כי רבו פשעינו נגדך, וחטאותינו ענתה בנו. כי פשעינו איתנו, ועוונותינו ידענום. זאגט דער רד"ק, כי רבו פשעינו נגדך. אונזערע פשעים מיט די פשעים פון אונזערע אבות. ווארום צוערשט האט ער געזאגט אז דורך די עוונות פון די אבות האט זיך פארלענגערט די גלות, יעצט לייגט ער צו און זאגט, יא, איך גיב צו, נישט נאר די אבות, אויך מיר זענען אין דעם. דאס און דאס גורם. רבו פשעינו נגדך. די פשעים יעצט קומען זיי שוין זיך מתודה זיין. נגדך דאס איז ממש קעגן דעם רבונו של עולם. נישט ווי די אבות וואס האבן פארבארגן זייערע מעשים און כביכול געזאגט השם זעט אונדז נישט, נאר מיר זענען נגדך, רבונו של עולם, איך קום פאר דיר און בין מיך מתודה. וחטאותינו ענתה בנו. חטאותינו, אונזערע פילע חטאים, ענתה בנו. וואס מיינט חטאותינו ענתה? מען דארף געזאגט האבן חטאותינו ענו בנו, ווארום דו רעדסט דאך אין לשון רבים. זאגט דער רד"ק, וואונדער זיך נישט. אט זעסטו, שטייט ועיניו קמה. ביי וועמען איז דאס געזאגט? עלי. דאס איז געזאגט ביי עלי. עיניו קמה. עיניו איז רבים, קמה איז לשון יחיד. ויבוא אליי אנשים. מען דארף שרייבן ויבואו. נלכדה הקריות. מען דארף שרייבן נלכדו. לא תמעד אשוריו, ימעדו. און ענליכע. אלזא ערשטנס וואונדער זיך נישט אז ער הייבט אן אין יחיד, ענדיקט אין רבים אדער פארקערט. אבער אויך דא, זאגט דער רד"ק, איך וועל דיר דערקלערן דעם פשט. וחטאותינו ענתה בנו. חטאותינו, אלע אונזערע חטאים, יעדער איינער און איינער ענתה בנו. און דעריבער ענדיקט ער אין לשון יחיד, ווארום יעדער איינער און איינער פון אונזערע חטאים האט געענטפערט אין אונדז. והנה פשעינו איתנו. מיר דערקענען אין די פשעים, מיר זענען זיך מתודה אויף זיי. דאס מיינט לכאורה אז אויב אזוי דארפן מיר שוין זיין מער ראוי צו דער ישועה. דער מלבי"ם דערקלערט, כי רבו פשעינו נגדך. זאגט דער מלבי"ם, פשעים דאס איז מרד. וואס מיר האבן מורד געווען קעגן השם אין די מצוות שבין אדם למקום. און אויך חטאותינו ענתה בנו. חטאותינו מיינט די חטאים וואס מיר האבן געזינדיקט איש כנגד רעהו. גזל, עושק און ענליכעס. אויך דאס ענתה בנו. און נישט נאר וואס מיר האבן געזינדיקט אין דער פארגאנגענהייט, נאר אויך פשעינו איתנו. דאס מיינט, די חטאים זענען נאך אלץ מיט אונדז, מיר האבן זיך נאך נישט אומגעקערט פון זיי. און אויך עוונותינו ידענום. וואס איז דער חילוק צווישן פשע און עוון? אלזא איז באקאנט, וואס דער מלבי"ם זאגט תמיד, אז עוון איז לשון עיוות. עוון מיינט נישט סתם אז אַ מענטש האט געזינדיקט פון תאווה, אדער אפילו במזיד פון תאווה, נאר עס קומט פון דעם וואס ער האט געהאט אַ עיוות אין שכל. פון אַ אידעאלאגישן עיוות איז ער געגאנגען און האט געטאן וואס ער האט געטאן. דאס הייסט, זיין דעה איז פארדארבן, דאס איז מחשבת כפירה. אלזא זאגט ער, און אויך עוונותינו ידענום. מיר ווייסן און דערקענען אין זיי. וואס מיינט דאס? מיר האלטן נאך אלץ אין די מחשבות און אין דער כפירה און אין אלע פארדארבנקייטן וואס מיר האבן געהאט, מיר האלטן דאס ווי פריער. און אויב אזוי, וואס איז דא צו וואונדערן אויף וואס ער האט פריער געזאגט, לישועה רחקה ממנו? ווארום די ישועה וויל, זי געפינט זיך דא, אבער מיר אנטלויפן פון איר. ווארום מיר פירן ווייטער אין דעם עיוות השכלי, און מיר פירן ווייטער אין די פשעים און חטאים, און נאך אלץ נגדך. אויך ווען מיר זענען קעגן השם, מיר טוען נאך די עוונות און פשעים קעגן דעם רבונו של עולם, און אויך אין בין אדם לחברו, און אויך עוונות פון עיוות השכל. אלזא וואס פאר אַ וואונדער אז די ישועה איז ווייט פון אונדז? פשוע וכחש בהשם, ונסוג מאחר אלוהינו. דבר עושק וסרה, הורו והוגו מלב דברי שקר. אלזא פשוע וכחש, זאגן דא אלע מפרשים אז די כוונה איז אַ מקור. מקור מיינט, דאס איז אַ שם העצם. אַ שם דבר. עס איז נישט די כוונה אויף אַ פעולה, פושעים ומכחשים, נאר פשיעה און כחשה.
כחש, דאס מיינט אַ מקור. און פרעגט דער רד"ק ווי אזוי איז מעגליך צו דערקלערן אז זיי זענען מכחש אין ה', מיר האבן דאך געזען פריער אז זיי האבן געזאגט רבו פשעינו נגדך, חטאותינו ענתה בנו. זיי רעדן מיטן רבונו של עולם, אלזא ווי אזוי קענען זיי זיין מכחש אין ה'? זאגט דער רד"ק, ווען אַ מענטש איז מכחש אין זיין חבר איז ער אין דער אמת'ן מכחש אין ה'. און די סיבה איז, ווייל דער מענטש וואס איז מכחש אין זיין חבר זאגט אים דו האסט מיר געבארגט, אדער טענה'ט קעגן אים אַ טענה פון שקר, איז ער כביכול כופר אין ה' ווארום ער מאכט אן אויג פון אויבן ווי אזוי עס זעט נישט. ווי עס שטייט ומעלה מעל בה' וכחש בעמיתו. ווען אַ מענטש איז מכחש אין זיין עמית, האסטו נישט נאר אַ פראבלעם מיט אים, דו ביסט מועל מעל קעגן דעם רבונו של עולם ווארום השם זעט דיינע מעשים און דו מאכסט אן אויג פון אויבן ווי אזוי עס זעט נישט.
אדער מיר וועלן דערקלערן ווי דער תרגום יונתן זאגט וואס דער רד"ק ברענגט, אז פשוע וכחש בה' מיינט זיי זענען מכחש אין די מצוות פון השם, אין דער מימרא דה'. השם הקדוש ברוך הוא האט געזאגט לא תכחשו, לא תשקרו, און דו טוסט פארקערט, אלזא ביסטו מכחש אין זיינע מצוות. כביכול השם האט נישט באפוילן די מצווה. אלזא איך בין נישט מכחש אין ה' אין דעם זין פון כופר זיין אין זיין מציאות, איך בין מכחש אין דער מצווה, כביכול די מצווה האט השם נישט געזאגט. ווארום אויב נישט ווי אזוי טוסטו פארקערט די ווערטער פון השם? ונסוג מאחר אלוהינו, דאס איז פארקערט פון וואס עס שטייט זאגט דער רד"ק אחרי השם אלוהיכם תלכו. מיר זענען נישט געגאנגען נאך אים נאר מיר האבן נאך צוריקגעטראטן, די כוונה מיר האבן זיך אומגעקערט פון הינטער אים.
הורו והגו מלב דברי שקר. וואס איז הורו והגו? דערקלערט דער רד"ק הורו איז ווי הרו עמל. מיר האבן געזען לעיל אז די כוונה איז הרו פון לשון הריון, אז זיי טראכטן אין זייער הארץ הרו עמל ויולד שקר. אין הארצן פלאנירט ער פלענער פון פשיעה און דערנאך ווען ער ברענגט זיי אַרויס אל הפועל ווערט דאס שוין גערופן לידה. די מחשבה פון הארץ און מוח ווערט גערעכנט הריון, און די פעולה ווען ער ברענגט דאס אַרויס אל מציאות המעשה ווערט גערעכנט ווי אַ לידה. אלזא דאס איז וואס ער מיינט דא הורו והגו. דאס מיינט, וואס זיי טראכטן אין זייער דעה, וואס איז הורו פון לשון הריון ווי מיר האבן פריער דערקלערט, ברענגען זיי אויך אַרויס אל דער מחשבה און אל דעם דיבור, פון לשון הגייה, הורו והגו. וואס ער האט מעברט, געטראכט, געפלאנירט, דערנאך איז ער אויך הוגה, שאפט, רעדט, זאגט דברי שקר.
נאך אַ הסבר ברענגט דער רד"ק אין נאמען פון זיין פאטער, אז הורו איז פון לשון להורות את בני ישראל. ווי לשון הוראה. און דאן הורו והגו מלב דברי שקר, די כוונה די הוראה וואס זיי הורה'ן, דאס וואס זיי לערנען, דאס איז אַ דבר שקר. רש"י ברענגט הורו והגו אז דאס איז דער רב און דער תלמיד. אזוי ברענגט ער אין נאמען פון אנדערע ספרים, געברענגט אין רש"י. הורו דאס איז דער רב, וואס הורה'ט דעם תלמיד. הוגו דאס איז דער תלמיד וואס איז הוגה אין די זאכן. כביכול וויל ער זאגן זיי ביידע האבן פאררעטן. אויך דער רב, אויך דער תלמיד, ביידע הורו והגו מלב דברי שקר. נאך אַ הסבר זאגט רש"י, אז הורו איז פון לשון לירות. סוס ורוכבו רמה בים, אלזא סוס פעה ורתיכוהי ירה בימא. די כוונה איז פון לשון לירות, די כוונה צו ווארפן. אלזא דאס איז אויך פון לשון אַרויסצוברענגען דעם דבר אל הפועל. והוגו דאס איז פון לשון להגות מן המסילה. הוגו סיגים מכסף, אפצושיידן די סיגים פון דעם כסף. אלזא זיי שיסן און שיידן אפ פון זייער הארצן און ברענגען אַרויס פון זייער הארצן דברי שקר.
דער מלבי"ם דערקלערט, מיר האבן געזען לעיל אז זיי האבן געזאגט פשעינו נגדך. רבו פשעינו נגדך. קעגן דעם זאגט זיי יעצט דער נביא, פשוע וכחש בה'. וואס איז דער חילוק? פשע, מיר האבן דערקלערט רבו פשעינו נגדך דאס זענען עבירות שבין אדם למקום. זאגט זיי דער נביא פשוע וכחש בה'. דא איז געווען סיי פשיעה און סיי מרד. אויסער דעם וואס דו האסט מורד געווען קעגן אים, אויך כחש, זיי זענען אויך מכחש אין אים. דאס הייסט מרד זיין דאס איז אין אַ מציאות וואס עקזיסטירט, מכחש זיין כביכול השם געפינט זיך נישט. אלזא דאס איז פשוע וכחש בה'. ונסוג מאחר אלוהינו. וואס מיינט דאס? דו האסט דאך געזאגט השם, יעצט זאגסטו אלוהינו. דער מלבי"ם האט אַ ליניע וואס ער גייט תמיד אין איר, אז ווען עס שטייט השם איז די כוונה אויף דעם הקדוש ברוך הוא בכללות. פון דער זייט וואס דער הקדוש ברוך הוא איז בורא העולם. דער רבונו של עולם, דאס איז השם. און ווען עס שטייט אלוהינו, דאס איז די כוונה אין זיין באציאונג צו אונדז. און דאס רעדט בדרך כלל אויף דער השגחה פרטית וואס השם משגיח'ט אויף אונדז. נישט פון דער זייט וואס ער איז אַ אלוה פון גאנצן וועלט, נאר פון דער זייט פון זיין השגחה אויף אונדז, דאס איז אלוהינו. און דעריבער זאגט דער מלבי"ם, לייג מערק אז צוערשט זאגט ער פשוע וכחש בה', פון דער זייט וואס השם איז מלך העולם. ונסוג מאחר אלוהינו, פון דער זייט וואס דער הקדוש ברוך הוא משגיח'ט אויף אונדז השגחה פרטית. און אויך פון דעם האבן מיר צוריקגעטראטן. נסוג מיינט מיר זענען אויך כופר געווען אין דער השגחה און אין שכר ועונש. ווארום כאטש דער מענטש איז אפשר נישט אײַנגעפלאנצט אין זיין הארצן השם, אבער נאך אלץ אַ אינערליכע פחד פון עונש האט אַ מענטש באטבעים. און דא איז דאס וואס ער זאגט, נישט נאר וואס מיר האבן געלייקנט השם, נאר מיר זענען אנגעקומען צו אַ מצב אז נסוג מאחר אלוהינו, אפילו יראת העונש האבן מיר שוין נישט. און אלוהינו דא קומט צו סימבאליזירן יראת העונש ווארום אלוקים דאס איז דין. אלזא פון דער זייט וואס ער איז דער אלוקים אונזערער, וואס משגיח'ט אויף אונדז און איז זיך נפרע פון אונדז אויף אונזערע נישט גוטע מעשים, אויך פון דעם האבן מיר שוין נישט קיין מורא.
זיי האבן געזאגט וחטאותינו ענתה בנו. אלזא צוערשט האבן מיר געזען קעגן רבו פשעינו נגדך, פשוע וכחש בה'. קעגן וואס זיי האבן געזאגט חטאותינו ענתה בנו, וואס דאס זענען די עבירות פון בין אדם לחברו, זאגט ער, קום זע ביז וואוהין די פשע און די עבירה בין אדם לחברו איז געווארן לעגיטים ביי זיי. און נישט נאר לעגיטים, זי איז געווארן אַ זאך וואס מען פאלט זיך מיט איר. יעדער איינער דערציילט דעם צווייטן, פרעג נישט וואס פאר אַ קאמבינע איך האב אים געמאכט. פרעג נישט ווי אזוי איך האב אים אפגענארט. פרעג נישט ווי אזוי איך האב אויף אים געארבעט, דער נאר האט נישט פארשטאנען. דאס הייסט אזוי נידעריק זענען זיי געווארן, ביז אזוי ווייט אז דאס איז פאר זיי אַ סיבה פאר גאווה. און דאס איז נאך איין מדריגה. עס איז דא אַ נאך ערגערע מדריגה, אז אַ מענטש האט נישט געקענט אפנארן קיינעם היינט. ער האט נישט וואס צו דערציילן. וואס טוט מען, דער אָרעמאן האט היינט נישט געקענט אפנארן קיינעם. נישט נורא, ער וועט דערציילן אַ מעשה און אויסטראכטן אַ המצאה כדי מען זאל אים אפשאצן אויף דער רמאות וואס ער האט געטאן, אויף דער קאמבינע וואס ער האט געברענגט. פארשטייט איר? ער וועט אויסטראכטן פון זיין הארצן אַ מעשה ווי ער האט אפגענארט עמעצן כדי מען זאל אים זאגן הער נאר כל הכבוד דיר. דו האסט עס געשפילט, טאקע, כל הכבוד. דאס הייסט זע צו וואס פאר אַ מדריגה פון פשע זיי זענען אנגעקומען. און דאס איז וואס ער זאגט דא. ער זאגט זע, די מענטשן זענען אנגעקומען צו דעם אז זיי האבן זיך געפאלט מיט עושק, און נישט נאר דאס, ער זאגט אט זע אזוי גרויס איז געווען זייער פאר, אז זיי האבן דערציילט מעשיות וואס זענען נישט געווען. און דאס איז וואס ער זאגט דבר עושק וסרה. זיי האבן גערעדט עושק וסרה. און נישט נאר ווען ער האט געהאט וואס צו רעדן, נאר הורו והגו מלב דברי שקר. ער דארף מעברן, לשון הריון, און הוגה זיין, און הוגה זיין די כוונה און דערציילן, אויסטראכטן עפעס מלב, ער טראכט דאס אויס פון זיין הארצן, דברי שקר. עס איז נישט געווען אזא זאך. ער האט נישט אפגענארט קיינעם, וואס טוט מען, ער האט היינט נישט זוכה געווען. ער האט נישט מקיים געווען די מצווה פון היינט. ער האט נישט זוכה געווען, אבער ער וועט דיר דערציילן אַ מעשה ווי כאילו ער האט אפגענארט. כאילו ער האט געטאן עפעס אזוינס, כדי מען זאל אים אפשאצן. ביז וואוהין ער איז מפולפל און ער איז חכם און ער ווייסט צו מאכן אלערליי קאמבינעס. ער פאלט זיך מיטן עושק אפילו ער האט אים נישט געטאן, ער פאלט זיך מיט אים כאילו ער האט אים געטאן. און די זאכן דא זאגן עדות ביז וואוהין זייער התוודות, חטאותינו ענתה בנו, וואס דאס איז בין אדם לחברו, קום זע וואס פאר אַ גרויסע און אימה'דיקע חטאים איז געווען אין זיי, ביז אזוי ווייט אז זיי פאלן זיך מיט זייערע עוונות און זעען אין דעם אַ סיבה פאר כבוד.
והוסג אחור משפט, וצדקה מרחוק תעמוד. כי כשלה ברחוב אמת, ונכוחה לא תוכל לבוא. רש"י דערקלערט הוסג אחור משפט, מיר האבן געהאפט אז השם וועט אונדז העלפן זיך נוקם צו זיין פון אונזערע אויבים, אבער דער הקדוש ברוך הוא טוט נישט מיט זיי קיין משפט. וצדקה מרחוק תעמוד, די צדקה פון השם צו אונדז, אז ער זאל אונדז נוקם זיין פון אונזערע אויבים, מרחוק תעמוד. מיר שרייען כביכול צו השם ער זאל קומען און אונדז ראטעווען, ער זאל אונדז מסייע זיין, און נישטא, הוסג אחור, צדקה מרחוק תעמוד. וואס איז די סיבה? דער עוון איז אין אונדז. כי כשלה ברחוב אמת. עס איז נישטא קיין אמת אין אונזערע גאסן. און זייענדיק אז דער אמת איז אנטפאלן פון דער ערד, אלזא איז אויך פון הימל דער אמת אנטפאלן. און זה לעומת זה עשה אלוקים. ווען מיר פירן זיך מיט אמת און מיט יושר, פירט זיך דער הקדוש ברוך הוא מיט אונדז מיט אמת און מיט יושר. אבער ווען מיר טוישן אין אונזערע ווערטער און פירן זיך אויף אַ וועג פון רמאות און שקר, אלזא טוט מען אויך פון הימל נישט קיין צדק און מען טוט נישט קיין משפט. אבער רבונו של עולם, זע וואס פאר אַ עוול מען טוט אונדז. און דו ביסט גראד און ערליך? און דו טוסט אמת און צדק? ווען מיר קומען צו טענה'ן קעגן דעם או"ם אויף דעם וואס ער ליגט און נארט אפ און טראכט אויס קעגן אונדז זאכן, איז דאס נישט פונקט דאס זעלביקע וואס די רעגירונג פירט זיך צו די בירגער און אײַערע אונטערטענען דא? קעגן די שומרי המצוות, קעגן דעם חרדישן ציבור, קעגן די מתנחלים, קעגן אלע די וואס עס פאסט אײַך נישט זייער ליניע אדער זייער אמונה, אלזא טראכט איר נישט אויס זאכן קעגן זיי, ברענגט אַרויס מעשיות, לייגט צו אשמות? ווען דו טוסט אַ עוול אינווייניק, אלזא ווארט נישט אז עס וועט נישט זיין אַ עוול צו דיר אויך פון דרויסן. כשלה ברחוב אמת, אלזא ממילא וועט אויך נישט זיין קיין משפט און צדקה פון השם צו אונדז.
דער רד"ק זאגט, וואס עס שטייט הוסג אחור משפט, דאס איז ווי צוריקצוציען די כוחות אויף הינטן. דאס איז אַ דרך משל, אז דער משפט האט שוין נישט קיין ארט צווישן אונדז, אלזא איז ער כביכול צוריקגעטראטן. די צדקה האט נישט קיין ארט צווישן אונדז, און דאן איז זי כביכול מרחוק תעמוד. און ער דערקלערט וואס איז דער גדר פון משפט, צדקה. זאגט דער רד"ק, משפט דאס איז בין אדם לחברו. צווישן די צוויי בעלי הריב, מצדיק זיין דעם צדיק, מרשיע זיין דעם רשע, דאס ווערט גערופן טאן אַ משפט. צדקה דאס איז געבן דעם עני צדקה, אים בארגן, אים געבן געלט. גמילות חסדים זאגט דער רד"ק, דאס איז סיי צו אָרעמע סיי צו רייכע. ווארום עס קען זיין אז עס איז דא עפעס אַ רייכער מענטש וואס טראגט אַ משא, און איך גיי און העלף אים און הייב אויף. אלזא האב איך געטאן מיט אים אַ חסד, אויך אויב ער איז אַ רייכער מענטש. אמת זאגט דער רד"ק, אמת דאס איז צו זיין אַ דובר אמת בין אדם לחברו, נישט צו ליגן צו זיין עמית, אין אַ פיקדון, אין אַ תשומת יד, אז עס זאל נישט זיין איינער אין מויל און איינער אין הארצן. און וואס איז נכוחה? דאס איז כשלה ברחוב אמת. און וואס איז נכוחה לא תוכל לבוא? נכוחה דאס איז דער יושר, אז עס זאל זיין גראד צווישן אים און זיין חבר. ווי עס שטייט ואהבת לרעך כמוך. אז עס זאל זיין גראד מיט יעדן מענטש, דאס איז דער גדר פון נכוחה. די זאכן זענען נכוחה, נכוחים למבין. און וואס איז כשלה ברחוב אמת? וואס קומט דא אַרײַן דער רחוב? זאגט דער רד"ק, ווייל אין פארבארגנס זענען צווישן זיי געווען מענטשן פון אמת. אט האבן מיר אַ פסוק אין ירמיה, ובקשו ברחובותיה אם יש איש מבקש אמונה. וואס מיינט דאס, אלזא איז ביי זיי נישט געווען אזעלכע? עס איז געווען, אבער נישט אין רחוב. דאס הייסט די מבקשי האמונה האבן זיך פארבארגן. זיי זענען געווען אין דער היים, אינווייניק. ווארום עס איז ווארשיינליך געווען נישט מכובד צו זיין אַ מבקש אמונה אין רחוב. צו זיין אַ איש אמת אין רחוב, דאס איז נישט געווען דער הלך רוח. אלזא זענען די אנשי האמת געווען פארשטעקט. די אנשי האמת, יא, זענען געווען אינווייניק. עס איז נישט געווען גערעכנט מכובד צו זיין אַ איש אמת ואמונה. מען וואלט אים גערופן אַ פתי. אַ סתם נאר, אַ סתם פתי, וואס, וואס ביסטו געגאנגען צוריקצוגעבן? וואס האסטו געגעבן? וואס? ניין, הער, איך האב געפונען אַ מציאה. וואס פאר אַ נאר, נו וואס, וואס ביסטו געגאנגען צוריקצוגעבן? איך וועל דיר זאגן, אַ סתם אָרעמאן. אלזא דער מענטש וואס איז געווען גראד און ערליך, האט זיך שוין געשעמט צו גיין אין רחוב, האט זיך געשעמט צו ווייזן זיין יושר. עס איז נישט געווען אין דער מאדע צו זיין אַ גראדער און ערליכער מענטש. זאגט דער רד"ק, זיי האבן זיך נישט געוויזן פאר די אנדערע ווארום זיי זענען געווען פאראכט און נידעריק אין זייערע אויגן. ווער עס איז געווען גראד, איז גערעכנט געווארן פאראכט און נידעריק. און ער ברענגט פון תרגום יונתן, אז משפט מיינט די עושי הדין. און די עושי הצדקה מרחוק תעמוד, צדקה דאס איז די עושי הזכות. און אמת דאס זענען די עושי האמת. און נכוחה דאס זענען די מענטשן וואס טוען דברי אמונה. אלע די זענען שוין נישט געווען צווישן זיי.
דער מלבי"ם לעומת זה גייט נישט אין דער ליניע פון רד"ק. און דער מלבי"ם האט אַ שיטה, אז משפט דאס איז תמיד בין אדם לחברו, און צדקה דאס איז בין אדם למקום. צדקה אין דעם זין פון צו זיין אַ צדיק. דאס איז דער מיין פון צדקה. צו זיין אַ צדיק פאר השם. און משפט, דאס איז אין ענינים פון בין אדם לחברו. נאר וואס מען פארשטייט נישט דא, והוסג אחור משפט, וצדקה מרחוק תעמוד. הוסג אחור משפט, דאס הייסט אז דער משפט איז געווען נאענט און ער האט צוריקגעטראטן. לעומת זאת די צדקה איז קיינמאל נישט געווען נאענט. ווארום ער זאגט צדקה מרחוק תעמוד. זי איז נישט געווען נאענט און האט צוריקגעטראטן, זי איז ווייט געווארן, נאר פון פריער אן מרחוק תעמוד. פרעגט דער מלבי"ם וואס איז דער חילוק? זאגט דער מלבי"ם, אויב דו פארשטייסט דעם חילוק צווישן משפט און צדקה, פארשטייסטו אויסגעצייכנט. ווארום משפט, ווי מיר האבן געזאגט, דאס איז בין אדם לחברו. יושר אין דיני בין אדם לחברו, דאס דערקענט אויך אַ מענטש אן אמת און אמונה. דאס פארשטייט אויך אַ גוי. בין אדם לחברו, נישט אפצונארן, נישט צו גנב'ענען, נישט צו טאן אַ מעשה עוול, מען דארף נישט קיין איד פאר דעם. מען דארף אויך נישט קיין תורה פאר דעם. באופן עקרוני אַ מענטש מיט אַ ביסל געוויסן פארשטייט אז מען דארף זיין ערליך און גראד. אלזא דאס איז וואס ער זאגט, דער משפט, דער טבע פון מענטש נייגט זיך צו אים. דער שכל מחייב אים. באופן טבעי נייגט זיך אַ מענטש צו יושר און צו משפט. אויב מען וועט אים מחנך זיין אויף אַ געוויסן וועג אלזא וועט ער דאס פיינט האבן, ער וועט זיך דערווייטערן פון דעם, ער וועט זוכן רמאות. אבער מען זעט דאס ביי קינדער אז באופן טבעי איז זייער אינערליכער חוש הצדק אנטוויקלט. אלזא זאגט ער, אויב אזוי קומט אַרויס אז יעדער איינער ווערט געבוירן מיט משפט. און אויב מיר האבן געשאפט צו טאן פעולות וואס וועלן אונדז גורם זיין אז מיר זאלן זיך נישט פירן מיט משפט, וואס האבן מיר אין דער אמת'ן געטאן? מיר האבן דערווייטערט פון אונדז דעם משפט. לעומת זאת, צדק בין אדם למקום, אַ מענטש ווערט נישט געבוירן מיט דעם באופן טבעי. דאס געפינט זיך נישט ביי אונדז אין טבע. און מען דארף אז דער מענטש זאל טאן פעולות כדי צוצולייגן אין זיין הארצן יראת שמים, כדי צו דינען השם ווי געהעריק. זאגט ער יעצט זע ווי וואונדערליך. והוסג אחור משפט. משפט ווי מיר האבן געזאגט דאס איז בין אדם לחברו, און דאס האט יעדער איינער אינווייניק. אויב מיר האבן אים נישט, ווארשיינליך אז ער האט צוריקגעטראטן. מיר האבן אים דערווייטערט, ווארום ער איז געווען דא. באופן טבעי האבן מיר אים. לעומת זאת צדקה, ווי מיר האבן דערקלערט, דאס איז בין אדם למקום. באופן טבעי האט דער מענטש נישט קיין יראת שמים. וואקסט אויף אַ קינד אן חינוך, וועט ער נישט פלוצלינג ווערן אַ צדיק. אַ מענטש האט נישט באופן טבעי קיין יראת שמים. און דעריבער צדקה קען מען נישט זאגן אז זי איז געווען ביי אונדז און האט צוריקגעטראטן. נאר וואס יא? מיר האבן זי נישט גערופן. און אויב דו רופסט זי נישט, אלזא וואו געפינט זי זיך די צדקה, די יראת שמים? ווייט. און דעריבער וצדקה מרחוק תעמוד. זי איז קיינמאל נישט געווען ביי זיי.
יעצט באשרייבט ער, זאגט דער מלבי"ם, אז דער משפט גייט פאר דער צדקה. זייענדיק אז דער משפט ווי איך האב געזאגט איז אַ שכל'דיקע זאך, לעומת די צדקה וואס איז אַ זאך וואס דארף לימוד. דער משפט, יעדער מענטש פארשטייט אז עס איז נישט שיין און נישט ערליך און נישט גראד צו גנב'ענען, צו שעדיקן, צו טאן פעולות קעגן בין אדם לחברו. און אט זאגט ער זע, נאכדעם וואס דער משפט האט צוריקגעטראטן פון זיי, וואס דאס איז וואס מיר האבן געזאגט די עלעמענטארע זאכן, האט דאס צוריקגעטראטן פון זיי, אפילו עס איז שוין געווען ביי זיי, אלזא ממילא צדקה וואס איז קיינמאל נישט געווען ביי זיי, ממילא אז זי איז צדקה מרחוק תעמוד. און דעריבער איז דאס איינע נאך דעם צווייטן. די זאך וואס איז ניצטליך מער האבן זיי נישט, ווי אזוי פארלאנגסטו די העכערע מדריגה, וואס איז צדקה פון בין אדם למקום? ווי אזוי ווארטסטו אז זיי זאלן דאס האבן? און זאגט דער מלבי"ם, אז אויב מיר וועלן זיך צוקוקן וועלן מיר זען אז דלתות הכתוב מקבילות. ווי מיר האבן דערקלערט עטליכע מאל, אז אַ פסוק וואס איז צעטיילט אין פיר, אלזא וועלן מיר עס טיילן אין א', ב', ג', ד'. ער איז צעטיילט אין פיר משפטים, אלזא משפט א' זיין המשך איז ג', און משפט ב' זיין המשך איז ד'. דאס מיינט דלתות הכתוב מקבילות. זאגט דער מלבי"ם, אויך דא דלתות הכתוב מקבילות. והוסג אחור משפט, פארוואס? ווארום כי כשלה ברחוב אמת. וצדקה מרחוק תעמוד, ונכוחה לא תוכל לבוא. און ער דערקלערט דעם קשר צווישן די זאכן. זאגט דער מלבי"ם, דער משפט, זיינע יסודות זענען געבויט אויף די אדני האמת. אויב עס איז נישטא קיין אמת, איז נישטא קיין משפט. אויב איך וועל נישט זוכן און זיך שטרעבן צום אמת, וועל איך נישט קענען טאן קיין משפט צדק בין אדם לחברו. אויב די בעלי דין ליגן, ער טענה'ט טענות וואס זענען קיינמאל נישט געווען, יענער זאגט אז ער האט געגעבן און ער האט נישט געגעבן, יענער דערציילט מעשיות, ווי אזוי וועט מען קענען טאן אַ משפט ווען עס איז נישטא קיין אמת? מען ברענגט עדים, די עדים זענען נישט דוברי אמת. ווי אזוי קען מען טאן אַ משפט ווען עס איז נישטא קיין אמת? דער א', ב' פון משפט דאס איז אמת. אויף דעם זאגט ער, והוסג אחור משפט, ווייסטו פארוואס? ווארום כי כשלה ברחוב אמת. אפילו אז אין רחוב, זאגט דער מלבי"ם, דאס איז דער ארט וואו עס איז מער מצוי דער אמת. לייגט מערק, דער מלבי"ם דערקלערט פארקערט פון רד"ק. זאגט דער מלבי"ם, דער ארט וואו עס איז מצוי דער אמת דאס איז אין רחוב. פארוואס? ווארום ווען איך וויל דיר אפנארן, וועל איך דאס טאן בסתר. אין רחוב איז מיר נישט נעים צו זאגן דברי שקר, דברי רמאות און ענליכעס. וואס מען רופט בפרהסיה, דאס וועט זיך אנטפלעקן. אויב מיר זענען אנגעקומען צו דעם אז שוין אין רחוב איז נישטא קיין אמת, בפרהסיה איז נישטא קיין אמת, דאס הייסט אז מיר זענען אנגעקומען צו אַ מצב זייער זייער אראפגעפאלן מבחינת בין אדם לחברו, ביז אזוי ווייט אז דער שקר געוועלטיקט בפרהסיה. און דאס איז וואס ער זאגט, הוסג אחור משפט, ווייסטו פארוואס? ווארום כי כשלה ברחוב אמת. ווארום עס איז נישטא קיין אמת אפילו אין רחוב. אלזא ווי אזוי ווילסטו אז עס זאל זיין אַ משפט? ווי אזוי ווילסטו אז עס זאל זיין אַ צדק אין בין אדם לחברו, אויב אפילו אין רחוב איז שוין נישטא קיין אמת? וצדקה מרחוק תעמוד, ונכוחה לא תוכל לבוא. זאגט דער מלבי"ם, צדקה מרחוק תעמוד, פארוואס? ווארום נכוחה לא תוכל לבוא. וואס איז נכוחה? שפכי כמים ליבך נוכח פני השם. נכוחה זאגט דער מלבי"ם, די כוונה קעגן השם, אנטקעגן השם. די מצוות פון בין אדם למקום, זייענדיק אז דער מענטש איז מקדש השם און דער מענטש פילט אז דער הקדוש ברוך הוא איז דא פאר אים, און דאס ברענגט אים צו עבודת השם. דער א', ב' פון עבודת השם דאס איז שיוויתי השם לנגדי תמיד. עס זענען נישט די פעולות פון מענטש און זיינע מעשים ווען ער איז ביי זיך אליין, ווי ווען ער זיצט פאר אַ מלך. אלזא דער א', ב' כדי מיר זאלן זיין אין דעם גדר פון צדקה, אז מיר זאלן זיין אין דעם גדר פון צדקות, אז מיר זאלן זיין עובדי השם, דאס איז אז אַ מענטש זאל פילן אז ער איז נוכח פני השם, אז ער שטייט פאר דעם הקדוש ברוך הוא. אבער דער מענטש איז ווייט פון דעם. נכוחה לא תוכל לבוא. ווי אזוי וועט ער קומען נוכח פני השם מיט צדקה מרחוק תעמוד? ער איז ווייט פון עבודת השם, פון זוכן די דרכי השם, פון דער צדקה פון בין אדם למקום, צו זיין אַ צדיק. אלזא נכוחה לא תוכל לבוא. ער וועט נישט קענען קומען נכוחה, די כוונה צו זיין אנטקעגן פני השם. ווארום דער א', ב' פון דער מדריגה פון צדיק, דאס איז אז דער צדיק געפינט זיך מיטן רבונו של עולם. ער שטייט אנטקעגן פני הרבונו של עולם. ער פילט אין אלע זיינע מעשים אז דער רבונו של עולם זעט זיינע וועגן, זעט זיינע פעולות. און אויב דער מענטש איז דערין נכשל, ווי אזוי וועט ער זיין נוכח פני השם? ער יאגט זיך דאך נאך די תאוות, נאך די תענוגות, נאך די גשמיות'דיקע ענינים. אזא מענטש נכוחה לא תוכל לבוא. אויף שום אופן וועט ער נישט קענען קומען צו זיין נוכח פני השם. זייענדיק אז כדי צו זיין נוכח פני השם, דאס איז ווי מיר האבן געזאגט, נישט אין טבע. צו טאן צדקה דאס איז נישט אין טבע. דאס צו זיין אַ צדיק די כוונה בין אדם למקום, דאס איז נישט אין טבע. און אויב דו וועסט זיך נישט אנשטרענגען, צדקה מרחוק תעמוד, ודאי אז נכוחה לא תוכל לבוא.
דער מלבי"ם דערקלערט אז עס איז דא אַ חילוק צווישן ישר און נוכח. וואס איז דער חילוק צווישן זיי? זאגט דער מלבי"ם, ישר דאס איז וואס אונדז איז באקאנט פון די הענדזעל'שע (הנדסה) הגדרות, אז די ליניע וואס גייט דורך צווישן צוויי נקודות, די קורצסטע ליניע צווישן זיי, דאס איז די גראדע ליניע. ישר קומט צו סימבאליזירן די קורצע ליניע צווישן צוויי נקודות. נוכח לעומת זאת, זאגט דער מלבי"ם, די כוונה איז אַ זאך וואס איז מקביל. ער איז מקביל אנטקעגן עפעס אנדערש. נוכח דאס הייסט אז די זאך שטייט בכוונה אנטקעגן אים. שטייט אנטקעגן אים. לויט דעם זאגט דער מלבי"ם, דער חילוק איז אז אין זאכן וואס זיי זענען נתפס אין היגיון און אין די חושים, וועלן מיר זאגן ישר. אַ ליניע וואס גייט דורך צווישן צוויי נקודות, דאס זענען זאכן וואס זענען נתפס אין די חושים, וועלן מיר זאגן ישר. אַ זאך וואס מען קען זי בוחן זיין, און מיר וועלן זען אז זיי טוען פארקערט, וועל איך זאגן ער איז קרום. ער טוט נישט מיט יושר. זייענדיק אז דא די ליניע פון יושר קען מען זען, קען מען בוחן זיין. און אויב דו גייסט נישט מיט יושר אין אַ זאך וואס מען קען בוחן זיין, אלזא ווערט דאס גערופן נישט גראד. אלזא ישר און נישט ישר דאס איז אין זאכן וואס מען קען בוחן זיין מיט די חושים. לעומת זאת, לייגן מיר מערק, זאגט דער מלבי"ם, נוכח דאס איז אין זאכן וואס זענען נישט ניכר אין חוש און אין שכל. איך קען זאגן איך שטיי נוכח פני השם. וואו איז השם? האסטו אים געזען? זיכער נישט. אלזא זעען מיר אז אויך אנטקעגן אבסטראקטע זאכן וועלן מיר זיך אויסדריקן מיט אַ דיבור פון נוכח. אבער איך וועל נישט זאגן ישר אנטקעגן פני השם, ווארום דאס ישר איז אַ אויסדרוק וואס קומט נאר אויף זאכן וואס זענען ווי איך האב געזאגט מוחשי, זאכן וואס זענען נתפס אין די חושים. אויף דעם זאגט דער פסוק, כולם נכוחים למבין וישרים למוצאי דעת. און דאס איז וואונדערליך ביותר לויט די יסודות וואס דער מלבי"ם גיט אונדז אין ספר משלי. ווער עס וויל וועט קענען הערן אויף דעם דיסק אויף משלי, אז דער מבין דאס איז בינת הלב. און לעומת זאת דעת, מיינט קלארע און פעסטע הוכחות, וואס אלע קענען זיי פילן און זיי וויסן בבחינת מדע. מדע דאס מיינט אַ זאך וואס איז מוכח. אלזא זאגט ער לייג מערק, נכוחים למבין. ווארום דער מבין קען נישט ברענגען אויף דעם ראיות. אבער ער זאגט דיר פארשטיין דאס, איך פארשטיי דאס ביי זיך אליין, אבער איך האב אויף דעם נישט קיין ראיות. און דעריבער פאסט צו דעם דער אויסדרוק נוכח. ווארום נוכח דאס איז אנטקעגן אַ זאך וואס איז נישט מוכח, אַ זאך וואס איז נישט גשמי, נישט נתפס אין די חושים. אלזא איך קען זאגן דאס איז נוכח למבין. לעומת זאת מוצאי דעת, איז שוין אנגעקומען צו דער בחינה פון דעת. דעת דאס איז די הויכע מדריגה, אז די זאך איז פארשטענדליך נישט נאר אין שכל און איך פארשטיי דאס, נאר איך קען ברענגען אויף אים ראיות און מופתים. און דאס איז דער חילוק צווישן בינה און חוכמה און צווישן בינה און דעת. חוכמה דאס איז וואס אַ מענטש באקומט פון דרויסן. אזוי דערקלערט דער מלבי"ם אין עטליכע און עטליכע ערטער, אז אַ מענטש קען נישט אנקומען צו חוכמה פון זיך אליין. מען דארף דאס באקומען פון דרויסן, פון אַ נביא און ענליכעס. און חוכמה מיינט נישט אַ הבנה פון לימוד, נאר חוכמה תמיד לויט דעם מלבי"ם מיינט דער דרך הישר. וואס איז מוסרי, וואס איז נישט מוסרי. דאס איז דער גדר פון חוכמה. אַ מענטש קען טאן די גרעסטע עוולות און זיין זיכער אז ער איז מוסרי. דער מענטש האט נישט משיג געווען די דרכי חוכמה. חוכמה מיינט צו וויסן וואס איז די הנהגת הישר. בינה, אויך וואס מען האט מיר נישט איבערגעגעבן. מיר האבן געזאגט אז חוכמה דארף מען באקומען פון אַ אנדער מקור. אויך וואס מען האט מיר נישט איבערגעגעבן, ווען איך וועל זיך אריינטיפן אין די זאכן, וועל איך פארשטיין דבר מתוך דבר, און וויסן אז אויך די זאך איז נישט ערליך און גראד. אויך די זאך איז נישט מוסרי. דעת, נאכדעם וואס איך וועל זיך אריינטיפן אין די זאכן, וועל איך אויך האבן הוכחות אז דאס איז די ריכטיקע זאך. אפילו לכאורה ווי איך האב געזאגט ענינים פון מוסר זענען נישט נתון צו אַ הוכחה. דו טראכטסט אז דאס איז מוסרי, יענער טראכט אז די צווייטע זאך איז מוסרי. דו טראכטסט אז צו רחמנות האבן אויף אידן איז מוסרי, ער טראכט אז צו רחמנות האבן אויף פלסטינער איז מוסרי. עס איז דאך אין ענינים פון מוסר עפעס זייער עלאסטיש. אבער ווען אַ מענטש איז אנגעקומען צו דער הויכער מדריגה פון חקר החוכמה און בינה, וועט דאס אנקומען ביי אים צו דער בחינה פון דעת. דעת דאס מיינט אַ קלארע ידיעה מיט אותות און מופתים. דאס מיינט דעת. און זאגט דעריבער פארשטיי וואס עס שטייט אין המשך, וישרים למוצאי דעת. זייענדיק אז די זאך איז שוין מוחשי ביי אים, אלזא ממילא ווען איך זע דאס, איז דאס ישר. ווארום ישר ווי מיר האבן דערקלערט, דאס איז אַ זאך וואס איז נתפס אין חוש, דאס איז קלאר, דאס איז ישר. אבער צוערשט האב איך דאס נאר פארשטאנען אינווייניק, אלזא איז דאס נכוחים למבין.
ותהי האמת נעדרת, וסר מרע משתולל. וירא השם וירע בעיניו כי אין משפט. ותהי האמת נעדרת. זאגט דער רד"ק, אז דער אמת האט זיך נישט געפונען צווישן זיי, כאילו ער איז קיינמאל נישט געווען. נעדרת, פון לשון העדר, אַ זאך וואס איז קיינמאל נישט געווען. וסר מרע משתולל. וואס איז סר מרע משתולל? דער רד"ק זאגט, סר מרע, ערליכע מענטשן וואס זענען סר מרע, געפינען זיך נישט אין דער וועלט, כאילו מען האט זיי אויסגעשלאסן פון דער וועלט. עס זענען שוין נישטא אין דער וועלט מענטשן וואס זענען סר מרע. דאס מיינט משתולל. נישט אין דעם זין וואס אונדז איז באקאנט היינט משתולל, נאר אין דעם זין פון נשלל. עס זענען נשלל געווארן פון דער וועלט די מענטשן וואס זענען סר מרע. רש"י דערקלערט, סר מרע משתולל, די כוונה מוחזק אַ שוטה ביי די בריות. ווי אליכא שולל. און דאס איז פון לשון שגגה. ווי זאגט דער תרגום שגגה? שלו. שלו, אזוי זאגט דער תרגום. שגגה דאס איז שלו. און דאס איז אויך אַ ווארט אין לשון הקודש. ויך אותו שם על השל. זייער שיין. של דארט די כוונה דאס איז פון לשון שגגה. ער האט נישט אכטונג געגעבן, ער האט אים געשלאגן אן דעם וואס ער זאל אכטונג געבן. ער האט שוגג געווען און נישט זיך אײַנגעטראכט און ער האט אים געשלאגן. אלזא אויב אזוי של און שלו דאס איז פון לשון שגגה. און אויב אזוי, זאגט ער דיר, אַ מענטש וואס וועט זיין אין דעם גדר פון סר מרע, ווערט גערעכנט ווי אַ שוטה. ווערט גערעכנט ווי אַ שוגג, ער פארשטייט נישט וואס ער טוט. ער האט דאס בשגגה, עס האט אים פאסירט, ער איז נישט ביי זיין דעת. ווערט גערעכנט ווי אַ שוטה ביי די בריות.
וירא השם וירע בעיניו. זאגט דער רד"ק, עס איז דאך אין משפט. פארוואס דווקא דעם משפט? וירא וירע בעיניו כי אין משפט. מיר האבן דאך געזען אז עס איז נאך געווען פיל אנדערע זאכן. פארוואס דווקא אויף דעם ווערט ער נתפס? זאגט דער רד"ק, ווארום דאס איז שווער פון אלעמען. מיר זעען אז דער הקדוש ברוך הוא איז נישט תובע למשל די אומות אויף בין אדם למקום. אויף וואס יא? אויף משפט. פארוואס האט דער הקדוש ברוך הוא פארטיליקט דור המבול? ווארום מלאה הארץ חמס. פארוואס האט דער הקדוש ברוך הוא געשיקט יונה קיין נינווה? זייענדיק אז עס איז געווען ביי זיי גזל. זייענדיק אז עס איז געווען ביי זיי פשע אין בין אדם לחברו. פארוואס האט השם פארטיליקט סדום? אשר יד עני ואביון לא החזיקה. דאס מיינט, דער בין אדם לחברו, דער משפט, דאס איז שווער פון אלעמען. און פארוואס? כל זמן אין דער וועלט איז דא אַ משפט, איז די וועלט בר קיום. אויך אויב דו וועסט זאגן אז זיי זענען נישט עובדי השם, אבער די וועלט איז בר קיום. אין דעם רגע וואס אין דער וועלט איז נישטא קיין משפט, איז דאס כאאס. אין דער וועלט איז נישטא קיין משפט, דאס איז אפגאניסטאן. דאס איז איראק. דאס איז סוריה. אין דעם רגע וואס עס איז נישטא קיין משפט, איז נישטא שום מעגליכקייט פון קיום פון דעם מין האנושי אין דער וועלט. און דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן די וועלט כדי עס זאל אין איר זיין אַ קיום. און דעריבער אַ גוי, דער מינימום הכרחי וואס ער פאדערט פון אים, דאס איז אז די וועלט זאל קענען ארבעטן. און ווי אזוי קען די וועלט ארבעטן? אז עס זאל זיין אַ משפט. אז עס זאל זיין אַ יושר. אַ מענטש האט גערצח'עט, זאל מען אים משפט'ן. אַ מענטש האט געגנב'עט, זאל מען אים משפט'ן. אז עס זאל נישט זיין אַ מצב פון חוסר צדק, פון אַ פשע וואס וויטערט אין די גאסן. ווארום דער מצב איז גורם אז מען וועט בכלל נישט קענען מקיים זיין אַ וועלט. און דעריבער זאגט דא דער רד"ק, דעריבער וירע בעיניו אויף וואס? כי אין משפט. ווארום משפט דאס איז די זאך וואס מען קען איר נישט אריבערגיין אויף דעם סדר היום. משפט דאס איז נישט אַ זאך וואס דער הקדוש ברוך הוא זאגט גוט, זיי וועלן טאן תשובה, וועלן מיר מוחל זיין, נישטא אזא זאך. ווען עס איז נישטא קיין משפט, דאס איז די שרעקלעכסטע זאך פון אלעמען, און אויף דעם כביכול איז דער הקדוש ברוך הוא נישט מאריך אף. חז"ל זאגן גדול כוחו של חמס, ווארום דור המבול האבן אריבערגעגאנגען אויף אלעס און מען האט נישט חתמ'עט אויף זיי אַ גזר דין נאר אויף דעם חמס. כי מלאה הארץ חמס מפניהם. אזוי דרש'ען חז"ל. זאגט דער רד"ק, וואס האסטו געלערנט? אז דער ענין פון חוסר משפט, דאס איז די זאך וואס איז שנוי פון אלעמען.
דער מלבי"ם זאגט, ותהי האמת נעדרת. צוערשט זאגט דער מלבי"ם, דער אמת איז נאך געווען צווישן זיי. אבער זי איז וואס מען רופט כשלה. אין דעם צווייטן שלב, איז זי נעדרת. הערט איר? דאס איז אַ המשך פון דעם פריערדיקן פסוק. דער מלבי"ם דערקלערט דאס וואונדערליך. עס האבן מיר דאך געזען לעיל, הוסג אחור משפט כי כשלה ברחוב אמת. וואס איז כשלה? דער אמת איז אזא נעבעכ'דיקער, זי גייט הינקענדיק, טראך פאלט זי. נאך אַ מאל, טראך פאלט זי. זי עקזיסטירט, אבער וואס טוט מען, זי הינקט. אבער יעצט, ותהי האמת נעדרת. אין דעם צווייטן שלב, זי הינקט שוין נישט, זי איז שוין בכלל נישטא אין רחוב. זי עקזיסטירט שוין בכלל נישט. דאס איז דער נעקסטער שלב, נעדרת פון זיי בהחלט. אז זיי זאלן בכלל נישט וויסן וואס איז דער אמת. צוערשט האט ער געזאגט נכוחה לא תוכל לבוא. אין דעם צווייטן שלב זאגט ער, עס איז ביי זיי פארגעסן געווארן עבודת השם אין אַ מוחלט'ער צורה, ביז דער סר מרע איז געווען משתולל. וואס מיינט סר מרע משתולל? זאגט דער מלבי"ם, אויב אמאל וואלט פאסירן אז עס וואלט זיין עפעס אַ מענטש וואס וואלט זיין סר מרע, זיך אפגעהאלטן צו טאן עפעס אַ עבירה בין אדם למקום, זאגט ער וויס דיר, דאס איז נישט זיין שולד. ער האט טאקע געוואלט טאן די עבירה, אבער וואס טוט מען, השתולל, פון לשון שגגה. בשגגה האט ער נישט געטאן די עבירה. פארשטיי אים. ער האט טאקע געוואלט טאן די עבירה, אבער בשגגה האט ער זי נישט געטאן. שרעקלעך פאר דעם וואס טראכט זיך אײַן. דאס הייסט, צוערשט איז געווען אַ מצב פון נכוחה לא תוכל לבוא. זיי דינען נישט השם. ער קען נישט קומען אנטקעגן פני השם. אבער זיי האבן זיך אראפגעלאזט צו אזא מצב, אז אויב ער האט נישט געטאן אַ עבירה, דארף מען אים דן זיין לכף זכות אז ווארשיינליך האט ער פארגעסן. ווארשיינליך האט ער פארגעסן. ער איז געקומען צו טאן אַ עבירה, פארשטיי אים, ער האט פארגעסן צו טאן די עבירה. און דאס איז סר מרע. אויב דו זעסט אז ער איז סר מרע, דאס איז פון שגגה. פארשטיי, דאס איז געווען בשגגה, דאס איז אן קוונה. ער האט געוואלט טאן די עבירה, זײַ מיטגערעכנט מיט אים. וירא השם וירע בעיניו כי אין משפט. ווי מיר האבן געזאגט, אז דער מוסר'דיקער ענין פון בין אדם לחברו, דאס איז דאס מער מגונה אין די אויגן פון השם. ווארום אין דעם זאגט דער מלבי"ם, גייט ער בכלל אַרויס פון דעם גדר פון אַ מענטש. און דאס איז מער שווער פון דעם וואס אַ מענטש טוט נישט קיין צדקה, וואס צדקה מיינט אַ צדיק בין אדם למקום. פארוואס? ווארום ווי מיר האבן דערקלערט, אז צדקה זאגט דער מלבי"ם, דאס איז פון דעם גדר פון דעם מענטש בעל הדת. כדי צו זיין אַ איש צדקה, די כוונה אַ צדיק אין ענינים פון עבודת השם, דארף מען לערנען די ענינים פון דעם דת, די ציוויי השם, וואס השם פאדערט פון דיר. אבער כדי נישט צו טאן אַ משפט, דארף מען זיין אַ מענטש פארדארבן אין זיין פערזענליכער פרטית'ער הנהגה, וואס ער האט זי פון געבורט ווי מיר האבן געזאגט. משפט דאס איז געוויסן. משפט דאס איז יושר. נישט צו גנב'ענען, אויך אַ גוי פארשטייט. ווי אזוי פארשטייסטו דאס נישט? און דעריבער זאגט ער, דאס איז מער פארדארבן אין די אויגן פון השם, ווארום די זאך בטלט בכלל פון אים די צורה פון אַ מענטש. אַ מענטש וואס איז באשאפן בצלם, האט אין זיך די פשוט'ע הבנה פון צו גנב'ענען, צו שעדיקן, צו פייניקן, צו באליידיקן, צו טאן אַ נזק צום צווייטן, דאס איז אַ זאך וואס איז אסור. דאס פארשטייט אַ מענטש אין אַ פשוט'ער צורה. און אויב עס איז נישטא קיין משפט, זאגט דער מלבי"ם, זיי זענען נמשל ווי חיות פון וואלד. ווארום נאר חיות פון וואלד טוען ווי אזוי עס קומט אויף זייער רוח לויט זייער רגע'דיקן הנאה. זיי זוכן נישט קיין משפט, זיי זוכן נישט וואס דער געוויסן זאגט.
למעשה, אין די עשרת הדיברות זעען מיר אז דער הקדוש ברוך הוא האט באפוילן ציוויים וואס לכאורה זענען זיי בכלל נישט פארשטענדליך. אנוכי השם אלוהיך, לא תעבוד עבודה זרה, פשוט און פארשטענדליך. לא תגנוב, לא תרצח. די גוים קומען פרעגן וואס, דאס איז וואס דער הקדוש ברוך הוא האט אײַך געגעבן אין דער תורה? אַ גרויסן דאנק. מיר האבן זיבן מצוות בני נח. דאס, דאס איז וואס האט זיך מחדש געווען אין מתן תורה? לא תנאף, לא תגנוב, לא תרצח? אויב דער הקדוש ברוך הוא וואלט געקומען און מחדש זיין עפעס אַ וועג אין דקות, עפעס אין עבודת השם, אַ הידור און חומרא, עפעס אַ הקפדה, אפילו לא תטור. דאס וואלט שוין, וואלט איך געזאגט הער, דאס איז אַ הויכע דרישה, אז אַ מענטש האט דיר געטאן עפעס און אויך אין הארצן זאלסטו אים נישט געדענקען. דאס, דאס פארשטיי איך נאך. אבער וואס זאגט מען מיר? אל תחמוד אשת רעך. זאגט אַ גוי, נו וואס, אלזא אויך ביי אונדז איז דאס פארשטענדליך. אויך ביי אונדז איז דאס פארשטענדליך. מיר האבן אויך זיבן מצוות בני נח. אויך ביי אונדז איז פארשטענדליך נישט צו גנב'ענען. און אגב, לייגט מערק, עס איז נישטא קיין געזעלשאפט אין דער וועלט, און דאס זענען אנטראפאלאגן וואס האבן געפארשט שבטים און... עס איז נישטא קיין געזעלשאפט אין דער וועלט וואס די יסודות המוסר זענען ביי זיי נישט פארשטענדליך. זענען ביי זיי נישט פארשטענדליך. עס איז נישטא קיין געזעלשאפט אין דער וועלט וואס זאגט לעגיטים צו גנב'ענען און יעדער מענטש קען גנב'ענען ביי וועמען ער וויל. לעגיטים צו רצח'ענען און יעדער מענטש קען זיך אַרומדרייען אין רחוב און הרג'ענען וועמען ער וויל. עס איז נישטא אזא געזעלשאפט אין דער וועלט. דאס הייסט, דאס זענען זאכן וואס דער הקדוש ברוך הוא האט זיי אײַנגעפלאנצט אין דעם געוויסן פון דעם מענטש, און יעדער מענטש האט דאס. און אויב ער איז אנגעקומען צו אַ מצב אז ער וועט דאס אַרויסברענגען פון זיך, און ער קען. אויב ער וועט זיך אנטקעגנשטעלן און טאן פעולות וואס זענען פארקערט פונעם מוסר, קען ער זיין אַ מענטש וואס וועט געבן לעגיטימאציע צו רצח, ווי היטלער. אז ער וועט קובע'ן אז דער וואס רצח'עט איז דער מוסרי'ער. אבער מען דארף טאן פיל פעולות פאר דעם. ווארום באופן טבעי, דער הקדוש ברוך הוא האט אײַנגעפלאנצט אין דעם מענטש דעם לא תגנוב, דעם לא תרצח, דעם לא תנאף. דער הקדוש ברוך הוא האט דאס אײַנגעפלאנצט אין דעם מענטש. פארוואס אלזא האט דער הקדוש ברוך הוא דווקא דאס געגעבן אין מתן תורה? ווארום דער הקדוש ברוך הוא האט געוואלט צו לערנען, אַלע דיין לא תרצח איז גארנישט ווערט אויב דאס איז אן אנוכי השם אלוהיך. אויב דאס איז אן דעם וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געגעבן די תורה. ווארום דו וועסט דאך תמיד צו יעדן רצח קענען געפינען אַ צידוק.
דאס, וואס טוט מען, דאס איז אַ נישט געוואונטשענער אײַנפאל, און נישטא וואס צו טאן, דאס איז דער זכות פון דער פרוי אויף איר גוף. וואס, דער מענטש דא, וואס טוט מען, ער איז שוין במשך יארן נאר גוזל די רעסורסן פון דעם ציבור, ווארום ער איז פארבונדן צו מאשינען און עס איז פון אים נישט קיין תועלת און ער איז נישט פראדוקטיוו, דארף מען אים שיקן צו חוות השקמים. אגב, אַ אינטערעסאנטער ארט, קיינער האט נישט געזאגט אזא זאך. און דאס איז איינער פון די מאמרים וואס איז געווען אין דער חרדישער פרעסע נאך דער מעשה פון שרון, אז עס איז אינטערעסאנט אז קיינער האט נישט גערעדט אויף דעם וואס מען האט קיינמאל נישט אויפגעברענגט צו זיין דעה אים אפצוקנעפלען פון די מכשירים. דער מענטש דא, זיין שאָפער האט באקומען אַ פעסטע משכורת אַכט יאר בשעת ער זיצט אין דער היים. וועמען דארף מען נעמען? דעם מענטש וואס פארט אין איין ריכטונג. אויף וואס דארפסטו אַ שאָפער? אבער מיר, וואס, אַ ציבור'שע קופה, מיר האבן אים באצאלט אַ שאָפער. און קיינער האט נישט אויפגעברענגט אין זיין דעה, הער, דער מענטש דא וועט נישט צוריקקומען צום לעבן. ער אטעמט אליין, נישט אליין, צום לעבן וועט ער נישט צוריקקומען. לאמיר ענדיקן זיין מעשה. ניין, אויף שום אופן האט מען דאס נישט אויפגעברענגט. אבער וואס טוט מען אז ווארשיינליך צו קינדער אין מוטערס בויך זענען נישטא די זכויות די דאזיקע, און עס איז אריבער אַ חוק אז אַ פרוי דארף נישט קיין ועדות און דארף גארנישט, און עס איז דא אַ סובסידיע פאר אַ פרוי וואס וויל טאן אַ הפלה. זי איז ווארשיינליך, דער קינד דא איז נישט געווען אַ ראש ממשלה ווארשיינליך, און ער האט נישט די אָנגעזאמלטע זכויות פון דעם ראש הממשלה, ווי פינוי גוש קטיף, וואס דאס איז דער עיקר די זכויות וואס זענען נתפס געווארן ביי אים אין דער מעדיע, דעריבער האט מען געמאכט אזעלכע חגיגות. עס איז דאך שמיר ניפטר געווארן אַ יאר פריער, האט עמעצער געהערט אויף דעם בכלל? האט עמעצער געוואוסט דערפון בכלל? ער האט נישט קיין זכויות, וואס טוט מען. ער איז געשטאנען אויף דעם זכות פון עם ישראל, ער האט נישט, ער איז געווען בעד ארץ ישראל. דאס, דאס איז נישט קיין זכויות. שרון, אלזא האט ער זכויות, ער האט מפנה געווען גוש קטיף. דאס, זע, ברענג ממשות'דיקע זכויות. וואס דערציילסטו מיר אצ"ל, לח"י, הגנה, מוסד, דאס איז נישט, דאס עובר נישט לסוחר. זאג מיר אמת'ע זכויות. ער האט מפנה געווען גוש קטיף, דאס איז אַ זכות. און דאן פלוצלינג איז דער מענטש געווארן אַ מורשת, ער האט שוין געהאט אַ מורשת. אַ מורשת האט ער געהאט. וואס פאר אַ מורשת? יעדע ישיבת ממשלה, זיין ערשטע פראגע איז געווען דאס וואו זענען די בורקס. און ווער איז אחראי צו קויפן דעם פאלאפל. אַ מורשת. נו, אַ מורשת. ווי האט מען דאן אין דער צייט מספיד געווען רבין, האט אויף אים געזאגט עזר ווייצמאן אמת'ע זאכן און נכוחים למבין. ער האט געזאגט מיר האבן געגעסן עטליכע גוטע זאכן צוזאמען, געטרונקען עטליכע גוטע זאכן צוזאמען, דאס איז וואס מיר געדענקען אין דער אמת'ן פון אים. וויפל זאכן ער האט געטרונקען צוזאמען, וויפל זאכן ער האט געגעסן. אבער צו קומען און איבערצומאכן צוליב דעם וואס דער מענטש איז יעצט ניפטר, אלזא איז יעצט פלוצלינג אלעס געווען בסדר, אלעס איז געווען ערליך, אלעס איז געווען גראד. דער רב שך האט קיינמאל נישט געוואלט זיך טרעפן מיט אים, קיינמאל. מען האט אים געפרעגט פארוואס האט זיך דער רב יא געטראפן מיט אנדערע? האט ער זיי געזאגט ער איז אַ פרא אדם. אַ פרא אדם. ווייסט איר וואס איז אַ פרא אדם? אַ מענטש אן גבולים. אַ מענטש אן גבולים מיינט ער וועט טאן די ערגסטע זאכן, ער האט נישט קיין גבולים. און אין דער צייט האט דער רב שך געזאגט, מען האט אים געפרעגט רב, פינוי שטחים און גוש קטיף, האט ער זיי געזאגט זיי וועלן מפנה זיין אלעס. האט ער זיי געזאגט אלעס וועלן זיי מפנה זיין. אלעס וועלן זיי צוריקגעבן. דער רב פרץ דערציילט, זאגט ער אים אויך ירושלים? האט ער אים געזאגט אויך ירושלים. זאגט ער, עס האט מיר אויסגעזען אז דער רב שך איז אַ ביסל מגזים. עס האט מיר אויסגעזען אז ער לייענט נישט די זאכן ריכטיק. ער זאגט, און נאכדעם, האב איך שוין פארשטאנען, נאכדעם ווי עס זענען אריבער יארן, און אולמרט איז שוין געשטאנען מיט אַ חתמ'ען דאקומענט מיט ערפאת און מיט די וואס זענען געקומען נאך אים, אויף פינוי ירושלים. זיי זענען נאר אין דעם לעצטן רגע אנטלאפן. דאס איז געווען דער דאקומענט פון שארם. אין דעם לעצטן רגע זענען זיי אנטלאפן, אבער, אבער עס איז שוין אלעס געווען גרייט. דאס הייסט, ער זאגט, וואס דער רב שך האט געזאגט, אלעס איז געווען ריכטיק. און ער האט געזאגט, דער רב שך האט מיר געזאגט, דער וואס וועט צוריקגעבן גוש קטיף, זאגט ער וועט נישט זיין פון די לינקע. עס וועט זיין פון די רעכטע. ער האט מיר געזאגט די לינקע האבן נישט קיין לעגיטימאציע אין דעם עם צו טאן דאס. אבער די רעכטע האבן לעגיטימאציע אין דעם עם. אזוי האט מיר געזאגט דער רב שך. און וויפל ער איז גערעכט געווען. דער וואס האט זיי געבויט, האט זיי אויך צעשטערט. און ער איז אריין אין דעם עצם דיון אויב מען דארף דארט זיצן אדער נישט. אריין אין דעם גוף פון דעם מענטש. דאס הייסט, זע אז עס איז דא אַ מצב אז אַ מענטש קען אנקומען צו אזא מצב, אז ווען עס איז נישטא קיין משפט, קען אַ מענטש טאן וואס ער וויל, ווי אזוי עס קומט אויף זיין רוח, ווי דער לשון פון דעם מלבי"ם, אין דעם העדר פון דעם משפט זענען זיי נמשל ווי די חיה'ס פון וואלד. אַ מענטש קען טאן ווי אזוי עס קומט אויף זיין רוח. און דאס איז אגב זייער פאסיק וואס דער רב שך האט געזאגט. ווער עס ווייסט, עס איז דאך אין דער מלחמה, איך געדענק נישט, איר וועט זיכער געדענקען בעסער, וואס פאר אַ מלחמה דאס איז געווען, מלחמת השחרור? אז ער האט אַרומגערינגלט די מצרישע ארמיע, יום כיפור. יום כיפור. ער האט באקומען אַ קלארע הוראה צוריקצוקומען. און זיין מזל אז עס איז אים געראטן. ווארום אויב נישט, וואלט מען אים אויפגעהאנגען אויף אַ עלעקטרישן זײַל. ער מסרב'ט אַ פקודה צום רמטכ"ל אין מיטן מלחמה. און ער הערט נישט צו וואס מען זאגט אים, טוט וואס אים קומט. דער רב שך האט דאס באצייכנט, דאס איז די גדולי ישראל, זייערע הגדרות זענען מדויק. וואס איז אַ פרא אדם. און אַ פרא אדם ווארט נישט אז ער וועט האבן קיין לויאליטעט. די וואס זענען געווען מיט דיר אין דער רעגירונג היינט, מארגן האט ער זיי אַרויסגעטרעטן צו די הינט, האט אריינגענומען לפיד. ער האט געטאן אלע פעולות פונקט פארקערט. אבער אז דו זאלסט האבן אַ ביסל לויאליטעט, די מענטשן האבן דיר באגלייט, די מענטשן זענען געווען מיט דיר. ער האט אַרויסגעטרעטן אלעמען, נישט מיטגערעכנט קיינעם. דאס איז אַ מענטש אן תורה. און דאס איז וואס ער זאגט דיר, אַ מענטש וואס האט נישט קיין משפט, יושר, צדק, איז נמשל ווי די חיה פון וואלד. אזא מענטש איז ווי די חיה פון וואלד, דאס איז אַ פרא אדם. און דאס איז דאס שרעקלעכסטע פון אלעמען. וירא השם וירע בעיניו כי אין משפט. ווען עס איז נישטא קיין משפט, דאס איז דאס ערגסטע פון אלעמען.
אונטן דער פולער און ווערטליכער תמלול פון דער רעקארדירונג, צעטיילט אין לייענבארע פסקאות און מיט סימני פיסוק: