אבער דער וואס פארזיכערט זיך אין מיר, ווער איז דאס וואס האט זיך פארלאזט אויף רבונו של עולם? חזקיה. "והחוסה בי ינחל ארץ". דער וואס פארזיכערט זיך אין מיר וועט ירשענען די ערד, ער האט זיך פארלאזט אויף דעם הייליגן באשעפער, און ער האט געירשנט די ערד, און דער הייליגער באשעפער האט אים געראטעוועט, און דער הייליגער באשעפער האט צוגעהערט צו זיין קול, און דער הייליגער באשעפער האט געהרגעט דעם גאנצן חיל פון סנחריב און האט געראטעוועט ירושלים. אלזא, זעסטו אז דער וואס פארזיכערט זיך אין מיר וועט ירשענען די ערד און וועט יורש זיין מיין הייליגן בארג. "הר קדשי" איז דאך ירושלים.
זאגט דער רד"ק, טאקע דאס גייט ספעציעל אויף דעם ענין פון אשור און חזקיה, אבער דאס איז אויך א משל אויף אלע מצבים אין וועלכע כלל ישראל פארזיכערן זיך אין אויסערליכע כוחות אנשטאט אין קודשא בריך הוא, ווי צום סוף דער וואס פארזיכערט זיך אין זיי פאלט, און דער וואס פארטרויט אין השם, חסד וועט אים ארומרינגלען. און מיר האבן שוין געזען אז אלע כוחות אין וועלכע מען האט זיך פארזיכערט היסטאריש האבן תמיד אנטוישט. אמאל אין דער פארגאנגענהייט האט מען זיך פארלאזט אויף די פראנצויזן. ווער עס געדענקט, מדינת ישראל איז געווען א מדינת אירופה. אירופה, פראנצויזישע פילמען, פראנצויזישע מיראז'ן, אלץ איז געווען פראנצויזיש. ביז מען האט אונז אזא פלייצע געדרייט אז מיר האבן פארשטאנען אז נישט פון די וועט וואקסן די ישועה. דאס האבן מיר געזאגט, יא, דאס איז געווען דע גול אליין. דערנאך, יא, דערנאך זענען מיר אנגעקומען צו אמעריקע. אמעריקע, אה, מיר האבן אמעריקע, דעם גרויסן ברודער וואס וועט אונז העלפן און ראטעווען. און דעמאלט זיצט אזוי אובאמא, אובאמא, מ'האט אים נישט לאנג צוריק בטעות אנגערופן אוסאמא אין עפעס א קעפל, מסתמא איז נישט קיין גרויסער חילוק. אובאמא זיצט אזוי מיט די פיס אויפן טיש, רעדט מיטן פרעמיער מיניסטער. און נאכאמאל, לאזט פריי אסירים, און נאכאמאל דאס, און נאכאמאל, און נאכאמאל. און איצט גייט מען מאכן אן אפמאך מיט די איראנער, און עס וועט זיין גוט, זארגט זיך נישט, עס וועט זיין גוט, אבי אטאקירט נישט, עס וועט זיין גוט. אויף זיי וועסטו זיך פארלאזן? זיי זענען די וואס וועלן דיר העלפן אין א צייט פון צרה? זאגט דער הייליגער באשעפער, אונזער גאנצע האפענונג האט אנטוישט. אונזער גאנצע האפענונג האט אנטוישט, אלע די אויף וועלכע מיר האבן זיך פארלאזט, אט האבן מיר געזען אז אונזער הילף איז הבל. ווי זאגט דארט דער נביא, ווי זאגט ירמיה אין איכה, "עודנו ציפייתנו עזרתנו הבל", איך געדענק נישט פונקטליך די לשון הכתוב, אבער זיי האבן ביזן לעצטן רגע נאך געטראכט אז מצרים וועט אונז נאך ראטעווען. מצרים וועט אונז נאך ראטעווען. אזוי ווי יענע ביים מבול, וואס דער מבול דעקט שוין צו די שפיצן פון די ביימער, און זיי זאגן הער, דאס איז טאקע עפעס אומגעווענליך, דאס וועט אט אט אויפהערן, די וואסערן מסתמא באלד, דאס וועט זיך באלד אפשטעלן, דאס וועט זיך באלד ענדיגן דער גאנצער ענין. מצרים וועט אונז נאך ראטעווען. דאס איז יענע אויפן טיטאניק וואס זיצן און שפילן ביזן לעצטן רגע, ביז מ'הייבט אן אזוי בלוק בלוק ארויסצולאזן וואסער, שפילן זיי נאך אלץ. אלזא אזוי פארלאזט מען זיך נאך אז דער גוי וועט אונז העלפן. זאגט דער הייליגער באשעפער, זיי אלע וועט אוועקטראגן דער ווינט, זיי וועט אוועקנעמען הבל. פארוואס וועסטו זיך נישט פארלאזן אויף רבונו של עולם?
ווי עמעצער האט דערציילט אז ער איז געווען אין א זיצונג פון דעם מטכ"ל, און זיי זענען דארט געזעסן, און האבן געמאכט אן איבערבליק אויף וואס עס איז געווען אינעם מבצע אין עזה, דער לעצטער מבצע אין עזה, צוק איתן, וואס עס זענען געווען פילע נסים, עופרת יצוקה, וואס עס זענען געווען גרויסע נסים. און ער דערציילט אז זיי זענען דארט געזעסן אינעם מטכ"ל און זענען געזעסן ארויסצוציען מסקנות פון אלץ וואס עס איז געווען און... אלזא ער זאגט אז דארט איז אויפגעשטאנען איינער וואס איז געווען אין א הויכן ראנג און ער איז געווען פרום, זאגט ער הערט מיינע רבותי, מיר האבן קיין אנדער דעפיניציע נישט אויף וואס עס האט זיך דא געטראפן, וואס עס האט זיך דא געטראפן איז פשוט א גלייכער נס. מיר האבן געזען גלייכע נסים אויף יעדן שריט און טריט. און אמאל האבן מיר דא גערעדט אין דער לענג וועגן זעלנער וואס זענען דארט געווען וואס האבן פשוט געזען נסים מיט די אויגן, גלייכע נסים. און ער זאגט, דאס וואונדערליכע איז געווען אז אלע האבן געשוויגן. זאגט ער אלע האבן געשוויגן. זאגט ער און איר ווייסט נישט וואספארא פארשריט דאס איז. די ארמיי איר גאנצער תוכן איז "כוחי ועוצם ידי". די ארמיי איר גאנצער תוכן איז די טעכניקן פון צה"ל, דער פארשריט פון צה"ל, די כלי נשק פון צה"ל, די מודיעין פון צה"ל. זאגט ער זיי לעבן דעם "כוחי ועוצם ידי" 24 שעה א מעת לעת. און פלוצלינג, און פלוצלינג זאגט ער אז עמעצער איז געקומען און האט געזאגט אזא זאך און זיי שווייגן, זאגט ער צו בעטן אז זיי זאלן מודה זיין, דארף נאך אריבערגיין 20 יאר. אבער, אבער דאס עצם שווייגן, זאגט ער דאס איז שוין א פארשריט, א געוואלדיגער פארשריט. דאס איז א נס וואס ווערט גערעכנט נישט ווייניגער פונעם ערשטן נס. דאס עצם וואס זיי האבן געשוויגן. אין אמעריקע איז זייער אנגענומען אז נאכן געווינען א מלחמה, שטעלט זיך אוועק דער נשיא און זאגט מיר זענען מודה צו רבונו של עולם וואס איז געווען אונז צו הילף. און איך קום נישט מקטרג זיין אויף כלל ישראל, ווייל דעם אמעריקאנער האב איך אייך אמאל געזאגט, איז זייער גרינג צו זיין מודה, ווייל דאס פארפליכטעט אים גארנישט. אבער א איד וואס וועט מודה זיין, ער ווייסט אז נאכדעם וועט מען אים תיכף פרעגן א רגע, וואס איז מיט שמירת שבת? וואס הייסט דאנק רבונו של עולם און וואס, און וואס ווייטער? אלזא דעריבער איז פאר א איד עס פיל שווערער, ווייל א איד ווייסט, וואס ליפן, דער הייליגער באשעפער קויפט דאס נישט. רעד עפעס, וואס מיינסטו צו טאן מיט דעם? דאנק רבונו של עולם און וואס? און וועסט אנגיין ווי דו האסט געטאן ביז היינט? אבער דאס עצם וואס מענטשן זענען שוין גרייט צו שווייגן און מקבל זיין אזא זאך, אז מ'קען ארויסלאזן אזא אמירה און מענטשן זענען מקבל אזא זאך, זאגט ער דאס איז א געוואלדיגע השגה, אלס איינער וואס געפינט זיך יארן אין דער ארמיי, דאס איז א געוואלדיגע השגה. אלזא אלע פארשטייען אז זיי אלע וועט אוועקטראגן דער ווינט, זיי וועט אוועקנעמען הבל, נאר דער וואס פארזיכערט זיך אין מיר וועט ירשענען די ערד, דער וואס פארטרויט אין השם יתברך איז דער וואס וועט ירשענען די ערד.
דער מלבי"ם זאגט, "בזעקך יצילוך קיבוצייך". זאגט דער מלבי"ם, ווען דו שרייסט אז זאלן דיך ראטעווען דיינע פארזאמלטע, וואס איז "קיבוצייך"? ווי ער האט אנגעהאלטן, ווי ער האט אנגעהויבן מיטן משל און האלט אן און זאגט, דו ביסט דאך געגאנגען און האסט מזנה געווען מיט אנדערע מענטשן, און דו ביים שרייען ערווארטסט אז זיי זאלן קומען און דיך ראטעווען. אבער זיי אלע וועט אוועקטראגן דער ווינט. פארוואס טאקע, וואס וויל ער דא מדמה זיין? דער משל איז דא פאסיג איינס צו איינס. ווי דער וואס איז מזנה מיט א פרוי, וואס ער האט גאר קיין ענין נישט אין איר, נאר ער וויל בלויז מספק זיין זיין תאווה, אזוי אויך ווען דו טראכטסט אז דו שאפסט א פארבינדונג מיט מצרים און מיט אשור און מיט די אומות, טראכטסט דו אז זיי גייט טאקע ארויס עפעס פאר דיר. אינעם ערשטן רגע וואס זיי וועלן קענען וועלן זיי דיר דרייען די פלייצע. נאר וואס? זיי האבן עפעס א צייטווייליגן תועלת פון דיר, דעם דאזיגן תועלת ווילן זיי באקומען, אזוי ווי א פרוי וואס איז מזנה. וואו איז דער פרואוו? "בזעקך". קום שריי איצט, וועסט זען אלע די וואס זענען ביז איצט געווען מיט דיר, די וואס האבן דיר געחניפעט, קום זע איצט צי זיי געפינען זיך מיט דיר. זיי אלע וועט אוועקטראגן דער ווינט, זיי וועט אוועקנעמען הבל. וואס ווייזט דיר דאס? אז זייער גאנצע ציל איז געווען בלויז צו באקומען פון אונז, אבער בעצם האבן זיי גאר קיין ציל נישט געהאט צו שאפן מיט אונז א פארבינדונג פון אמת. זיי אלע וועט אוועקטראגן דער ווינט, וועסט זען אז עס איז אין זיי נישטא קיין ממשות.
לעומת זה, דער וואס פארזיכערט זיך אין מיר וועט ירשענען די ערד און וועט יורש זיין מיין הייליגן בארג. דער מלבי"ם דערקלערט, עס איז דא א חילוק צווישן ירושה און נחלה. זאגט דער מלבי"ם, ירושה קומט אויסצודרוקן אן אויסליידיגונג פון א קנין פון דער רשות פונעם מוריש צו דער רשות פונעם יורש, ביז דער מוריש ווערט "רש". וואס איז "רש"? אן ארעמאן. דעריבער רופט מען דאס ירושה. ירושה מיינט אז ער ווערט אויסגעליידיגט פונעם נכס. ער ווערט אויסגעליידיגט, דאס איז פון לשון "רש", ער ווערט א רש, און פון דעם כח מאכט ער מיך פאר א יורש. דעריבער שטייט "להוריש גויים רבים". צום ביישפיל, דער נצחון קעגן די שונאים ווערט אנגערופן "להוריש גויים". דאס ווערט נישט אנגערופן צו נוחל זיין גויים. פארוואס? ווייל הורשה מיינט אים צו מאכן א רש און צו באקומען. איצט קען אויך זייער גוט זיין אז איך וועל רעדן וועגן ירושה, ווייל דער נפטר, דער מנוח, איז געבליבן א רש, און ער לאזט איבער דאס געלט צו די וואס קומען נאך אים. לעומת זה, לעומת זה ווען מיר רעדן וועגן נחלה, נחלה מיינט אן המשך. ער האט געהאט א קנין, ער האלט אן דעם קנין צו זיינע קינדער נאך אים. דאס איז "להנחיל לזרעו". און דעריבער זאגט דער מלבי"ם, וועסטו זען דעם אויסדרוק נחלה נישט דווקא בנוגע צו ערדישע און גשמיותדיגע ענינים. תורה, למשל, "נחלו פתאים איוולת", "אך שקר נחלו אבותינו". דו זעסט אן אויסדרוק פון נחלה אויך אין א ענין פון עפעס וואס איז א מושכל, אין א ענין פון מושכלות, אין אפגעצויגענע ענינים, נישט דווקא אין גשמיותדיגע און ערדישע ענינים. מיר האבן אויך געפונען דא אויף ירושה מיטן נאמען נחלה, ווי עס שטייט "כל בת יורשת נחלה". אלזא בנוגע ירושה איז אויך שייך צו זאגן דעם אויסדרוק, אנטשולדיגט, בנוגע נחלה איז אויך שייך צו זאגן ירושה, אבער אויף "להוריש גויים" וועלן מיר נישט זאגן "להנחיל גויים". דא זאגט ער, וועט ירשענען די ערד און אויך וועט יורש זיין. וואס איז דער פירוש? זאגט דער מלבי"ם, און דער וואס פארזיכערט זיך אין מיר וועט ירשענען די ערד און וועט יורש זיין מיין הייליגן בארג. וועט ירשענען די ערד, נישט נאר וועט ער ירשענען די ערד ווי א נחלה וואס קומט אים פון זיינע אבות, נאר נאך וועט ער מאכן פאר יורשן די גויים וואס געפינען זיך דא, וועט זיי מאכן פאר רשים, דהיינו פון לשון רש, ארעם, און וועט נעמען זייער ערד, און וועט יורש זיין מיין הייליגן בארג, ווייל "הר קדשי" איז וויכטיגער, און העכער אין מדריגה. תמיד ווען דער נביא שרייבט גייט ער בהדרגה. געוואונען דאס און האט אויך באקומען דאס, און אפילו דאס. תמיד גייט מען פונעם גרינגן צום שווערן, פון ווייניג צו א סך. אלזא דא וועלן זיי ירשענען די ערד ווי זיי האבן געירשנט פון אונזערע אבות, און נישט נאר דאס, נאר נאך וועלן זיי ירשענען דעם הייליגן בארג פון די גויים וואס זיצן דארט, און וועט יורש זיין מיין הייליגן בארג וואס זיין מדריגה איז העכער פון דער ערד, ווייל די ערד רעדט וועגן דער גאנצער ערד, און דער הייליגער בארג רעדט וועגן הר הבית, רעדט וועגן מקום המקדש, וואס איז א העכערער ארט.
און ער האט געזאגט "סולו סולו פנו דרך הרימו מכשול מדרך עמי". און ער האט געזאגט "סולו סולו", זאגט רש"י, אזוי האט געזאגט דער נביא אין מיין נאמען צו מיין פאלק, טרעטט אויס א געטרעטענעם וועג, ראמט אויס דעם יצר הרע פון אייער וועג. וואס איז דא צו טרעטן? וואס איז "הרימו מכשול"? ווער איז דער מכשול? דאס איז דער יצר הרע. וואס איז דא צו טרעטן? צו גיין אויף א געטרעטענעם וועג אז דער יצר הרע זאל אונז נישט מכשיל זיין אויפן וועג. "הרימו מכשול", מכשול מיינט די שטיינער וואס זענען א מכשול אויפן וועג. און וואס איז דאס? דאס זענען הרהורי רשע. פארוואס? ווייל א מענטש טראכט אן עבירה, און צום סוף קומט ער אן צו דער עבירה. אלזא אנקומען צו דער עבירה איז דער פאל. דער הרהור עבירה איז דער מכשול. דער מכשול איז די שטרויכלונג, דאס איז די שטיין וואס געפינט זיך אויפן וועג. הייב אויף דעם מכשול, דערווייטער פון דיר הרהורי עבירה, וועסטו נישט אנקומען צו דער עבירה. און דעריבער זאגט ער קודם כל הייבט אויף דעם מכשול פון מיין פאלקס וועג, און דורך דעם וועט איר נישט אנקומען צום גוף פון דער עבירה.
דער רד"ק זאגט, און ער האט געזאגט "סולו סולו פנו דרך". זאגט דער רד"ק, דאס איז אן המשך פון וואס מיר האבן געזען פריער, און וועט יורש זיין מיין הייליגן בארג, ווער? דער וואס פארזיכערט זיך אין מיר. דער וואס פארזיכערט זיך אין מיר וועט זאגן ווען דער שונא וועט געשלאגן ווערן און וועט פאלן פאר אים, "סולו סולו פנו דרך". וואס איז דער פירוש? די מכשולים וואס זענען געווען אויפן וועג זענען אויפגעהויבן געווארן. דהיינו דער שונא, וואס כלל ישראל האבן נישט געקענט אנקומען קיין ירושלים ווייל דער שונא שטייט דארט קעגן זיי, איצט איז דער דאזיגער מכשול אוועקגענומען און אויפגעהויבן געווארן, און אט קענען איצט כלל ישראל אנקומען און זיי וועלן ירשענען די ערד, דער וואס פארזיכערט זיך אין השם. ביז איצט זענען געווען מכשולים וואס די שונאים האבן געשטעלט, אבער איצט "סולו סולו פנו דרך", ווייל אט איצט דער וואס פארזיכערט זיך אין השם ירשנט די ערד, וועט יורש זיין מיין הייליגן בארג.
יונתן טייטשט, "סולו", דער כוונה איז אז מען נעמט ארויס די שטיינער פון די וועגן, כדי אז די מענטשן וואס גייען אויף די וועגן זאלן זיך אין זיי נישט אנשטויסן. עס זענען דא וואס דערקלערן, דער רד"ק וויל דערקלערן "סולו סולו פנו דרך", דער כוונה איז טרעטט אויס דעם וועג. וואס הייסט טרעטט אויס דעם וועג? זאגט דער רד"ק אז מען לייגט שטיינער כדי מ'זאל קענען גיין אויפן וועג. היינט לייגט מען אספאלט, אבער דער וואס וועט זען די וועגן פון אמאל, אדער אז דאס איז געווען אנגענומען אין ענגלאנד און אין אלע מער אנטוויקלטע ערטער, האט מען געלייגט שטיינער און אויף די שטיינער האט מען געפארן. יא, מ'האט געלייגט יא, שטיינער אויף וועלכע די וועגעלעך זענען געפארן און אלץ. דאס איז וואס ער זאגט, "סולו סולו", דער כוונה איז טרעטט אויס דעם וועג דורך דעם וואס איר וועט לייגן שטיינער. לעומת זה, לויט דעם תרגום יונתן, איז דער כוונה ראמט ארויס די שטיינער פונעם וועג. דאס הייסט, אויב עס איז דא א וועג אפילו וואס קען זיין א וועג פון ערד אדער כורכר, אבער עס איז דא עפעס א שטיין וואס שטעקט ארויס פון אים. אלזא ער מיינט אויף די דאזיגע שטיינער, זיי זאלט איר ארויסנעמען, אזוי וועט זיין לויטן תרגום יונתן.
דער מלבי"ם זאגט, דער דאזיגער חלק איז א נייער ענין. נאכדעם וואס מיר האבן געזען אז פריער אין קאפיטל נ"ה האט ער גערעדט וועגן דער תשובה, און פון קאפיטל נ"ו ביז דא באשרייבט ער דעם שלעכטס פון זייערע מעשים, ווי מיר האבן געזען אז ער האט מדמה געווען צו א זונה און איז געקומען צו באשרייבן דעם שרעקליכן קלקול וואס איז געווען אין זיי, איצט קומט ער און זאגט זיי, איצט טרעטט אויס א נייעם וועג, קערט זיך אום בתשובה. ער האט גערעדט אין אנהויב וועגן תשובה כדי זיי צו וועקן, ווי עס איז דער דרך פונעם דרשן צו וועקן דאס פאלק, דארף ער אויסרעכענען זייערע חטאים, ווי מיר האבן געזען אז די נביאים טוען, זיי רעכענען אויס זייערע חטאים, דורך דעם וואס דאס פאלק פארשטייט מיר האבן געזינדיגט און זענען מורד געווען, איז דא א פלאץ צו רעדן מיט זיי אז זיי זאלן טאן תשובה. ווייל "הנני נשפט אותך על אומרך לא חטאתי". דער גרעסטער חטא איז ווען דו זאגסט איך האב נישט געזינדיגט. און ווען דער נביא באווייזט זיי זייערע חטאים, איצט קען מען קומען רעדן מיט זיי וועגן תשובה. און איצט קומט ער און זאגט, "סולו סולו", השם וועט אויסטרעטן א וועג צו מקבל זיין די זינדיגע מענטשן כדי זיי זאלן זיך אומקערן בתשובה פאר השם יתברך. "סולו סולו" דער כוונה איז טרעטט אויס א נייעם וועג, אן ארט וואו עס איז נישט געווען קיין וועג, טרעטט אויס א וועג. אן ארט וואו עס איז געווען א וועג אבער עס האט זיך צוקאליעטשעט, דארף מען גלייכן דעם צוקאליעטשטן וועג. און דאס איז דער צווייטער חלק, "פנו דרך". וואס איז "פנו דרך"? עס איז געווען א וועג, אבער וואס טוט מען, דער דאזיגער וועג האסטו מסתמא שוין א סך צייט נישט געגאנגען אויף אים, עס האבן זיך אנגעזאמלט אויף אים מכשולים, אלזא הייבט אויף דעם מכשול. דאס קומט אויסצודרוקן קעגן צוויי מצבים. עס זענען דא אזעלכע וואס זענען קיינמאל נישט געווען אויפן וועג פון השם, און זיי דארפן אויסטרעטן פון ס'ניי. עס זענען דא אזעלכע וואס זענען געווען אויפן וועג אבער האבן זיך אפגענייגט, וואס עס איז געשען איז אז עס איז אינגאנצן ארויפגעוואקסן דערנער, זיין געזיכט האט זיך פארדעקט מיט קרויט, דער וועג האט איצט באקומען מכשולים. אלזא זיי זאגן מיר "פנו דרך", יענע וועמענס וועג האט זיך צוקאליעטשעט, ראמט אויס דעם וועג צו מאכן אים כשר פון ס'ניי. און אן ארט וואו דער וועג איז נאך פארריכט, אבער עס זענען נאר דא עטליכע מכשולים, "הרימו מכשול מדרך עמי". און דאס רעדט דא וועגן מענטשן וואס האבן זיך נאך נישט אפגענייגט פונעם וועג, זיי זענען נאך אויפן וועג, אבער וואס טוט מען, זיי האבן ערטערווייזע אפנייגונגען. זיי האבן עטליכע זאכן וואס זיי זענען מזלזל אין זיי אין מצוות. אלזא זיי דארפן נישט ממש "פנו דרך", דער וועג האט זיך נישט אנגעפילט מיט אומדורכצוגייענדיגע מכשולים וואס מען דארף אויסראמען ווייל ער האט פארלאזט דעם וועג. ניין, נאר ער גייט נאך אלץ אויפן וועג, אבער דער וועג איז שווער צו גיין. אלזא זיי הייבט אויף דעם מכשול פון מיין פאלקס וועג. דהיינו יענע וואס דארפן בלויז פארריכטן די פרטים פון זייערע מעשים, אויך זיי וועלן פארריכטן זייערע מעשים.
"כי כה אמר רם ונישא שוכן עד וקדוש שמו, מרום וקדוש אשכון, ואת דכא ושפל רוח, להחיות רוח שפלים ולהחיות לב נדכאים". אזוי האט געזאגט השם, אזוי האט געזאגט דער הויכער און דערהויבענער, מרום, דער הויכער און דערהויבענער וואס וואוינט אויף אייביג און הייליג איז זיין נאמען, אין מרום און קדוש וועל איך וואוינען. זאגט רש"י, וואס איז "מרום וקדוש אשכון"? איך וואוין, מיין ארט פון וואוינען איז אין א ארט וואס איז מרום און קדוש. און אויב אזוי, וואלט געווען א פלאץ צו זאגן אז דער וואס וואוינט אין אזא דערהויבענעם ארט, וואס האט ער מיט די לעמענע כלים וואס זיצן דא אונטן? זאגט דער הייליגער באשעפער, און אף על פי כן, פון דארט השגיח איך אויף דעם צעבראכענעם און דעם ניעדריגן רוח, איך נייג אראפ מיין שכינה ביז צו אים. דעם ניעדריגן און דעם צעבראכענעם, צו אים נייג איך אראפ מיין שכינה. "שפלים", זאגט רש"י, דאס זענען צעבראכענע, יענע וואס ליידן ארעמקייט און קרענק, זאגט דער הייליגער באשעפער, מיט זיי וואוין איך.
"כי כה אמר השם", דער רד"ק דערקלערט, "שוכן עד". וואס איז דער פירוש "שוכן עד"? דער הייליגער באשעפער וואוינט אויף אייביג. "עדי עד" דער כוונה איז אויף אייביג. דער הייליגער באשעפער איז קיים אויף אייביג. און "שוכן", ער זאגט, פון לשון וואס ער האלט תמיד אן זיין זיצן אין איין ארט, זאגט דער רד"ק, אויף דעם ווערט ער אנגערופן "שוכן". דער הייליגער באשעפער "שוכן עד", דער כוונה איז ער האלט תמיד אן זיין זיצן דא אין דער וועלט און השגיח אויף וואס עס טוט זיך ביי די באשעפענישן אויף אייביג. דאס איז דער כוונה "שוכן עד", איך וואוין מיט אייך, לשון משכן. "וקדוש שמו". קדוש זיין נאמען, ווי מיר האבן געזען אז די שרפים זאגן "קדוש קדוש קדוש", אלזא אזוי רופן זיי דעם השם, אלזא קדוש איז זיין נאמען. וואס איז דער פירוש פונעם ווארט קדוש? ווען מ'זאגט קדוש, וואס דארף מען כוונה זיין? דערהויבן און אפגעטיילט. דער הייליגער באשעפער איז קדוש, דערהויבן, דערהויבן, אפגעטיילט פון אונז. תמיד דער ענין זיך צו הייליגן, דער כוונה איז אפצוטיילן זיך, אונטערשיידן זיך. "הרי את מקודשת לי", מיינט אפגעטיילט פאר מיר פון דער גאנצער וועלט, צו זיין באזונדער נאר פאר מיר. דרך אגב, דאס איז אויך דער סיבה וואס "קדשה" איז בעצם דער היפוך פון קדוש, אפילו וואס לכאורה איז אונז נישט פארשטענדליך ווי אזוי צוויי ענטקעגנגעזעצטע אויסדרוקן וואוינען אינעם זעלבן שורש. דאס איז קדוש, דאס איז קדושה און דאס איז קדשה. דאס איז דער זעלבער רעיון. די קדושה איז אפגעטיילט פון די ענינים פון דער וועלט, זי איז הייליג און דערהויבן צו עבודת השם. און אזוי אויך די קדשה, זי איז אפגעטיילט און אונטערגעשיידט צום ענין פון זנות. זי האט אפגעטיילט זיך און מיוחד געמאכט זיך צו זנות. תמיד קדוש מיינט צו זיין אפגעטיילט. "אשר קידשנו", דער כוונה איז השם האט אונז דערהויבן און אונז אפגעטיילט פונעם חומר דורך קיום המצוות. אלזא אזוי אויך השם קדוש איז זיין נאמען, דהיינו דער הייליגער באשעפער איז דערהויבן און אפגעטיילט איבער אלע לעמענע כלים. וואס זאגט דער הייליגער באשעפער? "מרום וקדוש אשכון". איך וואוין אין א ארט פון מרום און מיט קדושים וועל איך וואוינען. און אפילו וואס איך וואוין אין מרום און קדוש, אין דער וועלט פון די גלגלים, די וועלט פון די מלאכים, נישט דא אין דער אונטערשטער וועלט, זאגט דער הייליגער באשעפער, דאס פארמיידט מיר נישט אז איך וואוין אויך מיט די אונטערשטע, און מיט דעם צעבראכענעם און דעם ניעדריגן רוח, צו וואוינען אויך מיט זיי. אפילו וואס איר זעט אז זיי זענען אין א צרה, זאלסטו נישט טראכטן אה, ער איז אין א צרה, השם האט אים פארלאזט. זאגט ער ניין, זאלסטו נישט טעותן. הגם אז כלל ישראל זענען אין גלות, זאגט דער הייליגער באשעפער "מרום וקדוש אשכון", איך וואוין אויך מיטן מרום און קדוש און אין דער זעלבער מדה מיטן ארעמאן און דעם ניעדריגן רוח, מיטן צעבראכענעם בין איך אויך מיט אים. און זאלסטו נישט טראכטן אז אויב דו זעסט אים אז ער ליידט, איז דער הייליגער באשעפער נישט מיט אים. איך האב אייך אמאל דערציילט א משל וואס עמעצער האט געשריבן, אז עפעס א מענטש, א מענטש האט אמאל אזוי געשריבן א מעשה, די מעשה פון זיין לעבן. און ער האט געשריבן אז ער פילט אז דער הייליגער באשעפער, זאגט ער, ווי ער וואלט טרעטנדיג אין זאמד, און איך זע איבער דעם גאנצן וועג א פאר טריט לעבן מיר. און דעמאלט ווייס איך אז דער הייליגער באשעפער אין דעם חסדי השם געפינט זיך מיט מיר תמיד. דער הייליגער באשעפער, "השם צילך על יד ימינך". אבער א שאלה וועט דיר פרעגן רבונו של עולם, פארוואס דווקא אין די שווערע צייטן, דווקא אין די צייטן וואס איך בין דורכגעגאנגען קריזיסן, האב איך געזען נאר איין פאר טריט, האב איך נישט געזען נאך א פאר טריט לעבן מיר. פארוואס רבונו של עולם דווקא אין די שווערע צייטן ביסטו נישט געווען מיט מיר? זאגט אים דער הייליגער באשעפער, זאלסטו וויסן מיין קינד, אז דווקא אין די שווערע צייטן בין איך געווען מיט דיר, און איך בין געווען מיט דיר אין דער העכסטער מדריגה. און אויב דו וואונדערסט זיך פארוואס דו האסט געזען נאר איין פאר טריט, זאלסטו וויסן זאגט דער רבונו של עולם, אז מיינע זענען זיי, ווייל דיך אין די דאזיגע צייטן האב איך געטראגן אויף די הענט. דער פירוש איז, צו וויסן אז א מענטש געפינט זיך אין א צרה, דאס איז די צייט וואו ער געפינט זיך מיטן הייליגן באשעפער אין דער העכסטער מדריגה. אלזא אויך אויב דו זעסט, זאגט דער מלבי"ם, אז כלל ישראל געפינען זיך אין צרות, ניעדריג און צעבראכן, אף על פי כן זאלסטו נישט טראכטן אז דאס איז א סימן אז השם איז נישט מיט אים, נאר אדרבה, זאגט דער הייליגער באשעפער, איך וואוין און איך געפין זיך מיט זיי אין דער צרה, בבחינת "עמו אנוכי בצרה".
דער מלבי"ם דערקלערט, אז בעצם ווי ער האט אנגעהויבן צו זאגן אז דא איז בעצם דא א טענה פון כלל ישראל, דאס הייסט א טענה צו כלל ישראל, טוט תשובה, אט זעט איר האט מורד געווען, אט זעט ווי א סך איר האט צוקאליעטשעט, און דעמאלט זאגט ער זיי "סולו פנו דרך", גלייכט אויס אייער וועג, און יעדער זאל גלייכן זיינע וועגן לויט דער מאס פון דער אפנייגונג וואס איז געווען אין אים. זאגט דער מלבי"ם, קעגן דעם טענהן כלל ישראל צום רבונו של עולם, זיי האבן דריי טענות. איין טענה, זיי, די דריי טענות דרך אגב זענען דאס וואס דער מלבי"ם דערקלערט דא דעם פסוק. איין טענה, דאס פאלק טענהט, "כי כה אמר", כלל ישראל זאגן, הויך און דערהויבן וואוינט ער אויף אייביג. דער הייליגער באשעפער א', ער איז הויך און דערהויבן. דאס הייסט, תמיד ווען איך מעסט א חטא, אנטקעגן וועמען איז ער? עס גלייכט זיך נישט דער וואס האט דערצערנט דעם קרעמער, צו דעם וואס האט דערצערנט דעם גדול הדור, צו דעם וואס האט דערצערנט דעם רבונו של עולם, להבדיל אלפי הבדלות. אלזא אויב אזוי, מיר האבן דאך געזינדיגט פאר השם, און השם איז הויך און דערהויבן. ווי איז מעגליך אז אזא זאך זאל פארגעבן ווערן? דאס איז א חטא וואס וועט קיינמאל נישט פארגעבן ווערן. דאס איז איין טענה. דער יצר הרע איז זייער בעל דמיון, דאס זענען טענות אונז אויסצוטראכטן, אבי נישט צו טאן תשובה. אלזא ערשטע זאך, און נישט נאר דאס, אויך וואס, וואס איז זייער בעל דמיון אין דער דאזיגער טענה? דאס גיט אונז א גוט געפיל. דו, דו שטייסט צו טאן תשובה, דו ווייסט גאר נישט ווער דאס איז דער רבונו של עולם דו. קום איך וועל דיר דערקלערן, איך האב א השגה, איך פארשטיי ווער דאס איז דער רבונו של עולם. און ווען איך פארשטיי ווער דער רבונו של עולם, פארשטיי איך אז עס איז נישט שייך תשובה, ווייל ווייסטו וועמען דו האסט דערצערנט? פארשטייט איר, אדרבה, ער פילט זיך נאך גוט מיט זיך אליין, ער ווייסט ווער דאס איז דער רבונו של עולם. אלזא ערשטע טענה, הויך און דערהויבן. ווייסטו וואס דאס איז צו זיין מורד קעגן דעם ווארט פון השם? וואס איז שייך אויף דעם תשובה? צווייטע טענה, וואוינט אויף אייביג. וואוינט אויף אייביג דער כוונה איז אן שינויים. בלייבט דאס זעלבע תמיד. און דאס האבן מיר שוין געזען פריער אז דאס איז געווען א חלק פון דער טענה פון די פילאסאפן, ווי אזוי וועט העלפן תשובה ביי עמעצן וואס עס איז ביי אים נישטא קיין ענדערונג? דער הייליגער באשעפער ענדערט זיך נישט. ביי אונז איז שייך שינוי. מיר זענען געווען יונג, מיר זענען אלט געווארן. אמאל האב איך געוואלט, היינט וויל איך שוין נישט. אמאל האב איך נישט געוואלט, היינט וויל איך. ביים הייליגן באשעפער איז נישטא קיין שינוי. אלזא אויב דער הייליגער באשעפער איז איצט מקפיד אויף דיר, ווי פלוצלינג וועט ער זיך ענדערן דיך צו האבן ליב? פארשטייט איר, עס איז נישט שייך ביי אים קיין שינוי. נאכאמאל, אויך דא ניצט דער יצר הרע די זעלבע השגה, אז ווייסטו ווער דאס איז דער רבונו של עולם? דאס איז נישט בשר ודם, וואס מיינסטו אז מ'טוט תשובה און עס איז פארטיג? עס איז נישט אזוי. דריטע טענה, קדוש איז זיין נאמען. דער הייליגער באשעפער איז דאך קדוש און דערהויבן. מיט וואס דער הייליגער באשעפער, מיט וואס וויל דער קנעכט דינען זיין האר? עס איז דאך נישט שייך אז איך אלס איינער וואס האט זיך מטמא געווען, ווייל דער וואס האט זיך אראפגעווארפן, זאל איך בכלל האבן א צוגאנג און א פלאץ פאר א תיקון ביי עמעצן וואס איז אזוי קדוש און דערהויבן. קעגן דעם, זאגט דער מלבי"ם, ענטפערט זיי דער נביא און זאגט, הגם אז דער הייליגער באשעפער איז מרום און קדוש, טאקע אזוי, אבער איך וועל וואוינען מיטן צעבראכענעם און מיטן ניעדריגן רוח. קעגן וואס זיי האבן געזאגט מרום, דאס איז קעגן הויך און דערהויבן. קדוש, דאס איז קעגן קדוש איז זיין נאמען. און "אשכון", דאס איז קעגן וואוינט אויף אייביג. דער פירוש איז, ער ענטפערט זיי תשובות אויף אלע די דאזיגע טענות. און דער תירוץ איז בעצם אז אלע די טענות וואס איר האט געזאגט נישט נאר וואס זיי זענען נישט קיין סיבה צו פארווערן די תשובה, נאר אדרבה, זיי זענען א סיבה דערצו אז דו דארפסט זיך אילן זיך אומצוקערן בתשובה און דיין תשובה וועט אנגענומען ווערן. דאס עצם פון דער טענה וואס דו זאגסט דער הייליגער באשעפער איז הויך און דערהויבן, דו זאגסט השם איז הויך און דערהויבן, ווייסטו וועמען דו האסט דערצערנט דעם רבונו של עולם, וואס איז שייך צו טאן אויף דעם תשובה? זאגט ער דיר זאלסטו וויסן, אדרבה, פונקט פארקערט. ווייל פון פיל וואס השם איז הויך און דערהויבן, אפילו די הימלען זענען נישט זכה אין זיינע אויגן. דאס הייסט, עס איז נישטא ביים הייליגן באשעפער עמעצער וועמען מ'קען זאגן גוט, ער איז א בעל זכות ביי מיר. ער איז זכאי ביי מיר. ער איז ראוי ביי מיר. אפילו די הימלען זענען נישט זכה אין זיינע אויגן. אויך די הימלען כביכול איז אין זיי דא א חסרון קעגן קודשא בריך הוא. און אויב אזוי, וואלט די וועלט נישט געקענט בלייבן. אלזא ווי אזוי בלייבט די וועלט פונדעסטוועגן? דווקא צוליב דעם וואס דער הייליגער באשעפער, "אם עוונות תשמור יה מי יעמוד". דעריבער אין ווערט פון זיין גרויסקייט, אין דעם ווערט איז דער הייליגער באשעפער מקבל די תשובה. דאס הייסט, וואס טוט דער נביא? ער ענטפערט זיי, השם איז הויך און דערהויבן, ער איז פיל מער הויך און דערהויבן ווי דו טראכטסט. און היות ער איז פיל מער הויך און דערהויבן ווי דו טראכטסט, איז נישטא קיין זאך אין דער וועלט וואס האט א קיום. ווי אזוי איז פונדעסטוועגן שייך קיום? דו מוזט זאגן דורך תשובה. דו מוזט זאגן אז דאס איז דורך תיקון, ווייל אן דעם וואלט די גאנצע וועלט נישט געקענט בלייבן, פון דער גרויסקייט און דערהויבנקייט. קעגן דער צווייטער טענה וואס זיי האבן געטענהט אז השם ענדערט זיך נישט, דער הייליגער באשעפער, ער איז קדוש. ער זאגט זיי, אדרבה, פונקט פארקערט. ווייל "לא מחשבותיי מחשבותיכם". און מיר האבן שוין געזען פריער אז ער האט זיך אנגעמאסטן מיט דער דאזיגער השגה. וואס ווילסטו זאגן? ביי השם זענען נישטא קיין שינויים, מיינסטו אז דו פארשטייסט דעם רבונו של עולם. און דו באשטימסט שוין אז ביי אים זענען נישטא קיין שינויים, און היות אזוי איז נישט מעגליך. זאגט ער אמת אז ביים הייליגן באשעפער זענען נישטא קיין שינויים, אבער דו הייבסט בכלל נישט אן צו פארשטיין וואס איז די מחשבה פונעם בורא עולם. און אויב דער הייליגער באשעפער זאגט אז עס איז דא תשובה, דאס הייסט אז מען מוז די צוויי הפכים דאזיגע צוזאמענשטעלן. און אויב דו האסט נישט קיין וועג ווי אזוי זיי צוזאמענשטעלן, זאלסטו וויסן אז פונדעסטוועגן איז אזוי, ווייל דער הייליגער באשעפער הגם אז עס איז אין אים נישטא קיין שינוי, זאגט תשובה וועט אנגענומען ווערן. אלזא אויב דער הייליגער באשעפער האט דאס געזאגט, פארוואס טראכטסטו אז דו פארשטייסט מער פונעם רבונו של עולם? דו ווייסט שוין דעם רבונו של עולם און ציסט שוין אויס מסקנות אז אזא זאך איז נישט מעגליך. דער הייליגער באשעפער זאגט "לא מחשבותיי מחשבותיכם", ביי דיר אין דער פארשטענדעניש עמעצער וואס עס איז אין אים נישטא קיין שינוי קען נישט זיין אז אמאל האט ער אויף מיר געצערנט און היינט וועט ער זיך צו מיר צורוען. אבער דו האסט נישט אנגעהויבן צו פארשטיין דעם רבונו של עולם. און אויב דו האסט נישט אנגעהויבן צו פארשטיין דעם רבונו של עולם, ביים הייליגן באשעפער איז דאס יא מעגליך. און זאגט דער הייליגער באשעפער, אויב אזוי אדרבה, די דאזיגע טענות פארפליכטן די תשובה אז דער הייליגער באשעפער וועט יא מקבל זיין זייער תשובה. "ואת דכא ושפל רוח", זאגט דער הייליגער באשעפער, ווער עס קערט זיך אום בתשובה איז בעצם פון צוויי סיבות. אדער דורך ייסורים, דאס ווערט אנגערופן "דכא", השם האט אים צעבראכן כביכול מיט ייסורים, אדער דורך דעם וואס ער איז א ניעדריגער רוח, עס איז אין אים ענוה. זיך אומצוקערן בתשובה דארף מען ענוה. ווייל א מענטש וואס איז א בעל גאוה, לאז שוין, וואס ארט מיך, וואס איז דאס, אזא מענטש קערט זיך נישט אום בתשובה. א מענטש וואס עס איז אין אים ענוה, אלזא ער זאגט, איך בין נישט געווען בסדר, איך האב זיך געפירט נישט ווי געהעריג. דאס איז די גרונדיגע פארלאנג כדי א מענטש זאל זיך אומקערן בתשובה. אלזא קעגן דעם ניעדריגן רוח זאגט ער, דער הייליגער באשעפער איז מחיה דעם רוח פון די ניעדריגע. און קעגן דעם דכא, די צעבראכענע מענטשן, וואס ליידן אין ייסורים און פייניגן זיך, זאגט "להחיות לב נדכאים". דער הייליגער באשעפער איז מחיה זייער הארץ. דאס הארץ איז די אויסערליכע כלי, דער צעבראכענער, די ייסורים, דער גוף וואס ליידט. און דער רוח דאס איז דער אינערליכער חלק. א מענטש וואס איז צעבראכן אין זיין נפש, אלזא זאגן מיר אז ער האט א ניעדריגן רוח, דאס איז עפעס אינערליך, נפשותדיג. אלזא השם איז מחיה דעם רוח פון די ניעדריגע. און לעומת זה דעם גופניותדיגן ליידן, השם איז מחיה דעם הארץ פון די צעבראכענע. אלזא זארג זיך נישט, פון דיין מצב וויל השם דיין תשובה, און איז מקבל דיין תשובה, און דיין תשובה איז נויטיג און השם באגערט זי.
"כי לא לעולם אריב ולא לנצח אקצוף, כי רוח מלפניי יעטוף ונשמות אני עשיתי". ווייל נישט אויף אייביג וועל איך זיך קריגן, רש"י זאגט, אויב איך ברענג ייסורים אויפן מענטשן, ברענג איך דאס נישט אויף אים אויף אייביג, איך צערן נישט אויף אייביג. ווייל "רוח מלפניי יעטוף", זאגט דער הייליגער באשעפער, ווען וועל איך אראפנעמען פון אים די ייסורים? ווען איך זע אז דער רוח וואס איז געגעבן געווארן פון מיר, וואס איך האב אין אים אריינגעלייגט אים, וועט זיך איינוויקלען, דער כוונה איז ער וועט מודה זיין און זיך אונטערגעבן אויפן מעל וואס ער האט געטאן, ווי די וואס זענען איינגעוויקלט אין הונגער, דער כוונה איז ער וועט אנערקענען זיין טעות. ווען דער רוח פון מיר וועט זיך איינוויקלען, די נשמות וואס איך האב געמאכט פאר מיר וועלן זיך איינוויקלען, דער כוונה איז זיי וועלן חרטה האבן אויף זייערע שלעכטע מעשים, וועל איך אונטערדריקן דעם צארן און דעם כעס וואס איך האב אויף אים. דאס איז לויט רש"י.
דער רד"ק זאגט, "כי לא לעולם אריב". זאגט דער רד"ק, פון תמיד אן אז כלל ישראל זענען קיים, קען מען זאגן אפשר פון תמיד אן אז דער מענטש איז קיים אין דער וועלט, אבער אויך אויב מיר וועלן זיך באנוגענען נאר מיט כלל ישראל, זאגט דער הייליגער באשעפער, תמיד האב איך געהאט א קריג מיט זיי. עס זענען דאך 40 טעג נאכדעם וואס כלל ישראל האבן מקבל געווען די תורה, האבן זיי שוין געמאכט דעם עגל. פון תמיד אן האב איך געהאט א קריג מיט זיי. עס איז דאך נאך אין דעם זעלבן טאג וואס דער בית המקדש איז איינגעווייעט געווארן, נאך אין דעם זעלבן טאג האט שלמה אהין געברענגט די בת פרעה. דאס הייסט, מיר זעען אז עס איז נישט געווען אפילו א אטעם צווישנרוים פאר כלל ישראל פון א שטאפל וואו זיי זאלן זיין צדיקים. און אויב מיר וועלן וועלן זיך אומקערן צו דער היסטאריע, איז דאך פונקט דאס זעלבע אויך ביים אדם הראשון. נאך אין דעם זעלבן טאג וואו ער איז באשאפן געווארן, אין דעם זעלבן טאג האט ער געזינדיגט און אין דעם זעלבן טאג איז ער פארטריבן געווארן פון גן עדן. פונעם טאג וואס זיי זענען מיר געווארן פאר א פאלק און ביז איצט, זאגט דער רד"ק, בין איך געווען מיט זיי אין א קריג. זיי זינדיגן און איך צערן אויף זיי. קומט דער הייליגער באשעפער און זאגט, נישט אויף אייביג וועל איך זיך קריגן. דער דאזיגער קריג, דער דאזיגער צארן, וועט נישט זיין אויף אייביג. פון וואס נעמט זיך דער חטא פונעם מענטשן? פון דעם וואס עס איז אין אים א שטיינערן הארץ. זאגט דער הייליגער באשעפער, איך וועל אראפנעמען פון כלל ישראל דאס שטיינערנע הארץ, און איך וועל מאכן אז זיי זאלן גיין אין מיינע חוקים. ווייל "רוח מלפניי יעטוף", זאגט דער הייליגער באשעפער, דער רוח וואס איז אין אים אין מענטשן, פון מיר וויקלט ער זיך איין און טוט אן דעם גוף, און דער דאזיגער רוח איז דאס וואס וועט אים פירן אויפן גלייכן וועג. ווייל עס איז דאך אזוי, אז א מענטש גייט אויף א קרומען וועג, נעמט זיך דאס פונעם גוף, פון זיינע תאוות, פון זיינע הנאות, פון די ענינים פון גשמיות. די נשמה ציט דאך תמיד צו די אויבערשטע. זאגט דער הייליגער באשעפער, "רוח מלפניי יעטוף", היות דער רוח איז פון מיר, איז ער דאס וואס וועט צווינגען דעם גוף צו גיין אויף א גוטן וועג, און נישט ווי היינט די מציאות אז דער גוף ציט נאך זיך דעם רוח און די נשמה נאך די בהמישע תאוות פון די רצונות פונעם גוף. אבער אזוי וועט נישט זיין אויף אייביג, נאר עס איז דאך אזוי אז די נשמות וואס איך האב זיי געמאכט אליין, זאגט דער הייליגער באשעפער, איך וועל געבן די דאזיגע נשמות און דעם דאזיגן רוח א געוואלדיגן כח מער, א גרעסערן, אז דורך דעם וועט זיך אנפילן די ערד מיט דעת פון השם ווי וואסער וואס דעקן צו דעם ים. און ווען איז דאס? דאס רעדט וועגן א צייט וואס כלל ישראל וועלן ארויסגיין פונעם גלות. דאס הייסט, נישט צו פארשטיין נישט ריכטיג, דאס איז נישט אז פלוצלינג וועט נישט זיין קיין בחירה, נאר מיר רעדן וועגן א שטאפל וואו שוין כלל ישראל וועלן ארויסגיין פונעם גלות, און אין וועלכן וועלן בלייבן דווקא יענע וואס זענען מער דבוק אין השם, דעמאלט זאגט ער, איך וועל אראפנעמען פון זיי די שלעכטע טבעים און די תאוות און די שלעכטע מדות. אויסער דעם, זאגט דער רד"ק, איז דא וואס אונקלוס טייטשט. אונקלוס טייטשט, "כי רוח מלפניי יעטוף", זאגט דער תרגום, "הרי לא לעלמא אתפרע בדין, ולא לאפרש יהון רוגזים. הרי רוח מיתיא עתיד לאתבא". לויטן תרגום, "הרוח מלפניי יעטוף", דער כוונה איז איך וועל צוריקברענגען דעם רוח וואס וועט צוריקקומען און זיך איינוויקלען אינעם גוף. דאס איז א דריטער פירוש. "הרוח מלפניי יעטוף", דער פירוש איז ער וועט זיך אומקערן, די נשמה וועט זיך אומקערן און אראפגיין צוריק צום גוף, דער כוונה איז מתים בין איך עתיד מחיה צו זיין.
דער מלבי"ם דערקלערט, "כי לא לעולם אריב". זאגט דער מלבי"ם, אמאל שטראפט דער הייליגער באשעפער דעם מענטשן און קריגט זיך מיט אים, ער האט א קריג מיטן מענטשן. אויף דעם זאגט ער "לא לעולם אריב", נישט אויף אייביג וועל איך זיך קריגן. אמאל שטראפט דער הייליגער באשעפער נישט דעם מענטשן, ער קריגט זיך נישט מיט אים, ער באהאלט בלויז זיין פנים פון אים. ער צערן אויף אים, ער קריגט זיך מיט אים, און באהאלט זיין פנים פון אים. און דאס איז דער צווייטער חלק, "ולא לנצח אקצוף". עס וועט נישט זיין א מצב אז אויף אייביג וועל איך באהאלטן מיין פנים און עס וועט זיין אין צארן אויף כלל ישראל. איצט לייגט אכט, זאגט דער מלבי"ם, די טירן פונעם כתוב זענען מקביל. מיר האבן דערקלערט עטליכע מאל אז די טירן פונעם כתוב זענען מקביל מיינט אז דער פסוק טיילט זיך אין פיר זאצן, און זאץ א' איז קעגן זאץ ג', זאץ ב' איז קעגן זאץ ד'. דאס הייסט, זיי פארפולשטענדיגן איינער דעם צווייטן. און דעמאלט זאגט דער מלבי"ם, דער פסוק וועט זיך אזוי אויסטייטשן: "כי לא לעולם אריב, כי רוח מלפניי יעטוף". "ולא לנצח אקצוף, כי נשמות אני עשיתי". און דערקלערט דער מלבי"ם און זאגט, "לא לעולם אריב, כי רוח מלפניי יעטוף". דער כוונה, איך וועל נישט שטראפן דעם מענטשן אויף אייביג. פארוואס? מחמת דער רוח פונעם מענטשן, זאגט דער הייליגער באשעפער, דאס איז פון מיר. ווי אזוי וועל איך אים אונטערדריקן אויף אייביג? דער רוח איז דאך פון מיר, דער רוח וואס קומט צום מענטשן, וואס גייט אריין אין אים אריין, כביכול א מענטש דערבארעמט זיך אויף דער ווערק פון זיינע הענט. אויך דער הייליגער באשעפער דערבארעמט זיך אויף דער ווערק פון זיינע הענט. זאגט דער הייליגער באשעפער, דער רוח איז פון מיר. און אויב דער רוח איז פון מיר, איז נישט אויף אייביג וועל איך האבן א קריג מיט אים, נישט אויף אייביג וועל איך פייניגן דעם מענטשן וועגן זיינע שלעכטע מעשים. "ולא לנצח אקצוף", פארוואס? ווייל "נשמות אני עשיתי". "אקצוף" האבן מיר דערקלערט אז דער כוונה איז אויף דעם באהאלטענעם צארן, אויף דער הסתרת פנים. זאגט דער הייליגער באשעפער, אויך דאס וועט נישט זיין אויף אייביג. פארוואס? היות די נשמות האב איך געמאכט. און אויב אזוי, א חלק אלוה ממעל, ווי אזוי וועל איך קענען אויף אייביג זיין אין צארן אויף איר? ווי מיר האבן געזאגט אז א מענטש דערבארעמט זיך אויף דער ווערק פון זיינע הענט, ווי מ'האט געוויזן יונה מיטן קיקיון, זאגט דער הייליגער באשעפער, ווי אזוי וועל איך זיך נישט דערבארעמען און נישט חוס זיין אויף א סך בהמות, ווי אזוי וועל איך זיך נישט דערבארעמען און נישט חוס זיין אויף די מענטשן פון נינוה? אזוי זאגט דער הייליגער באשעפער, אויב דער רוח איז פון מיר, אויב די נשמות האב איך געמאכט, איז ווי איז מעגליך אז אויף אייביג וועל איך זיין מיט זיי אין כעס און אויף אייביג וועל איך זיין מקפיד אויף זיי און זיי היטן זייער חטא אויף אייביג? זאגט דער הייליגער באשעפער, עס וועט זיין א שטאפל וואו די וועלט וועט פארריכט ווערן און עס וועט שוין נישט זיין דער צארן תמיד. לאמיר לייגן אכט, זאגט דער מלבי"ם, דא שטייט "לעולם" און דא שטייט "לנצח". וואס איז דער חילוק צווישן אויב איך זאג די דאזיגע זאך וועל איך נישט טאן "לעולם", צו אויב איך זאג די דאזיגע זאך וועל איך נישט טאן "לנצח"? לכאורה "לעולם" און "לנצח" אין אונזער גערעדטער שפראך איז דאס איין און דאס זעלבע. זאגט דער מלבי"ם, ניין. זאלסטו וויסן אז עס איז דא א גרויסער חילוק צווישן "לעולם" צו "לנצח". ווען איך רעד "לעולם", רעד איך אין דעם רעמל פון דער צייט. דער מלבי"ם דעפינירט דאס די באוועגנדע צייט. די באוועגנדע צייט דער כוונה איז די באוועגונג פון דער צייט. די צייט גייט אריבער. די צייט גייט אריבער, דאס זעט מען נאר אין דעם רעמל פון דער צייט. אבער עס איז דאך דא א רעמל וואס געפינט זיך איבער דער צייט. אלזא איידער מיר וועלן רעדן וועגן דעם איבער דער צייט, וועלן מיר רעדן וועגן דעם רעמל פון דער צייט. ווען מיר רעדן אין דעם רעמל פון דער צייט, אלזא קען זיין אז איך וועל רעדן וועגן "לעולם", אלע טעג פון דער וועלט. אבער נאכאמאל, די וועלט דא די גשמיותדיגע וואס לעבט אין דעם רעמל פון דער צייט. ווי "שמיים כעשן נמלחו", ביז ווען? ביז אז די הימלען ווי רויך וועט זיך ענדיגן די וועלט. עס רעדט וועגן "לעולם", אבער נאך אלץ אין דעם רעמל פון דער צייט. אדער איך קען זאגן דאס לעבן פונעם מענטשן, נאכאמאל אין דעם רעמל פון דער צייט, "ועבדו לעולם". וואס איז "לעולם"? זיין אייגענע וועלט. די וועלט פון די לויים. די וועלט פונעם קנעכט, ווי דארט ווערט געברענגט אז דאס איז נאר 50 יאר. בקיצור, "לעולם" איז תמיד אין דעם רעמל פון דער צייט. אלזא דאס קען זיין באגרעניצט צו דער וועלט פונעם מענטשן, קען זיין באגרעניצט צו דער וועלט פון דער וועלט, וואס דעמאלט רעדט מען מיט דיר וועגן צייטן פון טויזנטער יארן, אבער "לעולם" איז אין דעם רעמל פון דער צייט. לעומת זה, "נצח" רעדט מען שוין איבער דער צייט. וואס ווערט דעפינירט אלס די געטליכע צייט, אלס די צייט פון די מלאכים. און שוין עטליכע מאל, עטליכע און עטליכע מאל האבן מיר גערעדט אויף דעם וואס עס איז דא א מציאות וואס איז איבער דער צייט. דאס הייסט, אן ארט וואו די צייט גייט נישט אריבער. עס איז אונז שווער צו פארשטיין ווי אזוי איז דא אזא זאך, אבער היינט פארשטייט אויך די וויסנשאפט דאס, אז עס איז דא א מציאות וואס איז איבער דער צייט. און שוין איינשטיין אין דער תורת היחסות רעדט וועגן דעם אז אן ארט וואו עס איז דא חומר איז דא צייט, אן ארט וואו עס איז נישטא קיין חומר איז נישטא קיין צייט. טעאָרעטיש, זאגט איינשטיין, אויב דו וועסט נעמען א קינד, וועסט אים פליען אין א ראקעט מיט דער שנעלקייט פון ליכט, אלזא וועט די צייט פשוט נישט אריבערגיין אויף אים. אין 20 יאר ארום וועסט אראפנעמען די ראקעט, וועט ער בלייבן אין דעם זעלבן עלטער. און מ'קען דאס אויך היינט אויספרובירן, פילאטן אין ראקעטן וואס קומען אן צו הויכע שנעלקייטן, די צייט ווערט לאנגזאמער. מ'קען נישט אנקומען צו דער שנעלקייט פון ליכט, די שנעלקייט פון ליכט וועט ער ווערן צו נול, ער וועט זיך פארוואנדלען פון מאסע צו ענערגיע. אבער אויף יעדן פאל, מ'זעט דעם זייגער, די צייט ווערט לאנגזאמער. דער פירוש איז אז עס איז דא א מציאות וואס איז איבער דער צייט. און דרך אגב, איך האב אייך שוין אמאל געזאגט אז איינשטיין האט זיך פארשפעטיגט מיט 800 יאר, ווייל שוין דער רמב"ן שרייבט דאס, אז די צייט הענגט אפ אין דער מציאות פון חומר. אן ארט וואו עס איז דא חומר איז דא צייט, אן ארט וואו עס איז נישטא קיין חומר איז נישטא קיין צייט. ממילא איז נארישקייט די שאלה וואס האט דער הייליגער באשעפער געטאן טויזנט יאר איידער די וועלט איז באשאפן געווארן. עס איז נישטא אזא זאך. איז באשאפן געווארן די וועלט, איז באשאפן געווארן דער חומר. איידער די וועלט איז באשאפן געווארן, איז נישט געווען קיין חומר, איז באשאפן געווארן די צייט. איידער עס איז געווען די וועלט, איז נישט געווען קיין חומר, אויב עס איז נישט געווען קיין חומר איז אויך נישט געווען קיין צייט. אלזא וואס, אויב אזוי, איז דאס א יחסותדיגע מציאות. און אויב אזוי, ווען מ'רעדט וועגן דעם נצח, רעדט מען וועגן דער מציאות וואו עס איז נישטא קיין צייט. דער הייליגער באשעפער איז איבער דער צייט. איך האב דערקלערט מער ווי איין מאל אז ווען מ'זאגט "עתיק יומין", למשל וואס עס קומט פאר אין ספר דניאל, איז דער כוונה נישט אלט. וואס, דער דאזיגער חפץ, דאס איז עתיק יומין. דאס איז א שיבוש, וואס דער הייליגער באשעפער איז אלט כאילו? וואס איז השם אלט? אלט איז תמיד באגרעניצט אין דער צייט. "עתיק יומין" דער בוכשטעבליכער פירוש איז אפגעריסן פון די טעג. מיר אלע זענען אין דעם רעמל פון די טעג, דער כוונה איז מיר אלע זענען אונטער דעם שירעם פון דער צייט. אלזא מיר געהערן אין דער צייט. אבער דער הייליגער באשעפער איז אפגעריסן פון דער צייט. דאס איז דער כוונה "עתיק יומין". ער איז אפגעריסן, מען דארף זיין אפגעריסן פון דעם רעמל פון די טעג. אלזא דאס הייסט ער איז איבער דער צייט.