קאפיטל נ"ח אין ישעיהו איז איינע פון די מערסט שארפע און דורכדרינגענדע קאפיטלעך אין דער תוכחה פונעם נביא. הקדוש ברוך הוא באפעלט דעם נביא צו שרייען מיט א גרויס קול און מוסר'ן דאס פאלק, און תיכף ווערט קלאר וואס איז דער עיקר פראבלעם: נישט קיין כפירה און נישט קיין אפענע עזיבת התורה, נאר אן עבודת ה' וואס איז אינגאנצן פון שפה ולחוץ. דאס פאלק זוכט דעם אויבערשטן יעדן טאג, פרעגט שאלות, פאסט און פייניגט זיך, און קומט נאך מיט טענות פארוואס זייערע תפילות ווערן נישט געענטפערט. אויף דעם ענטפערט זיי דער נביא: דאס אלעס איז בלויז חיצונות. לאמיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים.
קְרָא בְגָרוֹן אַל־תַּחְשֹׂךְ כַּשּׁוֹפָר הָרֵם קוֹלֶךָ וְהַגֵּד לְעַמִּי פִּשְׁעָם וּלְבֵית יַעֲקֹב חַטֹּאתָם׃ - שריי מיט'ן האלדז, האלט זיך נישט צוריק, ווי א שופר הייב אויף דיין קול, און זאג אן פאר מיין פאלק זייער פשע, און פאר בית יעקב זייערע חטאים.
הקדוש ברוך הוא זאגט צום נביא: מוסר דאס פאלק, הייב אויף אויף זיי דיין קול ווי א שופר, וואס זיין קול הערט זיך פון ווייטנס. לכאורה וואלט געפאסט צו זאגן "קרא בפה" (רוף מיטן מויל), און דער רד"ק דערקלערט אז וויבאלד דער מקור פונעם רעדן קומט פונעם האלדז, לייגט דער פסוק דעם אויסדרוק אויפ'ן גרון, אזוי ווי "רוֹמְמוֹת אֵל בִּגְרוֹנָם", און ווי "יָגַעְתִּי בְקָרְאִי נִחַר גְּרוֹנִי". "אל תחשוך" מיינט אז דאס רופן זאל זיין תמידית'דיג, אן אויפהער.
"והגד לעמי פשעם" - זאגט רש"י, דאס זענען די תלמידי חכמים, וואס יעדע זייער שגגה ווערט פאררעכנט ווי א פשע, ווייל שגגת תלמוד עולה זדון. "עמי" זענען מיין פאלק, די וואס דינען מיך, און צו זיי דארף מען זאגן זייער פשע, ווייל אפילו זייערע שגגות זענען א פשע. "ולבית יעקב חטאתם" - "בית יעקב" קומט שטענדיג ארויסצוברענגען די נידעריגערע מדרגה אין כלל ישראל, ווייל "ישראל" איז א לשון פון שררה, בעת וואס "יעקב" איז א לשון פון עקב, די נידעריגערע. ווען מען רעדט פון פרויען, זענען בית יעקב די פרויען; און ווען מען רעדט פון גאנצן פאלק, זענען בית יעקב די עמי הארץ, די וואס לערנען נישט קיין תורה. ביי זיי ווערט אפילו דער זדון פאררעכנט ווי א שגגה, און דערפאר ווערט געזאגט צו זיי "חטאתם", א לשון פון שגגה. און צי האבן זיי דען נישט קיין זדונות? יא, נאר פון גרויס עם הארצות און וויבאלד ער ווייסט בכלל נישט די הלכה, ווערט אפילו זיין זדון נישט געטאן פון א שלעכט הארץ צו מורד זיין אין דער הלכה, און דערפאר ווערט עס פאררעכנט ווי א שגגה.
דער מלבי"ם איז מדייק אין די לשונות: "קרא בגרון" - מיט א הויכן קול. "אל תחשוך" - דער רוף זאל זיין אומאויפהערליך. "כשופר הרם קולך" - דאס קול זאל ווערן אלץ שטארקער און מעכטיגער, פונקט ווי דער שופר ביים מעמד הר סיני וואס זיין קול איז געווארן הולך וחזק מאוד. דער דרך פון א מענטש וואס לאזט אויסרופן עפעס, איז אז דאס ערשטע מאל רופט ער אויס מיט א הויכן קול, און די ווייטערדיגע מאלן לאזט ער שוין אראפ דעם טאן, ווייל אסאך האבן דאך שוין געהערט. זאגט אים הקדוש ברוך הוא: ביי דיר זאל זיין פארקערט. הויב אן מיט א גרויס קול, און פון דארט זאלסטו מוסיף זיין נאך און נאך. לאז נישט נאך און זאג נישט "זיי האבן דאך מסתמא שוין געהערט", נאר דאס אויסרופן זאל ווערן אלץ שטארקער.
נאך ערקלערט דער מלבי"ם: וואס באדייט "כשופר הרם קולך"? דער שופר אליין פארמאגט דאך גארנישט קיין קול. לייג א שופר אויפ'ן טיש, גיט ער דען ארויס א קול? עס איז דאך בלויז דער בלאז פונעם בלאזער. אזוי אויך איז דער נביא א בחינה פון א שופר: ווער רעדט פון זיין האלדז? די שכינה רעדט פון זיין האלדז ארויס. "כשופר הרם קולך" - זיי דו ווי א שופר, אז די שכינה הקדושה זאל לאזן הערן איר קול דורך דיר, און דאס קול ה' זאל רעדן אין אים. און נאך מער: דער שופר מאכט א קול שבר, א געוויין, א קול פון ציטער, און דאס דאזיגע קול איז באשטימט אויפצומונטערן צו תשובה, ווי עס שטייט "אִם יִתָּקַע שׁוֹפָר בְּעִיר וְעָם לֹא יֶחֱרָדוּ". "קרא כשופר" מיינט: דערשרעק דאס פאלק, וועק זיי אויף צו תשובה.
און וויאזוי זאלסטו דאס טאן? "והגד לעמי פשעם". פשע איז א לשון פון מרד, און דא רעדט מען פון עבירות שבין אדם למקום, און דערפאר שטייט "עמי" - צוליב דעם וואס זיי זענען מיין פאלק, און די עבירות זענען קעגן מיר. "ולבית יעקב חטאתם" - דא רעדט ער צו זיי אלס א כלל, ווי צו בית יעקב, און דער חטא איז קעגן בית יעקב אליין, דאס הייסט עבירות שבין אדם לחבירו.
וְאוֹתִי יוֹם יוֹם יִדְרֹשׁוּן וְדַעַת דְּרָכַי יֶחְפָּצוּן כְּגוֹי אֲשֶׁר־צְדָקָה עָשָׂה וּמִשְׁפַּט אֱלֹהָיו לֹא עָזָב יִשְׁאָלוּנִי מִשְׁפְּטֵי־צֶדֶק קִרְבַת אֱלֹהִים יֶחְפָּצוּן׃ - און מיך זוכן זיי יעדן טאג, און צו וויסן מיינע וועגן גלוסט זיי, ווי א פאלק וואס האט געטאן צדקה און דעם משפט פון זיין גאט נישט פארלאזט; זיי פרעגן פון מיר משפטים פון צדק, די נאנטקייט צו גאט באגערן זיי.
עס וואלט לכאורה אויסגעזען אז דא רעדט מען שוין נאכדעם וואס זיי האבן תשובה געטאן: זיי זוכן דעם אויבערשטן יעדן טאג, זיי ווילן וויסן זיינע וועגן, פרעגן דיני צדק און באגערן די נאנטקייט פון השי"ת. אבער עס איז גארנישט אזוי. דאס אלעס איז א קלאגע פון קודשא בריך הוא אויפ'ן פארפאלענעם מצב פונעם פאלק. "אותי יום יום ידרשון" - אזוי ווי עס שטייט "וַיְפַתּוּהוּ בְּפִיהֶם וּבִלְשׁוֹנָם יְכַזְּבוּ לוֹ". כביכול רוממות אל בגרונם, כביכול זיי זוכן און ווילן זיך מקרב זיין צו אים יתברך, אבער באמת איז דאס נישט מער ווי א פאלשער אויסערלעכער שיין. "דעת דרכי יחפצון" - כביכול זיי גייען פרעגן די חכמים פסקי הלכות, ווי איינער וואס וויל מקיים זיין. שטענדיג פרעגן זיי משפטי צדק: וויאזוי טוט מען דאס, וויאזוי מעשר'ט מען די שטרוי און דאס זאלץ. און דערנאך, ווען זיי פאסטן און ווערן נישט געענטפערט, קומען זיי מיט קושיות: פארוואס האבן מיר געפאסט און דו האסט נישט צוגעקוקט? אויף דעם ענטפערט זיי הקדוש ברוך הוא אז אפילו זייער תענית איז נישט לרצון פאר אים, און דאס איז דער גאנצער המשך פונעם קאפיטל, איין גאנצער מהלך.
דער רד"ק ערקלערט: זיי זוכן מיך טאג־טעגלעך און גלוסטן צו וויסן מיינע וועגן, אבער אלעס איז מיטן מויל און נישט מיטן הארץ, מיטן מויל און נישט במעשה. א מענטש וואס טוט צדקה ומשפט, פאסט פאר אים צו פרעגן און וויסן גענוי די גדרי החיוב, כדי צו וויסן ווי אזוי צו טון און ווי אזוי צו פועל'ן. אבער דער וואס האט נישט קיין כוונה מקיים צו זיין, פארוואס פרעגט ער? און אדרבה, זאגט דער רד"ק: "הנה בדרשו כפל עוונו" - מיט דעם וואס ער פרעגט האט ער געטאפלט זיין עבירה. ווען דו וואלסט בכלל נישט געפרעגט, איז נאך ניחא; אבער אז דו פרעגסט און האסט גארנישט אין זינען מקיים צו זיין, איז דאס פיל מער מכעיס, ווייל דו האסט געגעבן אן אילוזיע אז דו גייסט עס טון.
א משל צו וואס איז דאס ענלעך: א מענטש איז געגאנגען קויפן א פרידזשידער. ער פרעגט וויפיל עס קאסט, זאגט מען אים דריי טויזנט פינף הונדערט. ער האט אנגעהויבן זיך דינגען און דרוקן און דרוקן, ביז ער איז אנגעקומען צו צוויי טויזנט אכט הונדערט. ער האט אויסגעשריבן טשעקן און גענומען דעם פרידזשידער. דער ערשטער טשעק איז צוריקגעקומען. דער מוכר האט געטראכט אפשר איז דא אן אי־פארשטענדניש. אויך דער צווייטער טשעק איז צוריקגעקומען. ער רופט אים אן און זאגט: וואס איז דאס? דו ביסט מיר געזעסן אויפן קאפ א גאנצע שעה אראפצודריקן דעם פרייז, און יעצט קומען די טשעקן צוריק? ענטפערט ער אים: עס טוט מיר זייער לייד, איך נאר דיך נישט אויס, איך האב פשוט נישט מיט וואס צו באצאלן. זאגט ער אים: דו האסט נישט מיט וואס צו באצאלן, טא פארוואס האסטו מיר פארדרייט דעם קאפ א גאנצע שעה? ענטפערט ער: איך האב געוואלט פארמינערן דיין היזק, עס האט מיר באנג געטאן אז דו זאלסט פארלירן דריי טויזנט פינף הונדערט, אזוי האסטו נאר פארלוירן צוויי טויזנט אכט הונדערט. פונקט אזוי איז דאס: א מענטש וואס פרעגט און אינטערעסירט זיך ווי איינער וואס וויל מקיים זיין, און דערנאך טוט ער גארנישט, איז דאס פיל מער אויפרעגנד. "הנה בדרשו כפל עוונו".
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק איז מנמק דעם פריערדיגן פסוק: פארוואס "קרא בגרון אל תחשוך כשופר הרם קולך"? ווייל די פראבלעם פונעם פאלק איז אז זיי דערקענען בכלל נישט זייער חטא, זיי זענען נישט באוואוסטזיניג דערצו אז דאס וואס זיי טוען איז אן עבירה. קעגן די מצוות שבין אדם למקום זאגט דער הקדוש ברוך הוא "אותי יום יום ידרשון" - זיי מיינען אז מען איז יוצא מיט דער דרישה און חקירה אליין נאך די מצוות ה'. ער האט גאר חשוב'ע פלפולים אין אלערליי מצוות וואס איך האב באפוילן, אבער למעשה? למעשה איז דאס גאר אן אנדערע מעשה, ער האט נישט קיין צייט, ער איז פארנומען, ער האט נישט קיין חשק. אויב אזוי צו וואס טויג דער גאנצער לימוד? לשם פלפול. עס זענען דא ספרים וואס עס שטייט אין זיי "לפלפולא בעלמא, ואין להסיק מזה מסקנות להלכה", און דארט איז די כוונה מען זאל נישט ארויסנעמען קיין גרייזיגע מסקנה. אבער עס איז דא ווער עס לערנט זיין גאנצן לימוד אזוי: לפלפולא בעלמא, אן קיין שום כוונה אויסצופירן אפילו א טייל דערפון למעשה.
און קעגן "ולבית יעקב חטאתם", וואס לויטן מלבי"ם רעדט דאס פון עבירות שבין אדם לחברו, ווערט געזאגט "ודעת דרכי יחפצון". ווארום די מצוה אין בין אדם לחברו איז "והלכת בדרכיו", מה הוא רחום אף אתה רחום, מה הוא חנון אף אתה חנון. עס איז זיי גענוג מיט דעם וואס זיי גלוסטן צו וויסן וואס דער הקדוש ברוך הוא וויל און וואס איז דער ריכטיגער דרך אין בין אדם לחברו. ער האט גאנצע פלפולים אין הלכות שמירת הלשון, אין הלכות לשון הרע און אין אלערליי גדרים, אבער מקיים צו זיין בפועל טוט ער גארנישט. נאר "דעת דרכי יחפצון" - בלויז א ידיעה, אבער צו טון און מקיים זיין בשום אופן נישט.
"כגוי אשר צדקה עשה" - קעגן מצוות שבין אדם למקום, "ומשפט אלוהיו לא עזב" - קעגן מצוות שבין אדם לחברו. ער פירט זיך אויף כאילו ער האט שוין מקיים געווען זיינע מצוות, אבער אלעס איז בלויז מן הפה ולחוץ. און דערפאר "ישאלוני משפטי צדק" - אין בין אדם לחברו, וואס איז דער משפט און ווי אזוי פאסט זיך צו פירן בצדק, "וקרבת אלוהים יחפצון" - כביכול זיי זוכן ווי אזוי זיך מדבק צו זיין אינעם רבונו של עולם, אין בין אדם למקום, כאילו זיי האבן געטאן צדקה ומשפט און כאילו זיי זענען נישט עובר געווען אויף קיין שום איסור.
און דער מלבי"ם ערקלערט די הדרגה: משפט איז וואס א מענטש טוט לויטן אלגעמיינעם דין, און צדק איז לפנים משורת הדין. עס איז דא וואס קומט דיר על פי דין, און עס איז דא וואס ווערט דיר געגעבן בצדקה. דער וואס טוט משפט, פאסט פאר אים צו פארשן און זוכן נאך צדק, דאס הייסט לפנים משורת הדין. אבער דער וואס אפילו דעם משפט איז ער נישט מקיים, ווי אזוי קען ער פארלאנגען לפנים משורת הדין? קודם זיי מקיים דעם דין און הערשט דערנאך זוך חסידות; קודם זיי מקיים די הלכה און דערנאך זוך חומרות. און זיי קומען בעטן צדק בשעת ווען דעם משפט האבן זיי נישט געטאן. איינער וואס פארלאזט דעם משפט, ער גזל'ט און גנב'עט, ווי אזוי קען ער אנהייבן זוכן צדק און טון לפנים משורת הדין?
און אזוי אויך אין דער קומענדיגער מדרגה: "צדקה" מרמז אויך אויף קיום מצוות שבין אדם למקום, ציצית און תפילין, וואס ער איז מחויב בצדק. בעת "קרבת אלוהים" איז די הויכע מדרגה, "וַאֲנִי קִרְבַת אֱלֹהִים לִי טוֹב", דאס איז די מדרגה פון צדיקים און פרושים וואס זענען ממש נאנט צו אים יתברך. ווער עס האט געטאן צדקה קען שטרעבן צו קרבת אלקים, אבער דער וואס די מצוות וואס ער איז מחויב אין זיי האט ער נישט מקיים געווען, ווי אזוי קען ער זוכן קרבת אלקים? קומט אויס אז עס זענען דא דריי מדרגות: משפט, צדק, און קרבת אלקים. נאך נישט מקיים געווען קיין משפט און דו פארלאנגסט צדק? נאך נישט געטאן קיין צדק און שוין פארלאנגסטו קרבת אלקים? דער יסוד איז נישט געטאן געווארן, און זיי פארלאנגען שוין הויכע און דערהויבענע שטאפלען.
דעם אמת קען מען דאס זאגן אויך אויף אונזער דור, וואס איז א דור פון חיצונות. הרב פינקוס זכר צדיק לברכה האט מגדיר געווען אונזער דור אלס א דור פון "אינסטאנט". אמאל האט מען אויף יעדער זאך געדארפט הארעווען און אינוועסטירן; היינט וויל א מענטש מען זאל אים אריינלייגן דעם גאנצן ש"ס אין א הארד־דיסק און ער קען עס שוין; ער וויל ווערן א צדיק אין איין רגע. אלעס איז קורץ, אלעס איז אויפן פלאץ. און וויבאלד אזוי זענען מיר אויך געווארן א דור פון חיצונות. גיט א קוק, אפילו אין גשמיות: גייט היינט צו סיי וועלכן טעכניקער און ער וועט אייך זאגן אז מען פראדוצירט שוין מער נישט אזעלכע זאכן. מען מאכט א שיינע, גלאנציגע שאלאכץ פון אינדרויסן, און אינעווייניג איז אלעס אפפאל וואס האלט צוויי דריי יאר און דערנאך ווארפט מען עס אוועק. אזוי איז מיט וועש־מאשינען, מיט ערקאנדישאנס, מיט יעדער זאך. אמאל האט מען געמאכט הארציגע, געזונטע זאכן, היינט איז אלעס חיצונות. און ליידער איז אזוי אויך אין עבודת ה': א מענטש דינט זיין באשעפער פון אינדרויסן, און פארלאנגט מדרגות און דערגרייכונגען און השגות, בעת דער גרונט פעלט אים.
מען זעט דאס אויך אינעם דרך הלימוד. אמאל האט מען כאטש געקענט דעם יסוד, מען האט געוואוסט ווי אזוי צו לערנען א גמרא. א קינד וואס איז געקומען אין ישיבה קטנה האט געקענט דעם שקלא וטריא: וואס די גמרא פרעגט, וואס זי ענטפערט, וואס זי פרעגט נאכאמאל און וואס זי ענטפערט. היינט? ער האט שוין א רבי שמעון אויף דער סוגיא, ער האט א קצות. ווארט א רגע, שטעל זיך אפ פארן רבי שמעון: קענסטו מיר מסביר זיין וואס די גמרא האט געפרעגט און וואס איז דער תירוץ? ווי אזוי ביסטו אהינגעקומען? אזוי פלעגט לערנען רבי מיכל יהודה ליפקאוויטש, און דער חזון איש האט שטארק געהאלטן פון זיין לימוד־שטייגער און פלעגט שיקן לערנען ביי אים אין פאנעוועזש. דאס איז געווען דער דרך: קודם כל לערן גמרא. אבער דער גלאנץ און די חיצונות ציען מער: מען האט עפעס א פלפול, א שארפע קשיא.
דאס זעלבע איז מיט קיום המצוות. מיר זענען מער מהדר ווי אמאל: מען זוכט אן אתרוג אן קיין שום פינטל, מען זוכט א באזונדערן לולב. אבער וויפיל הארץ ליגט אינעם קיום המצוה? צי האט מען אמאל אזוי מקיים געווען מצוות? ליינט אין דער משנה אין מסכת סוכה ווי אזוי דער חזן הכנסת פלעגט זיי איבערגעבן דעם לולב: ער ווארפט עס פאר זיי. שטעלט אייך פאר אז איינער וואלט היינט געווארפן א לולב, מען וואלט אים אראפגעווארפן פון אלע שטיגן: מיט דעם זאל איך שאקלען? אבער זייער עבודת ה' איז געווען פנימיות'דיג, זיי האבן נישט געדארפט קיין שיינע פארפאקונג, אלעס איז געווען אמת. און אזוי באשרייבט דער בעל "אבן ספיר", וואס איז געווען אין תימן מיט ארום הונדערט פופציג אדער צוויי הונדערט יאר צוריק, און איז געשטאנען פארגאפט: דער גבאי איז געקומען אין בית הכנסת יו"ט סוכות מיט א זאק, האט עס אויסגעליידיגט אויף דער ערד און עס זענען ארויסגעפאלן דערפון א פופציג־זעכציג אתרוגים, און יעדער האט זיך גענומען אן אתרוג. און ביי אונז - וואו איז די וואטע, וואו איז די שאכטל, וואו איז די היטונג. און מיין כוונה איז נישט חלילה נישט מהדר צו זיין, אדרבה, ווער עס קען מהדר זיין און אויסגעבן זיין געלט אויף מצוות, הלוואי. און וויבאלד מיר זענען געווארן א דור וואס איז מהדר אין חיצונות, און אינעם סאלאן זוכט מען א פארקעט פון איטאליע, הלוואי זאל ער זוכן אז אויך דער אתרוג זאל זיין מהודר. איך ווייז נאר אן אויף דעם אז מיר זענען געווארן א דור וואס כאַפּט זיך צו מצוות אין זייער חיצונות'דיגן טייל און נישט אין זייער אינעווייניגסטן טייל.
מען דערציילט אויפן ווילנער גאון אז עס זענען געקומען צו אים גזלנים, און די תלמידים אינעם אויסערלעכן צימער האבן זיך דערשראקן. דער גר"א, הערנדיג א גערודער, איז ארויסגעקומען, און ווי נאר זיי האבן אים דערזען זענען זיי אנטלאפן. האבן אים די תלמידים געפרעגט: רבי, וואס איז דאס, א נס? א מופת? האט ער זיי געזאגט: נישט קיין מופת און נישט גארנישט, פשוט איך בין מיט תפילין, און עס שטייט "וְרָאוּ כָּל עַמֵּי הָאָרֶץ כִּי שֵׁם ה' נִקְרָא עָלֶיךָ וְיָרְאוּ מִמֶּךָּ", און חז"ל זאגן אלו תפילין שבראש. האבן זיי אים געפרעגט: מיר זענען דאך אויך מיט תפילין? האט ער זיי געזאגט: עס שטייט תפילין שבראש, און נישט שעל הראש. פארשטייט איר דעם חילוק? וויפיל פון די תפילין געפינט זיך ביי דיר אינעווייניג אין קאפ, און נישט בלויז ווי א קעסטעלע וואס מען לייגט אויבנאויף. עס איז נישט געווען נאך א דור מיט אזעלכע הידורים אין תפילין ווי אונזער דור. קוקט אויף בילדער פון תפילין פון מיט פופציג און הונדערט יאר צוריק, איך רעד שוין נישט פון די ארמיי־תפילין וואס זעען אויס ווי א צונויפגעלייגטער קארטאן, נאר פון תפילין וואס מען האט ערנסט געמאכט: צי איז געווען אזא מאס פון פינקטליכקייט אינעם ריבוע, פון פינקטליכקייט אינעם חריץ המבדיל? מען וועט עס נישט געפינען. און צי זענען מיר בעסער פון זיי? וואו זענען מיר און וואו זענען זיי. ביי זיי זענען די תפילין געווען אינעם קאפ, מיט כוונה און מיט קדושה.
און דאס איז וואס דער קדוש ברוך הוא זאגט דא: זיי זוכן פרישות, חסידות און קדושה, זיי כאפן זיך צו אלערליי חומרות און סייגים, פארוואס? ווייל דאס גיט א גוט געפיל אז מען האט עפעס דערגרייכט. און אין דער זעלבער צייט לאזט מען איבער אלעס הינטערוויילאך: דינים, הלכות, עיקרי הדין. וויפיל איז מען נזהר אין שמירת עינים, אין שמירת הלשון, אין בין אדם לחבירו? אבער אויף וואס איז ער מקפיד? ער האט אמאל געליינט אז עס איז דא אן ענין צו טון דווקא אויף א געוויסן אופן, און אויף דעם איז ער מקפיד.
איין מאל איז געקומען א מענטש פרעגן, וואס איז געווען א "פרומער לייט" ביז גאר, צי מען מעג גיין אין די תשעת הימים צום ים. און זיין שאלה איז געווען וועגן א געמישטן ים. פארשטייט איר? וואו איז בכלל צניעות, וואו זענען איסורי תורה אין יעדן רגע. און דאך דער גאנצער ענין פון גיין צום ים איז גארנישט קיין קלארע הלכה. עס זענען דא וואס זאגן אז עס איז דא אן איסור רחיצה אין קאלטע וואסער, און לויט זייער שיטה טאר מען אויך נישט באדן אין ים וועגן דעם, אבער מצד די איסורים פון די דריי וואכן איז נישטא אזא דין. און ער זוכט א חומרא אין דעם ענין, בעת וואס א געמישטער ים גייט אים בכלל נישט אן. דאס איז אונזער מציאות אויך בזעיר אנפין: מען כאפט זיך צו חומרות און צו אלערליי ענינים, און אין דער זעלבער צייט פארגעסט מען און מען פארלאזט דעם עיקר הדין. דערפאר זאגט דער קדוש ברוך הוא: קודם משפט, דערנאך צדקה, און ערשט דערנאך "קרבת אלהים יחפצון", וואס דאס זענען הויכע מדרגות.
עס איז דא א מעשה מיט א חסיד וואס איז געקומען צו זיין רבי'ן און געזאגט אז ער וויל משיג זיין רוח הקודש. האט דער רבי אים געזאגט: פאסט פערציג טעג תעניות, און דערנאך גלגולי שלג, און לייג זיך שלאפן אויף דער ערד, און דעמאלט וועסטו זוכה זיין בעזרת ה' צו רוח הקודש. יענער האט געטון פונקט אזוי ווי מען האט אים אנגעזאגט, און ער איז געקומען צום רבי'ן און געזאגט: רבי, איך האב געווארט און געהאפט, און גארנישט. האט דער רבי אים צוגעפירט צום פענסטער און געזאגט: זעסטו דעם דאזיגן צדיק? האט ער געזאגט: ניין. האט ער אים געזאגט: זעסטו נישט דאס פערד וואס ליגט דארט? האט ער געזאגט: דאס יא, דאס זע איך. האט דער רבי געזאגט: ווייסטו וויפיל תעניות דאס פערד פאסט? גאנצעטע טעג, אמאל ברענגט דער בעל הבית אים נישט קיין עסן נאר ביינאכט. און גלגולי שלג, וויפיל מאל האב איך אים געזען זיך קייקלען אין שניי. און ער שלאפט תמיד נאר אויף דער ערד. און ער האט א תענית דיבור זיין גאנץ לעבן, לשון הרע האט ער קיינמאל נישט גערעדט. א מענטש קען טון דאס אלעס און בלייבן א פערד. און איינער פון די גדולי ישראל האט געזאגט: וואו איז דער מבחן? ווען דער תענית לאזט זיך אויס, וויאזוי מען גייט צו צום עסן. דארט זעט מען צי דער מענטש איז געבליבן א פערד צי ער האט זוכה געווען צו א מעלה און איינגעקויפט עפעס אין קדושה. דאס איז א שארפער מוסר, און מען זאגט דאס נישט בלויז פאר אנדערע נאר פאר זיך אליין, מען זאל פארשטיין אז אונזער דור איז א דור פון חיצוניות. מען קוקט וויאזוי ער זעט אויס פון אינדרויסן, וואס פאר א רושם ער מאכט; עס מאכט נישט אויס וואס ער טוט, דער עיקר ער זאל גיין מיט א רעקל און א הוט.
מען האט געהערט פון הרב אבוטבול א שרעקליכע זאך, אז עס איז פאראן א גרויסער שקר אין אונזער ציבור, און דאס איז דער ענין פון כיסוי הראש. א פרוי וואס גייט מיט א פאה ווערט אנגעקוקט אלס מער צנועה און צדקת ווי איינע וואס גייט מיט א כיסוי ראש; אירע קינדער וועט מען אננעמען אין סמינר און די קינדער פון יענער וועט מען נישט אננעמען, ווייל זי גייט מיט א טיכל. עולם הפוך ראיתי. און אזוי אויך אין יענער צייט האט הרב רצאבי געשיקט א בריוו צו איינעם פון די גדולי הרבנים, באלד נאך דער שטורעם מיט די פאות פון אינדיע: מיר האבן געהאט א געלעגנהייט פון הימל, פרויען זענען געגאנגען עטליכע וואכן אן קיין פאה, נאר מיט א כיסוי ראש, און באלד איז אויפגעשטאנען איין רב און זיך געאיילט ארויסצוגעבן אן היתר און צו זאגן אז מען האט געשיקט משגיחים און אלעס איז בסדר. האט ער אים געשריבן: רבונו של עולם, מיר האבן געהאט אזא געלעגנהייט ארויסצוווארפן דעם שרעקליכן שקר. דער כיסוי הראש איז דאך געמאכט צו מאכן די פרוי צנועה, און מען מאכט דערפון א פאה, און וויפיל פון די דאזיגע פאות זענען דען צנוע? אפילו די וואס האבן מתיר געווען פאות, אויף וואס האבן זיי גערעדט? ווער עס האט געזאגט "פאה נכרית" האט געמיינט אז די פאה מאכט די פרוי ווי א נכרית. און אויף וואס איז דא צו רעדן און מיט וועמען איז דא צו רעדן? מיר זענען א דור פון חיצוניות, א דור וואס טוט אלעס פון אינדרויסן, אלעס פארן רושם. בעת וואס פנימיות, א זאך וואס פאדערט ויתור און התגברות, אין דעם איז דער דור שוואך. דער אייבערשטער זאל אונז מזכה זיין און מציל זיין מכל דבר חטא ועוון.
לָמָּה צַּמְנוּ וְלֹא רָאִיתָ עִנִּינוּ נַפְשֵׁנוּ וְלֹא תֵדָע הֵן בְּיוֹם צֹמְכֶם תִּמְצְאוּ־חֵפֶץ וְכָל־עַצְּבֵיכֶם תִּנְגֹּשׂוּ׃ - פארוואס האבן מיר געפאסט און דו האסט נישט געזען, מיר האבן געפייניגט אונזער נפש און דו ווילסט נישט וויסן? אט אין דעם טאג פון אייער תענית זוכט איר אייער חפץ, און אלע אייערע חובות מאנט איר מיט דרוק.
דאס פאלק טענה'ט כלפי דעם נביא און כלפי שמיא: פארוואס פאסטן מיר און דו, רבונו של עולם, זעסט נישט אונזער תענית און ביסט נישט מקבל אונזערע תפילות? "עינינו נפשנו ולא תדע" - כביכול דו מאכסט זיך כאילו דו ווייסט נישט און גיבסט נישט אכטונג אויף אונז, די שונאים הערשן איבער אונז און דו מאכסט זיך ווי פארקוקט, מיר האבן געפאסט און מיר זעען נישט אז דו זאלסט אונז ראטעווען.
ענטפערט זיי דער נביא: "הן ביום צומכם תמצאו חפץ וכל עצביכם תנגושו". איך זע אז דער ציל פון אייער פאסטן איז קריגעריי. וויאזוי? אין א תענית־טאג קומען זיך אלע צוזאם אין דער גאס פון דער שטאט צו דאווענען, און דעמאלט געפינט א מענטש א געלעגנהייט: יענער איז מיר שולדיג געלט שוין א לאנגע צייט, עס איז גוט וואס איך האב אים יעצט באגעגנט. און עס קומט אויס אז דער יום התענית, וואס דארף צו זיין א טאג פון תיקון המעשים און פארבעסערן די מדות, ווערט פארוואנדלט אין א טאג פון מחלוקת, יעדער באפאלט זיין חבר און קומט שליכטן חשבונות. דאס איז "ביום צומכם תמצאו חפץ" - אינעם טאג פונעם תענית זוכסטו וויאזוי צו טרעפן דיין פארלאנג און ערלעדיגן דיינע ענינים. און אויב ער גיט דיר נישט, "וכל עצביכם תנגושו", לשון נגישה, וואס מען מאנט דעם חוב מיט כוח און מען לאזט נישט דעם בעל חוב אנטלויפן, אזוי ווי "לֹא תִהְיֶה לוֹ כְּנֹשֶׁה".
"עצביכם" טייטשט אייער געלט, און פארוואס ווערט געלט אנגערופן "עצב"? זאגט דער רד"ק, ווייל געלט איז די פלאג פון א מענטש און זיין טרויער. וואס מאכט א מענטש טרויעריג? דאס געלט. דאס אומאויפהערליכע לויפן דערנאך, און נאכדעם וואס מען האט עס דערגרייכט, וויאזוי מען זאל עס היטן; און אויב ער האט השקעות, איז ער די גאנצע צייט אונטער דרוק: וואס טוט זיך אויף דער בערזע, דאס איז געשטיגן, דאס איז געפאלן. קומט אויס אז דער עיקר עצבות פון א מענטש קומט פון געלט.
עס ווערט דערציילט וועגן א קעניג וואס זיין זון איז אריינגעפאלן אין א שווערער עצבות. האבן די דאקטוירים אים געזאגט אז ער מוז טרעפן א גליקליכן מענטש און אנטאן זיין העמד, און דאס וועט אים ארויסנעמען פון זיין טרויער. האט דער קעניג געשיקט איבער זיין גאנצער מלוכה זוכן דעם גליקליכן מענטש. זיי זענען ארויפגעגאנגען אויף בערג און אראפגעגאנגען אין טאלן, געגאנגען אין שטעט און אין שטעטלעך, און האבן נישט געפונען. מען פרעגט: ביסטו גליקליך? ענטפערט ער: איך? הלוואי, איך האף. איין טאג, ווען זיי זענען שוין געווען פארצווייפלט, האבן זיי געזען א פאסטוך זיצן אויף א שטיין און זיך אנגעשפארט אויף א בוים, זיינע שעפעלעך פאשען פאר אים און ער שפילט אויפן פלייט מיט א פארגעניגן. זענען זיי צוגעגאנגען צו אים און געפרעגט: ביסטו גליקליך? זאגט ער: יא, ברוך השם. האבן זיי אים געזאגט: טו אונז א טובה, דער זון פונעם קעניג איז קראנק, גיב אונז דיין העמד. האט ער געזאגט: מיט שמחה, אבער איך האב נישט קיין העמד. האבן זיי געפרעגט: דו האסט נישט קיין העמד? האט ער זיי געזאגט: ווען איך וואלט געהאט א העמד וואלט איך שוין נישט געווען גליקליך. איך וואלט געדארפט דאגה'נען זי זאל זיך נישט צערייסן, זי צו וואשן, זי צו היטן. איך בין גליקליך דווקא ווייל איך האב גארנישט, און גארנישט באדריקט מיר נישט. וואס וועסטו פון מיר צונעמען, די פלייט? מארגן וועל איך מיר אויסשניידן א צווייטע. און דאס איז די מציאות: מרבה נכסים מרבה דאגה. און דערפאר "וכל עצביכם תנגושו" - איר נוצט אויס דעם טאג פונעם תענית צו מאנען אייער געלט און דרוקן אייערע חברים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז נאכדעם וואס ער האט געזאגט אינעם פריערדיגן פסוק אז זייער גאנצע זוכן דעם אייבערשטן איז נאר אויסערווייניג, און זיי זוכן נישט באמת זיין נאענטקייט, לייגט ער דא צו אז נישט בלויז דאס, נאר זיי קומען נאך זיך מתווכח זיין פארוואס דער אייבערשטער ענטפערט נישט אויף זייער תפילה. זיי האלטן זיך פאר צדיקים און זיי האבן נאך א תביעה און א טענה.
און אט דאס ווארט "צום" אין זיין מקור באדייט נישט קיין תענית, ווי מיר האבן מסביר געווען בשם דעם רד"ק און אזוי ערקלערט אויך דער מלבי"ם. א ראיה דערצו איז פונעם פסוק אליין: "למה צמנו ולא ראית, ענינו נפשנו ולא תדע" - זעט מען דאך אז דער צום און דער עינוי זענען צוויי באזונדערע ענינים. "צום" איז א לשון פון זיך צונויפנעמען און פארבינדן, אזוי ווי "צומת הגידים", א פלאץ וואו פילע גידים קומען זיך צוזאמען, און ווי א "צמה" (א צאפ), דאס פארבינדן פילע האר צוזאמען, און אזוי אויך "מִבַּעַד לְצַמָּתֵךְ", און ווי "יִחְזִיק עָלָיו צַמִּים", וואס אלע מיינען צונויפנעמען, איינזאמלען און פארקנאיפן פיל זאכן אין איין פונקט. ווען מ'האט געוואלט מאכן אן עצרת אויף עצירת גשמים אדער אויף סיי וועלכע צרה, פלעגט מען "רופן א צום": מ'האט צוזאמגענומען אלע מענטשן אין רחובה של עיר, מען האט מתפלל געווען און געזאגט אבינו מלכנו און אלעס וואס פעלט זיך אויס, און געווענליך האט מען זיך יענעם טאג אויך געפאסט, און פון דעם איז געווארן דער אויסדרוק "צום" פאר א תענית-טאג.
טא, אויב אזוי, זענען דא דא צוויי מהלכים. דער ציל פון דער פארזאמלונג איז צו פשפש זיין במעשים, פונקט ווי מיר האבן געלערנט אין דער משנה אין מסכת תענית, אז מען פלעגט זיך צונויפקומען אין א תענית-טאג און בית דין איז געזעסן בודק זיין וואס דארף א תיקון און וואספארא קארופטירטע זאכן עס זענען דא. ווי שטארק פעלט אונז דאס אויס אין דעם דור, אז מ'זאל זיך צונויפקומען און זיך מיען צו פאררעכטן. דאס איז דער "צום", א תיקון אויפ'ן עתיד. און דער "עינוי" איז די תענית, א תיקון אויפ'ן עבר; ווייל ווען א מענטש באגייט אן עבירה האט זיין גוף אן הנאה, און ווען ער פייניגט זיך נעמט ער אראפ פון זיך די תאוות הגוף און זיינע הנאות, מידה כנגד מידה: דאס וואס איך האב פארגלעט און פארגעניגט דעם גוף, פארריכט איך מיט דעם וואס איך פייניג אים.
דערפאר זאגט מען אויפ'ן צום "ולא ראית" און אויפ'ן עינוי "ולא תדע". די פארזאמלונג איז א זאך וואס איז אפן פאר אלעמען, יעדער קען דאך זען אז מען איז זיך צונויפגעקומען און מען רעדט פון א תיקון. אבער וואס איז דער ציל פון דיין תענית? איז דאס סתם א דיעטע? פאסטו ווייל יעדער פאסט און דערפאר פייניגסטו זיך אויך? צי קומט די תענית באמת פון א חרטה אויפ'ן עבר? דאס קען דאך נאר א בוחן לב וכליות וויסן. און דערפאר טענה'ן זיי: "ענינו נפשנו ולא תדע" - ביסטו דען נישט דער בוחן לב וכליות צו זען אז אונזער כוונה איז תשובה צו טון מיט א גאנצן הארצן אויף אלעס וואס מיר האבן געטון אין דער פארגאנגענהייט?
און דער הקדוש ברוך הוא ענטפערט זיי: "הן ביום צומכם תמצאו חפץ". א צום און א תענית מוזן זיין מיט'ן גאנצן הארצן, און דער מענטש דארף אוועקווארפן פון זיך אלע גשמיות'דיגע הנאות און תאוות, אז זיין גאנצער ציל זאל זיין נאר לה' לבדו. אבער איר, אפילו אין דעם טאג פונעם צום זוכט איר נאך צו שטילן די גלוסטענישן פון אייער הארץ. נעמט א שארפע דוגמא: עס איז דא א מענטש וואס דעם גאנצן תענית דרייט ער זיך אין די געשעפטן און מאכט איינקויפן, פארוואס? כדי צו וויסן ווי אזוי ער גייט אויספאסטן. דעם גאנצן טאג איז ער פארנומען וואספארא עסן ער וועט צוגרייטן, וואספארא מאכלים עס וועלן זיין, וואס יעצט און וואס דערנאך. וואס פאר א מין צום איז דאס? אין א צום דארפסטו פאראכטן און עקלען די עניני הבשר און גארנישט וועלן פון זיי, און איר זענט גאר חפץ און זוכט דווקא אין דעם טאג אלע אייערע תאוות.
"וכל עצביכם תנגושו" - און דער מלבי"ם לייגט דאס אויס מיט א וואונדערליכן ביאור: דער צער און טרויער וואס איר האט אין דעם טאג דורך דעם וואס איר זענט פורש פון די וועלטליכע ענינים, מען קען דאך נישט דינגען, ער האט דאך טאקע נישט געגעסן היינט. אבער דאס אליין וואס ער האט נישט געגעסן איז נישט מיט א ברייטן ווילן, נאר "תנגושו", דו פייניגסט און דרוקסט זיך אליין, דו טוסט עס ווי אן אנוס און מיט געוואלד, ווי איינער וואס האט נישט קיין ברירה. דער צום איז אייך ווי א שווערער משא און איר זוכט נאר ווען ער וועט זיך שוין ענדיגן. צי אין אזא צום האט דען דער הקדוש ברוך הוא הנאה?
הֵן לְרִיב וּמַצָּה תָּצוּמוּ וּלְהַכּוֹת בְּאֶגְרֹף רֶשַׁע לֹא־תָצוּמוּ כַיּוֹם לְהַשְׁמִיעַ בַּמָּרוֹם קוֹלְכֶם׃ - זעט, צוליב קריגעריי און מחלוקת קלויבט איר זיך צונויף, און צו שלאגן מיט א בייזן פויסט; איר זאלט נישט פאסטן אזוי ווי היינט, צו לאזן הערן אייער קול אין דער הויך.
אייער צום איז דאך פאר קריגעריי און מחלוקת, ווי אזוי זאל איך וועלן אזא צום? "ולהכות באגרוף רשע" - א לשון פון בעלי אגרוף, אנצוזעצן קלעפ פאר די וואס זענען אייך שולדיג, און ווי דער רד"ק ערקלערט אז איר נוצט אויס דעם תענית-טאג צו דרוקן אייערע חברים און מאנען חובות, ווייל איר האט דאך א געלעגנהייט און איר טרעפט אים אין תענית. "לא תצומו כיום" - ערקלערט דער רד"ק, איר מאכט א צום כאילו איך זע אייך נישט, און דער לשון פון "כיום" איז ווי "הִשָּׁבְעָה לִּי כַּיּוֹם". "להשמיע במרום קולכם" - איר שרייט אויס אין אייער תפילה כאילו איר גיסט אויס די נשמה פאר מיר. צי דען דערפאר פאסט איר, בלויז כדי דער אויבערשטער זאל זאגן אז איר האט געשריגן? אן קיין שום פנימיות'דיגן שינוי?
און דער מלבי"ם איז מסביר לויט זיין וועג, אז "תצומו" דא איז אויך א לשון פון אן אסיפה און צונויפקומען פון פילע מענטשן אויף איין פלאץ. כדי צו זען ווי ווייט די אסיפה לשם שמים איז נישט מיט אן אמת'ן רצון, דארף מען דאס פארגלייכן צו אייערע אנדערע פארזאמלונגען. איר האט דאך אסיפות פאר ריב ומצה, זיך צו קריגן מיט יענעם; איר האט אסיפות אנצוזעצן קלעפ מיט א בייזן פויסט, זיך אפצורעכענען מיט וועמען איר האלט אז מען דארף זיך אפגעבן. און דארט זעט מען אייך קומען מיט שמחה און מיט א ברייטן ווילן, מען קומט זיך צונויף מיט א ברען. זאגט זיי דער נביא: "לא תצומו כיום להשמיע במרום קולכם", איר קלייבט זיך נישט צונויף צו לאזן הערן אייער קול אין דער הויך אזוי ווי איר קומט זיך צונויף פאר קריג און מחלוקת. צו יענע אסיפות קומט איר מיט שמחה, אבער אין דעם טאג וואס איר פארזאמלט זיך צו פייניגן די נשמות, וויפיל ווייטאג און וויפיל צער, ווי שווער עס קומט אייך אן, און איר זוכט נאר ווי אזוי דאס אראפצושליידערן פון זיך.
און דאס איז דאך אזוי באקאנט: אויב דער בעל תפילה ציט אביסל לענגער, הויבט מען שוין אן צו וואונקען "תפילתנו מהרה תתקבל ברצון", און ווען ער קומט צו אבינו מלכנו שרייט מען אים "רחם!", און מען שטופט די צייט: נו שוין, ווען ענדיגט זיך שוין דער תענית, בלייב אונז נישט שטעקן דא נאך פינף מינוט, ס'זענען דא דא אלטע לייט - נישט פאר מיר חלילה, איך בין גרייט צו פאסטן נאך א גאנצן טאג... און וויפיל זארג ער האט נאר פאר זיי אינדרויסן! כ'האב אייך דאך שוין געזאגט אז עס זענען דא מענטשן וואס פון אלע הלכות בית הכנסת קענען זיי בלויז די הלכות פון טירחא דציבורא, דאס איז אלעס וואס זיי ווייסן.
און דער מלבי"ם לייגט צו מסביר צו זיין אזוי אויך אויפ'ן ענין פונעם עינוי. מיר האבן דאך געזאגט אז דער עינוי באדייט א תיקון אויפ'ן עבר, און אייער עינוי איז נישט קיין עכטער עינוי, ווייל ער איז בלויז אויסערליך. ווען איר וואלט באמת געמיינט צו פאררעכטן דעם עבר, וואלט איר געמאכט אן אינערליכן שינוי, אבער איר מאכט בלויז אן אויסערליכן רושם און שטעלט אן א פנים כאילו איר פייניגט זיך. "לא תצומו כיום להשמיע במרום קולכם" - איר פאסט נישט כדי צו לאזן הערן אייער קול אין דער הויך, נאר בלויז צו ווייזן פאר די מענטשן אז איר פאסט, אלעס איז אויסערליך און בלויז פאר'ן שיין. און אויף דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אזא צום וויל איך נישט! איך וויל א צום וואס האט אין זיך אן אינערליכן שינוי, א חרטה אויפ'ן עבר און א קבלה אויפ'ן עתיד. אבער א צום וואס איז כולו חיצונות און רושם, אין דעם האב איך נישט קיין שום חפץ.
קאַפּיטל נ"ח הייבט זיך אָן מיט אַ באַפעל צום נביא צו שרייען בגרון מיט אַ קול וואָס גייט און ווערט שטאַרקער, ווי אַ שופר וואָס האָט נישט קיין אייגענעם קול נאָר דאָס קול פונעם וואָס בלאָזט דערין, און אויפציטערן דאָס פאָלק צו תשובה: "לעמי" אויף עבירות שבין אדם למקום, "לבית יעקב" אויף ענינים שבין אדם לחבירו. דער הויפּט חטא איז אַן אויסערלעכע עבודת ה': זיי זוכן דעם אייבערשטן טאָג־טעגלעך, זיי גלוסטן צו וויסן זיינע דרכים און צו קרבת אלקים, אָבער אַלץ איז נאָר מיט'ן מויל און נישט מיט מעשים, און זיי שפּרינגען איבער דעם סדר המדרגות - קודם משפט, דערנאָך צדק, און ערשט דאַן קרבת אלקים. און ווען זייער תפילה ווערט נישט געענטפערט, קומען זיי מיט טענות "למה צמנו ולא ראית", און דער נביא ענטפערט זיי אַז סיי דער תענית, וואָס זיין גאַנצער ענין איז זיך איינצוזאַמלען אויף צו פאַרריכטן דעם עתיד, און סיי דער עינוי, וואָס זיין ענין איז מתקן צו זיין דאָס פאַרגאַנגענע, ווערן ביי זיי געטאָן מתוך צוואַנג און דריקעניש, און ווערן אויסגענוצט אויף קריגערייען און צו מאָנען געלט. פון דאַנען איז דאָ אַ מוסר השכל פאַר אונדזער דור, אַ דור פון חיצונות און אינסטאַנט, וואָס איז מהדר אינעם אויסערלעכן לבוש און פאַרגעסט דעם עיקר הדין: נישט דאָס קעסטעלע אויפ'ן קאָפּ ווערט פאַרלאַנגט נאָר די תפילין אינעם קאָפּ, און נישט דער רושם אויף אינדרויסן, נאָר די אינערלעכע ענדערונג אינעם האַרצן.