט - פונקט ווי איינער וואס גיט צדקה פאר אן עני, וואס ער איז אים גארנישט שולדיג און דאך גיט ער אים. דעריבער איז פארשטענדליך פארוואס "רחק משפט ממנו": מיר האבן נישט קיין זכויות, און על פי דין קומט אונז גארנישט. אבער עס איז נאך אלץ שווער: צדקה גיט מען דאך אויך פאר איינעם וואס איז נישט ראוי, טא פארוואס "לא תשיגנו צדקה"? פארענטפערט דער מלבי"ם: כאטש די צדקה ווערט נישט געמאסטן לויט די מעשים פונעם מענטש, און איז נישט אפהענגיק אין ראוי אדער נישט ראוי, ווארום זי יאגט נאך דעם מענטש אפילו ער איז נישט ראוי - און דאס איז איר מהות. נאר די צדקה דערגרייכט אונז נישט ווייל מיר אנטלויפן פון איר. דער קדוש ברוך הוא וויל משפיע זיין אויף אונז חסד נישט על פי דין, און מיר אנטלויפן, כביכול מיר ווילן בכלל נישט זיצן אין איר שאטן.
"נקווה לאור" - מיר האפן אויפן ליכטיגקייט פון דער ישועה, "והנה חושך". מיר האבן געהאפט אז כאטש וועלן מיר האבן נגוהות, יענער נוגה וואס געפינט זיך אויך אין דער צייט פון חושך, אבער אפילו דאס איז אונז נישט בייגעשטאנען, ווייל "באפלות נהלך", און דער אופל איז נאך ערגער פונעם חושך. און דער מלבי"ם ערקלערט: אור איז יעדע זאך וואס איז אן אייגענער מקור אור, אזוי ווי די זון. נוגה איז די זאך וואס גייט ארויס פונעם מקור אור, אזוי ווי דער שיין ארום. דאס ליכט פון דער לבנה ווערט אנגערופן נוגה, ווייל די לבנה האט נישט קיין אייגן ליכט, נאר זי איז ווי א שפיגל וואס שפיגלט אפ דאס ליכט פון דער זון. און אזוי אויך אין יחזקאל: "כמראה הקשת אשר יהיה בענן ביום הגשם, הוא מראה הנוגה סביב" - ווייל דער רעגנבויגן האט נישט קיין אייגן ליכט, נאר ער איז אן אפשפיגלונג פונעם זונענשיין אין א פראכט פון קאלירן.
קומט אויס: ווען דאס ליכט פון דער זון פעלט, "תשת חושך ויהי לילה" - עס איז פאראן חושך, אבער עס איז נאך אלץ פאראן נוגה, ווייל די לבנה שיינט און מען קען עפעס זען. אבער ווען עס איז ממש אפלה, איז אפילו דער נוגה פון דער לבנה נישטא. און דאס איז דער סדר פונעם פסוק דא: מיר האבן געהאפט אויף ליכטיגקייט און אנשטאט דעם איז געקומען חושך; האבן מיר געזאגט, אין חושך איז כאטש דא נוגה פון דער לבנה - האבן מיר געהאפט אויף נגוהות, און אנשטאט דעם איז געקומען אופל. און ווי דער לשון פון עמוס: "הלא חושך יום ה' ולא אור, ואופל ולא נוגה לו". דאס הייסט אז דאס ליכט איז אינגאנצן צוגענומען געווארן פון אונז, אז אפילו אביסל נוגה פון דער לבנה איז אונז נישט פארבליבן.
נְגַשְׁשָׁה כַעִוְרִים קִיר וּכְאֵין עֵינַיִם נְגַשֵּׁשָׁה, כָּשַׁלְנוּ בַצׇּהֳרַיִם כַּנֶּשֶׁף בָּאַשְׁמַנִּים כַּמֵּתִים׃ - מיר טאפן די וואנט ווי בלינדע, און ווי איינער אן קיין אויגן טאפן מיר, מיר שטרויכלען זיך אינמיטן העלן טאג ווי אין דער נאכט, אין די פעטע פלעצער ווי טויטע מענטשן.
דער בלינדער, ווען ער וויל גיין פון איין פלאץ צום צווייטן, דארף ער טאפן און גאשען. "נְגַשְׁשָׁה" איז א לשון פון טאפן (ממשש זיין), אזוי ווי עס שטייט אין דער תוכחה "והיית ממשש בצהרים" - עס איז מיטאג צייט, ס'איז דא ליכטיגקייט, אבער דו ביסט ווי א בלינדער וואס טאפט און זוכט א וועג. און דא רעדט מען פון א בלינדקייט אין די אויגן פונעם שכל. "וכאין עינים נגששה" - ווי מענטשן וואס האבן בכלל נישט קיין אויגן. "כשלנו בצהרים כנשף" - כנשף מיינט ווי ביי דער נאכט.
"בָּאַשְׁמַנִּים" איז א מילה יחידאית אינעם תנ"ך. אין די אלטע תנ"כים שטייט די מסורה אין דער זייט: ב' מיינט אז דאס ווארט שטייט נאך צוויי מאל, ג' דריי מאל, און אויב עס שטייט ל' - דאס הייסט ליתא אדער ליכא - באדייט עס אז דאס ווארט איז אן איינציגס, ווי דער לשון פון רש"י "ולא מצאתי חבר לו במקרא". און דאס איז נישט קיין פשוט'ע פראבלעם, ווייל עס איז נישטא קיין קאנקארדאנציע וואס זאל אונז ווייזן דאס ווארט אין אנדערע פלעצער כדי צו פארשטיין פונעם ענין וואס דאס באדייט, און דערפאר פרובירט יעדער מפרש צענאנדערצונעמען דאס ווארט און זען אויף וואס עס מרמז איז.
עס זענען דא מפרשים וואס ערקלערן אז דאס איז פונעם שורש "אשם". רש"י ברענגט אז דונש האט עס מפרש געווען מלשון שומן (פעטקייט) - אשמנים איז אזוי ווי שמנים, און דער אל"ף איז א תוספת. און וואונדער דיך נישט דערויף, ווייל אין לשון הקודש געפינען מיר אסאך מאל אן איבעריגן אל"ף: "נחל אכזב" מלשון כזב, אזוי ווי "אשר לא יכזבו מימיו"; "העם עוברים דרך האתרים" מלשון תרים, א פלאץ וואו עס גייען די וואס שפיאנירן דאס לאנד; "האזניחו" מלשון הזניחו, און נאך. אויב אזוי איז עס כאילו עס וואלט געשטאנען "בשמנים כמתים", און די כוונה איז: צווישן די לעבעדיגע ווערן מיר פאררעכנט ווי טויטע. דער מת שרומפט איין, עס איז אים שלעכט און ער טרוקנט אויס, בעת דער לעבעדיגער מענטש האט א לעבעדיג פנים, זיין גוף לעבט און ער האט פעטקייט. דאס הייסט ווי א מת מהלך צווישן לעבעדיגע מענטשן.
לעומת זה לערנט תרגום יונתן ווי דער ערשטער פירוש וואס דער רד"ק ברענגט, מלשון מסגר (פארשפארט): "איתאחד באפנא כמא דאחידין קבריא באפי מתיא" - פארמאכט און פארשפארט אזוי ווי מתים. הגם עס איז נישט קלאר וויאזוי מען געפינט א שייכות צו א מסגר אינעם ווארט "אשמנים", צי ער ערקלערט דאס לויטן ענין צי פונעם ווארט אליין, ווייל אשם און שומן זענען דאך נאנט צום ווארט, און פארשליסונג האט נישט אזא בייגונג. אבער מכל מקום אזוי טייטשט דער תרגום.
דער מלבי"ם מסביר אין המשך צו דער באשרייבונג פון דער גרויסער פינצטערניש: אויסער דעם וואס עס איז דא אפלה און חושך, זענען מיר אויך בלינד - א מכה על מכה. און לכאורה, וואס וואלט דען געהאלפן ראיה אין א גמארענער פינצטערניש? נאר אפילו אין חושך איז פאראן איינער וואס איז נאך ביכולת צו זען אביסל און ער קען אויס דאס פלאץ. און נאך מער, א מענטש וואס האט אמאל געזען, און געדענקט דעם וועג פון ווען עס איז געווען ליכטיג, ווייסט מער-ווייניגער וואו מען קערט זיך איין און וואו עס איז די טיר, און די פינצטערניש שליסט נישט אפ פאר אים אלעס. בעת דא פעלט אונז דער אור הישועה - די ישועה ווערט שטענדיג פארגעשטעלט מיט ליכט, א שיין פון ליכט אין דער פינצטערניש - און מיר זענען אין א פאלקאמער חושך אן קיין שום שיין פון ליכט, און מיר זעען נישט אפילו א רמז פון א שפע אלוקי פון אויבן. און נישט נאר דאס, נאר מיר זענען נישט ראוי צו באקומען דאס ליכט אפילו אויב עס וואלט יא געווען אין דער ווירקלעכקייט, ווייל וואס קען דען ליכט העלפן פאר בלינדע מענטשן? קומט אויס אז סיי מיר זענען נישט ראוי צום אור האלוקי, און סיי אויב ער וואלט געקומען, וואלטן מיר נישט געהאט די כלים אים צו מקבל זיין.
"וכאין עינים נגששה" - ווי א מענטש וואס האט קיינמאל נישט געהאט קיין אויגן. ווייל אויב וואלטן מיר געהאט אויגן פריער, וואלטן מיר עפעס געדענקט פונעם וועג; אבער מיר זענען ווי איינער וואס האט קיינמאל נישט געזען, און מיר האבן נישט קיין שום מעגליכקייט צו וויסן דעם אריינגאנג פון דער שטאט. און נאך מער: א בלינדער וואס גייט בייטאג, קען א צווייטער אים נאך ווייזן דעם וועג, און דערפאר מאכט א בלינדער די ברכה "יוצר המאורות" - וואס העלפן אים דען די מאורות אויב ער האט זיי קיינמאל נישט געזען? נאר דער וואס זעט פירט אים אין א פלאץ וואו ער זעט נישט. קומט אויס אז דער בלינדער ווערט געהאלפן דורך אנדערע ווען עס איז דא ליכטיגקייט. אבער דא, וואס סיי מיר זענען בלינד און סיי עס איז פינצטער ארום אונז, קען קיין שום אנדערער אונז נישט ווייזן, און ממילא "באשמנים כמתים" - מיר ליגן פארשפארט ווי מתים וואס קענען זיך בכלל נישט רירן. קומט דאך אויס א הוספה אויף א הוספה אויף א הוספה: סיי חושך, סיי עס איז נישטא קיין נוגה, סיי אפלה, סיי מיר טאפן ווי בלינדע, און סיי ווי אזעלכע וואס האבן קיינמאל נישט געהאט קיין אויגן, און דורך דעם שטרויכלט מען זיך אין מיטאג אזוי ווי ביי דער נאכט, און מען איז פארשלאסן אין קבר ווי מתים.
נֶהֱמֶה כַדֻּבִּים כֻּלָּנוּ וְכַיּוֹנִים הָגֹה נֶהְגֶּה, נְקַוֶּה לַמִּשְׁפָּט וָאַיִן, לִישׁוּעָה רָחֲקָה מִמֶּנּוּ׃ - מיר ברומען ווי בערין אלע פון אונז, און ווי טויבן גארגעלן מיר, מיר האפן אויף משפט און עס איז נישטא, אויף א ישועה, זי איז ווייט פון אונז.
"נהמה" און "נהגה" זענען א לשון פון יאָמערן און קלאָגן: ווי בערן וואס ברומען מיט א קול המיה און געוויין, און ווי א טויב וואס ברומט שטילערהייט. און דאס צייגט אויף דער גרויסקייט פונעם שלעכטן מצב אין וועלכן מיר געפינען זיך. "נקוה למשפט ואין" - מיר האבן געהאפט אז דער קדוש ברוך הוא וועט זיך נוקם זיין און מאכן א משפט מיט אונזערע שונאים, און ער משפט זיי נישט, אזוי ערקלערט דער רד"ק.
דער מלבי"ם ערקלערט אז די טיילן פונעם פסוק שטייען דא קעגנאיבער: "נהמה כדובים כולנו" קעגן "נקוה למשפט ואין", "וכיונים הגה נהגה" קעגן "לישועה רחקה ממנו". צום ערשט ברומען מיר ווי א בער, און דער בער קומט מיט כח און שטארקייט - אזוי ערווארטן מיר א משפט, וואס דאס איז וואס קומט אונז על פי דין. און קוקט נאר אויף דער גרויסער חוצפה און דעם מאנגל אין פארשטאנד פון זייער מצב: זיי זענען נאך זיכער אז זיי זענען ראוי מען זאל מאכן פאר זיי א משפט, און האבן בכלל נישט געכאפט דעם שרעקליכן מצב אין וועלכן זיי געפינען זיך און דעם חרון אף וואס איז קעגן זיי, און קומען נאך מיט טענות: רבונו של עולם, פארוואס מאכסטו נישט קיין משפט מיט אונזערע שונאים? און דעמאלט אנטפלעקט זיך פאר זיי "ואין" - עס איז נישטא אין אונז קיין מעשים, מיר זענען נישט ערליך און נישט ראוי מען זאל טון פאר אונז א משפט.
פון דא לערנען מיר אז א מענטש טאר נישט פארלאנגען קיין דין פון אויבן: "רבונו של עולם, דו האסט געזען וואס יענער האט מיר געטון, נעם דיך אן פאר מיר און באצאל אים". ערשטנס, דער קדוש ברוך הוא איז דאך נישט, להבדיל אלף אלפי הבדלות, ווי א הונט וואס מען העצט אים אויף יענעם כדי אפצורעכענען א חשבון מיט אים. צי ווייסט ער דען נישט וואס צו טון? ווארט ער דען אויף דיינע אנווייזונגען קעגן וועמען צו האנדלען? צווייטנס, וויבאלד עס איז דא א משפט אויף דער ערד, דארפסטו גיין צו בית דין און דארט זאל מען משפט'ן. און ווען דו ווענדסט זיך צום רבונו של עולם, זאגסטו כביכול: איך בין זיכער א צדיק, און עס בלייבט נאר איבער זיך אפצורעכענען מיט יענעם. זאגט מען פון אויבן: דו ביסט א צדיק? לאמיר עפענען דיינע פנקסים און בודק זיין דיינע מעשים. דאס איז דאך דער גרויסער שרעק פון יעדן ביזנעסמאן, אז מס הכנסה זאל אים אויסוועלן אויף אן איבערקוקונג, און מען וועט אנפאנגען: וואס איז דער טשעק, וואו איז ער פארשריבן, פון וועמען איז דער דעפאזיט און פאר וואס. ווער עס קען קאנדיטאריע כ"ץ אין בני ברק ווייסט אז עס איז דארט געווען א באזוך פון מס הכנסה, און יענער איד האט געכאפט א הארץ-אטאקע און יענעם טאג איז געווען זיין לוויה, נורא ונוראות. און פארשטייט אליין פון וואס דער שרעק איז - בלויז פון מס הכנסה, בעת דא זאגט דער רבונו של עולם: לאמיר בודק זיין זיינע פנקסים.
און בדרך אגב, דער זעלבער ענין איז דא ביי איינעם וואס דאווענט ביחידות: ביסטו דען אזא צדיק אז דו דארפסט שוין נישט קיין מנין, דו קענסט אליין אויספירן מיט א דירעקטן ליניע צום קדוש ברוך הוא? לאמיר זען דיינע פנקסים, וואס זענען דיינע זכותים וואס צוליב זיי מיינסטו אז דו האסט אן אפענעם שאסיי צום רבונו של עולם. און וויי איז פארן מענטש ווען מען קוקט איבער זיינע פנקסים.
דערפֿאַר, ווען מיר זענען לכתחילה געקומען ווי בערן מיט שטאַרקייט, מיטן אַננאַמע אַז עס קומט זיך אונדז דין, איז אונדז קלאָר געוואָרן "ואין" - עס זענען נישטאָ אין אונדז קיין מעשים, מיר זענען נישט הגונים און מיר זענען נישט ראָוי. און צוליב דעם "וכיונים הגה נהגה": שוין נישט ווי בערן וואָס מאָנען דאָס וואָס קומט זיך זיי, נאָר ווי אַ שוואַכע טויב מיט אַ שוואַך קול: רבונו של עולם, מיר האָבן נישט קיין מעשים און מיר זענען נישט ראָוי, אָבער טו מיט אונדז צדקה - וואָרום צדקה, ווי מיר האָבן דערמאָנט, ווערט געגעבן אויך פֿאַר דעם וואָס איז נישט הגון, און זי קומט מצד חסד. און אויף דעם זאָגט דער פּסוק "לישועה רחקה ממנו": די ישועה עקזיסטירט אין דער ווירקלעכקייט, וואָרום דער הקדוש ברוך הוא איז דאָך רב להושיע, און זײַן ישועה געפֿינט זיך תּמיד ווײַל זי איז אַ בחינה פֿון צדקה וואָס ווערט געגעבן אויך פֿאַר דעם וואָס איז נישט הגון - און פֿונדעסטוועגן איז זי ווײַט פֿון אונדז, צוליב דער שלעכטקייט פֿון אונדזערע מעשים. און דאָס איז וואָס דער קומענדיקער פּסוק פֿירט אויס: "כי רבו פשעינו נגדך".
אין די פּסוקים שילדערט דער נביא אַ שטופֿנווײַזיקע און שרעקלעכע ירידה: פֿיס וואָס לויפֿן צום שלעכטן פֿון געוואוינהייט, גיכקייט אינעם מעשה עבירה, און מחשבות וואָס באַגלייטן דעם וועג צום רויב. און פֿון דאָרט - דער פֿאַרלוסט פֿון יעדער ראָם: נישט דער אַלגעמיינער דרך השלום, נישט קיין משפּט אַפֿילו אינעם קרײַז פֿון די פֿאַרברעכער, און אַפֿילו נישט קיין פּריוואַטער נתיב פֿון אייגענער מאָראַל. די רעזולטאַט איז מידה כנגד מידה: "רחק משפט ממנו" ווײַל מיר האָבן נישט קיין זכותים, און "ולא תשיגנו צדקה" ווײַל מיר אַנטלויפֿן פֿון איר. און פֿון דאַנען קומט די באַשרײַבונג פֿון דער אָנגעזאַמלטער פֿינצטערניש - נישט קיין ליכט, נישט קיין שײַן, נאָר פֿינצטערניש; און נישט בלויז פֿינצטערניש נאָר אויך בלינדקייט, ווי איינער וואָס האָט קיינמאָל קיין אויגן נישט געהאַט, ביז מיר זענען ווי מתים אין תּפֿיסה. און צום סוף דרייט זיך איבער דער געשריי: פֿונעם ברומען פֿונעם בער וואָס מאָנט משפּט, ביז דאָס קלאָגן פֿון דער טויב וואָס בעט בלויז צדקה. און אויך זי איז ווײַט - נישט ווײַל די ישועה פֿעלט, נאָר צוליב דער שלעכטקייט פֿון אונדזערע מעשים. און דאָס איז די הכנה צום קומענדיקן פּסוק: "כי רבו פשעינו נגדך".