אין דעם קאפיטל באשרייבט דער נביא די מעשים פון כלל ישראל מיט עבודה זרה מיט א לשון פון אן אשה וואס איז מזנה תחת בעלה. דער הקדוש ברוך הוא איז כביכול דער מאן, און כנסת ישראל איז די פרוי וואס האט פארלאזט דעם משכב בעלה און איז נאכגעגאנגען נאך די מנאפים. אין דעם חלק פונעם קאפיטל וועלן מיר זיך אפשטעלן אויפן סדר פון די פסוקים, פון דער תוכחה אויף די זבחים אין די טייכן און בערג, דורך דעם "זכרון" וואס איז הינטער דער טיר און דער מזוזה, ביז דאס אנשפארן זיך אויף די מלכי אשור און מצרים און זייער אוממעגלעכקייט צו ראטעווען.
"גַּם־לָהֶם שָׁפַכְתְּ נֶסֶךְ" - דינען די געשאכטענע קינדער
בְּחַלְּקֵי־נַחַל חֶלְקֵךְ הֵם הֵם גּוֹרָלֵךְ גַּם־לָהֶם שָׁפַכְתְּ נֶסֶךְ הֶעֱלִית מִנְחָה הַעַל אֵלֶּה אֶנָּחֵם׃ - אין די גלאטע שטיינער פונעם טייך איז דיין חלק, זיי זיי זענען דיין גורל, אויך פאר זיי האסטו געגאסן א נסך און ארויפגעברענגט א מנחה, צי אויף די דאזיגע זאכן זאל איך מנחם זיין (און נאכלאזן פון שטראפן)?
"גם להם שפכת נסך" - די כוונה איז אויף די קינדער אליין. נאכדעם וואס מען האט געשאכטן די קינדער פארן אפגאט, האבן זיי געגלייבט אז די קינדער אליין זענען פארוואנדלט געווארן אין געטער: וויבאלד מען האט זיי געשאכטן לשם אלוה, איז שוין פאראן אין זיי א געטליכער כוח. ממילא פאר דעם געשאכטענעם קינד אליין פלעגט מען גיסן נסכים און מקריב זיין א מנחה. אויף אזעלכע מיאוסע מעשים זאגט דער הקדוש ברוך הוא: "הַעַל אֵלֶּה אֶנָּחֵם" - ווי קען איך זיך בארואיגן און נאכלאזן אויף אזעלכע מעשים?
"עַל הַר־גָּבֹהַּ וְנִשָּׂא" - דער טירחא וואס האט נישט צוריקגעהאלטן
עַל הַר־גָּבֹהַּ וְנִשָּׂא שַׂמְתְּ מִשְׁכָּבֵךְ גַּם־שָׁם עָלִית לִזְבֹּחַ זָבַח׃ - אויף א הויכן און דערהויבענעם בארג האסטו געלייגט דיין געלעגער, אויך אהין ביסטו ארויפגעגאנגען צו שחטן א קרבן.
דער נביא פירט ווייטער אויס צו באשרייבן די פארבינדונג מיט דער עבודה זרה ווי א משכב און ווי זנות. "על הר גבוה ונישא שמת משכבך" - אזוי ווי עס ווערט געזאגט אז זיי פלעגן דינען זייערע אפגעטער אויף די הויכע בערג. כפשוטו איז דער גנאי אז די הויכע פלעצער זענען די שענסטע און חשוב'סטע ערטער, און ווי באקאנט בויט מען א בית הכנסת אויפן העכסטן פלאץ אין דער שטאט, "במרומי קרת" - אבער דו האסט דוקא דארט אוועקגעשטעלט דיין עבודה זרה.
דער רד"ק לייגט צו נאך א טענה: דו האסט זיך נישט אפגעשטעלט פארן גאנצן טירחא. עס איז דאך דארט נישט געווען קיין קאבל-באן; דו האסט געמוזט קלעטערן און זיך פלאגן ביזן שפיץ בארג כדי צו מקריב זיין א קרבן, און דאס איז געווען לייכט אין דיינע אויגן צוליב דיין גרויסער ליבע צו עבודה זרה. מיט פשוטע ווערטער: מיין עבודה, וואס איז נישט שווער, איז געווען א לאסט אין דיינע אויגן, און די עבודה פון די אפגעטער, וואס איז זייער שווער, דאס טוט איר מיט א גרינגקייט.
דער מלבי"ם פארבינדט דעם פסוק צום פריערדיגן: פריער איז באשריבן געווארן אז זיי האבן געדינט אין די טייכן און אונטער די צווייגן פון די פעלזן, און דא אויף די הויכע בערג. זיי האבן געגלייבט אז עס זענען פאראן אסאך "בני אלים" - עס זענען פאראן אפגעטער וואס וואוינען אין די טייכן און עס זענען פאראן וואס וואוינען אין די הויכע בערג, און יעדער אפגאט האט א כוח השפעה אין א באשטימטער זאך. דערפאר פלעגן זיי מקריב זיין און מקטיר זיין צו יענעם אפגאט פון וועמען זיי האבן פארלאנגט אן השפעה: ווער עס איז ארויסגעפארן אויפן ים האט מקריב געווען א קרבן צום אפגאט פונעם ים, און ווער עס איז געגאנגען גראבן אין דער ערד האט מקריב געווען צום אפגאט פון דער ערד, און אזוי צו יעדער איינציגער זאך. קומט אויס אז סיי די עבודה זרה און סיי יענע - אלעס האסטו געדינט.
"וְאַחַר הַדֶּלֶת וְהַמְּזוּזָה שַׂמְתְּ זִכְרוֹנֵךְ"
וְאַחַר הַדֶּלֶת וְהַמְּזוּזָה שַׂמְתְּ זִכְרוֹנֵךְ כִּי מֵאִתִּי גִּלִּית וַתַּעֲלִי הִרְחַבְתְּ מִשְׁכָּבֵךְ וַתִּכְרׇת־לָךְ מֵהֶם אָהַבְתְּ מִשְׁכָּבָם יָד חָזִית׃ - און הינטער דער טיר און דער מזוזה האסטו געלייגט דיין געדענקעניש, ווארום פון מיר האסטו זיך אפגעדעקט און ביסט ארויפגעגאנגען, האסט ברייט געמאכט דיין געלעגער, און האסט געשלאסן פאר זיך א ברית מיט זיי, האסט ליב געהאט זייער געלעגער, א פלאץ האסטו אויסגעקליבן.
חז"ל דרש'ענען דעם פסוק אויפן דור פון יאשיהו. מיר האבן געזען ביים אנהייב קאפיטל די דרשה אויף "רוּחַ אַפֵּינוּ מְשִׁיחַ ה'" - יאשיהו המלך איז געווען א צדיק, און ווען ער איז ארויסגעגאנגען אין קריג קעגן מצרים איז ער געפאלן אינעם שלאכט, און אויף אים האט דער נביא געקלאגט "רוח אפינו משיח ה' אשר אמרנו נחיה בצילו". און אז ער איז געווען א צדיק, פארוואס איז ער באשטראפט געווארן? נאר ער איז געכאפט געווארן אין זייער פארדארבנקייט, און ער האט נישט געוואוסט אז זיין דור איז נישט גוט. און וואס איז געווען די עבירה פון זיין דור? יאשיהו פלעגט שיקן שליחים אין די הייזער זיכער צו מאכן אז עס איז נישט פאראן קיין עבודה זרה און זי אויסראטן, אבער זיי פלעגן שטעלן זייער עבודה זרה אויפן אינעווייניגסטן זייט פון דער טיר - "והיה לאות על ידך ולטוטפות בין עיניך" כדי מען זאל עס נישט פארגעסן. די שליחים פלעגן אנקומען, עפענען די טיר, און די אינעווייניגסטע זייט פון דער טיר איז יעצט געווענדט צום וואנט; זיי פלעגן זוכן איבערן גאנצן הויז און גארנישט געפונען, גייען זיי ארויס און מאכן צו די טיר - און די עבודה זרה קערט זיך צוריק און שטייט אויף איר פלאץ. און אזוי אויך אויב עס זענען געווען צוויי טירן. דאס האט יאשיהו נישט געוואוסט, און דאס מיינט "ואחר הדלת והמזוזה שמת זכרונך".
רש"י טייטשט לויטן משל פון דער מנאפת: זי איז ווי אן אשה וואס מען ווארט אויף איר פארן טיר פון איר הויז כדי צו זנה זיין מיט איר, און איר הארץ און אירע מחשבות זענען געוואנדן צום טיר און צו דער מזוזה - דאס הייסט צום משקוף - ווען וועט זיך די טיר עפענען און איך וועל ארויסגיין צו זיי. "כי מאיתי גילית ותעלי" - דו ביסט געלעגן ביי מיר, און דו האסט אויפגעדעקט דעם צודעק און פארלאזט דיין ארט פון משכב, וואס דאס איז די התייחדות מיטן הקדוש ברוך הוא, און ביסט ארויפגעגאנגען פון מיר צו די מנאפים. "הרחבת משכבך" - אז דיין משכב זאל זיין ברייט אויפצונעמען דערין אסאך מנאפים. "ותכרות לך מהם" - דו האסט געשלאסן א ברית מיט זיי אנשטאט מיט דיין מאן (איש חיקך). "אהבת משכבם יד חזית" - דו האסט ליב געהאט זייער געלעגער ווען דו האסט געזען אז ס'איז דא דארט א "יד", א פלאץ ארויסצוווייזן צו זיי דיין ליבע; "יד" איז א לשון פון אן ארט, ווי "חלקת יואב אל ידי".
דער רד"ק ברענגט צוויי ביאורים אויף "זכרונך". דער ערשטער ביאור: דו האסט דיר געמאכט א זאך וואס דו זאלסט זיך שטענדיג דערמאנען דערין אין דער עבודה זרה, א סימבאל פון אן אנדענק. און דאס איז פונקט פארקערט פון "וכתבתם על מזוזות ביתך ובשעריך" - אויף די טויערן האסטו געמאכט א סימבאל פאר עבודה זרה. דער אויבערשטער האט געהייסן לייגן אן אנדענק פאר עבודת ה', און דו ביסט געגאנגען און געלייגט אן אנדענק צום בעל. איך האב דיר געגעבן די מצוה פון מזוזה כדי דו זאלסט מיר געדענקען ביים אריינגיין און ביים ארויסגיין - ווי די רמב"ם'ס ווערטער אז דאס איז דער עיקר ענין פון דער מזוזה, מען זאל קוקן אויף איר און געדענקען אז דער הקדוש ברוך הוא איז משגיח - און דו האסט אראפגענומען די מזוזה און געלייגט אנשטאט איר זאכן וואס זאלן דיר דערמאנען דיין עבודה זרה.
דער צווייטער ביאור: "זכרונך" איז מלשון "זִכְרוֹ כְּיֵין לְבָנוֹן", און מלשון "אזכרתה" - מינים פון קטורת און בשמים. דאס הייסט אז די קטורת וואס דו האסט מקטיר געווען פאר דער עבודה זרה האסטו געלייגט הינטער דער טיר און דער מזוזה. און פארוואס? "כי מאיתי גילית ותעלי" - איך האב באפוילן מיין עבודה זאל זיין אויף א נידעריגן און צניעות'דיגן פלאץ: "מזבח אדמה תעשה לי", און נישט קיין הויכן בנין פון שטיינער, און איך האב אויך אנגעזאגט "לא תעלה במעלות על מזבחי" אז ס'זאלן נישט זיין קיין טרעפ - און דו האסט געטאן פארקערט, און ביסט ארויפגעגאנגען דינען עבודה זרה אויף א הויכן פלאץ. "הרחבת משכבך" - איך האב געזאגט "השמר לך פן תעלה עולותיך בכל מקום אשר תראה", נאר אינעם פלאץ וואס דער אויבערשטער וועט אויסוועלן, און דו האסט דיר געפונען פילע ערטער דארט מקריב צו זיין, ווי דער פסוק זאגט "כי מספר עריך היו אלוהיך יהודה".
און מען דארף וויסן אז בית המקדש, און קודש הקדשים, ווערט אנגערופן דאס ארט פונעם משכב - דער פלאץ וואו כנסת ישראל און דער הקדוש ברוך הוא פאראייניגן זיך, און צו אים ווענדן מיר זיך אין דער תפילה, ווייל דארט איז דער שער השמים און די שכינה. און דו, אנשטאט זיך דארט מייחד צו זיין מיטן אין סוף ברוך הוא, האסט ברייט געמאכט דיין געלעגער: צום ערשטן צו זנה זיין מיט דער עבודה זרה, און צום צווייטן - אין יעדן ארט. וואס איז געווען באגרענעצט צו איין פלאץ, האסטו אויסגעברייטערט אויף פילע ערטער. "יד חזית" - אין יעדן פלאץ וואס דו האסט געזען האסטו דיר געשטעלט א "יד", געמאכט א מזבח פאר עבודה זרה, קעגן דעם וואס דער הקדוש ברוך הוא האט פארבאטן.
אויך דער מלבי"ם טייטשט אויפן אופן פון אן אשה וואס זנה'ט אונטער איר מאן, נאר ער דרייט איבער דאס בילד. ער שילדערט א פרוי וואס גייט ארויס ביינאכט באהאלטענערהייט פון איר מאנ'ס בעט צו די נואפים וואס ווארטן אויף איר הינטערן פלויט, און די לבונה און די בשמים וואס אויף איר האלדז - דאס איז איר "זכרון" - לייגט זי אוועק הינטער דער טיר און דער מזוזה כדי איר מאן זאל איר נישט דערשפירן. "כי מאיתי גילית ותעלי" - דו האסט אראפגענומען די דעקע פונעם געלעגער און ביסט ארויפגעגאנגען אויפן שפיץ פון די בערג, ווי ער זאגט "גם שם עלית לזבוח זבח". "הרחבת משכבך" - נישט ווי דער פריערדיגער פשט אז דו האסט עס ברייט געמאכט ביי די נואפים, נאר דא, ביים מאן, האסטו געהאט א ברייט געלעגער; אבער דו האסט נישט געקענט אהין ברענגען די נואפים ווייל דער מאן געפינט זיך דארט. און דעריבער האסטו פארלאזט דאס ברייטע געלעגער און ביסט געגאנגען צום שמאלן געלעגער פון די נואפים הינטערן פלויט. "ותכרות לך מהם" - דאס דאזיגע ברייטע געלעגער איז דאס וואס האט דיר אפגעטיילט און אפגעשניטן פון זיי, און דעריבער "אהבת משכבם", וואס איז שמאלער, מער פונעם ברייטן געלעגער, "יד חזית" - ביים פראנט און ביים פלויט.
און דער נמשל: ביים הקדוש ברוך הוא האבן מיר געהאט א ברייט געלעגער - שפע און ברכה. און מיר האבן פארלאזט א מקור מים חיים צו זוכן א שמאל געלעגער ביי די נואפים, ביי דער עבודה זרה און די געצנדינעריי, און דאס דאזיגע געלעגער, ניט נאר וואס עס האט אונז גארנישט גוט געטון נאר ס'האט נאך שלעכטס געברענגט אויף אונז. קום און קוק וואס פאר א שלעכטן געשעפט דו האסט געמאכט: דו האסט פארלאזט א פלאץ פון שפע און ביסט געגאנגען צו צעבראכענע גרובער וואס קענען נישט האלטן קיין וואסער.
"וַתָּשֻׁרִי לַמֶּלֶךְ בַּשֶּׁמֶן" - דריי וועגן אינעם פסוק
וַתָּשֻׁרִי לַמֶּלֶךְ בַּשֶּׁמֶן וַתַּרְבִּי רִקֻּחָיִךְ וַתְּשַׁלְּחִי צִרַיִךְ עַד־מֵרָחֹק וַתַּשְׁפִּילִי עַד־שְׁאוֹל׃ - און דו ביסט געגאנגען צום קעניג מיט בוימל, און האסט געמערט דיינע געווירצן, און האסט געשיקט דיינע געזאנדטע ביז ווייט, און האסט זיך גענידערט ביז אין שאול אריין.
לויטן תרגום און רש"י, באשרייבט דער פסוק די גוטע תקופה. דער תרגום זאגט: ווען דו האסט געהיט די תורה - האסטו מצליח געווען אין דיין מלוכה (די תקופה פון שלמה המלך וכדומה); ווען דו האסט געמערט מעשים טובים - האבן זיך געמערט דיינע מחנות; און דו האסט געשיקט דיינע שליחים ביז ווייט, צו ווייטע לענדער; און דו האסט אונטערגעווארפן שטארקע פעלקער ביז אין שאול אריין. דאס הייסט מיר האבן געהאט סיי גבורה, סיי שפע, סיי פאליטישע קשרים מיט ווייטע פעלקער - און די הצלחה האט אונז געשיינט ווען מיר האבן געטאן דעם רצון ה'.
רש"י טייטשט "ותשורי" א לשון פון זען דאס פנים, אזוי ווי "אֲשׁוּרֶנּוּ וְלֹא קָרוֹב". און פון דעם קומט אויך וואס ס'שטייט "וּתְשׁוּרָה אֵין לְהָבִיא" - א תשורה איז א מתנה, מיט וועלכער מען גייט מקביל פנים זיין דעם קעניג. און אויך א מויער ווערט אנגערופן "שׁוּר", ווי "בָּנוֹת צָעֲדָה עֲלֵי שׁוּר", ווייל מען פלעגט ארויפגיין אויפן מויער און קוקן פון ווייטנס. אזוי אויך ביי אונז: דו פלעגסט זוכה זיין צו זען דאס פנים פונעם מלך און אים ברענגען א תשורה פון בוימל צוליב דעם גרויסן גוטס וואס דו האסט געהאט; און דו האסט געשיקט דיינע שליחים ווייט אוועק צו מאנען שטייערן פון די אומות, און אראפגענידערט די גוים ביזן שאול. און דאס אלעס האסטו פארלאזט - פאר וואס? פאר עבודה זרה, תהו און הבל וואס ס'איז נישטא אין זיי קיין שום ממשות.
דער רד"ק גייט אויף א גאר אנדערן וועג. "ותשורי" איז ביי אים ווי "ותלכי", מלשון "תָּשׁוּרִי מֵרֹאשׁ אֲמָנָה", און מלשון שיירה, וואס דאס זענען עוברי דרכים וואס גייען פון איין ארט צום צווייטן. און לויט דעם איז דאס נישט קיין שילדערונג פון א גוטער תקופה נאר דער המשך פון דער תוכחה אויף די שלעכטע מעשים: אנשטאט צו האבן בטחון אינעם הקדוש ברוך הוא און האפן אויף זיין ישועה, זענט איר געגאנגען צו די פעלקער און צו די מלכים פון די גוים בעטן פון זיי הילף. און פארוואס? ווייל אויב איך וועל זיך ווענדן צום הקדוש ברוך הוא וועל איך דארפן פארבעסערן מיינע וועגן כדי צו זיין ראוי צו דער ישועה; דעריבער איז גרינגער צו זאגן "איך וועל זיך אליין אן עצה געבן" - איך האב דעם מלך אשור און דעם מלך מצרים, איך וועל זיי שחד'נען און מאכן מיט זיי פארבינדונגען. און דער נביא האט זיי שוין מוסר געזאגט אז דער מלך מצרים איז א משענת קנה רצוץ; און פונדעסטוועגן האבן זיי בעסער געוואלט זיך אנטשפארן אויף יעדן אנדערן וועג, אבי נישט זיך צו ווענדן צום הקדוש ברוך הוא.
און אויב עס איז אונז שווער צו פארשטיין וויאזוי ס'איז מעגליך אזא זאך, זעען מיר דאס ליידער אויך אין אונזער דור: מען איז גרייט זיך צו פארלאזן אויף אמעריקע, מען איז גרייט צו האבן בטחון אין צה"ל, מען איז גרייט אויף אלעס - אבער צו זאגן "רבונו של עולם, שענק אונז א ישועה", דאס נישט, הס מלהזכיר. דער הקדוש ברוך הוא גיט א ישועה - זאג א דאנק צום רבונו של עולם! דער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן האט נאך דער מלחמה אין עיראק געגעבן א ברכה און אן הודאה צום רבונו של עולם; און נאר מיר יידן שעמען זיך צו דערמאנען שם שמים - "די לאנגע האנט פון צה"ל", "אונזער כוח", "דער מודיעין"; און וואו איז די הודאה צום רבונו של עולם? עס איז שוין געווען אין די פריערדיגע דורות.
און אויף דעם איז אויך פאראן אן הסבר. חז"ל זאגן: אויב איך זאג א דאנק פארן ריבונו של עולם, פארפליכטעט מיר דאס. אויב עס איז דא א ריבונו של עולם - דארף איך היטן שבת, לייגן תפילין, און איבערמאכן אלע מיינע וועגן פון אינדערפרי ביז ביינאכט. ביי א גוי ווידער פארפליכטעט די רעליגיע כמעט גארנישט; וואס גייט אים אן צו באדאנקען? ער גייט ווייטער אן מיט אלעס וואס ער טוט, איינמאל אין א שטיק צייט גייט ער צום גלח און מען מעקט אים אויס די עבירות און מען גיט אים נאך קרעדיט פאר די קומענדיגע מאל. ביי זיי איז עס גרינג, און ער האט נישט קיין פראבלעם צו גלייבן. אבער דער איד ווייסט טיף אינעווייניג אז אמונה אינעם ריבונו של עולם פאדערט און פארלאנגט פון אים - און דערפאר איז אים שווערער, און דאס איז אויך א לימוד זכות אויף אים.
און לויטן רד"ק, "ותשורי למלך בשמן" - דאס איז מלך אשור, וואס האט געקעניגט איבער אלע לענדער. נישט גענוג וואס דו האסט געדינט עבודה זרה, נאר דו ביסט געגאנגען זיך פארלאזן אויף בשר ודם, און אויף דעם שטייט "אָרוּר הַגֶּבֶר אֲשֶׁר יִבְטַח בָּאָדָם וְשָׂם בָּשָׂר זְרֹעוֹ וּמִן ה' יָסוּר לִבּוֹ". ווייל עס זענען דאך געווען עובדי כוכבים וואס האבן געדינט די זון און די לבנה אלס משרתים פונעם הקדוש ברוך הוא - און אפילו דאס איז פארבאטן, ווי עס שטייט "לא תעשון איתי אלוהי כסף", אפילו בכדי מיר צו דינען - אבער דא האט איר געטאן א סך א גרעסערע שלעכטס: איר האט אינגאנצן אראפגענומען דעם בטחון פון ה', נישט אלס א כלי און נישט אלס א וועג צו זיין עבודה, נאר איר האט אויסגעמעקט דעם ריבונו של עולם און געמאכט פאר זיך א מענטש אלס א בעל כוח וואס וועט אייך ראטעווען. און צום סוף זענט איר אריינגעפאלן אין זיין האנט, אין דער האנט פון מלך אשור אויף וועמען איר האט זיך פארלאזט.
"ותשורי למלך בשמן" - איר האט אים געשיקט מתנות פון ארץ ישראל, ארץ זית שמן. "ותרבי רקחיך" - איר האט אים געשיקט אלס דורון שמן רוקח, א געווירצטן און באזונדערן בוימל. "ותשלחי ציריך עד מרחוק" - ביז קיין אשור וואס איז א ווייט לאנד. "ותשפילי עד שאול" - דו האסט דיך דערנידערט פאר אים ביזן תהום. און זעט ווי די אלע זאכן האבן נישט בלויז נישט געהאלפן, נאר האבן נאך געשאדט פאר כלל ישראל.
דער מלבי"ם פירט ווייטער אויס דעם משל פון דער פרוי וואס בולעוועט און באשרייבט ווי זי איז געגאנגען מדחי אל דחי. נאכדעם וואס זי איז ארויס פון איר מאנס בעט, איז זי געווארן א קדשה וואס איז גרייט צו זנות - וואס איז געווען אן איינמאליגע פארקריכונג איז געווארן א סיסטעם - ביז זי האט געטראכט מחשבות וויאזוי צו זינדיגן מיטן מלך אליין. "ותשורי למלך בשמן" - דו האסט דיך באצירט מיט שמן המור און פארשידענע בוימלען כדי צו זיין פאסיג פארן מלך; "ותשלחי ציריך" - דו האסט געשיקט שלוחים זיי זאלן דיך לויבן אין בית פרעה, דאס הייסט זיי זאלן דיך בארימען פארן מלך ווי שיין דו ביסט, כדי דער מלך זאל דיך נעמען. און ווען דו האסט געזען אז די גאנצע הארוואניע פארן מלך העלפט נישט, האסטו אנגעהויבן זינדיגן מיט די שרים און גרויסע, און אויך דאס איז דיר נישט געלונגען, ביז דו ביסט געווארן ווי א הפקר פרוי פאר יעדן פארבייגייער - "ותשפילי עד שאול".
און דער נמשל: לכתחילה האבן זיי געזינדיגט נאך די גרויסע מלכים - מלכי אשור און מלך מצרים, און נישט מיט די קליינע; אבער צום סוף זענען זיי דערנידערט געווארן אז אפילו פאר די קליינע מלכים זענען זיי געווען שפל און דערנידערט, פונקט ווי די מעשים פון יענער פרוי. אפילו אויב אנפאנגס האסטו געטראכט אז ס'איז נישט קיין נידריגקייט זיך צו בייגן פאר א גרויסן, האט דאס געברענגט אז דו האסט דיך דערנאך געדארפט דערנידערן פאר יעדן מצורע וזב, פאר קליינע מלכים וואס דו וואלסט זיך בכלל נישט געדארפט בייגן פאר זיי. און לויטן מלבי"ם איז "ותשורי" אויך א לשון פון קוקן און זען: דו האסט געלייגט דיינע אויגן אויפן מלך, און די אלע בליקן האבן גארנישט אויפגעטאן און זיי האבן זיך נישט וויסנדיג געמאכט פון דיר.
"בְּרֹב דַּרְכֵּךְ יָגַעַתְּ" - די פלאג וואס מאכט נישט מיד
בְּרֹב דַּרְכֵּךְ יָגַעַתְּ לֹא אָמַרְתְּ נוֹאָשׁ חַיַּת יָדֵךְ מָצָאת עַל־כֵּן לֹא חָלִית׃ - אין דיין לאנגן וועג האסטו דיך געמוטשעט, אבער דו האסט נישט געזאגט 'איך גיב אויף', דאס חיות פון דיין האנט האסטו געפונען, דעריבער ביסטו נישט קראנק געווארן.
רש"י טייטשט: "ברוב דרכך יגעת" - דו האסט דיך די גאנצע צייט פארנומען בלויז מיט דיינע באדערפענישן, אנצופילן דיינע תאוות און מערן דיין פארמעגן. "לא אמרת נואש" - דו האסט נישט געזאגט איך וועל דאס אפלאזן און אויפגעבן דערויף און עוסק זיין אין תורה ומצוות. "חיית ידך מצאת" - דעם נויט פון דיין האנט האסטו געפונען, דו האסט געשפירט אז דו האסט הצלחה אין דיינע מעשים. און רש"י ערקלערט אז "חיית" איז פון אן אראבישן לשון וואס באטייט נויט און באדערפעניש. "על כן לא חלית" - דעריבער האסטו נישט געזוכט דעם וועג פון ה' און זיין עבודה.
און דאס איז א משל פאר א מענטש וואס גייט נאך הבל און שפירט אז ס'פעלט אים גארנישט - ער איילט זיך נישט תשובה צו טון. "ס'פעלט מיר גארנישט, ברוך ה' איך האב אלעס גוטס", ווי זיי האבן געזאגט: "מיר האבן געדינט די מלכת השמים און אלעס איז געווען גוט, און זינט מיר האבן אויפגעהערט צו רייכערן פאר דער מלכת השמים איז אונז אלעס שלעכט געווארן". דערפאר "לא חלית" - דיין הארץ איז נישט קראנק געווארן צו זארגן וויפיל דו האסט פארפעלט אין עבודת ה' און ווי ווייט דו ביסט פון אים; דו האסט זיך געפילט גוט אין דיין מצב.
דער רד"ק טייטשט: אויב דו וואלסט געוואלט, וואלט פאר דיר געווען ישועה ומנוחה אין דיין לאנד, אן דעם וואס דו זאלסט זיך דארפן שלעפן און וואנדערן און שיקן שרים און חשוב'ע זיך צו חנפ'ענען צו מלך אשור און מלך מצרים; דער הקדוש ברוך הוא וואלט דיך דא געהאלפן. אבער "ברוב דרכך יגעת" - דו האסט דיך געמוטשעט אין די וועגן כדי זיך צו ווענדן צו די דאזיגע מלכים, "לא אמרת נואש" - א מענטש וואס פלאגט זיך אויף די וועגן פאר א געוויסער זאך זאגט אמאל: גענוג, איך בין מיאש, איך לאז עס אפ; אבער דו האסט נישט אזוי געזאגט. די גאנצע טירחא איז געווען גרינג אין דיינע אויגן און די גאנצע הארוואניע איז דיר געווען זיס. "על כן לא חלית" - דו האסט נישט געהאט קיין קרענק און ווייטאג אין דער דאזיגער טירחא, ס'איז ביי דיר נישט פאררעכנט געווארן פאר קיין שוועריקייט.
און דאס איז באמת די מציאות וואס מיר זעען ביי א מענטש וואס דערווייטערט זיך פון תורה ומצוות: אלע ענינים פון גשמיות און חומריות זענען גרינג אין זיינע אויגן און באשווערן אים נישט, אבער זאג אים וועגן א מצוה אדער א שיעור - "איך בין מיד, איך האב נישט קיין כוח". וואס האט מען דען געבעטן פון אים? אין עניני גשמיות האט ער א געוואלדיגן כוח. הרב יעקובזון האט אמאל דערציילט וועגן צוויי בחורים וואס פלעגן נישט אויפשטיין אינדערפרי צו דער תפילה; א גרויסע צרה איז געווען מיט זיי, ביז צום סוף האבן זיי פארלאזט די ישיבה. זענען זיי געגאנגען דינגען א דירה, און כדי צו דינגען א דירה דארף מען אן ארבעט. זענען זיי געגאנגען ארבעטן - און וואס האבן זיי געארבעט? מען האט דעמאלט געבויט א הויכן טורעם, און מען האט געדארפט ארויפברענגען גיפס-טאוולען צו די העכערע שטאקן; ס'איז נאך נישט געווען קיין קראן, און די זאך איז געווען דרינגענד, האט מען געברענגט ארבעטער זאלן שלעפן די טאוולען מיט די הענט. און זיי פלעגן אויפשטיין פינף אזייגער פארטאגס און ארויפשלעפן גיפס-טאוולען צום דרייסיגסטן שטאק. אויפשטיין זיבן אזייגער צו דער תפילה - נישטא קיין כוח; אויפשטיין פינף אזייגער שלעפן גיפס צום דרייסיגסטן שטאק - איז דא כוח. דאס איז דער טבע: "ברוב דרכך יגעת... לא אמרת נואש... על כן לא חלית".
און נאך טייטשט דער רד"ק "חיית ידך" מלשון חיים און כוח - די זאך איז דיר געווען זיס אזוי ווי א מענטשנס לעבן און זיין כוח; דו האסט נישט אויפגעגעבן, דו ביסט געגאנגען און נאכגעלאפן נאך דעם, און די אלע פלאגן האבן דיך נישט געמאכט קראנק און נישט געברענגט צו א צוזאמענברוך אז דו זאלסט זאגן גענוג, איך גיי מער נישט נאך די עבודה זרה'ס. אפילו צו קלעטערן אויף די הויכע בערג איז דיר נישט געווען קיין מניעה; אבער א קליינע מיה לכבוד ה' יתברך - דאס איז דיר שוין געווען שווער און האט געפאדערט פון דיר אנשטרענגונגען וואס דו האסט נישט געקענט באשטיין.
דער מלבי"ם פירט ווייטער אינעם ענין פון זנות: הגם דו ביסט מיד געווארן אין דיין גרויסן וועג צו זוכן די בולערס און האסט נישט געפונען דיין באגער, פונדעסטוועגן האסטו נישט פארצווייפלט, "כי חיית ידך מצאת" - כל זמן דו האסט געפילט אז דיין האנט לעבט נאך. די פיס זענען שוין מיד און דער קערפער איז שוין אפגעשוואכט, אבער כל זמן עס איז דא איין האנט וואס טוט נאך עפעס - האסטו נאך אלץ געפילט אז דו עקזיסטירסט און ביסט בכוח, און דו האסט נישט גערוהט פון דיינע שלעכטע מעשים. און דער נמשל: כלל ישראל איז שוין אנגעקומען צו א מצב וואס דאס לאנד איז חרוב געווארן און רוב פאלק איז פארטריבן געווארן אין גלות; דער גאנצער קערפער איז שוין קראנק געווארן, אבער איין האנט ארבעט נאך - עס איז נאך געבליבן דא די שארית הפליטה, און איר האט נישט אויפגעהערט צו זוכן די הילף פון די עבודה זרה'ס, נאך אלץ האט איר זיך געוואנדן צו מצרים און צו אשור און צו די איבעריגע פעלקער. וויפיל קלעפ איר האט געכאפט און וויפיל מכות איר האט איינגעשלינגען - האט דאס אייך נישט צובראכן; און דאס ביסל חיות וואס איז נאך פארבליבן האט איר נישט אויסגענוצט פאר תשובה, נאר זיך צו ווענדן צו נאך א בשר ודם זאל אייך ישועה'נען.
"וְאֶת־מִי דָּאַגְתְּ וַתִּירְאִי" - פאר וועמען נארסטו אפ?
וְאֶת־מִי דָּאַגְתְּ וַתִּירְאִי כִּי תְכַזֵּבִי וְאוֹתִי לֹא זָכַרְתְּ לֹא־שַׂמְתְּ עַל־לִבֵּךְ הֲלֹא אֲנִי מַחְשֶׁה וּמֵעֹלָם וְאוֹתִי לֹא תִירָאִי׃ - און פאר וועמען האסטו געזארגט און מורא געהאט אז דו פארלייקנסט, און מיך האסטו נישט געדענקט און נישט געלייגט אויף דיין הארץ, צי שווייג איך דען נישט שוין פון אייביג אן, און פאר מיר האסטו נישט קיין מורא.
רש"י טייטשט: פאר וועמען האסטו מורא געהאט אז דו זאלסט פעלשן, אז דו האסט אויפגעהערט צו דינען מיר און האסט פארראטן מיין בטחון, מלשון "לֹא יְכַזְּבוּ מֵימָיו" און "כָּל הָאָדָם כֹּזֵב". און דאס איז דער חילוק צווישן א כזב און א שקר: א שקר איז קיינמאל נישט געווען אמת, אבער א כזב איז א זאך וואס מען האט ערווארטעט עס זאל מקוים ווערן און עס האט אנטוישט; דער וואס מען פארלאזט זיך אויף אים און ער ברענגט אן אנטוישונג ווערט אנגערופן א כוזב. "הלא אני מחשה" - איך האב דאך געשוויגן אויף אזויפיל עבירות און פשעים וואס דו האסט געזינדיגט קעגן מיר.
דער רד"ק פארטיפט זיך: פון וועמען האסטו מורא געהאט אז דו ציטערסט יעצט, אז ווען איך זאג דיר אז דו האסט געטון שלעכטע מעשים לייקנסטו און זאגסט "איך האב נישט געטון"? א מענטש לייקנט דאך צוליב שרעק - א קינד וועמען מען פרעגט "ווער האט אנגערירט?" ענטפערט "נישט איך", ווייל ער האט מורא מען זאל אים באשטראפן און מקפיד זיין אויף אים. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: פאר וועמען האסטו מורא געהאט אז דו דארפסט פעלשן און לייקנען? פאר מיר? דו האסט דאך "אותי לא זכרת ולא שמת על לבך" - ווען דו האסט געטון די שלעכטע מעשים האסטו מיך בכלל נישט געדענקט, און אפילו נישט געטראכט אז איך זע דיינע מעשים. און אויב אזוי, אויב דו האסט נישט קיין מורא און שרעקסט זיך נישט פאר מיר - פארוואס זאלסטו לייקנען? איז דען נישט בעסער פאר דיר זיך מתוודה צו זיין און זאגן "אמת, איך האב עס געטון", ווי איידער צו זאגן ליגנט? "הלא אני מחשה ומעולם" - איך האב דאך געשוויגן און פארלענגערט מיין כעס און דיר נישט באלד געגעבן קיין שטראף, און אזוי איז מיין מדה פון אלעמאל אן מיט מיינע באשעפענישן, אז איך באצאל נישט תיכף ומיד. און אויב אזוי, האסטו דאך נישט וואס מורא צו האבן מודה צו זיין. "ואותי לא תיראי" - אויב דו האסט נישט געהאט קיין מורא פאר מיר בשעת דער עבירה, וואס עפעס האסטו פלוצים מורא פאר מיר יעצט בשעת דער תוכחה און דו לייקנסט דיינע מעשים?
דער מלבי"ם פירט ווייטער מיט דער תוכחה צו א פרוי וואס איז מזנה אונטער איר מאן: "ואת מי דאגת" - פאר וועמען האסטו מורא געהאט ווען דו האסט געטון דיינע מעשים? דו האסט נישט קיין מורא פון דיין מאן און האסט נישט קיין שרעק אז ער וועט דיר כאפן און טון עפעס קעגן דיר, ווארעם "אני מחשה", איך שטראף דיר דאך נישט. און אויך יראת הרוממות איז נישטא אין דיר. ווייל עס זענען דא צוויי ערליי יראה: יראה פונעם עונש, און יראה צוליב דער דערהויבנקייט פון דעם פאר וועמען מען האט מורא. די יראה פון א פרוי פאר איר מאן דארף נישט זיין קיין יראת העונש נאר יראת הרוממות, אז זי זאל אים רעספעקטירן און מכבד זיין. און דער הקדוש ברוך הוא זאגט צו איר: "ואותי לא תיראי" - אלע דיינע מעשים זענען אן קיין זארג און אן קיין יראה, און דו האסט נישט קיין חרטה אויף די שלעכטע מעשים וואס דו טוסט.
"אֲנִי אַגִּיד צִדְקָתֵךְ"
אֲנִי אַגִּיד צִדְקָתֵךְ וְאֶת־מַעֲשַׂיִךְ וְלֹא יוֹעִילוּךְ׃ - איך וועל זאגן דיין גערעכטיגקייט און דיינע מעשים, און זיי וועלן דיר גארנישט העלפן.
רש"י טייטשט: "אני אגיד צדקתך" - איך זאג דיר תמיד זאכן וואס אויב דו וועסט זיי טון וועסטו זיין גערעכט, דאס הייסט איך גיב דיר אלעמאל גוטע עצות און זאכן וואס קענען דיר העלפן; "ואת מעשייך" - אבער דיינע מעשים זענען נישט לויט מיינע רייד, נאר דו טוסט פארקערט. "ולא יועילוך" - ווען עס וועט קומען אויף דיר די צרה, וועלן די שלעכטע מעשים וואס דו טוסט דיר גארנישט העלפן, און נאך מער, זיי וועלן דיר שאטן.
דער רד"ק ערקלערט דעם פסוק מיט א שפראך פון ציניזם. דו לייקנסט און מאכסט זיך ווי א צדקת - "וואס איז נישט אין ארדענונג מיט מיר? וואספארא שלעכטע זאכן האב איך געטון?" - זאגט איר דער הקדוש ברוך הוא: "אני אגיד צדקתך" - קום לאמיר דיר דערציילן וואספארא צדקת דו ביסט און וואספארא גוטע מעשים דו האסט געטון. און דאס זענען די זעלבע שלעכטע מעשים וואס זענען פריער דערמאנט געווארן, אז זי איז געגאנגען זינדיגן אונטער איר מאן און ענליכס צו דעם. דאס זענען דיינע "צדקות". "ואת מעשייך" - די מעשים וואס דו מיינסט אז זיי וועלן דיר העלפן, נישט נאר אז זיי וועלן נישט העלפן, נאר זיי וועלן נאך שאטן; זאג מיר אליין, זענען דען דאס מעשי צדקה?
דער מלבי"ם טייטשט אין המשך צום פריערדיגן פסוק: פארוואס זארגסטו און פאר וואס האסטו מורא פון מיר? איך בין דאך "מגיד צדקתך" - איך לערן דיר אויס צו טון גוטע זאכן, און אויב אזוי פארוואס זאלסטו מורא האבן פאר מיר? אבער דאך "ולא יועילוך" - אלעס וואס איך לערן דיר אויס גייט נישט אריין אין קאפ. לויט רש"י גייט "לא יועילוך" ארויף אויף די שלעכטע מעשים וואס וועלן נישט העלפן נאר שאטן, און לויט'ן מלבי"ם גייט עס ארויף אויף "אני אגיד צדקתך": איך לערן און ערקלער, און שטענדיג אזוי טו איך, אבער די ווערטער פאלן אויף טויבע אויערן - ווי איינער רעדט צו דער וואנט, און דו לערנסט זיך גארנישט פון דעם וואס איך לערן דיר.
"בְּזַעֲקֵךְ יַצִּילֻךְ קִבּוּצַיִךְ"
בְּזַעֲקֵךְ יַצִּילֻךְ קִבּוּצַיִךְ וְאֶת־כֻּלָּם יִשָּׂא־רוּחַ יִקַּח־הָבֶל וְהַחוֹסֶה בִי יִנְחַל־אֶרֶץ וְיִירַשׁ הַר־קׇדְשִׁי׃ - ווען דו וועסט שרייען זאלן דיך ראטעווען דיינע געזאמלטע [אלילים], אבער זיי אלע וועט א ווינט אויפהייבן, א פוסטקייט וועט זיי נעמען, און דער וואס שטעקט זיך איין אין מיר וועט ירשענען דאס לאנד און ירשענען מיין הייליגן בארג.
רש"י טייטשט: די אלע אלילים וואס דו האסט צונויפגעקליבן דיר צו דינען - ביטע, בּזַעֲקֵךְ, ווען דו שרייסט צו זיי, זאלן זיי דיך ראטעווען; שריי צו זיי זאלן קומען דיר העלפן. אבער ס'איז דאך "אֶת כֻּלָּם יִשָּׂא רוּחַ" - עס איז דאך אין זיי קיין שום ממשות און עס איז נישטא קיין חיות אין זיי, ווי קענען זיי דיך דען ראטעווען? און ס'איז דאך שוין קלאר געזאגט געווארן אין דער תורה: "אֵי אֱלֹהֵימוֹ צוּר חָסָיוּ בוֹ, אֲשֶׁר חֵלֶב זְבָחֵימוֹ יֹאכֵלוּ יִשְׁתּוּ יֵין נְסִיכָם, יָקוּמוּ וְיַעְזְרֻכֶם יְהִי עֲלֵיכֶם סִתְרָה" - די גאנצע צייט האסטו מקריב געווען פאר אים חלבים און נסכים, אויב אזוי זאל ער אויפשטיין און דיר העלפן, דיך באשיצן און שיצן אויף דיר; וואו איז דער גאט אויף וועמען דו פארלאזט זיך? דאס איז וואס דער נביא זאגט דא: ווען דו שרייסט פון גרויס צרות - זאלן דיך דיינע קבוצים ראטעווען. אבער זיך אליין קענען זיי נישט ראטעווען, "אֶת כֻּלָּם יִשָּׂא רוּחַ יִקַּח הָבֶל". "וְהַחוֹסֶה בִי יִנְחַל אֶרֶץ וְיִירַשׁ הַר קָדְשִׁי" - איז דען נישט פיל בעסער זיך איינצושטעקן אין מיר, וואס אין דעם אלוקי האלוקים איז פאראן אן אמת'ער ממשות, און דער וואס שטעקט זיך איין אין אים וועט ירשענען דאס לאנד און ירשענען מיין הייליגן בארג.
דער רד"ק טייטשט דאס אויך ספעציעל אויף די גוים וואס מען האט זיי געטראגן מנחות, און נישט בלויז אויף דער עבודה זרה: מען האט זיך פארלאזט אויף אשור, מען האט געשיקט א מנחה צום מלך מצרים. זאגט זיי דער קדוש ברוך הוא: די גאנצע שירעם וואס דו האסט געשאפן ארום זיך צו באשיצן קעגן די שונאים - נו, שריי צו זיי! מצרים איז דאך א צעבראכענער שטעקן וואס שטעכט נאך אריין אין דער האנט. וואו איז דער מלך אשור וואס דו האסט אים באצאלט כדי געראטעוועט צו ווערן? זיי האבן דאך זיך אליין נישט געראטעוועט: אשור איז געקומען קיין ירושלים מיט א גאר גרויסן חיל, און וואס איז געווען צום סוף? א מלאך ה' האט אין איין נאכט געשלאגן הונדערט פינף און אכציג טויזנט ראשי גייסות, און גארנישט איז פון זיי נישט איבערגעבליבן. אט זענען די אויף וועמען דו פארלאזט זיך - א ווינט טראגט זיי אוועק און א פוסטקייט נעמט זיי, און אין איין רגע זענען זיי מער נישטא. "אֶת כֻּלָּם יִשָּׂא רוּחַ" - אזוי ווי א ווינט וואס בלאזט אוועק די שוואלן לייכט און שנעל, אזוי זענען אלע געשטארבן אין איין רגע. און אויף זיי פארלאזט מען זיך? ווער ס'קען נישט ראטעווען זיך אליין - ווי אזוי קען ער דיך ראטעווען?
צום סך-הכל: אין דעם טייל פונעם קאפיטל לייגט דער נביא פאר דעם כתב אישום אין א לשון פון א פרוי וואס איז מזנה אונטער איר מאן: קרבנות פאר די אלילים פון די טייכן און די בערג, א "זכרון" פון עבודה זרה הינטער דער טיר און דער מזוזה אנשטאט א מזוזה פון אמונה, איבערלאזן דאס ברייטע געלעגער פונעם קדוש ברוך הוא - דער מקור השפע והברכה - לטובת אן ענג געלעגער פון אלילים און בורות נשברים, און זיך אנשפארן אויף די מלכים פון אשור און מצרים אנשטאט אויפן אויבערשטן. די ריזיגע יגיעה נאך דעם הבל איז נישט פאררעכנט געווארן פאר קיין טירחא, בעת א קליינע אנשטרענגונג פאר עבודת ה' איז געווען צו שווער צו טראגן; און אפילו נאך אלע קלעפ איז נישט געקומען קיין תשובה נאר א זוכן נאך א מענטשליכע האנט וואס זאל ראטעווען. אויף דעם זאגט דער קדוש ברוך הוא: איך שווייג און פארלענגער מיין כעס, איך זאג דיר אן וועגן פון צדקה און דו הערסט נישט - און צום סוף וועט יעדער געוואויר ווערן אז די קבוצים וואס דו האסט צונויפגעקליבן וועלן נישט ראטעווען, ווייל א ווינט וועט זיי אויפהייבן און א פוסטקייט וועט זיי נעמען; "וְהַחוֹסֶה בִי יִנְחַל אֶרֶץ וְיִירַשׁ הַר קָדְשִׁי".