פתיחה
קאפיטל נה אין ישעיהו איז איינע פון די צענטראלע פרקים אין עניני תשובה. נאך דעם גרויסן רוף "הוי כל צמא לכו למים", גייט דער נביא אריבער צו רופן כלל ישראל תשובה צו טון צום אויבערשטן בעת ער איז נאענט, און פון דארט גייט ער אריין אין דער טיפקייט פון דער שאלה: ווי אזוי ארבעט בכלל תשובה? ווי אזוי איז מעגליך א שינוי ביים הקדוש ברוך הוא? און ווי אזוי קען חרטה פאררעכטן דאס וואס איז חרוב געווארן? דער שיעור פאר אונז באהאנדלט דעם חלק פונעם קאפיטל, פון פסוק ו' ביז צום סוף, לויטן מלבי"ם, צוזאמען מיט די פירושים פון רש"י, רד"ק, מצודות, און דברי חז"ל און דער הייליגער אריז"ל.
"דרשו ה' בהמצאו" - יחיד און ציבור
דִּרְשׁוּ יְהֹוָה בְּהִמָּצְאוֹ קְרָאֻהוּ בִּהְיוֹתוֹ קָרוֹב׃ - זוכט דעם אויבערשטן ווען ער געפינט זיך, רופט אים ווען ער איז נאענט.
די גמרא אין ראש השנה (דף י"ח) דרש'נט דעם דאזיקן פסוק. אמר רב שמואל בר איניא משמיה דרב: פון וואנעט ווייסט מען אז א גזר דין פון א ציבור, אפילו נאכדעם וואס ער איז שוין נחתם געווארן, ווערט ער געריסן? דאס הייסט, כאטש מ'האט שוין געחתמ'עט דעם גזר דין, קען מען אים נאך אלץ צערייסן, שנאמר "מי כה' אלוקינו בכל קראנו אליו". און די גמרא פרעגט: "בכל קראנו אליו"? עס שטייט דאך "דרשו ה' בהמצאו", וואס באטייט אז דער אויבערשטער געפינט זיך נישט אין יעדער צייט, נאר דווקא "בהמצאו", "בהיותו קרוב"! און די גמרא ענטפערט: התם ביחיד, הכא בציבור. א גזר דין פון א ציבור ווערט תמיד געריסן, יעדעס מאל וואס דער ציבור טוט תשובה נעמט דער הקדוש ברוך הוא אן. אבער ביי א יחיד איז פאראן א באזונדערע צייט פון "בהמצאו".
פרעגט די גמרא: אימת, ווען איז די דאזיקע צייט ביי א יחיד? אמר רבה בר אבוה: דאס זענען די עשרה ימים שבין ראש השנה ליום הכיפורים. און פון וואו לערנט מען דאס? פונעם פסוק "ויהי כעשרת הימים ויגוף ה' את נבל". און די גמרא פרעגט: עשרה ימים מאי עבידתייהו, פארוואס האט דער הקדוש ברוך הוא געווארט אויף אים צען טעג און אים נישט פארטיליגט תיכף ומיד? ער איז דאך א נבל און א נבלה איז מיט אים: ער האט געשאלטן דוד המלך און גערעדט אויף אים מיט גרויס בזיון, "היום רבו עבדים המתפרצים כנגד אדוניהם", און דוד איז ארויסגעגאנגען זיך אפצורעכענען מיט אים, ביז זיין ווייב אביגיל האט אים אפגעשטעלט און דוד האט מקבל געווען אירע רייד.
אמר רב יהודה אמר רב: כנגד עשר לגימות וואס נבל האט געגעבן פאר די קנעכט פון דוד. הגם ער האט געשאלטן און געלאזט שמימפסווערטער, קומט אים שכר לגימה. די קנעכט פון דוד זענען געקומען אים איבעררעדן צו געבן פאר דוד פון זיין שאף און רינדער פאר דעם וואס ער האט געהיט זיין צאן, און ער האט זיי געזען קומען פונעם וועג און האט זיי אנגעגאסן א כוס. כנגד די צען לגימות האט ער זוכה געווען צו צען טעג. און רב נחמן אמר רבה בר אבוה זאגט: דאס זענען די עשרה ימים שבין ראש השנה ליום הכיפורים. זעט נאר ביז וואו די זאכן גרייכן: די זכות פון צען לגימות האט אים פארשאפט צען טעג אין וועלכע ער האט געקענט תשובה טון, אבער ער האט זיי נישט אויסגענוצט, און דעמאלט "ויגוף ה' את נבל".
דער וואס ווערט נפטר מוצאי יום הכיפורים
זאגט די גמרא: איינער וואס ווערט נפטר ערב יום הכיפורים איז דאס א סימן רע פאר אים, ווייל ער האט נישט זוכה געווען אנצוקומען צו דער כפרה. דער וואס ווערט נפטר מוצאי יום הכיפורים איז דאס א סימן יפה פאר אים, ווייל תיכף נאכדעם וואס עס איז אים נתכפר געווארן, נאך איידער ער האט באוויזן צו זאמלען אן ערשטע עבירה, האט אים דער הקדוש ברוך הוא צוגענומען און ער איז ארויף ריין אין הימל. און דער וואס ווערט נפטר אינעם יום הכיפורים אליין, איז דאס תלוי אין דער שאלה צי יום הכיפורים איז מכפר ביים אריינגאנג אדער ביים ארויסגאנג. בפשטות איז ער מכפר ביים ארויסגאנג, און אוודאי איז דאס אויך גוט ווייל ער האט דאך זוכה געווען צו א געוויסער כפרה. און מ'האט צוגעגליכן יום הכיפורים צו א מקוה: מה מקוה מטהר את הטמאים, אף הקדוש ברוך הוא מטהר את ישראל. און פונקט ווי א מקוה איז נישט מטהר בעת דער מענטש געפינט זיך נאך אינעווייניג נאר ערשט ביים ארויסגיין, אזוי אויך איז יום הכיפורים מכפר נאך תפילת נעילה, ביים ארויסגאנג.
און לויט דעם פרעגט זיך די קשיא: נבל הכרמלי, מיט וואס האט ער זוכה געווען צו שטארבן א מיתת ישרים, צו שטארבן מוצאי יום הכיפורים? למעשה שטייט די גאנצע קשיא נאר אליבא דרבי, וועלכער האלט אז עיצומו של יום מכפר סיי ער האט געטון תשובה און סיי ער האט נישט געטון תשובה. אבער לויט דער שיטה פון חכמים, וואס אזוי איז נפסל געווארן להלכה, אז די כפרה איז תלוי אין תשובה, איז דא קיין שום קשיא נישט: נבל האט דאך נישט תשובה געטון, עס שטייט קלאר אז דער הקדוש ברוך הוא האט געווארט אויף אים צען טעג און ער האט נישט תשובה געטון, און אויב אזוי איז ביי אים נישטא קיין שום נפקא מינה צווישן ערב יום הכיפורים און מוצאי יום הכיפורים. אבער אליבא דרבי איז די שאלה פאסיג צו פרעגן.
די ווערטער פונעם הייליגן אריז"ל: די גלגולים פון לבן, בלעם און נבל
א גאר וואונדערבארע זאך זאגט דער הייליגער אריז"ל, און עס ווערט געברענגט אין משנת הגלגולים. ווער איז געווען נבל הכרמלי? דאס איז געווען לבן הארמי. לבן האט זיך מגלגל געווען אין בלעם, און בלעם אין נבל הכרמלי. און אין אלע די דאזיקע גלגולים האט ער מקלקל געווען אינעם זעלבן ענין, מיט זיין מויל: לבן הארמי איז געווען דער רמאי, בלעם האט געוואלט מקלל זיין כלל ישראל מיט זיין מויל, און נבל, וואס איז די אותיות פון לבן און די אותיות ל"ב פון בלעם, האט מחרף ומגדף געווען דעם משיח ה' מיט זיין מויל, "נבל הוא ונבלה עמו".
נאר בלעם האט דאך מתפלל געווען "תמות נפשי מות ישרים ותהי אחריתי כמוהו". דאס "תמות נפשי מות ישרים" האט ער זוכה געווען צו באקומען אינעם גלגול פון נבל, וואס איז געשטארבן מוצאי יום הכיפורים, און דאס איז א מות ישרים. און דאס "ותהי אחריתי כמוהו" האט ער זוכה געווען ווען ער איז ווידער נתגלגל געווארן אין ברזילי הגלעדי, וואס פארמאגט אויך די אותיות ב"ל, און דארט איז ער שוין געווען א כשר'ער מענטש מישראל און איז געשטארבן ווי א כשר'ער איד. הגם עס ווערט געברענגט אויף ברזילי אז ער איז געווען שטוף בתאווה, איז אבער נישט אנגעשריבן געווארן אויף אים אז ער איז געווען א רשע, נאר ער איז געווען פון די וואס האבן געהאלפן דוד המלך.
און פון דעם לערנען מיר אז קיין שום תפילה קערט זיך נישט אום ליידיג. דאס איז נישט געווען סתם א קאפריז פון בלעם אדער בלויז א שטרעבונג, נאר א תפילה און א בקשה וואס איז למעשה מקוים געווארן אין סוף, אויב נישט אין דעם גלגול דאן אינעם קומענדיגן גלגול. און דער הייליגער אריז"ל שרייבט אויפן פסוק "לבלתי ידח ממנו נדח", אז אפילו די גרעסטע רשעים גמורים וועלן צוקומען צו א תיקון. הגם דער תיקון איז שווער, און דאס אויסלייטערן און אויסרייניגן איז פארבינדן מיט גרויסע יסורים (איינע פון זיינע גלגולים איז געווען אין א שטיין, און דער מעיין זאל קוקן אינעם ספר), אבער צום סוף וועלן אלע צוקומען צו א תיקון, און די פראגע איז נאר וויפיל זיי וועלן דארפן ליידן.
און אויב איר וועט פרעגן: בלעם איז דאך געווען א גוי? איז דער ענטפער, אז בלעם האט געלעבט פאר מתן תורה, און פאר מתן תורה איז נאך נישט געווען א קלארע אפטיילונג פון די נשמות. ערשט נאך מתן תורה, "כי חלק ה' עמו יעקב חבל נחלתו", און זינט דעמאלט זענען די נשמות פון די גוים פונעם חלק פון דער סטרא אחרא, און עס איז נישט אנגעהאנגען אין זיי קיין תיקון און זיי געהערן גארנישט צו אונז. אבער אנפאנג איז נאך נישט געווען דער באגריף פון א איד און א גוי, און דערפאר וועט אויך בלעם אין סוף צוקומען צו א תיקון, כאטש ער איז געווען דער גרעסטער רשע, אויף וועמען חז"ל האבן געזאגט "כל מאי דמצית למידרש ביה דרוש": וואס פאר א גנאי דו ווילסט נאר אנקלעפן אויף אים, קלעב אן, אלעס איז אמת, און ס'איז נישטא אין דעם קיין לשון הרע און קיין מוציא שם רע.
"יעזוב רשע דרכו" - תשובה מיט דער האנט, מיטן מויל און מיטן הארץ
יַעֲזֹב רָשָׁע דַּרְכּוֹ וְאִישׁ אָוֶן מַחְשְׁבֹתָיו וְיָשֹׁב אֶל־יְהֹוָה וִירַחֲמֵהוּ וְאֶל־אֱלֹהֵינוּ כִּי־יַרְבֶּה לִסְלוֹחַ׃ - זאל דער רשע איבערלאזן זיין וועג און דער זינדיגער מאן זיינע געדאנקען, און ער זאל זיך אומקערן צום ה' און ער וועט זיך מרחם זיין אויף אים, און צו אונזער גאט ווייל ער פארגעבט פיל.
אפילו אויב מיר האבן נישט געזוכט דעם אויבערשטן בהמצאו, און אפילו אויב מיר האבן זיך זייער ווייט דערווייטערט, אויף דעם זאגט דער נביא: יעזוב רשע דרכו ואיש אוון מחשבותיו, ישוב אל ה' וירחמהו, ואל אלוקינו כי ירבה לסלוח.
דער רד"ק ערקלערט: "יעזוב רשע דרכו", במעשה ובפה - דאס הייסט שלעכטע מעשים און שלעכטע רייד. "ואיש אוון מחשבותיו", דאס זענען שלעכטע הרהורים. און פארוואס פעלט אויס ביידע? ווייל די תשובה העלפט נישט בגלוי אויב זי איז נישט אויך בנסתר. וואס איז דער נוצן פון טוישן די מעשים אויב טיף אינעווייניג בלייבט דער מענטש מיט אלע שלעכטע מדות און שלעכטע מחשבות? דעם מענטשנ'ס גוטס און שלעכטס זענען תלוי אין דער האנט, אינעם מויל און אינעם הארץ: אין דער האנט - גזל, שלאגן און יעדער מעשה מיט די הענט; אינעם מויל - לשון הרע, ליגנט און חנופה; און אינעם הארץ - שלעכטע הרהורים, "לב חורש מחשבות אוון". און פון אלע דריי דארף מען טון תשובה. און "כי ירבה לסלוח" באדייט, אז הגם דער מענטש האט אסאך געזינדיגט, טוט דער אויבערשטער פיל מוחל זיין.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק איז א דירעקטער המשך צום פריערדיגן פסוק: "דרשו ה' בהמצאו", בעת ער געפינט זיך נאך ביי דיר, כדי ער זאל נישט פארלאזן; און אויב ער האט שוין פארלאזט, "קראוהו בהיותו קרוב", פארטיף זיך נישט אינעם חטא, נאר באלד ווען דו ביסט דורכגעפאלן רוף צו אים בעת ער איז נאך נאנט. און אפילו אויב דו האסט זיך שוין אינגאנצן דערווייטערט, זאלסטו וויסן אז די זאך האט א תיקון: יעזוב רשע דרכו ואיש אוון מחשבותיו.
רשע און איש אוון: דער חטא פון תאווה און דער חטא פון מינות
די שוועריקייט אינעם פסוק שרייט פון זיך אליין: דער גאנצער פסוק איז דאך כפול. "יעזוב רשע דרכו" קעגנאיבער "איש אוון מחשבותיו", "וישוב אל ה' וירחמהו" קעגנאיבער "ואל אלוקינו כי ירבה לסלוח". און לכאורה איז "ישוב אל ה'" און "ישוב אל אלוקינו" די זעלבע זאך.
ערקלערט דער מלבי"ם: דער אויבערשטער זאגט צו זיי, אפילו אויב דער רשע האט פיל שלעכטס געטון, איז פאראן א תיקון: יעזוב רשע דרכו. און נישט בלויז דער וואס זינדיגט צוליב תאווה, וואס זיין חטא איז פארהעלטנסמעסיג גרינגער, נאר אפילו דער איש אוון, דער כופר און דער בעל מחשבות מינות, וואס זיין חטא איז פיל הארבער, אויך פאר אים איז דא א תיקון, דורך דעם וואס ער וועט איבערלאזן זיינע פאלשע מחשבות, זיינע מחשבות פון כפירה, און ער וועט אנהויבן גלייבן אינעם אויבערשטן.
"רשע" דרוקט אויס דעם חטא פון תאווה. און בדרך אגב, דער לשון "רשע" און "רע" קומט אויך ארויסצוברענגען תאוות עריות, אזוי ווי "כל יצר מחשבות לבו רק רע כל היום", און אזוי ווי עס שטייט ביי ער און אונן "ויהי ער... רע בעיני ה'". און וויבאלד ער איז צוגעוואוינט צו טון עבירות, זאגט מען אויף אים "יעזוב רשע דרכו", זיין שלעכטן וועג צו וואס ער האט זיך צוגעוואוינט. לעומת זה, "איש אוון", ווי דער לשון "לב חורש מחשבות אוון", איז איינער וואס ציט נאך מינות און כפירה. און וויאזוי האבן חז"ל אנגערופן די ספרים פון די נוצרים? "אוון גיליון", דאס הייסט א בלעטל פון דברי אוון, כפירה און מינות. ביי אים הויבט זיך די פראבלעם נישט אן ביי מעשים נאר ביי מחשבות, און דערפאר שטייט ביי אים "מחשבותיו": ער זאל איבערלאזן זיינע כפירה'דיגע מחשבות און אנהויבן גלייבן אינעם אויבערשטן.
צוויי מינים תשובה: מאהבה און מיראה
נאך ערקלערט דער מלבי"ם, אז ס'איז פאראן צוויי מינים תשובה. עס איז דא א מענטש וואס טוט תשובה מאהבה, ווייל ער דערקענט די גדלות הבורא און זיין כוח יתברך, און ער וויל זיך דערנענטערן און מדבק זיין אין אים, און גלוסט בלויז צו זיין נאענטקייט. און ס'איז דא א מענטש וואס טוט תשובה מתוך פחד: ער האט געהערט אז אין גיהנום ברענט זייער שטארק און די טעמפעראטורן זענען הויך, און ער טוט תשובה כדי נישט פארברענט צו ווערן אינעם פייער פון גיהנום. הלוואי זאלן מיר זוכה זיין אנצוקומען אפילו צו דער דאזיגער מדרגה, אבער זיכער איז דאס א נידעריגערע מדרגה.
און דערפאר: "וישוב אל ה'", מיטן שם הוי"ה, דאס מיינט דער וואס טוט תשובה מצד דעם וואס ער דערקענט אז דער אויבערשטער איז גרויס, מעכטיג און געוואלדיג, און ער האט אים ליב, און אויף אים שטייט "וירחמהו". און דער טייטש פון "רחים" איז א לשון פון ליבשאפט, ווי דער לשון "בדחילו ורחימו", מיט יראה און מיט אהבה. דאס הייסט: אז דו האסט תשובה געטאן מצד אהבה, וועסטו זוכה זיין אז דער אויבערשטער זאל דיר צוריקגעבן ליבשאפט, און דאס איז די העכערע מדרגה.
און לעומת זה "ואל אלוקינו": "אל" מיינט דער בעל הכוח, און ער האט מורא פונעם כוח פונעם אויבערשטן און פונעם עונש. און נישט נאר דאס, נאר עס שטייט "אלוקינו" און נישט סתם "אלוקים", דאס הייסט מצד דעם וואס ער איז אונזער גאט, אז ס'איז פאראן השגחה פרטית און אויף יעדן איינציגן מעשה איז דא א דין. אויף אזא מין תשובה זאגט נישט דער אויבערשטער "וירחמהו", ווייל דאס איז נישט קיין מדרגה פון אהבה, נאר "כי ירבה לסלוח": אפילו פאר דער וואס טוט תשובה מיראה, איז דער אויבערשטער מרבה צו מוחל און סולח זיין און ער פארגעבט אויף זיינע זינד.
דער דיוק אינעם לשון "איש אוון"
נאך איז דער מלבי"ם מדייק: עס שטייט נישט "יעזוב איש רשע דרכו", נאר "יעזוב רשע דרכו", בשעת ביי אוון שטייט "איש אוון". און די הדגשה אויף "איש" לערנט אונז אז די זאך איז ביי אים א קניין עצמי, א חלק פון זיין מהות, אזוי ווי "איש עני" וואס מיינט נישט איינער וואס דאס געלט איז אים אויסגעגאנגען מיט עטליכע מינוט צוריק, נאר איינער וואס די עניות איז זיין גאנצער מהות, און אזוי ווי "איש צרוע", "איש חיל", "איש מכאובות". דאס איז נישט קיין מענטש וואס בדרך מקרה האט ער גענייגט צו דער דרך פונעם אוון ווייל דער יצר האט זיך מתגבר געווען אויף אים, נאר א שטענדיגער איש אוון, וואס זיין גאנצע מהות איז צו גיין מיט מחשבות אוון. און אפילו אויף אים זאגט דער פסוק: יעזוב מחשבותיו וישוב אל ה'. און כאטש זיין תשובה וועט זיין א שוואכע תשובה און נישט אויף א הויכער און פאסיגער מדרגה, פונדעסטוועגן "ואל אלוקינו כי ירבה לסלוח", דער אויבערשטער וועט א סך מוחל און סולח זיין אויף אלע זיינע פשעים.
"כי לא מחשבותי מחשבותיכם"
כִּי לֹא מַחְשְׁבוֹתַי מַחְשְׁבוֹתֵיכֶם וְלֹא דַרְכֵיכֶם דְּרָכָי נְאֻם יְהֹוָה׃ - ווארים מיינע מחשבות זענען נישט אייערע מחשבות, און אייערע וועגן זענען נישט מיינע וועגן, זאגט דער אויבערשטער.
רש"י טייטשט: מיינע און אייערע זענען נישט גלייך, דערפאר זאג איך אייך: פארלאזט אייערע וועגן און כאפט זיך אן אין מיינע וועגן. דער וועג אויף וועלכן איר גייט איז נישט מיין וועג, און די מחשבות וואס איר טראכט זענען נישט מיינע מחשבות. טוישט אייערע מחשבות און אייערע וועגן, און גייט אין מיינע וועגן.
און דער מדרש אגדה ערקלערט א הערליכן פשט: מיינע דינים זענען נישט ווי די דינים פון א בשר ודם. ביי אייך, דער וואס איז מודה בדין ווערט נתחייב, אבער ביי מיר, מודה ועוזב ירוחם. א מענטש וואס קומט אין געריכט און דער שופט פרעגט אים צי ער איז מודה, און ער איז מודה אין דער שולד, וועט מען אים טאקע אפשר אראפנעמען א יאר אדער צוויי, אבער פופצן יאר וועט ער יא באקומען. ס'איז נישט פאראן קיין מושג פון "מודה ועוזב ירוחם" אין א געריכט, און אויך נישט אין א בית דין על פי דין תורה. אבער זאגט דער אויבערשטער: מיינע וועגן זענען נישט אייערע וועגן, ביי מיר הייסט עס מודה ועוזב ירוחם; ווער ס'איז מודה און זאגט 'איך האב געגרייזט' און טוט תשובה, דעם בין איך מוחל.
דער רד"ק טייטשט: א מענטש וואס זיין חבר האט געזינדיגט קעגן אים זוכט נקמה, "ער האט מיר געטאן, וועל איך אים ווייזן!". און אפילו אויב ער וועט קומען בעטן פון אים מחילה און ער וועט אים זאגן לפנים "איך בין דיר מוחל", איז רוב סיכויים אז אין הארצן וועט ער נאך אלץ האלטן א שנאה און א קפידא, און ס'איז אים זייער שווער אינגאנצן מוחל צו זיין.
און דער מלבי"ם לייגט צו א דיוק אין לשון הקודש: א זאך וואס איז אפן און אנטפלעקט הייסט "דרך", און א פארבארגענע זאך הייסט "מחשבה". זאגט דער אויבערשטער: ביי מיר עקזיסטירן נישט די ביידע זאכן. "לא דרכיכם דרכי", איך נעם נישט קיין נקמה פון איינעם וואס האט געטאן א שלעכטע מעשה און האט געביטן זיינע וועגן; "לא מחשבותי מחשבותיכם", אפילו אין מחשבה היט איך נישט קיין פיינטשאפט קעגן אים, כביכול. נאר ווען א מענטש טוט תשובה ווערט אים אינגאנצן מוחל געווען. און ווי די ווערטער פונעם רמב"ם, אז פריער האט ער געהייסן א שונא און א רשע און מען האט געשלאגן מיט זיין תפילה אין פנים, און יעצט הייסט ער א רֵע און אן אהוב. וויפיל שבחים זענען פאראן אויף דעם מענטש נאכדעם וואס ער האט תשובה געטאן! עס בלייבט נישט ביים אויבערשטן, ווי ביי א מענטש, קיין באהאלטענע קפידא, נאר ער פארגעבט און מעקט אויס אלעס. נאר לויט דעם פשט איז אביסל שווער דער סדר פונעם פסוק, וואס וואלט געדארפט קודם זאגן "לא דרכיכם דרכי", אז איך נעם נישט קיין נקמה בפועל, און ערשט דערנאך צולייגן "ולא מחשבותיכם מחשבותי", אז אפילו אין מחשבה טראג איך נישט קיין גראל, ווייל דער דרך פון די פסוקים איז דאך צו גיין פון קלענער אויף גרעסער.
די צוויי טענות קעגן תשובה
דער מלבי"ם ערקלערט, אז אין דעם פסוק קומט דער הקדוש ברוך הוא אפפרעגן צוויי טענות וואס כלל ישראל האט געהאט קעגן דעם ענין פון תשובה, און מיר וועלן נאך צוריקקומען צו זיי שפעטער.
די ערשטע טענה: ווי אזוי איז מעגליך אז דער הקדוש ברוך הוא זאל זיך ביי אונז ענדערן פון כעס צו ליבשאפט, פון חרון אף צו דערנענטערונג? ביים הקדוש ברוך הוא זענען דאך נישט פארהאן קיין שום שינויים, ער איז דאך נישט קיין גוף און משיגי הגוף קענען אים נישט משיג זיין. ביי א בשר ודם - נעכטן האב איך אזוי געטראכט און היינט אנדערש, נעכטן האב איך אזוי געוואלט און היינט אנדערש, אבער אינעם געטליכן געזעץ קען נישט פארקומען קיין שום שינוי. און אויב אזוי, ווי אזוי איז נעכטן דער הקדוש ברוך הוא געווען אין כעס אויף מיר און געוואלט מיר שלעכטס טאן, און היינט האט ער מיר ליב? ווי אזוי העלפט דען תשובה?
די צווייטע טענה: שטעלט אייך פאר אז א מלך האט געגעבן א מלאכה פאר א מענטש, און אים געזאגט: דא זענען פאראן פיר שטאק, און איך באפעל דיר צוצושטעלן א פינפטן שטאק. דער ארבעטער האט נישט נאר נישט געבויט דעם פינפטן, נאר ער האט נאך צעווארפן די ערשטע פיר שטאק אויך. צום סוף פונעם באשטימטן זמן קומט דער מלך און זעט אז די מלאכה איז נישט געטאן געווארן, און ער פרעגט אים: וואס האסטו צו זאגן? ענטפערט יענער: חטאתי, עוויתי, פשעתי. איז דען צוליב דעם "חטאתי עוויתי פשעתי" שטייען יעצט פינף שטאק? די מלאכה איז דאך נישט געטאן געווארן! און אזוי אויך כלפי דעם הקדוש ברוך הוא: אויב ער האט באפוילן צו טאן א מלאכה, און דער מענטש האט נישט בלויז נישט געטאן נאר נאך קאליע געמאכט און חרוב געמאכט, וואס העלפט דען א "חטאתי עוויתי פשעתי"?
די צוויי ענטפערס אינעם פסוק
קעגן דער ערשטער טענה זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איר באגרייפט דאך בכלל נישט מיינע מחשבות, "כי לא מחשבותי מחשבותיכם". ווי אזוי קומסטו פרעגן קשיות אויף די מחשבות פונעם אויבערשטן ווען דו באגרייפסט זיי בכלל נישט? כדי צו באשטימען וואס עס איז דער געזעץ פונעם אויבערשטן, דארפסטו דאך קענען דעם אויבערשטן. און אויב דו ווייסט נישט וואס עס איז די הנהגה פונעם אויבערשטן, ווי אזוי קענסטו פרעגן דערויף קשיות?
און קעגן דער צווייטער טענה: "ולא דרכיכם דרכי". זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך האב אוועקגעשטעלט א וועג אז דורך חרטה ווערט אלעס אויפגעבויט. ביי מיר, ווען א מענטש האט חרטה, בויט ער דערמיט פינף שטאק. ס'איז נישט אזוי ווי ביי אייך.
און יעצט זעט ווי וואונדערבאר עס איז, זאגט דער מלבי"ם, ווי די זאכן ליגן אינעם דקדוק פונעם פסוק'ס לשון. ווארום לכאורה גייט דער פסוק נישט אויף איין גלייכן שטייגער: "כי לא מחשבותי מחשבותיכם" הייבט אן מיטן רבונו של עולם, בעת וואס "ולא דרכיכם דרכי" הייבט אן מיט אונז. עס וואלט דאך געדארפט שטיין "לא מחשבותי מחשבותיכם ולא דרכי דרכיכם". פארוואס האט זיך דער סדר איבערגעדרייט?
נאר לויט ווי עס איז פריער ערקלערט געווארן, איז די זאך וואונדערבאר פארשטענדליך. די ערשטע קשיא, ווי אזוי עס קענען פארקומען שינויים ביים אויבערשטן, קומט פון אונזער באגריף איבער אלקות: איך פארשטיי אז דער אייבערשטער ענדערט זיך נישט, און אויב אזוי ווי קען ער זיך ענדערן אויף מיר פון שנאה צו אהבה? דער גאנצער שוועריקייט נעמט זיך פון דעם וואס אזוי פארשטיי איך דאס געטליכקייט און אזוי לויט מיין מיינונג דארף זיך אלקות פירן. אויף דעם ענטפערט דער הקדוש ברוך הוא: "לא מחשבותי מחשבותיכם", איר פארשטייט גארנישט אין דער געטליכער הנהגה, און מיינע מחשבות זענען נישט ווי אייערע מחשבות.
ווידער די צווייטע קשיא, ווי אזוי קען חרטה אויפבויען פינף שטאק, קומט פון דער הנהגה פון א בשר ודם: ביי אונז, אויב דער מלך האט געהייסן בויען און איך האב חרוב געמאכט, בויט נישט קיין חרטה, און אויב אזוי ווי קען ביי דעם הקדוש ברוך הוא חרטה יא בויען? די גאנצע קשיא נעמט זיך פון דעם וואס פירט זיך ביי אייך, דערפאר ענטפערט דער הקדוש ברוך הוא: "ולא דרכיכם דרכי", וואס עס פירט זיך ביי אייך איז נישט דאס וואס פירט זיך ביי מיר. דערפאר שטייט נישט "ולא דרכי דרכיכם", ווייל די גאנצע שוועריקייט הייבט זיך אן פון אייערע וועגן, און דערפאר זענען אייערע וועגן די וואס זענען אנדערש פון מיינע וועגן.
"כי גבהו שמים מארץ"
כִּי־גָבְהוּ שָׁמַיִם מֵאָרֶץ כֵּן גָּבְהוּ דְרָכַי מִדַּרְכֵיכֶם וּמַחְשְׁבֹתַי מִמַּחְשְׁבֹתֵיכֶם׃ - ווארום אזוי ווי דער הימל איז העכער פון דער ערד, אזוי זענען מיינע וועגן העכער פון אייערע וועגן, און מיינע מחשבות העכער פון אייערע מחשבות.
רש"י טייטשט אויס, אַז עס איז פאַראַן אַ חילוק אין די מעלות און אין דעם שבח פון מיינע וועגן איבער אייערע וועגן און אין מיינע מחשבות איבער אייערע מחשבות, ווי דער חילוק צווישן דער הייך פון הימל ביז דער ערד. און ווי אַזוי קומט דאָס צום אויסדרוק? אַז אייער גאַנצער ציל איז צו מורד זיין אין מיר, און מיין גאַנצער ציל איז אייך צוריקצוברענגען בתשובה. דאָס איז אַ קעגנזאַץ פון הימל און ערד: איר זוכט ווי אַזוי צו טאָן קעגן דעם אויבערשטן, און איך זוך ווי אַזוי אייך צו באַגליקן און טאָן גוטס מיט אייך.
דער רד"ק ברענגט די ווערטער פון דוד המלך: "כי כגבוה שמים על הארץ גבר חסדו על יראיו". ווען דער קדוש ברוך הוא מוחל פאר כלל ישראל נאָכדעם וואָס זיי קערן זיך אום צו אים, איז דאָס חסד ה'. הגם איר זענט אין גלות און איר האָט פיל געזינדיגט, זאָגט אייך דער קדוש ברוך הוא צו גוטע הבטחות. און פונקט ווי דער הימל איז העכער פון דער ערד, אַזוי אויך, פּונקט וויפיל איר האָט פיל שלעכטס געטאָן, אַזוי פיל וועל איך מערן צו טאָן מיט אייך גוטס ווען איר וועט טאָן תשובה.
דער מצודת דוד ערקלערט ווי אַזוי דאָס קומט צום אויסדרוק: דער שטייגער פון אַ בשר ודם איז, אַז ווען מען זינדיגט קעגן אים, איז ער נישט מוחל. אָבער דער קדוש ברוך הוא איז נישט נאָר מוחל, נאָר ער מעקט עס אינגאַנצן אויס. און אַזוי אויך "מחשבותי ממחשבותיכם": איר מיינט אַז תשובה העלפט גאָרנישט, און איך זאָג אייך אַז תשובה העלפט אָפּצומעקן און מבטל זיין אַלץ. די באַגריפן זענען פאַרקערט פונעם שפּיץ ביזן עק: איר טראַכט איין זאַך, און איך זאָג אייך דעם גאָר פאַרקערטן און אמת'ן אמת.
עס איז בכלל נישטאָ קיין שום פאַרגלייך און ערך
דער מלבי"ם לערנט אָפּ לויט די ווערטער פון רבי יוסף אלבו אינעם ספר העיקרים, אַז דער חילוק צווישן אונדזערע מחשבות און די מחשבות פונעם אייבערשטן יתברך איז נישט אַן אונטערשייד פון ווייניקער אָדער מער, נאָר עס איז בכלל נישטאָ קיין שום יחס און ערך צווישן זיי.
אויב אַ מענטש זאָגט, נאָר בדרך משל, אַז אינעם מענטש'ס מוח איז דאָ אַ פּראָצעסאָר פון אַכט גיגאַבייט און ביים קדוש ברוך הוא אַכט ביליאָן גיגאַבייט, און ממילא טראַכט ער שנעלער און נעמט אַרום מער מעגלעכקייטן, האָט ער דאָך פאַרקלענערט דעם רבונו של עולם. וואָרום ער האָט געמאַכט אַ פאַרגלייך צווישן אַכט און אַכט ביליאָן, און וויפיל מען זאָל נאָר נישט פאַרגרעסערן די צאָל, בלייבט נאָך אַלץ אַ יחס און אַ פּראָפּאָרציע. אָבער צווישן אונדז און דעם אויבערשטן איז דאָך בכלל נישטאָ קיין שום פאַרגלייך.
אַ ביישפּיל פון צוויי זאַכן וואָס עס איז נישטאָ קיין פאַרגלייך צווישן זיי: אַ מוראַשקע האָט שׂכל, און אַ מענטש האָט מער שׂכל. קען מען דען דאָס פאַרגלייכן? דאָס זענען דאָך צוויי באַזונדערע מציאות'ן, און דאָס איז נישט קיין אונטערשייד פון ווייניקער און מער. ביי מענטשן קען מען זאָגן אַז דער איז אַ קלוגער און יענער איז קליגער פון אים, יענעמס IQ איז הונדערט און יענעמס איז הונדערט און זעכציג. אָבער דער מרחק צווישן דעם מענטש'ס שׂכל צום שׂכל פון אַ מוראַשקע איז גאָר נאָענט קעגן דעם מרחק צווישן דעם מענטש'ס שׂכל צום שׂכל האלוקי, וואָס ער איז אַ גאָר אַנדער מין און אַן אַנדער מהות וואָס מען קען גאָרנישט פאַרגלייכן. דאָס איז ווי צו זאָגן אַז דער סופּער-קאָמפּיוטער פונעם CIA איז מער פאָרגעשריטן פון דעם ציילעכעל מיט קיילעכדיקע פּערל אויף שטעקעלעך מיט וואָס מען לערנט חשבון אין קינדערגאָרטן. מען קען עס גאָרנישט פאַרגלייכן, און אַפילו צו אַ קליינעם קאַלקולאַטאָר קען מען עס נישט פאַרגלייכן, און אַוודאי נישט צו אַ סופּער-קאָמפּיוטער וואָס איז אַ גאַנצער שטאָק מיט קאָמפּיוטערס וואָס מאַכט ביליאָנען רעכענונגען אין אַ טויזנטסטל סעקונדע. און וויסט אַז דאָס איז נאָך אַלץ נענטער פונעם יחס צווישן אונדזערע מחשבות צו די מחשבות פונעם קדוש ברוך הוא.
און ווי אַזוי ליגט דאָס אינעם אויסדרוק "גבהו שמים מארץ"? לכאורה איז דער לשון נישט פאַרשטאַנדלעך: דער הימל איז הויך, אָבער די ערד איז דאָך בכלל נישט הויך, זי איז דאָך דאָס נידעריגסטע אָרט. מען קען זאָגן "דער באַרג איז העכער פונעם בערגל", וואָרום דאָס בערגל איז הויך און דער באַרג איז העכער דערפון, אָבער מען זאָגט נישט "דער באַרג איז העכער פונעם טאָל". כּדי צו מעסטן דאַרף מען ברענגען אַ ביישפּיל פון עפּעס וואָס איז הויך, און דאַן מעסט מען ווער ס'איז העכער. אָבער ווי אַזוי קען מען פאַרגלייכן הויך צו נידעריק?
זאָגט דערויף דער מלבי"ם: פּונקט ווי עס איז נישטאָ קיין שום פאַרגלייך און ערך צווישן דער מציאות און דעם העדר. מען קען דאָך נישט פרעגן וואָס איז העכער, די גלאָז וואָס שטייט דאָ פאַר דיר צי אַ גלאָז וואָס איז נאָך בכלל נישט באַשאַפן געוואָרן, און וואָס איז שטאַרקער, דאָס וואָס עקזיסטירט צי דאָס וואָס עקזיסטירט נישט. עס איז נישטאָ קיין שום יחס און ערך צווישן עפּעס וואָס איז פאַראַן צו עפּעס וואָס איז נישט פאַראַן. צווישן צוויי עקזיסטירנדע גלעזער קען מען מעסטן וואָס איז העכער און וואָס איז שטאַרקער, אָבער צווישן פאַראַן און נישט פאַראַן איז נישט שייך קיין פאַרגלייך. און אַזוי אויך איז נישטאָ קיין שום יחס צווישן צוויי באַגריפן וואָס מען קען נישט פאַרגלייכן: צי איז די גלאָז מער קיילעכדיק אָדער מער פאַרמאַכט? שטאַרקער אָדער מער ברוינלעך? דאָס איז אַ לאַכעדיקע קשיא, ווייל מען פאַרגלייכט נישט צוויי זאַכן וואָס האָבן נישט קיין שייכות איינע צו די אַנדערע. אַזוי אויך איז מיט "גבהו שמים מארץ": דער הימל איז הויך און די ערד איז בכלל נישט הויך. און אויב אַזוי, קען מען נישט זאָגן אויפן קדוש ברוך הוא אַז זיינע מחשבות זענען גרעסער פון אונדזערע לויט אַ מאָס, נאָר פּונקט ווי צווישן הימל און ערד איז נישטאָ קיין שום יחס, אַזוי אויך צווישן זיינע מחשבות צו אונדזערע מחשבות איז בכלל נישטאָ קיין שום פאַרגלייך.
דער משל פונעם רעגן און פונעם שניי
כִּי כַּאֲשֶׁר יֵרֵד הַגֶּשֶׁם וְהַשֶּׁלֶג מִן־הַשָּׁמַיִם וְשָׁמָּה לֹא יָשׁוּב כִּי אִם־הִרְוָה אֶת־הָאָרֶץ וְהוֹלִידָהּ וְהִצְמִיחָהּ וְנָתַן זֶרַע לַזֹּרֵעַ וְלֶחֶם לָאֹכֵל׃ - וואָרום אַזוי ווי דער רעגן און דער שניי קומען אַראָפּ פונעם הימל, און אַהין קערן זיי זיך נישט אום ביז זיי טרונקען אָן די ערד און מאַכן איר געבערן און שפּראָצן, און עס גיט זוימען צום זייער און ברויט צום עסער.
דער רד"ק ברענגט דאָ צוויי ביאורים. דער ערשטער ביאור: פּונקט ווי דער רעגן און דער שניי קומען אַראָפּ פונעם הימל און קערן זיך נישט אום אַהין אָן אויפצוטאָן זייער פעולה, נאָר זיי טרונקען אָן די ערד און מאַכן איר געבערן, אַזוי אויך די פעולה פונעם קדוש ברוך הוא איז אַ פעולה וואָס ברענגט תועלת און זי קערט זיך נישט אום מיט ליידיגע הענט.
דער צווייטער הסבר איז בשם דעם רד"ק'ס פאטער, און זיין פאטער האט הסברים וואס זענען זיסער ווי האניג. די שוועריקייט איז ווי אזוי מען דארף ליינען "ושמה לא ישוב כי אם הרווה את הארץ". מען קען מפרש זיין: ער קערט זיך בכלל נישט צוריק אהין, נאר ער באנעצט די ערד, פונקט. און מען קען מפרש זיין: ער קערט זיך נישט צוריק אהין נאר ערשט נאכדעם וואס ער האט באנעצט די ערד. זאגט דער רד"ק אז ביידע ביאורים זענען ריכטיג. לויט זיין אייגענעם ביאור קערט זיך דער רעגן נישט צוריק, נאר ער באנעצט די ערד, און דאס איז אלעס. און לויטן ביאור פון זיין פאטער רעדט זיך דא פונעם נאטורליכן גאנג פון די וואסערן: עס גייט א רעגן און באנעצט די ערד, עס קומט די זון און טרוקנט אויס, די פייכטקייט שטייגט ארויף, און פון דער פייכטקייט ווערן געשאפן וואלקנס, און אזוי חזר'ט זיך עס איבער. און דאס איז וואס שטייט געשריבן: ער וועט זיך נישט צוריקקערן אהין נאר ערשט נאך "כי אם הרווה את הארץ והולידה והצמיחה ונתן זרע לזורע ולחם לאוכל", און ערשט דעמאלט קערט ער זיך צוריק אהין דורך דער זון וואס טרוקנט אויס און דורך די דעמפף וואס שטייגן ארויף. ביידע ביאורים קענען זיך פאסן אינעם פסוק.
צוויי הקדמות: אז דער הקדוש ברוך הוא דארף אונז נישט, און אז דער שפע גייט תמיד אראפ
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא קומט דער נביא דורך דעם משל פון רעגן און שניי צו ענטפערן אויף די צוויי טענות וואס מיר האבן געזען. און דערפאר זענען דא צוויי הקדמות.
די ערשטע הקדמה: דער הקדוש ברוך הוא האט געגעבן תורה ומצוות נישט פאר זיך. און דאס איז א טעות וואס אסאך מענטשן וואס זענען ווייט פון מצוות ה' מאכן, צו טראכטן אז ווען זיי האבן געהיט שבת אדער געלייגט תפילין האבן זיי געטאן א טובה פארן רבונו של עולם. און אויך דער מושג פון "נחת רוח" איז נישט אינעם זין פון משלים זיין א רצון, ווייל יעדע השלמת הרצון צייגט אז פריער האט עפעס געפעלט: איך האב געגלוסט נאך אייזקרעם, איך האב געגעסן, און יעצט שוין נישט; איך בין געווען הונגעריג, איך האב געגעסן, און איך בין שוין מער נישט הונגעריג. אבער דער הקדוש ברוך הוא דארף גארנישט און עס פעלט אים גארנישט, און ער דארף נישט קיין שום השלמות. יעדער רצון שטאמט פון א חיסרון, און ביים הקדוש ברוך הוא קען מען נישט זאגן אז ער וויל עפעס, ווייל אויב ער וויל, פעלט אים דאך, און אים פעלט דאך גארנישט. און וואס איז אויב אזוי דער מושג "אמרתי ונעשה רצוני, נחת רוח לפניי"? דאס איז אן ענין פאר זיך וואס מען וועט איבערדעם רעדן בעזרת ה' ווען מען וועט לערנען דעם כוזרי. אבער דאס איז זיכער קלאר: "אם צדקת מה תיתן לו או מה מידך ייקח", און "האוכל בשר אבירים ודם עתודים אשתה". דו ביסט אים נישט משלים קיין שום חיסרון מיט דיין קרבן.
און אויב אזוי, וואס קומט מען פאריכטן? דעם חיסרון פונעם מענטש. א מענטש וואס האט געטאן אן עבירה האט קאליע געמאכט ביי זיך אליין און האט פארלוירן זיין חלק לעולם הבא; א מענטש וואס האט געטאן א מצוה האט געקויפט א חלק אינעם עולם הבא און האט קונה געווען קדושה ביי זיך אליין. מיט פשוט'ע ווערטער: ער האט גוט געטאן פאר זיך אליין, אדער א חורבן געמאכט און קאליע געמאכט פאר זיך אליין. און לויט דעם, ווען מען פרעגט ווי אזוי קען זיין אז איינער וואס האט חרוב געמאכט די ארבעט פונעם קעניג זאל חרטה האבן און עס זאלן אויפגעשטעלט ווערן פינף שטאק, איז דער תירוץ אז ביי א מלך בשר ודם ביסטו גערעכט: דער מלך דארף פינף שטאק און זיי פעלן, און דיין חרטה בויט ביי אים גארנישט. אבער ביים הקדוש ברוך הוא איז דער חיסרון נישט ביי אים נאר ביי דיר. און דערפאר, ווען דו וועסט תשובה טאן און חרטה האבן, קומט דער שינוי פאר אויפן זעלבן פלאץ וואו דער פגם איז געווען. איך האב חרוב געמאכט דורך דעם וואס איך האב נישט געטאן, און יעצט דורך דער חרטה ביי מיר בוי איך, ווייל ביי מיר איז דער קלקול און ביי מיר איז דער תיקון. מען טאר בשום אופן נישט פארגלייכן די מלאכה פונעם הקדוש ברוך הוא צו דער מלאכה פון א מלך.
די צווייטע הקדמה: דער שפע אלוקי גייט אראפ אן קיין אויפהער. די פראגע איז נאר צי מען האט אנגעגרייט כלים. האסטו צוגעגרייט כלים, וועסטו באקומען דעם שפע; האסטו נישט צוגעגרייט, וועסטו נישט באקומען. דער רעגן גייט דאך אראפ. וועל איך האבן וואסער צו טרינקען? עס ווענדט זיך: האסטו געגראבן א גרוב, וועסטו האבן וואסער; האסטו נישט צוגעגרייט קיין גרובער, וועסטו נישט האבן. און אויב דו וועסט זאגן: פארוואס האט דער אויבערשטער מיר נישט געגעבן? ער האט דאך יא געגעבן און אראפגעלאזט, נאר דו האסט נישט צוגעגרייט קיין כלי! און אויב אזוי, צי איז געווארן א שינוי ביים הקדוש ברוך הוא אין דעם וואס דער דאזיגער האט און יענער האט נישט? עס איז נישט געווארן קיין שום שינוי. דער האט געגראבן א גרוב און דער האט נישט געגראבן. ביים הקדוש ברוך הוא גייט דער שפע אראפ בתמידות, "הרחב פיך ואמלאהו": לויט וויפיל דו וועסט פארברייטערן, אזוי וועל איך אנפולן. אלעס ווענדט זיך אין דיין רצון און אין דיין הכנה.
און מיט דעם ווערט אויך פארענטפערט די ערשטע טענה, ווי אזוי עס איז געווארן א שינוי אין מחשבת ה'. עס איז גארנישט דא קיין שינוי. דער הקדוש ברוך הוא וויל תמיד און משפיע תמיד. און ווען דו האסט געטאן אן עבירה און מכעיס געווען, האסטו נישט צוגעגרייט קיין כלים מקבל צו זיין דעם שפע, און דערפאר האט אויסגעזען ווי עס איז דא אויף דיר א חרון אף. און ווען דו האסט געטאן תשובה, איז דער שינוי געשען ביי דיר, דו האסט צוגעגרייט כלים, און די גרובער הייבן זיך אן אנצופולן. דער שפע גייט אראפ בתמידות, דער רצון איז תמידי און די השפעה איז תמידית, און די פראגע איז נאר צי דו קערסט אויס דעם רוקן אדער דו לייכטסט אויס דאס פנים.
ווי אזוי ביידע תירוצים ליגן אינעם פסוק
זאגט דער מלבי"ם: זע ווי ביידע תירוצים ליגן אינעם לשון הפסוק. דער רעגן קען אראפקומען אויך אין זומער, בעת דער שניי קומט קיינמאל נישט אראפ נאר אין ווינטער. ביידע קומען אראפ פונעם הימל, און ביידע "שמה לא ישוב". פון דער ערד גיט מען גארנישט צום הימל. אינעם הימל נעמט מען פון אונז גארנישט, אינעם הימל גיט מען נאר און מען איז נאר משפיע. און ווי אזוי ווערט געזאגט אויפן נס? "גדול הנס האחרון מן הראשון", אז מען האט צוריקגענומען דעם פוס פונעם בארג, יענעם גאלדענעם פוס, ווייל אינעם הימל נעמט מען נישט צוריק.
"כי אם הרווה את הארץ והולידה" גייט ארויף אויפן שניי, וואס זיין פעולה איז צו באנעצן די ערד און זי אנצוגרייטן זי זאל געבערן. "והצמיחה" גייט ארויף אויפן רעגן, ווייל אין דער צייט וואס דער שניי פאלט באנעצט ער אבער מאכט נישט וואקסן, און אונטער א שיכט פון שניי וואקסט גארנישט. אבער דער רעגן מאכט וואקסן. און די שנייאיגע לענדער זענען די גרינע לענדער אין זומער, ווייל דער שניי שאפט די מעגליכקייט צו וואקסן: ער באנעצט די ערד ביז גאר, און ווען ער הייבט זיך אן אויפצוטויען און עס קומט אביסל זון, איז פלוצלונג די ערד פול מיט גרינס. און אין אייראפע, וועגן וועלכער ער רעדט, איז זייער אפט אז אויך אין זומער פאלן רעגנס, און דער רעגן איז דער וואס מאכט שפראצן און ברענגט ארויס דאס גראז. קומט אויס אז דער שניי האט "נתן זרע לזורע" און דער רעגן "לחם לאוכל", און ביידע "שמה לא ישוב".
פון דא קומט דער ערשטער תירוץ: דער שפע אלוקי גייט נאר אראפנעציר, און דער אויבערשטער נעמט גארנישט פון די תחתונים. קום נישט און פרעג "איך האב דאך קאליע געמאכט די מעשה המלך, איך האב נישט געבויט וואס ער האט געוואלט, ווי אזוי קען חרטה עפעס טוישן?", ווייל פארן רבונו של עולם האסטו גארנישט צעשטערט און גארנישט קאליע געמאכט, ווייל אפילו ווען דו האסט מקיים געווען מצוות האסטו אים אויך גארנישט געגעבן. פאר וועמען האסטו קאליע געמאכט? פאר דיר אליין. און ווען דו האסט תשובה געטאן, האסטו פאראכטן פאר דיר אליין. דער קלקול איז ביי דיר און דער תיקון איז ביי דיר. און זאלסט נישט מאכן קיין טעות צו טראכטן אז דו גיסט עפעס פארן רבונו של עולם, ווייל דער רעגן און דער שניי קומען אראפ און גיבן אים גארנישט, און גארנישט שטייגט נישט ארויף צו אים.
און פון דא קומט אויך דער צווייטער תירוץ: דער רעגן און דער שניי קומען אראפ אויף א שטענדיגן אופן אן קיין שינוי. און פארוואס וואקסט ביים דאזיגן א פעלד מיט ווייץ און ביי יענעם א פעלד מיט דערנער? ווער עס האט געזייט ווייץ, וועט האבן ווייץ; ווער עס האט איבערגעלאזט זיין פעלד מיט קוצים וברקנים, וועט האבן דערנער און שטעכערס. אלעס ווענדט זיך אין די כלים וואס דער מקבל האט צוגעגרייט. און דאס איז וואס שטייט "נתן זרע" אבער מיט א תנאי, "לזורע"; "ולחם" מיט א תנאי, "לאוכל", פאר דעם וואס האט זיך צוגעגרייט דערצו. און ווער עס האט זיך נישט צוגעגרייט וועט נישט באקומען. און אויב אזוי איז נישטא קיין שינוי ביים הקדוש ברוך הוא צווישן כעס און צווישן הטבה, ווייל ער איז תמיד מטיב, און דער גאנצער חילוק איז אין די מקבלים. דער חיסרון איז בלויז מצד דעם מקבל.
"לא ישוב אליי ריקם" - דער משל פונעם שליח
כֵּן יִהְיֶה דְבָרִי אֲשֶׁר יֵצֵא מִפִּי לֹא־יָשׁוּב אֵלַי רֵיקָם כִּי אִם־עָשָׂה אֶת־אֲשֶׁר חָפַצְתִּי וְהִצְלִיחַ אֲשֶׁר שְׁלַחְתִּיו׃ - אַזוי וועט זיין מיין וואָרט וואָס גייט אַרויס פון מיין מויל, עס וועט זיך נישט אומקערן צו מיר ליידיג, נאָר עס וועט אויפטאָן דאָס וואָס איך האָב געוואָלט, און מצליח זיין אין דעם וואָס איך האָב עס געשיקט.
דער רד"ק טייטשט: וואָס איך האָב צוגעזאָגט אייך אַרויסצונעמען פון גלות, "מפי" - דאָס מיינט דורך די נביאים, ווייל מיר האָבן דאָך נישט געהערט פונעם אייבערשטנ'ס מויל אַליין, נאָר דער נביא איז דער מויל פונעם אייבערשטן. "לא ישוב אלי ריקם", נאָר עס וועט טאַקע אויסגעפירט ווערן און מצליח זיין. און וואָס מיינט "והצליח"? איר זאָלט נישט טראַכטן אַז דער קדוש ברוך הוא האָט צוגעזאָגט פיל צוזאָגן אָבער נישט אַלץ וועט מקוים ווערן. "מגברא דלית ליה קא בעינא"? צי בעטן מיר דען פון עמעצן וואָס האָט נישט? פונעם רבונו של עולם בעטן מיר, און ביי אים איז שטענדיג "והצליח אשר שלחתיו", און גאָרנישט וועט נישט בטל ווערן נאָר אַלץ וועט מצליח זיין.
און דער מלבי"ם לערנט אַ וואונדערבאַרן ביאור. עס איז דאָ אַ חילוק צווישן איינעם וואָס שיקט אַ שליח צו טאָן עפּעס פאַר זיין אייגענעם באַדאַרף, און צווישן איינעם וואָס שיקט אַ שליח צו טאָן עפּעס צוליב דעם באַדאַרף פונעם מענטש צו וועמען ער ווערט געשיקט. אַ משל: איך האָב געבעטן פון אַ טישלער ער זאָל מיר בויען אַ שאַנק, און איך האָב דיר געזאָגט, נעם טויזנט שקלים און גיב עס דעם טישלער ער זאָל עס בויען. צי ווען דער שליח ענדיגט זיין שליחות וועט ער זיך אומקערן ליידיג? ניין, ער וועט זיך אומקערן מיטן שאַנק. איך האָב באַצאָלט געלט און באַקומען מיין באַגער. דאָ איז דוקא ווען ער קערט זיך נישט אום ליידיג, איז עס אַ סימן אַז ער האָט מקיים געווען די שליחות.
אָבער אויב איך האָב דיר געזאָגט: אויב מיין זון וועט זיך פאַרנעמען מיט תורה, נעם טויזנט שקלים און גיב אים. און אויב דער שליח קערט זיך אום אָן די טויזנט שקלים, צי האָט ער אויסגעפירט מיין ווילן? זיכער יאָ, ווייל דאָס איז דאָך אַ סימן אַז מיין זון האָט געלערנט תורה און דאָס געלט איז אים געגעבן געוואָרן. דאָ איז פאַרקערט, אַז ער קערט זיך אום ליידיג איז דאָס זיין מעלה, און דאָס באַווייזט אַז די זאַך איז מקוים געוואָרן.
און דאָס איז וואָס עס שטייט דאָ: "כן יהיה דברי אשר יצא מפי". זאָגט דער קדוש ברוך הוא, איך באַפעל גוטס און באַפעל שפע אויף אַלע מיינע באַשעפענישן, און דאָס דאָזיגע גוטס "לא ישוב אלי ריקם, כי אם עשה את אשר חפצתי". דאָס הייסט, ווען קערט ער זיך אום ליידיג? ווען ער האָט געטאָן דאָס וואָס איך האָב געוואָלט. ווייל מיין גוטס איז שטענדיג גוטס פאַר אַ צווייטן, און דער קדוש ברוך הוא האָט דאָך נישט קיין גוטס פאַר זיין אייגענעם באַדאַרף. און ביי אַ שליחות וואָס איז לטובת אַ צווייטן, איז דאָס זיך אומקערן ליידיג דער סימן פון הצלחה: איך האָב אָפּגעגעבן דאָס געלט און זיך אומגעקערט. אָבער אויב ער האָט נישט געטאָן מיין באַגער, דאָס הייסט אַז דער מקבל האָט זיך נישט צוגעגרייט, ווי דער זון וואָס האָט נישט געלערנט, דאַן קערט זיך דאָס גוטס צוריק און דער שליח קערט זיך נישט אום ליידיג, נאָר ער קערט זיך אום מיטן געלט. און דאָס איז דער נישט־גוטער מצב.
"כי בשמחה תצאו"
כִּי־בְשִׂמְחָה תֵצֵאוּ וּבְשָׁלוֹם תּוּבָלוּן הֶהָרִים וְהַגְּבָעוֹת יִפְצְחוּ לִפְנֵיכֶם רִנָּה וְכׇל־עֲצֵי הַשָּׂדֶה יִמְחֲאוּ־כָף׃ - וואָרום מיט שמחה וועט איר אַרויסגיין און מיט שלום וועט איר געפירט ווערן, די בערג און די גבעות וועלן אויסברעכן פאַר אייך מיט געזאַנג, און אַלע ביימער פונעם פעלד וועלן קלאַפּן מיט די הענט.
מיט שמחה וועט איר אַרויסגיין פון גלות און מיט שלום וועט איר געפירט ווערן צום לאַנד. "ההרים והגבעות יפצחו לפניכם רנה" איז אַ משל. רש"י טייטשט, ווען זינגען זיי? ווען זיי געבן פירות, ווען זיי שפּראָצן, דאַן ברעכן זיי אויס מיט געזאַנג און קלאַפּן מיט די הענט. און דער רד"ק טייטשט אַז די בערג און גבעות זענען אַ משל אויף די גרויסע לייט, און די עצי השדה אויף די וואָס זענען קלענער פון זיי.
דער מלבי"ם טייטשט אַז דער פּסוק איז דער סיום צו וואָס מיר האָבן געזען אין אָנהויב פונעם קאַפּיטל, "הן גוי לא תדע תקרא", אַז אַ פאָלק וואָס דו האָסט נישט געקענט וועט קומען אונדז דינען און באַדינען. און דאָס אַלץ מיטן תנאי פון "דרשו ה' בהמצאו" אין מיטן פונעם קאַפּיטל: אויב איר וועט טאַקע תשובה טאָן און זוכן דעם אייבערשטן ווען ער געפינט זיך, דאַן וועט איר זיין אין דער בחינה פון די וואָס גרייטן זיך אָן צום רעגן, וואָס האָבן געזייט ווייץ, און ווען דער רעגן וועט פאַלן וועט וואַקסן די ווייץ, און אַלע כוחות פונעם טבע וועלן טאָן אייער רצון. די בערג און די גבעות וועלן אויסברעכן מיט געזאַנג און די עצי השדה וועלן קלאַפּן מיט די הענט, דאָס הייסט דער גאַנצער טבע וועט זיך בייגן צו טאָן דעם רצון פון כלל ישראל: די פעלקער וועלן קומען אונדז דינען, דער טבע וועט געבן זיינע פירות און די ערד איר געוואַקס. און דאָס אַלץ ווייל איר האָט זיך אָנגעגרייט און געזייט ווייץ. און אויב איר האָט נישט געזייט קיין ווייץ, וועלן דאָרט נישט אַרויפקומען נאָר קוצים ודרדרים.
"תחת הנעצוץ יעלה ברוש"
תַּחַת הַנַּעֲצוּץ יַעֲלֶה בְרוֹשׁ וְתַחַת הַסִּרְפַּד יַעֲלֶה הֲדַס וְהָיָה לַיהֹוָה לְשֵׁם לְאוֹת עוֹלָם לֹא יִכָּרֵת׃ - אַנשטאָט דעם דאָרן וועט אויפוואַקסן אַ בראָש־בוים, און אַנשטאָט דעם ברענעסל וועט אויפוואַקסן אַן הדס, און דאָס וועט זיין צום אייבערשטן פאַר אַ נאָמען, פאַר אַן אייביגן צייכן וואָס וועט נישט אָפּגעשניטן ווערן.
אנשטאט דאס שלעכטע וועט איר באקומען גוטס. און דורך דעם "והיה לה' לשם", וועט דער שם ה' נתגלה ווערן אויף אונז און עס וועט זיין דערין א קידוש השם. "לאות עולם לא יכרת", אז די זאך זאל נישט זיין צייטווייליג נאר פאר אן אייביגן צייכן אן קיין שום הפסקה. דאס הייסט: וואס עס איז פריער געווען א נעצוץ (דארן) און וואס עס איז געווען א סרפד (ברענעסל), ווייל מיר האבן נישט באארבעט די ערד ווי געהעריג און נישט געזייט קיין גוטע זאכן, יעצט ווען מיר וועלן תשובה טון און פארריכטן אונזערע וועגן און צוגרייטן כלים מקבל צו זיין דעם שטענדיגן שפע (וואס דאס איז דער רעגן וואס צייכנט אן דעם רצון און די השפעה אלוקית וואס הערן קיינמאל נישט אויף), דעמאלט וועלן די בערג אויסברעכן אין געזאנג און שפראצן ווי געהעריג, און אנשטאט דאס שלעכטע וואס מיר האבן געהאט וועלן מיר האבן גוטס. און נישט סתם א צייטווייליג גוטס, נאר דאס גוטס פונעם אייבערשטן וואס איז אומענדליך, "לאות עולם לא יכרת".
צום סך הכל:
דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט א רוף צו זוכן דעם אייבערשטן ווען ער לאזט זיך געפינען, און לערנט אז אפילו דער רשע וואס האט געזינדיגט צוליב תאווה און אפילו דער איש און וואס איז געשלאגן געווארן מיט מחשבות פון מינות קענען תשובה טון: דער וואס קערט זיך צוריק מאהבה איז זוכה צו "וירחמהו", און דער וואס קערט זיך צוריק מיראה איז זוכה צו "ירבה לסלוח". אויף די צוויי גרויסע טענות קעגן תשובה, אז ביי הקדוש ברוך הוא איז נישטא קיין שינוי און אז חרטה בויט נישט אויף דאס וואס איז חרוב געווארן, ענטפערט דער נביא: "לא מחשבותי מחשבותיכם", אז איר באגרייפט בכלל נישט די מחשבות פונעם אייבערשטן, און "לא דרכיכם דרכי", אז מען קען נישט פארגלייכן די הנהגה פון א בשר ודם צו דער הנהגה פונעם בורא. און דער משל פונעם רעגן און שניי פארענטפערט די צוויי תשובות: דער שפע קומט תמיד אראפ און קערט זיך נישט צוריק, און הקדוש ברוך הוא נעמט גארנישט פון אונז, און דעריבער ליגט סיי דער קלקול און סיי דער תיקון ביי אונז, און אלעס ווענדט זיך אינעם צוגרייטן די כלים. אויב דער מענטש גרייט צו כלים, וועט ער מקבל זיין דעם שפע, און דעמאלט "בשמחה תצאו ובשלום תובלון", און תחת הנעצוץ יעלה ברוש, לאות עולם לא יכרת. אזוי זאל אונז דער אייבערשטער העלפן בקרוב בימינו, אמן ואמן.