קאפיטל ג' אין ישעיהו איז א שווערער באשרייבונג פון א צוזאמענפאל: דאס אוועקנעמען די שטיצעס פון ירושלים און פון יהודה, דער צוזאמענברוך פון דער הנהגה, און א מאראלישער אונטערגאנג וואס פירט צום חורבן. אינעם טייל וואס שטייט פאר אונז גייען מיר אריין אין דער טיפקייט פונעם תהליך: וואס פאסירט ווען קיינער וויל נישט אנפירן, וואס איז דער שורש פונעם קלקול, וואס איז באמת דער שכר פונעם צדיק און דער עונש פונעם רשע, און צום סוף די לאנגע תוכחה אויף בנות ציון און אויף די תכשיטים און נסיונות. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים לויטן פירוש פונעם מלבי"ם, צוזאמען מיט די ווערטער פון רש"י, רד"ק און חז"ל.
שמלה לכה - קצין תהיה לנו
כִּי־יִתְפֹּשׂ אִישׁ בְּאָחִיו בֵּית אָבִיו שִׂמְלָה לְכָה קָצִין תִּהְיֶה־לָּנוּ וְהַמַּכְשֵׁלָה הַזֹּאת תַּחַת יָדֶךָ׃ (ו) - ווארעם א מענטש וועט אָנכאפן זיין ברודער אין זיין פאטער'ס הויז [און זאגן]: דו האסט דאך א קלייד, זאלסטו זיין אן אָנפירער איבער אונז, און דער דאזיגער מכשול זאל זיין אונטער דיין האנט.
דער מלבי"ם ערקלערט: אמאל זענען אלע געלאפן נאך שררה. יעדער האט געוואלט זיין א מנהיג, זיין א קצין, ווארעם דאס איז דאך געווען א כבוד פאר אים און א כבוד פאר דער גאנצער משפחה. יעצט אבער האט זיך דאס ראד איבערגעדרייט: ס'וועט קומען א מענטש און אָנכאפן זיין ברודער אדער א מענטש פון זיין פאטער'ס הויז און אים זאגן "שמלה לכה" - דו האסט דאך בכבודיגע מלבושים, ביסטו ראוי צו זיין א קצין איבער אונז, און ס'וועט זיין דערמיט א כבוד פאר דיר און פאר דיין משפחה. און נישט בלויז דאס, נאר "והמכשלה הזאת תחת ידך" - די גאנצע עזות פון די יוגענטליכע, וואס מיר האבן געלערנט "יִרְהֲבוּ הַנַּעַר בַּזָּקֵן", איז אין דיינע הענט צו פאררעכטן. דו האסט דעם כח צו ענדערן די מציאות. און אויב אזוי, אויב דו וועסט נישט פאררעכטן - איז דער עוון אָנגעהאנגען אין דיר.
אבער דער מלבי"ם באמערקט אז ס'איז דא דא אויך א דרך הלצה: קוקט וואס פאר א מנהיג ס'וועט זיין אין יענע טעג. די ירידה וועט זיין אזוי גרויס, אז ס'וועט זיין גענוג אז איינער האט א שיין קלייד כדי ער זאל זיין ראוי צו פירן. מ'וועט נישט זוכן קיין תוכן, מ'וועט נישט זוכן קיין פנימיות. ער קען רעדן שיין, ער גייט שיין אנגעטאן, ער זעט גוט אויס אין די בילדער - שוין, מיר שטעלן אים אין שפיץ. "שמלה לכה" - ס'איז גענוג אז ער האט א שיין בגד כדי ער זאל פאררעכנט ווערן פאר אן אדם נכבד וואס פאסט צו פירן דאס פאלק. דאס ווייזט אויף דער שפל המצב: מענטשן בעלי תוכן און בעלי מעלה וועלן שוין נישט זיין, און בלויז שפלים וועלן ארויפגיין, וואס די איינציגע מעלה וואס מ'האט אין זיי געפונען זענען די קליידער.
עס איז דא א קלוג ווארט וואס זאגט: ווען קליינע מענטשן מאכן א גרויסן שאטן, איז עס א סימן אז די זון גייט אונטער. ווען די זון גייט אונטער, זעט אויס א קליינע זאך גרויס. ווען מ'זעט פלוצים א קליינעם מענטש וואס מאכט א גרויסן שאטן, צייגט דאס אויף א גאנצן אונטערגאנג, אויף א שרעקליכן מצב פון יעדער בחינה.
רש"י ברענגט די ווערטער פון חז"ל מיט אן אנדערן ביאור: "שמלה לכה" - דו ביסט רייך אין תורה, און די תורה איז ביי דיר קלאר און פארשפרייט ווי א קלייד, דו ביסט בקי דערין. און דערפאר "קצין תהיה לנו" - קום און לערן אונז אויס. "והמכשלה הזאת תחת ידך" - דאס וואס מיר שטרויכלען זיך אין איסור והיתר, אין טומאה וטהרה, ווענדט זיך אין דיר. אויב דו וועסט אונז נישט לערנען און נישט פסק'ענען, וועלן מיר ממילא נישט פירן ווי עס דארף צו זיין.
און נאך א פירוש, אין ענינים פון געלט: "שמלה לכה" - דו האסט געלט, און ס'איז אין דיין מעגליכקייט אנצוטאָן די עניים וואס גייען נאקעט פון גרויס ארעמקייט. "והמכשלה הזאת" - דאס וואס מענטשן שטארבן פאר הונגער און האבן נישט וואס צו עסן, איז "תחת ידך", ווייל ס'איז אין דיין כח זיי צו זעטיגן און צו ערנערן. און דערפאר זאלסטו זיין אן אָנפירער איבער אונז.
דער ענטפער: לא אהיה חובש
יִשָּׂא בַיּוֹם הַהוּא לֵאמֹר לֹא־אֶהְיֶה חֹבֵשׁ וּבְבֵיתִי אֵין לֶחֶם וְאֵין שִׂמְלָה לֹא תְשִׂימֻנִי קְצִין עָם׃ (ז) - ער וועט אויפהייבן [זיין שבועה] אין יענעם טאג צו זאגן: איך וועל נישט זיין קיין פארבינדער, און אין מיין הויז איז נישטא קיין ברויט און קיין קלייד, טוט מיך נישט שטעלן פאר אן אָנפירער איבערן פאלק.
"ישא" - זאגט רש"י, עס איז נישט קיין "ישא" נאר א לשון פון שבועה. ער שווערט זיי אז ער נעמט דאס נישט אויף זיך. לויטן גייסטיגן פירוש וואס ער האט דערמאנט: "לא אהיה חובש" - איך וועל אפילו נישט זיין פון די וואס זיצן אין בית המדרש. "ובביתי אין לחם ואין שמלה" - איך האב נישט אין די הענט נישט קיין טעם פון משנה און נישט קיין טעם פון אגדה. דאס הייסט, איר מיינט אז איך קען עפעס? באמת האב איך גארנישט. און דאס איז א ירידה אין א ירידה: מ'מיינט אויף אים אז ער איז א בקי, און ער ענטפערט אז ער האט גארנישט וואס זיי צו געבן.
און לויטן פשוט'ן פשט ערקלערט רש"י: "חובש" איז א שופט, מלשון מחבוש - א תפיסה. דער שופט האט דאך די כח איינצוזעצן מענטשן אין בית האסורים, און ער זאגט זיי: איך וועל נישט זיין דער מנהיג וואס זעצט איין מענטשן.
דער מלבי"ם גייט ווייטער אויף זיין מהלך: אמאל איז געווען א גרויסער כבוד צו זיין א מנהיג, און אין דעם דור וועט קומען א מצב וואס דאס וועט זיין א שפלות. דערפאר וועט ער זיי ענטפערן: אפילו א "חובש" וועל איך נישט זיין. אין די פריערדיגע צייטן איז געווען א כבוד און א תפארת פאר דעם וואס מען באערט אים מיט שררה, ווייל עזי פנים זענען דעמאלט נישט געווען אזוי אפט צוגעפונען. אבער יעצט זאגט ער: איך וועל נישט זיין קיין קצין נאר העכסטנס א חובש, א פאליציאנט וואס בינדט איין און זעצט איין אין תפיסה - ווייל עס האבן זיך געמערט די עזות-פנים'ער און די פורצי גדר, און ווי אזוי קען איך דען מנהיג זיין? און ער לייגט צו: אפילו א חובש קען איך אויך נישט זיין, ווייל אויב איך וועל זיך אפגעבן מיט פאררעכטן די מכשלה און אריינזעצן די פושעים, די מורדים און די עזי פנים אין תפיסה, וועל איך זיך מוזן בטל'ן פון מיינע אלע געשעפטן, און פון וואס וועל איך מיר פרנסה'נען? דאס איז "ובביתי אין לחם ואין שמלה" - איך וועל מוזן אראפגיין פון מיינע נכסים און זיך אפלאזן פון מיינע געשעפטן כדי זיך אפצוגעבן מיטן מצב פונעם פאלק. און דערפאר: "לא תשימוני קצין עם".
דער שורש פונעם פאל: די צביעות
כִּי כָשְׁלָה יְרוּשָׁלַ͏ִם וִיהוּדָה נָפָל כִּי־לְשׁוֹנָם וּמַעַלְלֵיהֶם אֶל־יְהֹוָה לַמְרוֹת עֵנֵי כְבוֹדוֹ׃ (ח) - ווייל ירושלים האט געשטרויכלט און יהודה איז געפאלן, ווייל זייער לשון און זייערע מעשים זענען קעגן דעם אויבערשטן, צו פארדריסן די אויגן פון זיין כבוד.
ירושלים איז דאך די קעניגליכע שטאט, און ווען די קעניגליכע שטאט שטרויכלט, פאלט ממילא אויך יהודה וואס ווערט געפירט דורך איר. ווען דער מנהל פאלט - פאלן אויך די וואס ווערן געפירט. און וואס איז די סיבה? "כי לשונם ומעלליהם אל ה'". דער מלבי"ם זאגט אז זיי זענען געווען צבועים אין צוויי בחינות: סיי אין בין אדם למקום און סיי אין בין אדם לחברו. אין מצוות שבין אדם למקום האבן זיי זיך געמאכט ווי צדיקים כאטש זיי זענען נישט געווען אזוי - מען טוט זיך אן אן אדרת שער למען כחש, מען שטעלט זיך אהער ווי א צדיק און א ירא שמים, ווי א מין "באבא" וואס מאכט מופתים, כדי מען זאל זיך ציען נאך אים. מיט זיין לשון און מיט זיינע מעשים שרייט ער אויס אז זיין גאנצער ווילן איז בלויז עבודת ה' און בלויז דער רצון ה' שטייט פאר זיינע אויגן. אבער וואס וועט דאס העלפן ווען ער גייט קעגן די אויגן פון דער השגחה פונעם אויבערשטן - כאילו דער אויבערשטער זעט נישט? צי זעט דען דער אויבערשטער נישט וואס דו פארציילסט, און ווייסט נישט די תעלומות פון דיין הארץ?
הַכָּרַת פְּנֵיהֶם עָנְתָה בָּם וְחַטָּאתָם כִּסְדֹם הִגִּידוּ לֹא כִחֵדוּ אוֹי לְנַפְשָׁם כִּי־גָמְלוּ לָהֶם רָעָה׃ (ט) - דער אנבליק פון זייערע פנימ'ער ענטפערט קעגן זיי, און זייערע חטאים האבן זיי ווי סדום דערציילט און נישט פארשטעלט, וויי צו זייער זעל, ווייל זיי האבן אנגעגרייט פאר זיך שלעכטס.
נאך א זאך: אויך מענטשן קען מען נישט נארן אויף אייביג. די צביעות און חנופה, זאגט דער מלבי"ם, דערקענט זיך אויפן פנים, און דאס פנים גיט עדות וואס עס געפינט זיך אין טיפקייט פונעם הארץ. עס דערקענט זיך אויפן פנים ווער עס איז אן אמת'ער ירא ה' און ווער עס איז דער פאלשער און דער צבוע. מיינסטו דען אז דו נארסט נאר דעם אויבערשטן? אויך די מענטשן קענסטו נישט נארן.
און א דריטע זאך: אפילו אויב די חטאים שבין אדם למקום טוט ער בהסתר, איז דאך "וחטאתם כסדום" - עבירות שבין אדם לחברו זענען אפענע זאכן. ווען א מענטש גזל'ט, לייקנט און גנב'עט, איז אוממעגליך דאס צו טון בהסתר. מען קען זיך פארשטעלן פאר א צדיק און א ירא שמים און אין הארצן זיין א רשע, אבער מען קען נישט באהאלטן עבירות שבין אדם לחברו. "הגידו לא כיחדו" - די דאזיגע עוונות טוען כביכול זאגן און מפרסם זיין פאר יעדן איינעם די רשעות פון די דאזיגע מנהיגים, כאילו זיי האבן עס געטאן בפרהסיא. ווער וועט זיך דען טועה זיין צו מיינען אז דו ביסט א צדיק? און אפילו אויב דו מיינסט אז דו האסט די מעגליכקייט יעדן צו נארן, זאלסטו וויסן אז דו שאדסט נאר פאר זיך אליין - און דאס וועט מבואר ווערן אין די קומענדיגע פסוקים.
און דער לשון "ענתה בם": דער מלבי"ם איז מדייק אז דער שורש "לענות" קומט פאר אין עטליכע פארמען, און זיי זענען אינגאנצן אנדערש. "לענות את" - אן ענטפער אויף א פראגע, עניתי אותו אויף וואס ער האט געפרעגט. "לענות ל" - ווי "וענית לאמור", א לשון פון הייבן דאס קול. "לענות ב" - א לשון פון עינוי (פייניגן), און אויך א לשון פון עדות, ווי "לא תענה ברעך עד שקר". און דא "הכרת פניהם ענתה בם" מיט א בי"ת - א לשון פון עדות: דער אנבליק פונעם פנים טוט שוין מעיד זיין אויף אים אז דער מענטש איז א רשע און פאלש, און זיינע אלע ענינים זענען בלויז כלפי חוץ.
דער צדק איז גוט מצד זיך אליין
אִמְרוּ צַדִּיק כִּי־טוֹב כִּי־פְרִי מַעַלְלֵיהֶם יֹאכֵלוּ׃ (י) - זאגט צום צדיק אז עס איז גוט, ווייל די פירות פון זייערע מעשים וועלן זיי עסן.
אמאל וויל א מענטש טון א מעשה צדק און א גוטע מעשה פאר אן אויסערליכער תועלת: כדי מען זאל אים מכבד זיין, כדי צו באקומען א באלוינונג, כדי מען זאל אים געבן א משרה. ער טוט צדק נישט לשם הצדק נאר צוליב תועלת. אויף דעם זאגט דער נביא: זאגט צום צדיק אז דער צדק איז גוט מצד זיך אליין, און נישט אלס א כלי צו דערגרייכן אן אנדערע זאך. א משל צו א מענטש וואס פלאנצט א בוים - וואס וויל ער דערגרייכן פון דעם פלאנצן? פירות. ער פלאנצט דאך נישט א בוים וואס זאל ארויסגעבן פירות כדי צו דערגרייכן מיט זיי א דריטע זאך. די תועלת פונעם בוים איז דער עצם וואס קומט ארויס פון אים. אזוי אויך די תועלת פונעם צדק איז דער עצם פאקט וואס עס ווערט געטאן צדק. "כי פרי מעלליהם יאכלו" - דער עצם צדק איז שוין דער געוואונטשענער רעזולטאט, ער איז דער פרי. זוך נישט קיין ווייטערדיגע רווחים.
אוי לרשע רע - גמול ידיו
אוֹי לְרָשָׁע רָע כִּי־גְמוּל יָדָיו יֵעָשֶׂה לּוֹ׃ (יא) - וויי צום בייזן רשע, וואָרעם דאָס וואָס זיינע הענט האָבן געטאָן וועט געטאָן ווערן צו אים.
אָפֿטמאָל טוט דער רשע אַ מעשה און טראַכט אַז ס'איז גאָרנישט שלעכטס אַרויסגעקומען דערפֿון. זאָגט אים דער נביא: דו האָסט אַ טעות. די רשעות מצד זיך אַליין איז דאָס שלעכטס. דאָס עצם טאָן דאָס ניט-גוטע איז פֿאַר זיך אַליין אַ שלעכטע זאַך. דאָס איז "אוי לרשע רע" - די ערגסטע זאַך פֿון אַלץ איז דאָס רשעות אַליין. זאָג נישט "אין דער ענדע איז קיינער נישט געשעדיגט געוואָרן, וואָס איז שוין אַרויסגעקומען פֿון דעם"; די עצם עבירה, די עצם השחתה, דאָס איז די רעה. און דאָס איז וואָס עס שטייט "כי רע ומר עזבך את ה' אלוקיך".
וואָס איז דער שכר פֿונעם צדיק? דער עצם פֿאַקט אַז ס'איז פֿאַראַן גערעכטיקייט אויף דער וועלט. און וואָס איז די רעה פֿונעם טאָן רשעות? דער עצם פֿאַקט אַז ס'איז פֿאַראַן שלעכטס אויף דער וועלט - דאָס איז די שרעקלעכסטע זאַך, אפילו אָן דעם וואָס מען זאָל דיר זאָגן אַז עס איז דאָ אַן עונש און אַז דו וועסט באַצאָלן אַ פּרייז.
און אין דער טיפֿקייט פֿון די זאַכן זאָגט דער מלבי"ם: ווען אַ מענטש באַגייט אַן עבירה, האָט ער נישט קיין דרויסנדיקן גמול, נאָר "גמול ידיו יעשה לו". אַ משל: אויב ביסט געפֿאָרן מיט אַן איבערגעטריבענער גיכקייט און אַ פּאָליציאַנט האָט דיך אָפּגעשטעלט און דו האָסט באַקומען אַ קנס - איז דער עונש עפּעס אַ דרויסנדיקער צו דער מעשה וואָס דו האָסט געטאָן, עס איז נישט מוכרח אַז די רעה איז פֿאַרבונדן מיט דער מעשה. אָבער אויב חלילה אַ מענטש איז געפֿאָרן מיט אַן איבערגעטריבענער גיכקייט און האָט נישט באַוויזן צו ברעמזן, און צוליב דעם איז ער פֿאַרוויקלט געוואָרן אין אַן עקסידענט און שווער פֿאַרוווּנדעט געוואָרן - איז דען דער עונש דרויסנדיק צו דער עבירה? דאָס איז ממש "גמול ידיו יעשה לו", וואָס דו האָסט אָנגעקאָכט מוזטו עסן. דאָ איז נישטאָ קיין מענטש פֿון דרויסן וואָס קומט שטראָפֿן, און ס'איז נישט ווי אַ פּאָליציאַנט וואָס גיט אַ שטראָפֿצעטל, און ס'איז נישט ווי אַ באַאַמטער אין הימל וואָס קוקט אין דער רשימה און לייגט אַרויף אַ קנס. נאָר דו אַליין שאַדסט דיר אַליין.
וואָרום באמת, ווען אַ מענטש טוט אַ שלעכטע זאַך באַשאַפֿט ער אַ משחית, און דער משחית דאַרף דאָך פֿון עפּעס געשפּייזט און דערנערט ווערן. וואָס טוט דער הקדוש ברוך הוא? ער זאָגט אים: הרי שלך לפניך, דער מענטש האָט דיך באַשאַפֿן - גיי צו אים אַז ער זאָל דיך שפּייזן. און ווי אַזוי נערט זיך דער משחית פֿונעם מענטש און זייגט פֿון אים? דורך דעם וואָס ער פּלאָגט אים און פֿאַרשאַפֿט אים יסורים. קומט אויס אַז דער וואָס שאַדעט דעם מענטש איז דער מענטש אַליין, דאָס מעשה פֿון זיינע אייגענע הענט. און דאָס איז וואָס דער נביא זאָגט "תייסרך רעתך" - דאָס איז נישט קיין באַזונדערער עונש. און אַזוי אויך "אִוֶּלֶת אדם תסלף דרכו ועל ה' יזעף לבו": די נאַרישקייט פֿונעם מענטש ברענגט אים צו פֿאַרקרימען זײַן וועג, און דאַן כאַפּט ער קלעפּ. ער גייט אויף אַ קרומען שטיינערדיקן וועג און פֿאַלט אַרײַן אין גריבער, און נאָכדעם האָט ער טענות: רבונו של עולם, פֿאַרוואָס האָסטו מיך אַראָפּגעוואָרפֿן? איך האָב דאָך דיר געשטעלט שילדן, דער גלײַכער געפֿלאַסטערטער וועג איז דאָ און דאָ איז אַ שטיינערדיקער וועג, און דו האָסט זיך פֿאַראַקשנט צו גיין אַהין.
און דערפֿאַר טאַקע "אוי לרשע רע". וואָס איז דער גרעסטער "אוי"? ווען דער מענטש שאַדעט זיך אַליין. ווען אַ צווייטער האָט מיר געשאַדעט, האָב איך אַ טענה צו יענעם און איך פֿיל זיך נישט שולדיק. ס'איז געווען אַ מענטש, השם ירחם, וואָס איז געווען אַ שווערער רויכערער, ער איז קראַנק געוואָרן און נפטר געוואָרן. און ער האָט געזאָגט אַ זאַץ וואָס דריקט פּינקטלעך אויס דעם ענין: וואָס ס'טרייסט מיך איז, אַז איך בין נישט קראַנק געוואָרן מיט לונגען-קרעבס נאָר מיט אַן אַנדער סאָרט מחלה. און פֿאַרוואָס האָט אים דאָס געטרייסט? ווײַל די שווערסטע זאַך פֿאַר אַ מענטש צו טראַכטן איז: "וואָס פֿאַר אַ נאַר בין איך געווען, איך האָב זיך אַליין געהרגעט". און ער האָט געזאָגט: דאָס איז נישט פֿאַרבונדן, אויך אַ געזונטער מענטש וואָס רויכערט נישט קען חלילה קראַנק ווערן אין לוקעמיע אָדער אין אַנדערע מחלות. אַ מענטש האַלט בײַם שטאַרבן, און וואָס האָט אים באַרויִקט איז אַז ער האָט נישט אַליין געשאַדעט צו זיך. דאָס איז "אוי לרשע רע" - דער גרויסער וויי איז אַז דער רשע שאַדעט זיך אַליין, ווײַל דאָס וואָס זיינע הענט האָבן געטאָן ווערט אים געטאָן, און דאָס איז די גרעסטע עגמת נפש.
חז"ל'ס דרשה: צדיק טוב און רשע רע
חז"ל דרשנ'ען: "אמרו צדיק כי טוב" - צי איז דען דאָ אַ צדיק טוב און אַ צדיק וואָס איז נישט גוט? נאָר טוב לשמים וטוב לבריות, דאָס איז אַ צדיק טוב, און אויף אים שטייט "כי פרי מעלליהם יאכלו", אַז ער עסט פֿון זייערע פֿרוכטן אויף דער וועלט און די קרן בלײַבט אים פֿאַר דער קומענדיקער וועלט. טוב לשמים און ער איז נישט קיין טוב לבריות, אַז מיט מענטשן קומט ער זיך נישט אויס - דאָס איז אַ צדיק שאינו טוב. און אַזוי אויך "אוי לרשע רע" - איז דען פֿאַראַן אַ רשע רע און אַ רשע וואָס איז נישט רע? נאָר רע לשמים ורע לבריות, דאָס איז אַ רשע רע; רע לשמים און ער איז נישט רע לבריות, דאָס איז אַ רשע שאינו רע. און דער רשע רע - גמול ידיו יעשה לו אויף דער וועלט.
און נאָך האָבן זיי געזאָגט: אַ זכות האָט אַ קרן און האָט פֿירות - אַ מענטש וואָס האָט געטאָן אַ מצוה, האָט ער אַ קרן און שעפּט אויך פֿירות (דיווידענדן), ווי עס שטייט "כי פרי מעלליהם יאכלו". אַן עבירה האָט אַ קרן און האָט נישט קיין פֿירות, ווי עס שטייט "כי גמול ידיו יעשה לו" - וואָס דו האָסט געטאָן, דאָס באַקומסטו. אויסער אויב זי האָט געמאַכט פֿירות, ווי למשל אַז ער איז געקומען אויף אַן ערווה און געבוירן פֿון איר אַ זון, וואָס דאַן האָט די עבירה אויך פֿירות וואָס אַנטוויקלען זיך פֿון איר ווײַטער.
עמי נוגשיו מעולל
עַמִּי נֹגְשָׂיו מְעוֹלֵל וְנָשִׁים מָשְׁלוּ בוֹ עַמִּי מְאַשְּׁרֶיךָ מַתְעִים וְדֶרֶךְ אֹרְחֹתֶיךָ בִּלֵּעוּ׃ (יב) - מײַן פֿאָלק שפּאָט פֿון זײַנע דריקער און בעלי־חובות הערשן איבער אים, מײַן פֿאָלק, דײַנע לויבער פֿירן דיך בלאָנדזשען און דעם וועג פֿון דײַנע שטעגן האָבן זיי פֿאַרדאָרבן.
דער מלבי"ם זאָגט אַז דער סדר פֿונעם פּסוק איז אַזוי: עמי מעולל, דאָס הייסט ער מאַכט ליצנות און שפּאָט, אויף זײַנע נוגשׂים וואָס דריקן אים, ווײַל נשים משלו בו - און "נשים" איז דאָ פֿונעם לשון נושים (בעלי־חובות). דער מצב פֿון כלל ישראל איז אַזוי שטאַרק פֿאַרגאַנגען און פֿאַרפֿאַלן געוואָרן, אַז ווען די נוגשׂים זענען געקומען מאָנען שטײַערן פֿאַרן מלך, פֿלעגט מען שפּאָטן פֿון זיי און זאָגן: וואָס ביסטו געקומען נעמען? זוך, און אויב דו וועסט עפּעס געפֿינען - נעם עס. פֿאַרוואָס? ווײַל די נושים האָבן שוין געוועלטיקט איבער אים, ער איז שולדיק אַזוי פֿיל געלט פֿאַר אַזוי פֿיל מענטשן, אַז ס'איז אים גאָרנישט מער געבליבן. דאָס איז אַ שרעקלעכער פֿאַרגאַנג: אַפֿילו צו באַצאָלן שטײַערן האָט ער נישט, פֿון גרויסע חובות פֿאַר די בעלי־חובות.
"עמי מאשריך מתעים" - די וואס דארפן דיך שטעלן אויפן גליקלעכן וועג, דעם גראדן וועג, זיי אליין פארפירן דיך פונעם ריכטיקן וועג. און ניט נאר דאס, נאר אויך "דרך אורחותיך בלעו" - אפילו דעם גראדן וועג וואס דו ביסט געווען צוגעוואוינט צו אים האבן זיי פארדארבן, ביז דו וועסט ניט קענען צוריקקערן צו אים, כאילו ער איז איינגעשלונגען געווארן און איז מער נישטא.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער דרך התורה ווערט אנגערופן א דרך סלולה, א פעסטער און גראדער וועג, און פון דעם וועג צעצווייגן זיך קרומע וועגן (אורחות עקלקלות). דער וואס גייט אויפן דרך התורה גייט אויף דער הויפט-שאסיי, און דער וואס פארקריכט דערפון גייט אויף קרומע וועגן. די דאזיקע "מאשריך" האבן צוגעזאגט א גרייטן און שנעלן גליק - תאוות, הנאות און ענינים פונעם עולם הזה - און האבן אים פארפירט פונעם וועג. נאר זיי האבן מורא געהאט טאמער וועט ער נאך תשובה טאן צום ריכטיקן וועג, דערפאר האבן זיי קאליע געמאכט און פארדרייט אויך דעם הויפט-וועג אליין, און אזוי זיכער געמאכט אז ווען ער וועט פארשטיין אז די קרומע וועגן פירן אין ערגעץ נישט, וועט ער שוין נישט האבן וואוהין צוריקצוגיין. און דער נמשל: זיי האבן זיי פארדרייט פון די עיקרי האמונה. כל זמן ס'איז נאך געבליבן ביי זיי די עיקרי האמונה, אפילו אז מען איז געגאנגען אין קרומע וועגן, האט מען נאך געקענט צוריקקומען צום דרך הסלולה, צו דער אמונה בה'. אבער וויבאלד זיי האבן פארדרייט זייער שכל און דעת און די עיקרי האמונה - איז אויך דער דרך הסלולה איינגעשלונגען און חרוב געווארן, און ס'איז מער נישט געווען מעגלעך צוריקצוקערן צו אים.
און דער מלבי"ם לייגט צו אז די כפילות "עמי... עמי..." איז מכוון קעגן צוויי מיני הצלחות. קעגן דער גשמיות'דיקער הצלחה - עשירות און פרנסה - האט ער געזאגט "נוגשיו מעולל, נשים משלו בו", אז זיי האבן נישט קיין שום עקאנאמישע הצלחה. און קעגן דער נפשיות'דיקער און רוחניות'דיקער הצלחה אין עבודת ה' - "מאשריך מתעים", אז די וואס דארפן דיר פארזיכערן דאס רוחניות'דיקע גליק נארן דיך אפ און זאגן דיר צו גליק אין גלולים און עבודה זרה.
ניצב לריב ועומד לדין
נִצָּב לָרִיב יְהֹוָה וְעֹמֵד לָדִין עַמִּים׃ (יג) - דער אויבערשטער שטעלט זיך פעסט צו קריגן, און שטייט צו משפט'ן פעלקער.
זאגט דער נביא: ווען דער אויבערשטער וועט וועלן משפט'ן זיין פאלק אויף זייערע שלעכטע מעשים, וועט זיך ארויסשטעלן אז די עיקר שולד ליגט אויף די זקנים, די שופטים און די מנהיגים, ווייל זיי זענען די וואס האבן קאליע געמאכט דאס פאלק. און דערפאר וועט כביכול פארקומען א בית דין זיי צו משפט'ן. "ועומד לדין עמים" - זיי צו משפט'ן, און בתוכם די ראשי עם ישראל, די שופטים און די זקנים וואס האבן נישט געפירט דאס פאלק אויפן ריכטיקן וועג. און דער קדוש ברוך הוא וועט כביכול זיין אויך דער תובע: דער תובע ווערט אנגערופן דער בעל הריב, ווייל עס איז פאראן א ריב צווישן די מענטשן, און דער שופט ווערט אנגערופן דער דיין. "ניצב לריב ה'" - דער קדוש ברוך הוא שטייט צו תובע זיין די דאזיקע שופטים און זקנים.
דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן "ניצב" און "עומד", א חילוק וואס איז אונז באקאנט אויך היינט אין לשון הקודש: "עומד" איז דער פארקערטער פון זיצן, בעת וואס "ניצב" מיינט ער שטארקט זיך אויף זיין שטיין, ער שטייט מיט תקיפות. קומט אויס אז יעדער ניצב איז אן עומד, אבער נישט יעדער עומד איז א ניצב; ס'איז פאראן אן עומד אויף א פאסיוון אופן וואס איז נישט קיין ניצב. אויך ווייזט "ניצב" אויף א שטיין קעגן יענעם, קעגנאיבער, מיט אן התרסה. דערפאר ביי דער בחינה פונעם ריב שטייט "ניצב" - דער קדוש ברוך הוא ווי א בעל דין וואס קומט טענה'ן זיינע טענות, שטארקט זיך אויף זיין פלאץ און שטעלט זיך קעגן דעם נתבע. אבער ביי דער בחינה פונעם דין שטייט "עומד" - ווייל די וואס שטייען פארן דיין שטייען סתם, און דער דיין משפט'ט זיי ביידע בשווה, און דא איז נישט פאראן קיין שטיין מיט אן התרסה.
די זקנים און די שרים
יְהֹוָה בְּמִשְׁפָּט יָבוֹא עִם־זִקְנֵי עַמּוֹ וְשָׂרָיו וְאַתֶּם בִּעַרְתֶּם הַכֶּרֶם גְּזֵלַת הֶעָנִי בְּבָתֵּיכֶם׃ (יד) - דער אויבערשטער וועט קומען אין משפט מיט די זקנים פון זיין פאלק און זיינע שרים: און איר האט פארברענט דעם וויינגארטן, די גזילה פונעם ארעמאן איז אין אייערע הייזער.
דאס איז דער המשך פונעם פריערדיקן פסוק: מיט וועמען שטייט דער אויבערשטער צו משפט'ן? מיט די זקנים פון זיין פאלק און זיינע שרים. קעגן די זקנים, וואס זיי דארפן אנפירן דאס פאלק אין מצוות שבין אדם למקום, וועט ער זאגן: "ואתם ביערתם הכרם". כלל ישראל ווערט צוגעגליכן צו א כרם, ווי מיר וועלן זען ווייטער אין קאפיטל ה' אז זיי ווערן אנגערופן כרם ה', און די פירות פונעם כרם זענען די מצוות און מעשים טובים. איר, די זקנים, האט געדארפט זיין די וועכטער פונעם כרם און זען אז כלל ישראל זאל מקיים זיין מצוות ומעשים טובים, און ניט גענוג וואס איר האט נישט געהיט - נאר איר האט נאך פארדארבן און חרוב געמאכט דעם כרם.
און קעגן די שרים, וואס זיי דארפן איינארדענען דאס פאלק פון דער משפטישער און געזעצלעכער זייט, אין ענינים פון בין אדם לחברו, זאגט ער: "גזלת העני בבתיכם". איר זענט די געשטעלטע צו ראטעווען אן ארעמאן פון די הענט פונעם עושק, און ניט גענוג וואס איר האט אים נישט געראטעוועט - נאר איר אליין האט אים געדריקט און בארויבט. קומט אויס אז דער אויבערשטער קומט אין משפט מיט די זקנים וועגן דעם כרם, און מיט די שרים וועגן דער גזילה פונעם עני.
תדכאו ותטחנו - און פארוואס?
מַה־לָּכֶם תְּדַכְּאוּ עַמִּי וּפְנֵי עֲנִיִּים תִּטְחָנוּ נְאֻם־אֲדֹנָי יֱהֹוִה צְבָאוֹת׃ (טו) - וואָס איז מיט אייך אַז איר צעטרעט מיין פאָלק, און דאָס פּנים פון די אָרעמעלייט מאָלט איר אויס, זאָגט דער האַר, ה' צבאות.
דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן "תדכאו" מלשון דיכה (צעקלאַפּן, צעשטויסן) און "תטחנו" מלשון טחינה (מאָלן). ווען מען נעמט א גרויסע זאַך, צעשטויסט מען עס און מען מאַכט דערפון קליינע ברעקלעך, און ערשט דערנאָך קען מען עס מאָלן און מאַכן דערפון מעל, און דאָס זענען צוויי באַזונדערע כלים. ווער ס'נעמט א מדוכה, וואָס דאָס איז עלי ומכתש, וועט נישט אָנקומען צו מעל נאָר בלויז צו ברעקלעך; צו מעל קומט מען אָן מיט א מילשטיין (ריחיים). און פונעם צווייטן צד, קען א גרויסע זאַך בכלל נישט אַריינגיין צווישן די שטיינער פון די ריחיים - עס מוז זיין צעברעקלט און דאַן, ווי קערלעך פון ווייץ און גערשטן, און ערשט דאַן לייגט מען עס אַריין אינעם אינעווייניגסטן רינג און עס ווערט געמאָלן. דערפאַר, כדי צו מאָלן דאַרף מען קודם צעשטויסן (לדוך). און אַזוי געפינען מיר "ויכות אותו טחון היטב" - קודם א כתישה אויף קליינע שטיקלעך און דערנאָך טחינה. און אויך "וטחנו בריחיים או דכו במדוכה": אויב זיי האָבן געוואָלט מעל - האָבן זיי געמאָלן אין ריחיים; און אויב זיי האָבן נישט געוואָלט קיין מעל נאָר צו קאָכן, האָבן זיי צעשטויסן אין א מדוכה, ווי למשל אויף גרויפּן, און געקאָכט אין א פּרור, וואָס דאָס איז א כלי בישול.
און דער נמשל איז: לכתחילה, כדי צו באַקומען געלט און גאָלד און שוחד, זענען זיי צוגעגאַנגען צו די וואָס האָבן - צו די עשירים, און זיי האָבן זיי צעקלאַפּט און צעדריקט ("דכאו"), ווייל א גרויסע זאַך צעשטויסט מען כדי אַרויסצובאַקומען דערפון. אָבער נאָכדעם וואָס מען האָט אים צעדריקט איז ער געוואָרן אן עני, און א זאַך וואָס איז שוין צעשטויסן קען מען מער נישט צעשטויסן - און וואָס טוט מען כדי אַרויסצופּרעסן פון אים נאָך? מען מאָלט. דאָס איז "ופני עניים תטחנו": נאָכדעם וואָס דו האָסט אים פאַרוואַנדלט אין אן עני דורך דרוקן און ברעכן, מאָלסטו אים נאָך אויס ביז גאָר פיין, כדי אַרויסצונעמען פון אים די לעצטע ברעקלעך וואָס זענען נאָך פאַרבליבן אין אים.
יען כי גבהו בנות ציון
וַיֹּאמֶר יְהֹוָה יַעַן כִּי גָבְהוּ בְּנוֹת צִיּוֹן וַתֵּלַכְנָה נְטוּיוֹת גָּרוֹן וּמְשַׂקְּרוֹת עֵינָיִם הָלוֹךְ וְטָפֹף תֵּלַכְנָה וּבְרַגְלֵיהֶם תְּעַכַּסְנָה׃ (טז) - און ה' האָט געזאָגט: צוליב דעם וואָס די טעכטער פון ציון זענען גאות'דיק געוואָרן, און זיי גייען מיט אויסגעשטרעקטע העלזער און פאַרפירערישע בליקן פון די אויגן, זיי גייען מיט קליינע טריט און מאַכן א גערויש מיט זייערע פיס.
די לעצטע צוויי פסוקים זענען א שאלה און א תשובה. "מה לכם תדכאו עמי ופני עניים תטחנו" - פאַרוואָס? "יען כי גבהו בנות ציון". דער אויבערשטער פרעגט פאַרוואָס דריקט איר מיין פאָלק, און כביכול ענטפערט ער אַליין: צוליב אייערע פרויען. די פרויען זענען געווען גרויסהאַלטיק (בנות שחץ), און האָבן פארשווענדט גרויסע געלטער אויף תכשיטים און בשמים און אויף אַלערליי פאַרדאָרבענע זאַכן, און האָבן פאַרלאַנגט פון זייערע מענער זיי זאָלן באַפרידיקן זייערע תאוות. און כדי צו קענען שטיין אין די הויכע סטאַנדאַרטן, זענען די מענער געווען געצוואונגען צו גיין גנב'ענען, גזל'נען און נעמען שוחד. דערפאַר, גלייך נאָך דער שאלה "למה לא תשבעו כסף", רעכנט דער נביא אויס אַלע טייערע תכשיטים מיט וואָס זיי פלעגן אַרומגיין.
ווער עס ליינט די קומענדיקע פסוקים שטייט פאַרגאַפט: כביכול דער נביא שטייט אין אונדזער היינטיקער צייט און מוסר'ט כלל ישראל אויף זייערע פעלערן. און מען מיינט נישט אַז ער שטייט אין אלנבי אין תל אביב, ודי לחכימא ברמיזא.
רש"י טייטשט אַז די רייד זענען געזאָגט געוואָרן אויף די פרויען וואָס האָבן געוועלטיקט איבער'ן פאָלק: "כי גבהו" - זייערע פאות נכריות און געפלאָכטענע האָר זענען געווען הויך אויפגעשטעלט. "ומשקרות עיניים" - צוויי פירושים: א לשון פון סיקור, אַז זיי קוקן אויף יעדן אָרט כדי צו ציען אויפמערקזאַמקייט; אָדער מלשון סיקרא, אַז זיי פלעגן פאַרבן זייערע אויגן מיט פאַרבן כדי צו ציען בליקן, גראָבע קאָסמעטיק פון פאַרשידענע מינים, סיקרא און כחול. "הלוך וטפוף תלכנה" - רש"י ערקלערט אַז טפוף איז א לשון פון א זאַך וואָס שווימט איבער א צווייטן (צף על גבי חברו), אַז א הויכע פרוי פלעגט גיין לעבן א נידעריקער; זי האָט געוואָלט ציען אויפמערקזאַמקייט, האָט זי מיטגענומען א נידעריקע חבר'טע און איז געגאַנגען לעבן איר, און אַזוי האָט זי תיכף אויסגעזען הויך און ווי זי שווימט פון אויבן.
מען קען צולייגן נאָך א ביאור, כאָטש לויט'ן דקדוק פון לשון הקודש שטימט עס נישט ממש, אָבער מצד דער מציאות איז עס מעגלעך: "טפוף" מלשון תיפוף (טראַמפּלען). עס זענען דאָ אַ סך פרויען וואָס ווילן ציען אויפמערקזאַמקייט און גייען מיט שיך וואָס קלאַפּן און מען הערט עס פון ווייטנס, און די גאַנצע גאַס ווייסט אַז זי גייט. און פאַרוואָס איז דאָס נישט מדויק? ווייל תיפוף אין לשון הקודש איז מיט א תּי"ו, און דאָ שטייט "טפוף" מיט א טי"ת - נאָר טי"ת און תּי"ו קענען זיך באַטוישן.
און נאָך ערקלערט רש"י, אַז זיי פלעגן צובונדן פאות נכריות און געפלאָכטענע פרעמדע האָר, זיי איינוויקלען מיט זייערע אייגענע פלעכטן כדי זיי זאָלן אויסזען דיק און פול - זי האָט נישט געהאַט קיין סך האָר, האָט זי אַריינגעלייגט א פאה נכרית כדי די האָר זאָלן אויסזען געדיכט און רייך. און "וברגליהם תעכסנה" - ווען זיי פלעגן דורכגיין אין מאַרק לעבן די בחורי ישראל, פלעגט זי אים שטויסן מיט'ן פוס און אים אָנדייטן א רמז פון חיבת ניאופים, כביכול זי גיט אים א קליינעם קלאַפּ מיט'ן פוס כדי ער זאָל אָנקוקן אויף איר. און עס איז דאָ נאָך אן הסבר אין חז"ל, אַז זיי פלעגן אַריינלייגן א מין בושם אין זייערע שיך, און ווען זי פלעגט צוקומען צו אים, פלעגט זי שפריצן אויף אים דעם בושם מיט'ן פוס כדי אָנצוצינדן אין אים דעם יצר הרע; און דאָס איז "עכס" ווי אן עכס פון א שלאַנג - זאָגט רש"י דער ארס פון א שלאַנג, וואָס איז אַריינגעדרונגען אין אים ווי גיפט. און עס איז דאָ נאָך א פירוש אויף "טפוף" מלשון טף (קינדער), אַז זיי פלעגן אַרומגיין אויף דער גאַס ווי קליינע קינדער, אָדער אַז די עלטערע איז געגאַנגען לעבן דער יונגערער.
די שטראָף: ספחת אויפ'ן קודקוד
וְשִׂפַּח אֲדֹנָי קׇדְקֹד בְּנוֹת צִיּוֹן וַיהֹוָה פׇּתְהֵן יְעָרֶה׃ (יז) - און דער האַר וועט שלאָגן מיט ספחת דעם קאָפּ פון די טעכטער פון ציון, און ה' וועט זייער שאַנדע אויפדעקן.
פון דא הייבט זיך אן די באשרייבונג פונעם עונש פאר די יענע פרויען וואס האבן אנגעמאכט אזא שרעקליכן און ריזיגן שאדן: סיי מיט דעם וואס זיי האבן געפאדערט פון זייערע מענער און זיי געברענגט צו גזל'נען די ארימעלייט, און סיי מיט דעם וואס זיי האבן אנגעצינדן די פייער פון תאוה ביי די מענטשן. "ושפח" - זאגט דער מלבי"ם, לשון פון ספחת ממארת. און כאטש וואס ספחת איז מיט א סמ"ך און "ושפח" איז מיט א שי"ן, טוישן זיך דאך אויס שי"ן מיט סמ"ך, אזוי ווי "חרס" וואס קומט מיט א שי"ן און מיט א סמ"ך, און אזוי ווי "כעס" וואס שטייט אין איוב סיי מיט א שי"ן און סיי מיט א סמ"ך. און דאס איז א זאך וואס מאכט זיך זייער אפט: שי"ן אותיות אין דער תורה ווערן פארוואנדלט אין לשון חז"ל צו סמ"ך אותיות, כדי צו מאכן אן אונטערשייד צווישן א שי"ן און א סי"ן - אזוי ווי "תערש" וואס שטייט אין דער תורה אלעמאל מיט א שי"ן, און ביי חז"ל אלעמאל מיט א סמ"ך.
טא אויב אזוי, "ושפח ה' קדקוד בנות ציון" - דער אויבערשטער וועט זיי מאכן א ספחת ממארת וואס וועט גורם זיין אז די שער פון זייער קאפ זאל ווערן קאהל. קעגן דעם וואס זיי זענען געגאנגען מיט פראכטפולע און לאנגע האר וואס ברענגען צו תאוה, וועט דער זעלבער פלאץ באדעקט ווערן מיט צרעת און ספחת. און "פתהן יערה" - ערקלערט דער מלבי"ם, דער זעלבער פלאץ וואס איז געווען באדעקט מיט שערות וועט יעצט באדעקט ווערן מיט צרעת.
און עס זענען דא אנדערע פירושים. רש"י ברענגט אז חז"ל האבן געדארשנט "ושפח" לשון פון שפחה - אז זיי וועלן ווערן גערודפ'טע דינסטן; און טייל האבן געדארשנט אז עס וועלן זיך מערן אין זיי גאנצע משפחות מיט לייז, "שפח" מלשון משפחה, אדער אז עס וועלן זיך אנקלעבן צו זיי א סך לייז - און גיט אכט אז דאס איז אויפן קאפ, קעגן דער עבירה וואס איז געווען אויפן קאפ מיט יענע האר וואס רש"י דערמאנט.
"פתהן יערה" - טייטשט רש"י כליהן יערה, ער וועט אויסליידיגן זייערע כלים, "פת" איז א לשון פון א כלי, ווי "פתיא אוכמא". און פארוואס? ווייל זיי פלעגן זאגן "ימהר יחישה מעשהו" - איך זארג זיך נישט פונעם חורבן, עס וועט קומען דער יעניגער גויישער שר, יענער פרעמדער סאלדאט, און ער וועט זען ווי שיין איך בין און ווי געשמינקט איך בין, און ער וועט מיר נעמען פאר א ווייב, און איך וועל נישט שטארבן פאר הונגער און נישט באקומען קיין שטראפן. און ווען עס זענען געקומען די פורעניות'ן, האבן טאקע די שרים פון נבוכדנצר זיי גענומען פאר ווייבער צוליב זייער שיינקייט - זייער פלאן האט געלונגען. האט דער הקדוש ברוך הוא אנגעוואונקען און עס האט פון זיי געפלאסן דם נדה ווי בלוט וואס מען גיסט אויס פון איין כלי צום צווייטן, און אזוי ווי זיי זענען באשטראפט געווארן מיט דם נדה זענען זיי פאראומווערדיגט געווארן פאר זיי און זיי האבן זיי אראפגעווארפן צו דער ערד פון זייערע וואגאנען, און דער תרגום זאגט "וית יקרהון יעדה", אז ער וועט צונעמען פון זיי די שיינקייט און דעם כבוד. און דאס איז "פתהן יערה", א לשון פון אויסגיסן פון כלי צו כלי, און אויך א לשון פון אנטבלעקן. דאס הייסט: איר האט געטראכט זיך צו ראטעווען פון דער גזירה, אבער פארקערט, אלע יענע זאכן מיט וואס איר האט זיך בארימט, די דרויסנדיגע שיינקייט, וועט ווערן אן עקל אין די אויגן פונעם גויישן שר, און נישט נאר וואס ער וועט זיי נישט וועלן, נאר ער וועט זיי נאך פאראומעקלען.
דאס אראפנעמען די צירונגען
בַּיּוֹם הַהוּא יָסִיר אֲדֹנָי אֵת תִּפְאֶרֶת הָעֲכָסִים וְהַשְּׁבִיסִים וְהַשַּׂהֲרֹנִים׃ (יח) - אין יענעם טאג וועט דער אויבערשטער אראפנעמען די שיינקייט פון די קייטעלעך, די האר-באדעקונגען און די האלבע-לבנה צירונגען.
זאגט רש"י: ווען דער הקדוש ברוך הוא וועט צוריקברענגען כלל ישראל צו זיך, וועט ער אראפנעמען פון זיי די שיינקייט פון די עכסים, אז זיי זאלן שוין מער נישט אנבינדן זייער בארימעריי מיט דער שיינקייט פון פרויען צירונגען און מיט ווערטער פון נבלה. "העכסים" זענען די שיך מיט וואס זיי פלעגן שאקלען און קלאפן מיט די פיס, ווי "וברגליהן תעכסנה". "השביסים" - א שביס וואס מען לייגט אויפן קאפ פאר שיינקייט. "והסהרונים" - תרגום יונתן טייטשט "סבכייא", געוויסע סארטן נעצן און הויבן.
און דער רד"ק ערקלערט אז די עכסים זענען געווען ווי א מין גלעקלעך אויף די פיס, אז ווען זיי זענען געגאנגען אין זייערע שיך האט עס געקלאפט און געקלינגען און געצויגן אויפמערקזאמקייט. להבדיל אלף אלפי הבדלות, אזוי ווי עס זענען פאראן גלעקלעך אויף א ספר תורה - און ווען מען נעמט ארויס דעם ספר תורה ווייסן אלע באלד און שטעלן זיך אויף; אזוי פלעגן זיי לייגן גלעקלעך אויף זייערע פיס, אז ווען זי גייט אין גאס קוקן גלייך אלע און באמערקן. "השביסים" לויטן רד"ק איז אזוי ווי שבצים, מלשון משבצת און "כתונת תשבץ", א קלייד געמאכט אין דער פארעם פון א געפלאכטענעם קלייד. "סהרונים" - א צירונג וואס איז געמאכט ווי א האלבער לבנה, אין דער געשטאלט פון א סהר. און אלע צירונגען מיט וואס זיי פלעגן זיך בארימען, שטאלצירן און פארפירן - וועט דער אויבערשטער אראפנעמען פון זיי.
הַנְּטִפוֹת וְהַשֵּׁירוֹת וְהָרְעָלוֹת׃ (יט) - די העלדז-קייטלעך, די ארמבענדער און די שלייערס.
"הנטיפות" - זאגט דער תרגום "עונקייא", מלשון "וענקים לגרגרותיך", א קייטל אויפן האלדז, און מען רופט עס נטיפות ווייל עס טריפט און פאלט אראפ אויפן קערפער. און אגב, פארוואס הייסט אן ענק א "ענק"? זאגט רש"י לויט דער גמרא: מפני שמעניקים חמה בקומתן. א קליינער מענטש וואס שטייט און קוקט אויף אים פון אונטן ארויף, ווען די זון איז הינטער אים, זעט זיך אויס דער גלגל החמה ווי עס לייכט ארום זיין האלדז ווי אן ענק, ווי א קייטל ארום דעם האלדז.
"והשירות" - א שיר איז א צמיד, ווי אין דער משנה "בהמה יוצאת בשיר". און פארוואס הייסט עס א שיר? ווייל עס גייט און דרייט זיך כסדר צוריק, אזוי ווי געזאנגען וואו א מענטש זאגט עטליכע ווערטער און קערט זיך צוריק צום פזמון, אדער קערט זיך אלעמאל צוריק צום זעלבן גראם. אבער שיר אין זיין שורש איז א רינג, און די שירות זענען די ארמבענדער וואס זיי פלעגן לייגן אויף זייערע הענט.
"והרעלות" - א שלייער, אזוי ווי וואס מען רופט היינט א רעלה, א בורקע, א שלייער וואס פארדעקט דאס פנים אויסער די אויגן. און לכאורה איז דאך שווער: דאס איז דאך א מלבוש פון צניעות, טא פארוואס רעכנט עס דער נביא אויס צווישן די בגדים וואס האבן אין זיך א קלקול? נאר זאגט רש"י: והרעלות - שלייערס מיט וואס זיי וויקלען איין זייער גאנץ פנים אויסער די אויגן, כדי א מענטש זאל גלוסטן צו זעטיגן זיינע אויגן מיט די דאזיגע מראות. אויך דאס האבן זיי געטאן כדי צו ציען אויפמערקזאמקייט, אז א מענטש זאל גלוסטן צו זען די שיינקייט פון זייער פנים.
הַפְּאֵרִים וְהַצְּעָדוֹת וְהַקִּשֻּׁרִים וּבָתֵּי הַנֶּפֶשׁ וְהַלְּחָשִׁים׃ (כ) - די הויפּט-צירונגען, די פֿוס-קייטעלעך, די האָר-בענדער, די תכשיטים קעגן האַרצן, און די אויער-רינגען.
"הפארים" - תרגום יונתן טײַטשט "כליליא" (קרוינען), מלשון "פארי המגבעות", אַ מין קישוט וואָס זיי פֿלעגן לייגן אויפֿן קאָפּ. "והצעדות" - אַן אצעדה, אַ מין ביריות, אַ קישוט וואָס זיי פֿלעגן טראָגן אויף די שוקיים. "והקישורים" - כעין בענדער און גומעס וואָס מיידלעך בינדן מיט זיי די צעפּ און די האָר, און זיי פֿלעגן דאָס מאַכן פֿון גאָלד. "ובתי הנפש" - תכשיטים וואָס זענען געווען אַקעגן דעם האַרצן. "והלחשים" - נזמים וואָס מען האָט געלייגט אינעם אויער, כעין אוירינגלעך, און זיי הייסן לחשים מלשון לחישה (שעפּטשען), ווײַל אַ מענטש שעפּטשעט אינעם אויער פֿון זײַן חבֿר, און זיי ווערן גערופֿן נאָכן אָרט וווּ מען שעפּטשעט.
הַטַּבָּעוֹת וְנִזְמֵי הָאָף׃ (כא) - די פֿינגער-רינגלעך און די נאָז-רינגען.
טבעות כפשוטן, און נזמי האף כפשוטם.
הַמַּחֲלָצוֹת וְהַמַּעֲטָפוֹת וְהַמִּטְפָּחוֹת וְהָחֲרִיטִים׃ (כב) - די פֿײַנע קליידער, די מאַנטלען, די טיכלעך, און די בייטלעך.
"המחלצות" - "כיתוניא" אינעם תרגום, דאָס העמד אָדער חלוק, דוקא אַ בגד וואָס דער גוף איז אָנגעטאָן דערין, און עס הייסט מחלצות ווײַל ווען אַ מענטש טוט עס אויס, ציט ער עס אַראָפּ (חולצו) פֿונעם גוף. "המעטפות" - רש"י טײַטשט די בעט-געוואַנט, די לײַלעכער; "והמטפחות" - טישטעכער. און דער רד"ק טײַטשט אַז די מעטפות זענען אַ בגד וואָס מען פֿלעגט זיך פֿאַרהילן דערין, און די מטפחות זענען אַ מין שאַל.
"והחריטים" - לויט רש"י און דעם תרגום "מחכיה" און "חומז", איז דאָס אַ מחוך (קאָרסעט), אַ ספּעציעלער כלי וואָס זיי פֿלעגן לייגן קעגן דעם בית הרחם; און מחוך קומט אויך מלשון חיוך, אַ לשון פֿון זימה, געלעכטער און עריות. און דער רד"ק טײַטשט חריטים אַזוי ווי מען נוצט הײַנט דעם אויסדרוק חריט - אַ בייטל, כעין אַ קליינע טאַשקע אָדער אַ באַפּוצטער בייטל וואָס זיי פֿלעגן טראָגן. און דער רד"ק זאָגט אַז אַ בייטל הייסט אויף אַראַביש "חרתה", און מען דאַרף זיך נישט וואונדערן וואָס די חי"ת און די כ"ף טוישן זיך אין אַ סך ערטער, און חריטים איז ווי כריטים. און אַזוי ברענגט דער רד"ק אויפֿן פּסוק "טבוח טבח והכן", אַז אויך הײַנט אין דער אַראַבישער שפּראַך הייסט דער וואָס איז ממונה אויפֿן קאָכן אַ "טבח". און די שמישע שפּראַכן, ווי באַקאַנט, זענען נאָענט איינע צו דער אַנדערער - עבֿרית, אַראַביש און אַרמיש - און אַ סך ווערטער קען מען לערנען פֿון איין שפּראַך אויף דער צווייטער.
וְהַגִּלְיֹנִים וְהַסְּדִינִים וְהַצְּנִיפוֹת וְהָרְדִידִים׃ (כג) - די שפּיגלען, די לײַוונטע טיכער, די קאָפּ-באַדעקונגען, און די שלייערן.
"הגיליונים" - רש"י טײַטשט שפּיגלען, און אַזוי טײַטשט דער תרגום "מחזיתא", און זיי ווערן גערופֿן גליונים ווײַל זיי אַנטפּלעקן (זענען מגלה) די צורת הפנים. און רש"י ברענגט נאָך אַ ביאור, אַז מעגלעך פֿלעגן זייערע שפּיגלען זיך פֿאַרקײַקלען און צונויפֿראָלן - ווי אַ טאַפּעט אין דער פֿאָרעם פֿון אַ שפּיגל וואָס ראָלט זיך צונויף - און דערפֿאַר הייסן זיי גליונים. "והסדינים" - לײַוונטע טיכער פֿון פֿלאַקס וואָס זיי פֿלעגן זיך אײַנהילן אין זיי. "והצניפות" - כעין אַ מצנפת פֿון שטאָף, מלשון "יצנוף". "והרדידים" - אַ מין שפּילקעס מיט וואָס מען פֿלעגט פֿאַרהעפֿטן און פֿאַרבינדן דאָס קלייד. און דער רד"ק זאָגט אַז די גאַנצע קללה, אַלץ וואָס ישעיהו רעכנט דאָ אויס ביז צום סוף פֿון דער פּרשה, איז געווען אין די טעג פֿון אחז. און איצט באַשרײַבט ער וואָס עס וועט זײַן דער עונש.
תחת בושם - מק
וְהָיָה תַחַת בֹּשֶׂם מַק יִהְיֶה וְתַחַת חֲגוֹרָה נִקְפָּה וְתַחַת מַעֲשֶׂה מִקְשֶׁה קׇרְחָה וְתַחַת פְּתִיגִיל מַחֲגֹרֶת שָׂק כִּי־תַחַת יֹפִי׃ (כד) - און עס וועט זײַן, אַנשטאָט בשמים וועט זײַן פֿוילקייט, און אַנשטאָט אַ גאַרטל אַ שטריק, און אַנשטאָט געפֿלאָכטענע האָר אַ קאַלקייט, און אַנשטאָט אַ פֿײַן קלייד אַן אָנגעגאַרטלטער זאַק, ווײַל אַ בראַנד וועט קומען אַנשטאָט שיינקייט.
"תחת בושם מק יהיה" - אין יענעם אָרט וווּ זיי פֿלעגן זיך באַשמירן מיט בשמים און לייגן גוטע ריחות אויפֿן גוף כדי צו פֿאַרפֿירן, וועט דער פֿלייש צעפֿוילט ווערן (יימק הבשר) ביז מען וועט דאָרט מער נישט קענען לייגן קיין שום בשמים; עס וועט זיך דאָרט אָנפֿאַנגען אַ ריקבון.
"ותחת חגורה נקפה" - און דער לשון פונעם מלבי"ם איז געוואלדיג: דער ארט וואו מען פלעגט "חוגרים שם בגדיהם בדוחק" (אנגארטלען דארט די קליידער מיט א דוחק און ענגשאפט). שוין דעמאלט רעדט ער וועגן די וואס גייען מיט ענגע, צוגעפאסטע קליידער. דער זעלבער ארט וואו זיי פלעגן זיך אנגארטלען אזוי ענג, וועט ווערן צעשלאגן און צעקלאפט (נקוף וכתות) ביז זיי וועלן מער דארט נישט קענען אנגארטלען. פון גרויס וואונדן און שמערצן וועט נישט מעגליך זיין אנצוציען די בגדים אזוי ווי זיי האבן פריער געטאן.
"ותחת מעשה מקשה קרחה" - און נאך אן אינטערעסאנטע זאך וואס זיי פלעגן שוין אין יענע צייטן טאן: זיי פלעגן מאכן הארט די האר כדי עס זאל שטיין געדרייט ווי קרויזן (תלתלים), אזוי ווי היינט לייגט מען ספרעי און דזשעל און דאס גלייכן. און אנשטאט יענעם ארט וואו מען האט געהארטעוועט די האר, וועט ווערן א קארכקייט, אינגאנצן אן קיין האר.
"ותחת פתיגיל מחגורת שק" - זאגט דער מלבי"ם: "פתיגיל אין לו רע", דאס הייסט מיר געפינען נישט קיין ענליכע ווארט אין גאנצן תנ"ך. מיר קענען דאס ווארט פון תיקון הטל און תיקון הגשם, אבער אויסער דעם האט עס נישט קיין פארגלייך אין מקרא. און דער מלבי"ם טייטשט אז דאס איז א צוזאמענגעשטעלטע ווארט: "פתיא" איז א כלי, און "גיל" איז שמחה - א מלבוש וואס מען פלעגט אנצוטאן אין א טאג פון שמחה, אין א יום גיל. און אנשטאט יענעם מלבוש פון שמחה וועט זיין א מחגורת שק, אן אנגארטלונג פון זאק, וואס דאס איז א לבוש פון אבלות און צער. און "פתיא" מיינט א כלי אויף ארמית, אזוי ווי "פתיא אוכמא", און אויך בגדים ווערן אנגערופן כלים.
און רש"י טייטשט אז "פתיגיל" זענען צוויי ווערטער: א כלי וואס ברענגט צו שמחה (גילה), און ער מיינט דערמיט דעם בית הרחם, און אנשטאט יענעם ארט וועט זיין א מחגורת שק. "כי תחת יופי" - דער מלבי"ם ערקלערט, און אזוי שטייט שוין אין חז"ל, אז "כי" דא איז א ווארט פאר זיך פון לשון מכווה און ברענוואונד (כוויה): א ברענוואונד וועט זיי זיין אנשטאט שיינקייט, און יעדער ארט וואס איז געווען שיין ביי איר וועט פארוואנדלט ווערן אין א פלאץ פון ברענוואונדן. און רש"י טייטשט אז "כי" גיט א טעם (נתינת טעם): ווייל אזוי פאסט זיך פאר זיי אנשטאט דער שיינקייט מיט וואס זיי פלעגן זיך פריער בארימען.
מתיך בחרב ייפולו
מְתַיִךְ בַּחֶרֶב יִפֹּלוּ וּגְבוּרָתֵךְ בַּמִּלְחָמָה׃ (כה) - דיינע מענטשן וועלן דורכן שווערד פאלן, און דיין גבורה אין דער מלחמה.
"מתיך" איז נישט מלשון מתים (טויטע), ווייל עס איז פונקטירט מיט א שווא, בעת מלשון מתים וואלט עס געווען פונקטירט מיט א צירה. נאר "מתיך" מיינט דיינע מענטשן, אזוי ווי "מתי מעט" וואס מיינט ווייניג מענטשן, און ווי "את כל עיר מתים החרמנו" - א שטאט פון מענטשן. אויב אזוי, דיינע שוואכע מענטשן וועלן פאלן דורכן שווערד אין זייער שטאט און אין זייער הויז, און ווידער "וגבורתך במלחמה" - די וואס דארפן צו זיין די גיבורים און ארויסגיין מלחמה האלטן, זיי וועלן פאלן אויפן שלאכטפעלד, וואס זיי זענען ארויסגעגאנגען פירן קריג און דארט וועלן זיי פאלן.
און גיט אכט אויפן דיוק פונעם מלבי"ם: עס שטייט נישט געשריבן "וגיבוריך במלחמה" נאר "וגבורתך במלחמה". ווען א גיבור פאלט אין א מלחמה, דער עצם פאקט אז ער האט געקעמפט און געטאן א מעשה גבורה גיט אים א טיטל פון כבוד - ער איז טאקע געפאלן, אבער ער איז געפאלן ווי א גיבור. דא איז פונקט פארקערט: די מלחמה וועט אויפדעקן ווי שוואך זיי זענען געווען. זייער גאנצע גבורה וועט צעגיין און אוועקפאלן אין דער מלחמה, און מען וועט זאגן: דאס זענען די גיבורים וואס מיר האבן געהאלטן אז זיי זענען העלדן? דאס זענען די פעסטונגען אויף וועלכע מיר האבן זיך פארלאזט? זיי זענען גארנישט ווערט. קומט אויס אז עס זענען נישט בלויז געפאלן אין דער מלחמה די גיבורים, נאר אויך דער גאנצער טיטל "גבורה" וואס איז געווען צוגעשריבן צו זיי. אין טאג פונעם קאמף וועט זיך ארויסשטעלן אז דיין גאנצע גבורה איז געווען פון פאפיר, און דו פארמאגסט גארנישט קיין גבורה.
ואנו ואבלו פתחיה
וְאָנוּ וְאָבְלוּ פְּתָחֶיהָ וְנִקָּתָה לָאָרֶץ תֵּשֵׁב׃ (כו) - און קלאגן און טרויערן וועלן אירע טויערן, און אויסגעליידיגט צו דער ערד וועט זי זיצן.
"ואנו ואבלו פתחיה" - די טויערן פון דער שטאט ציון וועלן זיין אין אבלות. "ונקתה" - פון אלע מעלות און מעלות-יתרות און די באזונדערע זאכן וואס זי האט געהאט, וועט זי ווערן ריין און אויסגעליידיגט. מיר האבן געזען אז דער נביא ברענגט א רייע פון קללות, איין ירידה נאך דער אנדערער, ביז אפילו א שטייער איז נישטא פון וועמען צו מאנען, ווייל אלעס איז איבערגעגעבן פאר די בעלי חובות און זיי פארמאגן גארנישט קיין אייגן געלט. ביז עס קומט צו א מצב פון "ונקתה" - א גאנצער און פאלקאמער אויסליידיגונג.
און דער מלבי"ם לייגט דא צו אן אינטערעסאנטן ביאור: דער מנהג ביי די אלטע פעלקער איז געווען נישט צו טרויערן אויף א גיבור וואס פאלט אין דער מלחמה, כדי נישט צו פארשוואכן דאס הארץ פונעם פאלק. און פארקערט, דעם טאג פון זיין טויט פלעגן זיי קובע זיין אלס א טאג פון משתה ושמחה, צו ווייזן אז ער האט זיך געקויפט אן אייביגן נאמען (שם עולם) און דאס איז זיין גליק, און מען פלעגט שטראפן די קרובים פונעם גיבור און זיין אלמנה אויב זיי האבן געטרויערט אויף אים. די זאך איז אונז א ביסל באקאנט פון אונזערע קוזינען: ווען איינער שטארבט ביי זיי אין מלחמה, בארימט מען און מען לויבט אים, מען מאכט א שמחה מיט א סעודה און מען טיילט צוקערקעס. און ווען זיי זעען אונזערע סאלדאטן גיין צו א לוויה און וויינען, לאכן זיי און שפאטן: זיי זענען דאך ווי פרויען, וואס וויינען ביי א לוויה. ביי זיי טוט מען פונקט פארקערט, א שמחה, און מען זאגט אז ער איז געשטארבן מיט גבורה. און באמת, אויף וואס איז ער געשטארבן? ווי א פחדן איז ער געשטארבן - ער איז געגאנגען זיך אויפרייסן אינמיטן א רעסטאראן. איז דען דאס גבורה? ער האט איינגענומען פילן צו פארנעפלען דעם מח און דערנאך איז ער געגאנגען זיך אויפרייסן. עס איז נישט דא אין דעם קיין שום גבורה. און דאך, ביי זיי, אויב מען וויינט אויף א גיבור וואס איז געשטארבן, איז עס כאילו מען זאגט אז זיין טויט איז געווען אומזיסט; דערפאר אדרבה, מאכט מען א שמחה, און מען זאגט אז זיין טויט איז א מעלה פאר אים.
און אויף דעם זאגט דער נביא: עס וועט קומען א מצב אז אלע גיבורים וועלן שטארבן, און זייערע אלמנות "וְאָנוּ וְאָבְלוּ פְּתָחֶיהָ" - די טירן פון יענער אלמנה, די פרוי פונעם גיבור. און לכאורה קומט איר דאך א שטראף, ווארום די מלכות פלעגט באשטראפן די פרוי וואס טרויערט אויפן טויט פון איר מאן דער גיבור, כאילו זי וויל זאגן אז דער מלך האט אים געשיקט צום טויט און זיין טויט איז נישט געווען כדאי. עס איז געווען אסור צו קלאגן און אסור צו עפענען א סוכת אבלים; אדרבה, מען האט געדארפט זיך פרייען מיט זיין טויט, כביכול ער האט זוכה געווען מוסר נפש צו זיין אויפן מזבח פונעם מלך. און דאך זאגט דער נביא "וְנִקָּתָה" - זי וועט נישט באשטראפט ווערן דערפאר. און פארוואס? ווייל איר אבלות וועט פאר קיינעם נישט באקאנט ווערן, און קיינעמס הארץ וועט נישט צעגיין פון איר טרויער, ווייל עס וועט שוין נישט זיין קיין מענטש וואס זאל קומען זיך באטייליגן אין איר אבלות, נאר זי וועט קלאגן גאר אליין. אלע גיבורים וועלן שטארבן און אלע קעמפער וועלן צובראכן ווערן, ביז קיינער וועט שוין מער נישט מקפיד זיין טאמער איר אבלות וועט צעשמעלצן דאס הארץ פונעם פאלק - ווייל עס איז מער נישטא וועמענס הארץ צו צעשמעלצן. א קריזיס אזוי שרעקליך, אז עס זענען מער נישטא קיין גיבורים, נישטא קיין שטארקע און נישטא ווער עס זאל גיין אין קאמף. און דאס איז א ירידה נאך א ירידה ביז דער אונטערשטער דיוטא.
צום סך הכל:
דער קאפיטל שילדערט א גאנצן צוזאמענברוך: אן הנהגה וואס קיינער גלוסט נישט דערצו, ביז עס איז גענוג א "שמלה" כדי צו ווערן א קצין; מנהיגים וואס מען פרעגט זיי און זיי ענטפערן "לֹא אֶהְיֶה חֹבֵשׁ", ווייל זיי האבן נישט וואס צו געבן און האבן נישט אויף וואס מוותר צו זיין; א פאלשקייט און צביעות וואס נארט ניט דעם הקדוש ברוך הוא און ניט די באשעפענישן, ווארום "הַכָּרַת פְּנֵיהֶם עָנְתָה בָּם". און בתוך הדברים האט אונז דער מלבי"ם געלערנט א גרויסן יסוד: גערעכטיקייט איז גוט מצד זיך אליין, און איר פרוכט איז דער עצם מציאות פונעם צדק אויף דער וועלט; און רשעות איז שלעכט מצד זיך אליין, און זיין שטראף איז נישט ווי א קנס פון א פאליציאנט, נאר "גְּמוּל יָדָיו יֵעָשֶׂה לּוֹ" - דער מענטש מאכט אליין שאדן פאר זיך, און דאס איז דער גרעסטער "אוֹי" פון אלעמען. פון דא גייט דער נביא ווייטער צום שורש פונעם גזל: די תאוות פון די פרויען און זייערע תכשיטים, וואס האבן געפירט די שרים צו דרוקן די רייכע און צעמאלן די ארימע, און דערפאר וועט קומען דער עונש מידה כנגד מידה - ספחת אנשטאט פאות, פארפוילונג אנשטאט בשמים, קארכקייט אנשטאט שיינע האר, און שק אנשטאט בגדי יום טוב. און צום סוף, דער פאל פון די גיבורים און זייער גבורה אינאיינעם, ביז "וְנִקְּתָה לָאָרֶץ תֵּשֵׁב" - א ירידה נאך א ירידה ביז דער אונטערשטער דיוטא.