קאפיטל נג איז דער המשך פונעם נביא'ס באשרייבונג איבער דעם עבד ה' - כלל ישראל - אין זיין גלות צווישן די אומות העולם. אינעם טייל וואס איז פאר אונז קומען מיר אן צום בליק פון די גוים אליין: א ווידוי וואס זיי וועלן זאגן באחרית הימים, ווען זייערע אויגן וועלן זיך עפענען און זיי וועלן איינזען אז אלע רדיפות, פייניגונגען און רציחות וואס זיי האבן געטון צום איד זענען נישט געקומען פון קיין שום חטא וואס זיי האבן אין אים געפונען, נאר צוליב דער פארפירערישקייט פון זייערע פירער און צוליב זייער גלוסטעניש נאך געלט. די פסוקים באשרייבן דעם איד ווי א שעפּס וואס ווערט גע'שחט'ן מיט שטילקייט, די מוסדישע יוסטיץ-סיסטעם וואס איז פארוואנדלט געווארן אין א כלי פאר רשעות, און צום סוף די נחמה: אז הקדוש ברוך הוא גייט בארואיגן די צובראכענע און אויפהאלטן זייער זרע אויף אייביג.
כֻּלָּנוּ כַּצֹּאן תָּעִינוּ אִישׁ לְדַרְכּוֹ פָּנִינוּ וַיהֹוָה הִפְגִּיעַ בּוֹ אֵת עֲוֺן כֻּלָּנוּ׃ - מיר אלע האבן ווי שאף געבלאנדזשעט, יעדער איינער צו זיין וועג האבן מיר זיך געקערט, און דער אייבערשטער האט געברענגט אויף אים דעם עון פון אונז אלע.
יעצט ווערט קלאר: "כולנו כצאן תעינו". דער רד"ק ערקלערט אז מיר זענען געווען ווי שאף אן א פאסטוך, און דערפאר ווערט עס אנגערופן "כצאן". דער מלבי"ם לייגט צו וואס דער טעות איז געווען: מיט דעם וואס מיר האבן זיי געפייניגט שלא כדין. די כוונה איז צו דעם וואס מען פלעגט צווינגען כלל ישראל צו דינען עבודה זרה, און ווער עס האט נישט מסכים געווען פלעגט מען פייניגן און מוטשען, אזוי ווי עס איז געווען אין דער צייט פון דער אינקוויזיציע און אין אנדערע תקופות אין דער היסטאריע. קומט אויס אז ער איז "מדוכא מעוונותינו", און מיר אליין זענען "כצאן תעינו".
און וואס קומט דער משל פון די שאף זאגן? שאף וואס בלאנדזשען, בלאנדזשען ווייל דער פאסטוך פירט זיי אויף א פאלשן וועג. די גוים זאגן: כצאן תעינו, ווייל אונזערע פאסטוכער האבן אונז פארפירט. און ווער זענען די פאסטוכער? די ראשי העבודה זרה, די ראשי הכנסיה, יענע רעליגיעזע מנהיגים וואס האבן מסית געווען זייער פאלק צו רודפ'ן און רדנ'ען אין עם ישראל כדי זיי זאלן מקבל זיין אויף זיך די "דת פון ליבשאפט", און ווער עס איז נישט געווען גרייט אנצונעמען די דת פון ליבשאפט - האט מען אים גע'רצח'עט מיט גאר אסאך ליבשאפט. און אזוי אויך די פירער פון עבודה זרה אין פריערדיגע דורות, די פירער פון איסלאם און קריסטנטום און די קרייצצוגן למיניהם.
אבער נישט בלויז די פארפירערישקייט פון די פאסטוכער איז דא געווען. "איש לדרכו פנינו" - יעדער איינער האט געזוכט זיין אייגענעם הנאה און אינטערעס. ווער עס ווייסט וועגן דער גאלד-באן, די באן פון מיליאנען וואס איז ארויסגעפארן פון אונגארן, א גאנצע באן אנגעלאדנט מיט מיליאנען דאלארן וואס מען האט געראבעוועט פון די אידן, פארשטייט די זאכן. די אידן זענען געווען באנקירן, זענען געווען עשירים, האבן פארמאגט געלט. קומט אויס אז א טייל פון די רדיפות איז נישט געקומען בלויז פונעם ווילן זיי צו מאכן פאר עובדי עבודה זרה אזוי ווי אונז, נאר פונעם פריוואטן חשבון: וואס וועל איך דערפון פארדינען.
און אזוי אויך די פאגראמען וואס זענען פארגעקומען אויף די אידן אין אייראפע: אסאך פון זיי זענען געקומען דערפון וואס מען האט נישט ערלויבט דעם איד צו ארבעטן אין קיין שום מלאכה, און דער איינציגער פאך וואס איז אים געבליבן איז געווען הלוואה בריבית. און קיין מענטש האט נישט ליב צו באצאלן ריבית, ממילא איז געווען א גאר גרויסע שנאה ביים גוי קעגן דעם איד וואס איז געווען זיין בעל חוב און האט געפאדערט זיין חוב. און היות דורכ'ן הרג'ענען דעם איד איז דער חוב פארמעקט געווארן, פלעגט מען פון צייט צו צייט ארגאניזירן א פאגראם און פארטיגן די אידן. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט "והוא מחולל מפשעינו" - אלעס וואס מיר האבן געטון איז געווען פון אונזערע זינד, פון דעם וואס מיר האבן געזינדיגט קעגן זיי ארויסצונעמען פון זיי זייער געלט, ווייל "איש לדרכו פנינו", יעדער איז געלאפן נאך זיין אייגענעם רווח.
"וה' הפגיע בו את עוון כולנו" - ער איז געווען דאס ציל-ברעט פאר די פיילן פון אונזערע עבירות. אונזערע חטאים זענען דאס וואס מיר האבן אים וויי געטון און גערודפ'ט אומזיסט, ביז אלע אונזערע זינד האבן געטראפן אין אים. דאס הייסט: אלע שלעכטע מעשים וואס מיר האבן געטון - זיי זענען די וואס האבן געשעדיגט, קאליע געמאכט און געפייניגט דעם איד.
נִגַּשׂ וְהוּא נַעֲנֶה וְלֹא יִפְתַּח־פִּיו כַּשֶּׂה לַטֶּבַח יוּבָל וּכְרָחֵל לִפְנֵי גֹזְזֶיהָ נֶאֱלָמָה וְלֹא יִפְתַּח פִּיו׃ - ער איז געדרוקט געווארן און ער איז געפייניגט געווארן און ער עפנט נישט זיין מויל, ווי א לאם וואס ווערט געפירט צו דער שחיטה, און ווי א שאף וואס פארשטומט פאר אירע שערער, און ער עפנט נישט זיין מויל.
"נִגַּשׂ" - פונעם לשון פון נוגשים (דריקער), ווי דער לשון פונעם פסוק "לא יגוש את רעהו". און עס זענען דא וואס האבן די גירסא "נִגַּש" (מיטן שׂין אויף דער רעכטער זייט, צוגעטרעטן), און אזוי איז משמע פונעם תרגום, אבער לויט אונזער גירסא וואס שטייט אין אלע ספרים איז דאס א לשון פון נגישה (דריקונג און מאנען). דער רד"ק ערקלערט: "נגש" מיט געלט - מען פלעגט גיין און מאנען פון אים געלט און אים בארויבן. "והוא נענה" - א פייניגונג פונעם גוף, מען האט אים נישט בלויז געפייניגט מיט זיין געלט נאר מיט ממשות'דיגע קלעפּ. און רש"י ערקלערט "והוא נענה" אויף אונאת דברים (קרענקענדע רייד): מען האט זיך נישט באגנוגנט מיט צער און קלעפּ, נאר מען האט אויסגעפארעמט אויף אים א שדימ'ישע, א מאנסטערישע געשטאלט, ווי אן אונטער-מענטש, ווי עפעס א מזיק וואס מען דארף זיך דערווייטערן דערפון. דאס הייסט, מען האט זיך נישט באגנוגנט מיטן דריקן זיין געלט, נאר אויך "והוא נענה" מיט אונאת דברים.
"ולא יפתח פיו" - מיט דעם אלעם האט ער נישט געהאט קיין רשות צו שרייען און זיך באקלאגן אויף וואס מען האט אים געטון, נאר ער איז געווען ענליך "כשה לטבח יובל", ווי א שעפּס וואס מען פירט צום שעכטן און ער עפנט נישט דאס מויל, און ווי א מוטער-שעפּס (רחל) וואס מען פירט צום שערן. די צוויי משלים גייען אויף צוויי ערליי פלאגן: "כשה לטבח יובל" - אויף די גופנ'דיגע יסורים און אויף דער הריגה, "וכרחל לפני גוזזיה נאלמה" - אויפן געלט וואס מען פלעגט צונעמען פון אונז, ווי א שעפּס וואס מען שערט פון איר די וואל און זי קען נישט עפענען דאס מויל.
און פארוואס דווקא א רחל (א נקבה) און נישט קיין כבש (א זכר)? ערקלערט דער רד"ק: ווייל די רחל איז שוואכער, ווייל אין אלע מינים איז די נקבה שוואכער פונעם זכר. קומט דער פסוק ארויסצוברענגען די שוואכקייט פון כלל ישראל אין זייער גלות, אז זיי זענען געווען אין אזא גרויסער שוואכקייט אז אפילו א זכות טענה האבן זיי נישט געהאט.
ווער עס האט געפרעגט די זיידעס און באבעס וואס זענען געקומען פון חוץ לארץ ווייסט: א ייד האט קיינמאל נישט געקענט באקומען קיין גערעכטן משפט ביים קאדי, ביים כאליף, אינעם מחכמה פון די אראבער. שטענדיג איז דער יסוד געווען: דו ייד ביסט א שווינדלער, א גנב און א כופר - און יעצט לאמיר הערן וואס דו האסט צו זאגן. דאס איז כמעט ממש ווי א חרדי וואס וויל באקומען א דין צדק אינעם בג"ץ. דער אדוואקאט וויינראט, וואס איז געווען דער נומער-איינס לויער אין לאנד, האט בשעתו געזאגט אז אויב עס קומט צו אים א חרד'ישער ייד, און בפרט א ספרדי, ראט ער אים שטארק: גיי נישט אין בית משפט, גיי צו אן עסקת טיעון (א פשרה), גערעכטיקייט וועסטו נישט באקומען. עס איז געווען דערויף א גרויסער טומל, אבער קיינער האט נישט געקענט מתווכח זיין מיט אים, ווייל קיינער האט נישט געהאט אזא לאנגיעריגן ותק ווי אים אין די בתי משפט, און ער האט פארטראטן די גרעסטע לייבן. ער אליין איז געווען א ישיבה-בחור פון פאנאוועזש, און ער פלעגט זאגן אז מצד קאפ, פלפול און שארפקייט לייגט ער א בג"ץ-ריכטער אינעם קליינעם קעשענע. און דאס האט דער נביא געזאגט: "וכרחל לפני גוזזיה נאלמה" - אפילו א זכות טענה האט ער נישט, אפילו צו קומען און זיך פארענטפערן וועט מען נישט אויסהערן און נישט אננעמען. דער בג"ץ זארגט טאקע שטענדיג פארן וואוילזיין פון אלע מינדערהייטן און אלע וואס זענען ביים ראנד פון דער געזעלשאפט, אויסער אויב דו ביסט א חרדי. און אזוי ווי איינער האט אמאל געזאגט: אין בג"ץ איז 'צדק' נאר דער נאמען פון א פלאנעט.
מֵעֹצֶר וּמִמִּשְׁפָּט לֻקָּח וְאֶת־דּוֹרוֹ מִי יְשׂוֹחֵחַ כִּי נִגְזַר מֵאֶרֶץ חַיִּים מִפֶּשַׁע עַמִּי נֶגַע לָמוֹ׃ - פון ארעסט און פון משפט איז ער גענומען געווארן, און זיין דור, ווער קען דאס פארציילן, ווייל ער איז אפגעשניטן געווארן פון לאנד פון די לעבעדיגע, צוליב דעם פארברעך פון מיין פאלק איז געקומען דער פלאג אויף זיי.
רש"י ערקלערט אז דער נביא זאגט אן אז די דאזיגע ווערטער וועלן די גוים זאגן אין אחרית הימים, ווען זיי וועלן זען ווי אזוי כלל ישראל איז געווען ארעסטירט און געמשפט ביי זיי אין די הענט, און פון יעצט אן "מעוצר וממשפט לוקח" - דער הקדוש ברוך הוא וועט זיי אויסלייזן און ארויסנעמען פון דער תפיסה און פונעם משפט וואס איז געווען אין דער האנט פון די פעלקער, און כלל ישראל וועט ארויסגיין פון גלות סיי בגשמיות און סיי ברוחניות. "ואת דורו מי ישוחח" - ווער קען רעדן און פארציילן איבער זיין דור, איבער די יארן וואס זענען אריבער אויף אים, איבער די צרות און תלאות וואס האבן אים באטראפן פונדאסניי, "כי נגזר מארץ חיים" - ווייל ער איז פארטריבן געווארן פון ארץ ישראל. "מפשע עמי נגע למו" - פונעם זינד פון די פעלקער איז דער נגע געקומען אויף עם ישראל; אדער "עמי" מיינט עם ישראל אליין, אז צוליב די עבירות פון די רשעים צווישן זיי איז געקומען א נגע אויף די צדיקים צווישן זיי.
דער רד"ק טייטשט נישט "ואת דורו מי ישוחח" אויפן עבר, נאר אויף דער צוקונפטיגער גרויסקייט: וואס פאר א גדולה וועט זיין פאר זיין דור, ווער קען דאס באשרייבן? ווער וועט קענען רעדן און שילדערן די געוואלדיגע מאכט פון דער שיינקייט וואס עס שטייט פאר כלל ישראל? כביכול עס וועלן פארגיין די ווערטער פונעם מויל, און מען וועט נישט קענען ארויסרעדן און באשרייבן די גרויסקייט און די הויכע מדרגה פון עם ישראל ביים זמן פון דער גאולה.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם פסוק אלס המשך פון דער שילדערונג פון די אומרעכטן פון די גוים, און ער קומט אוועקנעמען א טעות פון הארצן. מען זאל נישט זאגן אז אלעס וואס איז באשריבן געווארן ביז איצט - די רדיפות, "והוא מחולל מפשעינו", און אלעס וואס איז איבערגעגאנגען אויף זיי - איז געטון געווארן דורך יחידים, א שטורעם פון געזעץ-ברעכער. ניין. "מעוצר וממשפט לוקח": פון וואנעט האט מען אים גענומען אים צו פייניגן? פונעם בית המשפט! און מען דארף מבחין זיין: אויב אין א געוויסן ארט זענען געווען עטליכע פארברעכער וואס האבן געפייניגט, קען מען נאך נישט זאגן אז דאס גאנצע פלאץ איז שלעכט, אדער די רעגירונג איז שלעכט, אדער די געריכטן זענען שלעכט. אבער אויב די רשעות איז אן איינגעארדנטע רשעות, אויב זי קומט מיט דעם כח פון די בתי משפט און מיט דער מאכט פון דער רעגירונג, און זיי טוען די מעשים אויף א געזעצליכן אופן - דאס איז א קלקול און אן עוול וואס האט נישט קיין גלייכן. און דאס איז וואס ער זאגט: נאכדעם וואס מען האט אים ארעסטירט, האט מען אים געברענגט צום בית המשפט און מען האט אים געמשפט אין זייערע בתי משפט, און דארט האט מען אים פארמשפט צו עינויים און יסורים. די געריכטן פון דער אינקוויזיציע זענען געווען ממשות'דיגע בתי משפט, וואס האבן געמשפט און געאורטיילט די יידן צו עינויים און יסורים.
און דער מלבי"ם פירט אויס: זאלסט נישט זאגן אז די זאך איז געטון געווארן צוליב אן עוון וואס איז געווען אין אים, אז אפשר האט מען באמת געפונען אין אים א פעלער, אפשר איז ער געווען א גנב, אפשר האט ער געשאדט פאר דער געזעלשאפט, אפשר האט ער אפגעטון שלעכטע מעשים. ווייל עס שטייט דאך "ואת דורו מי ישוחח". און אזוי דארף מען לערנען דעם פסוק לויטן מלבי"ם: "את דורו" - זיין דור וואס צוליב די פארברעכענס פון די גוים ("מפשע עמי") איז ער אפגעשניטן געווארן פון לאנד פון די לעבעדיגע ("נגזר מארץ חיים") - "מי ישוחח נגע למו" - ווער קען דען טענה'ן אז עס איז געווען אן עוון אין זיי וואס פארדעם איז געקומען דער נגע אויף זיי? כאטש דורך די זינד פון די גוים און די בלבולים וואס זיי האבן אויסגעטראכט אויף אים איז ער אפגעשניטן געווארן פון לאנד פון די לעבעדיגע, און מען האט אים פארמשפט צום טויט מיט זייערע בלבולים - ווער קען דען רעדן און זאגן און טרעפן א סיבה אין זיין דור פארוואס עס זאל קומען אויף זיי א נגע? מען קען בשום אופן נישט זאגן אז דאס איז געשען ווייל מיר האבן פארבראכן קעגן זיי אדער געטון עפעס אומיושר'דיג קעגן זיי. עס איז נישט פאראן קיינער וואס קען רעדן קעגן זיין דור און זאגן אז עס איז געווען א זינד ביי זיי.
און באמת, ווער עס וועט בודק זיין וועט זען אז אזוי איז עס. אין דעם שוידערליכן און שרעקליכן חורבן וואס איז געווען מיט זעכציג און זיבעציג יאר צוריק, לא תקום פעמים צרה, איז נישט געווען קיין שום סיבה וואס מ'האט געפונען ביים איד צוליב וואס מ'דארף אים הארגענען און פארטיליגן. עס איז דארט געווען א גוט-געשמירטע פראפאגאנדע-מאשין פון געבעלס און זיינע חברים, שווארץ צו מאכן דעם פנים פונעם איד אלס א פארשפרייטער פון מחלות, אלס א פאראזיט, אלס א מענטש וואס מ'מוז פארטרייבן. זיי האבן שווארץ געמאכט זיין פנים, באשאפן פאר אים א דעה-לעגיטימאציע, ביז די מערסט נאטירליכע זאך איז געווען אז ווען מען זעט א איד - הארגעט מען אים, ווייל אזא מענטש איז דאך אזוי נעגאטיוו. און אזוי איז אויך געווען אין דער תקופה פון דער אינקוויזיציע: ס'איז נישט געווען קיין שום חסרון ביים איד.
און דרך אגב, זינט די אידן האבן פארלאזט שפאניע איז שפאניע געגאנגען און געפאלן מטה מטה. די תקופה פון די אידן אין שפאניע איז געווען די תקופה פונעם רענעסאנס, דער גאלדענער תקופה - נישט בלויז פאר די אידן נאר פאר גאנץ שפאניע. נאך דעם גירוש פון די אידן איז די שפאנישע עקאנאמיע צוזאמגעפאלן, ביז היינט צו טאגס איז זי א באנקראטירטע מדינה.
און כעין זה האב איך געליינט וועגן א בריוו וואס איז פארשפרייט געווארן אין הונדערטער טויזנטער עקזעמפלארן, וואס א גוי פון אייראפע האט געשריבן. זיי האבן דארט אין אייראפע א גאר ערנסטע פראבלעם פון דעם אראבישן וואוקס, און צוליב 'פאליטיקלי קארעקט' פאסט נישט צו רעדן וועגן די אראבער ווי אומגעוואונטשענע געסט, ממילא לאזט מען זיי זיך מערן און מען היט זיך זיי נישט צו מאכן קיין באמערקונגען און נישט זאגן קיין שלעכט ווארט, ווייל זיי זענען בכח צו ווילדעווען, אונטערצוצינדן אויטאס און אנצינדן א האלב לאנד, דעריבער שלינגט מען אראפ און מען שווייגט. און יענער מענטש האט געשריבן דעם אמת, אז עס קומט זיך זיי: מיט זעכציג יאר צוריק איז דא געווען א גאר קלוג פאלק, א געבילדעט פאלק, מיט אן אפענעם קאפ, א פאלק וואס האט פאראויסגעריקט די עקאנאמיע, זיי זענען געווען די ראשי הבנקים און ראשי התיאטראות. מיר קוקן נישט אויף דעם ווי קיין מעלה, אבער אזוי האט עס דער גוי געזען: מענטשן מיט השכלה, מיט ברייטע בליקן. און ער שרייבט: און מיר האבן זיי געשיקט קיין אוישוויץ, און אנשטאט זיי האבן מיר באקומען א פאלק וואס איז נבער מדעת, מענטשן אן קיין וויסנשאפט און אן קיין פארשטאנד, אומפראדוקטיווע מענטשן וואס זיצן אויפן קראן פון די עקאנאמישע טובות וואס די מדינה טיילט אויס פאר אירע בירגער. און וויבאלד דער געבורט-ראטע פונעם געווענליכן אייראפעער איז זייער נידעריג, ווערט דער אייראפעאישער עולם אליין אלט, און דער נייער דור איז שוין אראבער און נאך אלע מיני פארביגע. און וואס איז ארויסגעקומען דערפון? מיר האבן פארטריבן פון אונזער מיטן ריזיגע קעפ, פארטריבן א מאטאר פאר וואוקס, און אריינגעברענגט צו אונז פארשטאפטע מענטשן וואס שפרייטן טעראר און טויט, און מיר פינאנצירן זיי און צאלן זיי געלט און האלטן זיי אויס אין אונזערע אוניווערסיטעטן און צאלן זיי א סל קליטה און אלעס וואס איר ווילט. פשוט נישט צו גלייבן.
און דאס לערנט אונז אז ווען די שנאת ישראל ברענט, ארבעט קיין שום היגיון און קיין שום שכל נישט. דער סטייפלער האט אויף דעם געזאגט: ס'שטייט "ותעל הצפרדע", און די גמרא ברענגט אז די שיטה פון רבי עקיבא איז אז איין פראש איז געווען, און מען האט איר געשלאגן און זי האט ארויסגעגעבן מחנות מחנות מיט פראשן. און לכאורה איז שווער: אויב האסטו איר געשלאגן און געזען אז זי געבט ארויס נאך און נאך מחנות, הער שוין אויף צו שלאגן! פארוואס גייסטו ווייטער אן צו שלאגן ווען זי געבט נאר ארויס נאך? וואו איז דער שכל? האט דער סטייפלער געזאגט: צו לערנען מיט דיר וואס איז דער כח פון שנאה. ס'איז דא דא א פראש וואס רעגט מיר אויף - טראך, א קלאפ! ס'קומען ארויס גאנצע מחנות? ס'איז מיר נישט אכפת, איך וועל געבן נאך א קלאפ. תמות נפשי עם פלשתים. ער זעט אז ער שעדיגט זיך אליין און ס'איז אים נישט אכפת, ווייל דאס איז שנאה. און אזוי אויך דא: די שנאה צום איד איז געווען אזוי גרויס, אז די אומה האט געוואוסט אז זי שעדיגט זיך אליין, און דאך איז זי געווען גרייט דאס צו טון, אבי דער איד זאל כאפן קלעפ און אבי דער איד זאל זיך מוטשען. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: קום און זע, ווער קען שמועסן און פארציילן אויף "פשע עמי" וואס איז געווען "נגע למו"? וואספארא נגע איז פאראן אין כלל ישראל, וואספארא פשע איז דא אין כלל ישראל, וואס צוליב דעם האבן מיר זיי גערודפ'ט אויף אזא שווערן אופן?
וַיִּתֵּן אֶת־רְשָׁעִים קִבְרוֹ וְאֶת־עָשִׁיר בְּמֹתָיו עַל לֹא־חָמָס עָשָׂה וְלֹא מִרְמָה בְּפִיו׃ - ער האט געגעבן זיין קבורה צווישן די רשעים, און מיט דעם רייכן אין זיינע מיתות, כאטש קיין געוואלד האט ער נישט געטאן און קיין באטרוג איז נישט געווען אין זיין מויל.
"ויתן את רשעים קברו" - ער האט איבערגעגעבן זיין גוף צו ווערן באגראבן אין א קבורת רשעים. און וואס איז קבורת רשעים? זאגט רש"י: קבורת חמור, וואס דאס איז די געדערעם פון הינט. א חמור וואס שטארבט פירט מען נישט צו קבורה (חוץ אויב ער איז דער ראש הממשלה...), נאר די הינט עסן אויף זיין פלייש. דער איד איז געווען גרייט צו ווערן באגראבן ווי רשעים, צום אונטערגאנג פון די רשעים, אבי נישט צו לייקענען אינעם אלוקי השמים. "ואת עשיר במותיו" - און לויטן דעת און רצון פונעם הערשער האט ער זיך איבערגעגעבן אין אלע מיני מיתות וואס יענער האט אויף אים גזירה'ט. און פארוואס שטייט "במותיו" בלשון רבים און נישט "במותו"? ווייל די גוים זענען געווען זייער שעפעריש, און זיי האבן געהאט עטליכע און אסאך סארטן מיתה און פארשידענע וועגן פון הארגענען, און יעדע מיתה וואס מען האט אויף אים גזירה'ט - איז דער איד געווען גרייט איבערצוגעבן זיין לעבן.
דער רד"ק ערקלערט "ויתן את רשעים קברו" - אז זיי האבן אים געהארגעט כאילו ער וואלט געווען א בעל רשע. וואס פאר א רשע קומט זיך מיתה, און די גוים האבן געהארגעט דעם איד כאילו ער וואלט געהאט א חטא, כאילו ער וואלט געטאן א מעשה רשע. און פארוואס שטייט "ויתן"? ווייל ער אליין האט זיך איבערגעגעבן צום טויט, ווייל דער גוי פלעגט אים זאגן: אויב וועסטו כופר זיין אין דיין גאט וועל איך דיר לאזן לעבן, אויב וועסטו אננעמען אויף זיך די רעליגיע פון ליבע וועל איך דיר לאזן. און דער איד איז געווען גרייט "לתת את רשעים קברו", מוסר נפש צו זיין צום טויט, אבי נישט צו לייקענען אינעם אלוקי השמים, ווי עס שטייט "כי עליך הורגנו כל היום נחשבנו כצאן טבחה". "ואת עשיר במותיו" - אויך דעם עשיר פלעגן זיי הארגענען צוליב זיין עשירות, און נישט ווייל ער איז געווען א רשע; זיין גאנצער עוון איז געווען וואס ער איז געווען אן עשיר, און זיי האבן געוואלט זיין געלט. "במותיו" - אז מען פלעגט אים הארגענען מיט מיתות משונות, טייל פארברענט, טייל געהארגעט, טייל געשטייניגט, און אויף דעם אלעם האבן זיי מוסר נפש געווען.
דער מלבי"ם ערקלערט "ואת עשיר במותיו" - אז דעם עשיר'ס קבר האט מען געגעבן צוזאמען מיט די רשעים ביי זיין טויט. אפילו ווען זיי האבן געהארגעט דעם עשיר, האבן זיי אים געגראבן א קבר ביי די רשעים. און דער טעם דערפון: ווען א גוי וויל הארגענען דעם איד, דארף ער אן אויסרייד און א סיבה. אפילו אויב ס'איז א סיבה וואס איז נישט קיין סיבה און א טענה וואס האלט נישט קיין וואסער, דארף ער דאך עפעס וואס ער זאל קענען דערציילן. און ווען ער פלעגט הארגענען דעם עשיר, האט עס נישט אויסגעזען גוט - וואס, דו הארגעסט אים נאר כדי צו נעמען זיין געלט? דערפאר פלעגן זיי טפל'ען אויף אים א בלבול און ארויפשמירן אויף אים אן עוון.
און אזוי געפינען מיר ביי איזבל: ווען זי האט פארגלוסט דעם כרם נבות, האט זי אים באשולדיגט אין "ברך אלקים" - נבות האט געשאלטן די שכינה, און כבוד שמים איז דאך איר זייער וויכטיג, דעריבער איז זי געגאנגען און געברענגט עדים כדי מען זאל אים הארגענען. און דער מלבי"ם דארט ערקלערט, אז אפילו די גוים ווען זיי פלעגן טון אן עוולה האבן זיי עס איינגעוויקלט אין א מאנטל פון גערעכטיגקייט און משפט, ווייל דער המון עם וואלט נישט אנגענומען קיין רשעות און וואלט נישט געווען גרייט צו פארנעמען קיין אומיושר, דעריבער האבן זיי געמוזט אויספאבריצירן פארן דערמארדעטן א מעשה און אים אנקלעבן אן עוון, כדי די זאך זאל אויסזען לעגיטים. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "ויתן את רשעים קברו", און אויך דעם קבר פונעם עשיר ביי זיינע מיתות האט מען געגעבן מיט די רשעים. וואו האט מען באגראבן דעם עשיר? אינעם קבר פון די רשעים, אינעם קבר פון די וואס האבן מורד געווען אינעם מלך און זענען באשטראפט געווארן פאר זייערע עבירות. און דאן זאגט מען כביכול צום עולם: זעט איר? דער מענטש איז א רשע, קוקט וואו מיר האבן אים באגראבן - צווישן די רשעים. טאקע ער האט געהאט געלט און דאס געלט האבן מיר גענומען, אבער נישט צוליב דעם געלט האבן מיר אים געהארגעט. און מיט דעם האבן זיי זיך געקויפט לעגיטימאציע, כאילו זייערע מעשים קומען פון א באדערפעניש איינצושטעלן ארדענונג און זיך אפצורעכענען מיט די פארברעכער. און אויף דעם אלעם זאגט דער פסוק: "על לא חמס עשה ולא מרמה בפיו".
וַיהֹוָה חָפֵץ דַּכְּאוֹ הֶחֱלִי אִם־תָּשִׂים אָשָׁם נַפְשׁוֹ יִרְאֶה זֶרַע יַאֲרִיךְ יָמִים וְחֵפֶץ יְהֹוָה בְּיָדוֹ יִצְלָח׃ - און דער אויבערשטער האט געוואלט אים דערדרוקן, ער האט אים געמאכט קראנק; אויב זיין נפש וועט שטעלן א קרבן אשם, וועט ער זען זרע, ער וועט מאריך ימים זיין, און דער רצון פונעם אויבערשטן וועט מצליח זיין אין זיין האנט.
רש"י ערקלערט: דער הקדוש ברוך הוא האט געוואלט אים צודריקן און אים צוריקברענגען צום גוטן, און דעריבער האט ער אים געמאכט קראנק. דער טעם אינעם ווארט "הֶחֱלִי" איז אויפן למ"ד, דאס הייסט דער קב"ה האט אים קראנק געמאכט כדי אים צו דערנידערן און אומקערן צום גוטן וועג. "אם תשים אשם נפשו" - זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל צוקוקן צי זיין נפש וועט איבערגעגעבן ווערן מיט קדושה מיר אומצוקערן אן אשם פאר אלץ וואס ער האט געזינדיגט, דאס הייסט אויב כלל ישראל וועט טון תשובה, דעמאלט וועל איך אים באצאלן זיין לוין: "יראה זרע יאריך ימים". און וואס מיינט "אשם"? זאגט רש"י, א לשון פון כופר, אזוי ווי עס שטייט ביי די פלשתים "אל תשיבו אותו ריקם כי השב תשיבו לו אשם" - ווייל זיי האבן דאך פארכאפט דעם ארון ה' און האבן געליטן פון טחורים און עפולים און פון די מײַז וואס האבן געגעסן זייערע געדערעם, און זיי האבן נישט געוואוסט צוליב וואס דאס קומט, זענען זיי געגאנגען צו זייערע גלחים און יענע האבן זיי געהייסן צוריקקערן דעם ארון ברית ה', ווייל זיי האבן געזען ווי זייער עבודה זרה דגון ליגט געפאלן ביים שוועל מיט אפגעהאקטע הענט. און דעמאלט האבן זיי געזאגט צו זיי: גיט צוריק אן אשם, ווייל דער אשם איז א כפרה אויף וואס איר האט געטון. און אזוי אויך דא: אויב איך וועל זען אז ער טוט תשובה און גיט א כופר פאר זיין נפש אויף זיינע מעשים - מיט דעם וועל איך אים באצאלן, "יראה זרע יאריך ימים".
דער מלבי"ם ערקלערט אויף אן אנדערן אופן ווי רש"י. וויבאלד מיר האבן געזען אז זייערע עלטערן אין די ערשטע דורות זענען אומגעקומען על קדושת השם, "וה' חפץ דכאו החלי" - דער הקדוש ברוך הוא וויל פארהיילן און פייזן פאר דעם צודרוק פון יענעם דור. "החלי" קומט מלשון חילוי פנים, אזוי ווי "אחלה פניך": דער קב"ה וויל כביכול איבערבעטן און בארויאיגן כלל ישראל פאר דעם גאנצן צודרוק, פאר אלע ליידן וואס כלל ישראל האט מיטגעמאכט במשך די דורות, און דעריבער וועט ער באגוטן זייערע קינדער נאך זיי אינעם לעצטן דור. אזוי ווי עס שטייט "כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות", און ווי עס שטייט "שמחנו כימות עיניתנו שנות ראינו רעה" - אז קעגן די טעג וואס דו האסט אונז געפייניגט, אזוי זאלן מיר זיך פרייען.
און לויט דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא צום שונא: אפילו אויב "תשים אשם נפשו", אפילו דו וועסט הרגענען דעם איד און מאכן זיין לעבן פאר א שולד און אים משפט'ן ווי איינער וואס איז חייב מיתה, זאלסטו וויסן - דער אויבערשטער וויל איינשטילן און פייזן דעם וואס איז געווען צודריקט, און וויאזוי? "יראה זרע יאריך ימים". אפילו דו האסט באוויזן צו הרגענען דעם דאזיגן איד, און אפילו דו האסט געמיינט אז דו ביסט שוין פאַרטיג מיטן אידישן פאלק, וועט דיר גארנישט העלפן. אין דער היסטאריע זענען געווען פיל מלכים וואס האבן געמאכט פאר זייער ציל אינעם לעבן אונטערצוברענגען דאס אידישע פאלק, אבער חסדי ה' כי לא תמנו כי לא כלו רחמיו - דער גוי וועט קיינמאל נישט מצליח זיין. דער אויבערשטער וועט מאכן אז פון יענעם איד וועט בלייבן זרע וואס וועט מאריך ימים זיין, "וחפץ ה' בידו יצלח": וואס דער אויבערשטער וויל, אז כלל ישראל זאל אייביג עקזיסטירן - וועט מצליח זיין אין זיין האנט. אפילו אויב נישט אין דער האנט פונעם איד וואס איז אומגעקומען, איז דאך אין דער האנט פון זיין זון און פון זיין זרע וואס וועלן בלייבן לעבן, און דורך דעם וועט מקוים ווערן דער רצון און די מחשבה עליונה.
מֵעֲמַל נַפְשׁוֹ יִרְאֶה יִשְׂבָּע בְּדַעְתּוֹ יַצְדִּיק צַדִּיק עַבְדִּי לָרַבִּים וַעֲוֺנֹתָם הוּא יִסְבֹּל׃ - פון דער הארעוואניע פון זיין נפש וועט ער צוקוקן און זאַט ווערן, מיט זיין דעת וועט מיין קנעכט דער צדיק מאכן גערעכט די פילע, און זייערע זינד וועט ער ליידן און טראגן.
רש"י ערקלערט "מעמל נפשו" - פון דער פלאג פון זיין אייגענעם נפש פלעגט ער עסן; ער פלעגט נישט גזל'נען און נישט כאַפּן מיט געוואלד, נאר פון דעם וואס ער אליין האט געארבעט פלעגט ער נעמען און עסן. "בדעתו יצדיק צדיק" - מיין קנעכט פלעגט משפט'ן אן אמת'ן משפט יעדן איינעם וואס איז געקומען פאר אים צום דין, ער פלעגט מצדיק זיין דעם צדיק און מרשיע זיין דעם רשע. "ועוונותם הוא יסבול" - די צדיקים נעמען אויף זיך די עבירות פונעם דור, אזוי ווי עס שטייט "אתה ובניך תשאו את עוון המקדש". די צדיקים ליידן יסורים צוליב דעם דור, און ווי דער רמח"ל לייגט ברייט אראפ אין ספר "דרך ה'" בפרטיות וויאזוי די צדיקים ליידן די עבירות פונעם דור, און וויאזוי די דאזיגע זאך איז גאר צו זייער טובה און א חסד מיט זיי, ווייל שפעטער גיט זיי דער הקדוש ברוך הוא אין עולם האמת א געוואלדיגן און אומגעהויערן אייביגן שכר, ווייל דער גאנצער מצב פון כלל ישראל און פונעם דור האלט זיך בלויז אין זייער זכות.
דער רד"ק ערקלערט "מעמל נפשו יראה ישבע" - פון דער פלאג וואס ער האט געליטן אין גלות וועט זיין זיין לוין אז ער וועט זען און ווערן זאַט: ער וועט זען גוטס, און פון יענעם גוטן וועט ער זאַט ווערן. אלץ וואס ער האט זיך געמוטשעט, געפלאגט און געהארעוועט, וועט דער חסד וואס דער הקדוש ברוך הוא וועט טון מיט אים זיין אז ער וועט זוכה זיין צו זען באחרית הימים דעם חסד ה' אויף אים, וויאזוי די אלע יסורים האבן זיך אויסגעצאלט, וויאזוי זיי האבן צום סוף געפירט צו דער גאולה העתידה, און ווי דורך די יסורים האבן מיר זוכה געווען צו די אלע הויכע מדריגות. "בדעתו יצדיק צדיק עבדי לרבים" - ווי עס שטייט "ומלאה הארץ דעה את ה'" און "כי כולם ידעו אותי למקטנם ועד גדולם". און דעמאלט וועט מיין קנעכט ישראל, וואס איז א צדיק און דער אויבערשטער ווייסט דעם דרך צדיקים, מצדיק זיין די פילע, אזוי ווי עס שטייט "והלכו עמים רבים ואמרו לכו ונעלה אל הר ה' ואל בית אלוקי יעקב ויורנו מדרכיו". דער דאזיגער צדיק, מיט זיינע מעשים, וועט ברענגען דערצו אז אלע פעלקער וועלן אנכאפן אינעם כנף פון א איד און זאגן צו אים: קום, נעם אונז מיט צום הר ה', מיר ווילן דינען דעם הקדוש ברוך הוא. "ועוונותם הוא יסבול" - ער וועט מיט זיין צדקות ליידן פאר די זינד פון די פעלקער, און עס וועט זיין שלום פאר די פעלקער אין זייער לאנד, אין וועמענס זכות? אין זכות וואס דער צדיק האט געליטן פאר זייערע זינד.
אין די דאזיגע פסוקים לייגט דער נביא אריין אין מויל פון די אומות העולם דעם ווידוי פון אחרית הימים. "כולנו כצאן תעינו" - אונזערע פירער, די מנהיגים פון זייערע רעליגיעס און עבודה זרה, האבן אונז פארפירט, און אויך "איש לדרכו פנינו" - יעדער איינער האט נאכגעלאפן זיין געלט-גייציגקייט, דאס געלט פונעם איד און דאס מעקן די אייגענע חובות. "נגש והוא נענה" מיט געלט, מיט יסורי הגוף און מיט אונאת דברים, און פונדעסטוועגן איז ער געווען פארשטומט ווי א שעפס צום שחיטה און ווי א שף פאר אירע שערערס, וואס מען האט אים אפילו נישט געגעבן דאס רעכט זיך צו פארענטפערן. "מעוצר וממשפט לוקח" - און נישט דורך איינצלנע פארברעכער, נאר מיט אן ארגאניזירטער רשעות פון געריכטן און רעגירונגען, און קיינער קען נישט רעדן און געפינען אין אים קיין פעלער אדער פארברעך וואס זאל דאס בארעכטיגן. "ויתן את רשעים קברו" - ער האט מוסר נפש געווען פאר מיתות משונות נאר נישט צו כופר זיין, און זיי האבן איינגעוויקלט זייער גייציגקייט מיט א שלייער פון געזעץ און משפט און אים באגראבן צווישן די רשעים. און קעגן דעם אלעם קומט די נחמה: "וה' חפץ דכאו" - דער קב"ה וויל פייזן און איינשטילן די צודריקטע, און אפילו אויב זיי וועלן הרגענען דעם איד, "יראה זרע יאריך ימים וחפץ ה' בידו יצלח", און צום סוף "מעמל נפשו יראה ישבע" און ער וועט מצדיק זיין די פילע, ווייל דער גאנצער שלום פון די פעלקער וועט זיין אינעם זכות פונעם צדיק'ס ליידן.