איכה היתה לזונה קריה נאמנה, מלאתי משפט, צדק ילין בה, ועתה מרצחים. ביז יעצט האט ער גערעדט וועגן יהודה. פון דא הייבט ער אן צו רעדן, איבערצוגעבן א נבואה אויף ירושלים, ביז פסוק כ"ז. איכה היתה לזונה קריה נאמנה, מלאתי משפט, צדק ילין בה. קודם כל לאמיר זען וואס רש"י זאגט. רש"י זאגט: צדק ילין בה, דער תמיד של שחר פלעגט מכפר זיין אויף די עבירות פון דער נאכט. א מענטש וואס איז געגאנגען שלאָפן אין ירושלים, פלעגט שלאָפן ווי א צדיק. ער האט געהאט דעם קרבן תמיד וואס איז מכפר אויף די עבירות פון דער נאכט. וועלכער? דער תמיד של שחר. דער תמיד של בין הערביים פלעגט מכפר זיין אויף די עבירות פון טאג. איז ווען א מענטש איז געגאנגען שלאָפן, איז ער געגאנגען שלאָפן ווי א צדיק - צדק ילין בה. נאך א זאך, צדק ילין בה: מען פלעגט מלין זיין בדיני נפשות; ווייל אויב מען האט אים נישט געפונען קיין זכות אויפן ערשטן טאג, האט מען נישט געפסקנט זיין דין. עס איז דא א הלכה, אז ווען מען משפט א מענטש למיתה, איידער מען פסקנט אים צום טויט, איז דער דין אז מען דארף זוכן פאר אים א זכות. און אויב מען האט אים נישט געפונען קיין זכות, פסקנט מען נישט דעם דין יענעם טאג, נאר מען ווארט נאך א טאג. מען לאזט דעם דין איבערנעכטיגן נאך א טאג. פאר וואס? אפשר וועט מען געפינען עמיצן וואס וועט אים דן זיין לכף זכות, וואס וועט זאגן אויף אים א זכות. עס ווערט געברענגט אז ווען מען האט ארויסגעפירט יענעם מאן להורג, שטייט דארט אז מען איז געגאנגען און אויסגערופן אז ווער עס האט א זכות, זאל קומען און מלמד זכות זיין אויף אים איידער מען פירט אים ארויס צו טויט. פרעגט די גמרא: וואס פלוצים? מיר האבן דאך א כלל אז מען איז נישט מלמד זכות אויף א מסית ומדיח, און מען זאגט דאך אז יענער מאן האט געכישופט און מסית ומדיח געווען! ענטפערט די גמרא: משום המלכות, כדי די מלכות זאל נישט זאגן אז מען האט אים אומגעברענגט אן א משפט, האט מען געזוכט פאר אים א לימוד זכות. זעט מען דאך, אז ווען זיי זענען געווען צדיקים, האבן זיי נישט געמשפט דיני נפשות אויפן פלאץ, נאר צדק ילין בה. אויב מען האט געוואלט טאן אן אמת'ן צדק, האט מען נישט תיכף אפגעפסקנט א טויט-אורטייל, נאר געזאגט: לאמיר עס איבערלאזן נאך א נאכט, לאמיר ווארטן, אפשר וועט מען אים געפינען א זכות - צדק ילין בה. ועתה, אבער קוק וואס עס טוט זיך יעצט - מרצחים. יעצט זענען זיי געווארן רוצחים, דאס הייסט זיי האבן געהרגעט איינער דעם צווייטן. עס ווערט געברענגט אין דער פסיקתא, רבי מנחם ברבי הושעיא זאגט: תפ"א בתי כנסיות זענען געווען אין ירושלים, כמנין 'מלאתי' - בגימטריא איז דאס תפ"א, 481 בתי כנסיות. ווער עס ווייסט וואס ירושלים איז, איז דאס געוואלדיג. ירושלים רעדט זיך פון א שטח פון ארום פיר קילאמעטער, א גאר קליין פלאץ איז געווען ירושלים, און דארט זענען געווען 481 בתי כנסיות! אפשר איז דאס א סימן אז דארט זענען געווען תימנ'ער... 481 שולן אויף אזא קליין פלאץ, כמנין מלאתי. ועתה מרצחים - זאגט ער: קוק וואס זיי האבן יעצט געטאן; דער זעלבער פלאץ וואו עס זענען געווען אזוי פיל שולן, אזוי פיל צדיקים, זענען זיי יעצט מרצחים, זיי האבן געהרגעט אוריה, זיי האבן געהרגעט זכריה.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא רעדט דער נביא בלשון מליצה, ווי א מענטש וואס האט באזוכט אין ירושלים אין דער פארגאנגענהייט, און יעצט קומט ער נאכאמאל באזוכן, און ער שטייט פארטומלט און דערשטוינט: דאס איז נישט די שטאט וואס איך האב געקענט! ווי אזוי האט זי דעמאלט אויסגעזען, און ווי אזוי זע איך איר פלוצים יעצט! דעמאלט ווען איך האב איר געזען, איז זי געווען א קריה נאמנה, מלאתי משפט, צדק ילין בה. ער זאגט, דאס איז געווען א פלאץ וואו עס איז געווען די העכסטע מאס פון צדק, אמונה און משפט. און יעצט ווען איך קער זיך אום אהין, זע איך פלוצים אז דאס גאנצע פלאץ האט זיך איבערגעדרייט צום שלעכטן, איך זע אז 'ועתה מרצחים'. ווי אזוי איז אזא ענדערונג געשען אזוי פלוצלונג? און וואס איז אים בעצם שווער? עס מאכט זיך אמאל אז א מענטש איז געווען א צדיק און נאכדעם האט ער מרשיע געווען. אבער דער כלל איז אז דער יצר הרע פארפירט נישט דעם מענטש מיט איינמאל, נאר ער זאגט אים כסדר: היינט טו אזוי, און מארגן טו אזוי, ביז ער זאגט אים גיי דין עבודה זרה. אבער דא וואונדערט ער זיך זייער: ווי קען זיין אז די ענדערונג איז געשען אין איין מאמענט? ווייל ער זאגט 'צדק ילין בה'. וואס מיינט צדק ילין בה? דאס מיינט, נאך היינט ביי דער נאכט איז דא געווען צדק; ילין בה - אין דער לעצטער נאכט איז נאך דא געווען צדק. ווי אזוי קען זיין אז 'ועתה', אזוי שנעל, מרצחים? דאס איז דאך קעגן דער נאטור, קעגן דעם שכל. אויב עס איז דא א ירידה, איז דאס א לאנגזאמע ירידה. ווי קען זיין אז דא איז די ירידה געווען אויף אזא פלוצלונגדיקן אופן, ווי אזוי איז די ענדערונג געווארן מיט איינמאל?
יעצט זאגט ער: ווי אזוי 'איכה היתה לזונה קריה נאמנה'? ערקלערט דער מלבי"ם: די גאנצקייט פונעם מענטש איז תלוי אין צוויי זאכן: א', בין אדם למקום; ב', בין אדם לחברו. איינס אן דעם צווייטן קען נישט זיין. 'לוחות מצומדות' - וואס מיינט מצומדות? דאס הייסט עס מוז זיין סיי בין אדם למקום, דאס איז דער ערשטער לוח, און סיי בין אדם לחברו, דאס איז דער צווייטער לוח. עס שטייט אז ווען משה רבינו איז ארויף אין הימל און ער איז געקומען אראפברענגען די לוחות, האט ער געזען דאס קאלב און געוואלט זיי צעברעכן. זאגט דער מדרש: די זקנים זענען געקומען און אנגעכאפט פון איין זייט, און משה פון דער צווייטער זייט, ביז משה'ס האנט האט געגוברט און ער האט זיי ארויסגעריסן פון זייערע הענט און זיי צעבראכן אונטערן בארג. פרעגט מען: וואס איז דא פארגעקומען? איז דאס געווען עפעס א כוחות-געראנגל? משה איז שטארקער, ער האט געצויגן, זיי נישט... וואס איז בעצם געווען דער וויכוח דא? זאגט מען, אז משה רבינו האט געזאגט: א פאלק וואס דינט עבודה זרה, ווי אזוי קען איך זיי געבן די לוחות? ווי קען איך זיי געבן די תורה? זענען די זקנים געקומען און אנגעכאפט פון דער צווייטער זייט. וואס שטייט אויף דער צווייטער זייט פון די לוחות? בין אדם לחברו! זאגן זיי אים: דו ביסט גערעכט, אנוכי, לא יהיה לך, אלע זאכן אויף יענער זייט לוח דארף מען צעברעכן. אבער עס זענען דאך 'לוחות' - לוחות זענען צוויי. צוויי מיינט, לאז אונז איבער איינעם! כבד את אביך ואת אמך, ענינים פון בין אדם לחברו, לא תרצח, לא תנאף, דאס זענען זאכן וואס א מענטש איז געווארנט צו זיין חבר; לא תחמוד - יא, דאס איז נאך שייך צו געבן פאר דעם פאלק. האט משה רבינו מתגבר געווען און עס צוגענומען. ווי אזוי האט משה רבינו מתגבר געווען? דאס מיינט צו זאגן, משה רבינו האט זיי געזאגט: גיט אכט, עס שטייט 'לחת' - לחת איז אן א ו'. וואס מיינט דאס אלעמאל ווען עס שטייט אן א ו'? דאס מיינט איינציג. די דאזיקע לוחות, הגם זיי זעען דיר אויס ווי צוויי, זאלסטו וויסן אז זיי זענען איינס. מען קען נישט געבן דאס אן דעם. דאס איז נישט שייך, עס מוז קומען צוזאמען. און אויב איך וועל זיי געבן בין אדם לחברו אן בין אדם למקום, דאן איז דאס די משכילים אין אייראפע! דאס איז געווען זייער וועג: מיר וועלן זיך זארגן פאר בין אדם לחברו; און וואס איז געווארן פון זיי? שמד, התבוללות און שואה, ה' ירחם. עס קען נישט זיין, איינס גייט נישט אן דעם צווייטן, און פארקערט אויך נישט. עס קען נישט זיין אז ביי בין אדם למקום וועט מען דיר זאגן: ער איז מושלם, הער נאר, ער טוט זייער וויי מענטשן, ער באליידיגט, ער פירט זיך נישט שיין אויף מיט מענטשן, אבער איך זאג דיר, וואס פאר א תפילה ער האט, וואס פאר א צדיק... עס איז נישטא אזא זאך, נישט קיין צדיק און נישט קיין שטותים! מען קען נישט זיין קיין צדיק אין בין אדם למקום אויב מען איז נישט ערליך אין בין אדם לחברו. קומט ער און זאגט: גיב אכט, אז אין דער שלמות פון בין אדם למקום איז זי געווען א 'קריה נאמנה' - נאמנה מיינט געטריי צו איר באשעפער, עס איז געווען אין איר אמונה. ווי אזוי קען זיין אז בשעת זי ווערט אנגערופן א קריה נאמנה, פארראט זי אין איין רגע דעם אויבערשטן? און ביי בין אדם לחברו זאגט ער 'מלאתי משפט' - מען פלעגט טאן משפט, ביי בין אדם לחברו איז נישט געווען קיין באגריף פון גזל, נישט קיין באגריף פון רציחה, אזעלכע זאכן זענען נישט געווען. ווי קען זיין אז אין דעם זעלבן מאמענט וואס זי איז געווען מלאתי משפט, זאל ווערן 'ועתה מרצחים'? פלוצים זענען די מענטשן געווארן רוצחים, און דאס איז 'ועתה' - דאס הייסט אזוי שנעל האט זיך עס איבערגעדרייט.
דער מלבי"ם זאגט: וואס מיינט מרצחים? ערקלערט דער מלבי"ם אז דער לשון פונעם פסוק 'מרצחים' איז א פועל כבד. 'רוצח' איז א פועל קל. אין דקדוק איז פאראן א פועל כבד און א פועל קל. 'רוצח' זאגט זיך גרינג ארויס פון מויל; דאקעגן 'מרצח' איז א פועל וואס איז פיל שווערער ארויסצוזאגן. טא פאר וואס ניצט ער דעם לשון מרצח? זאגט דער מלבי"ם: מרצח באדייט א באנדע און א פארבינדונג פון רוצחים, וואס צווישן זיי זענען פאראן אזעלכע וואס גיבן באפעלן און אזעלכע וואס נעמען באפעלן - א מאפיע, ווי מען רופט דאס; עס זענען דא אויספירער און עס זענען דא באפעל-געבער. דאקעגן 'רוצח' באציט זיך אויף אן איינציקן מענטש, מען זאגט ער איז א רוצח. אבער 'מרצח' איז געווענליך אדער דער ראש פון דער מאפיע אדער איינער פון דער מאפיע; זיי ווערן אנגערופן מרצחים ווייל זיי זענען שוין אן אגודה פון רוצחים.
איך האב געזען א שיינעם ביאור וואס ערקלערט וואס דאס מיינט 'מלאתי משפט צדק ילין בה ועתה מרצחים', אזוי ווערט געברענגט אינעם ספר מסגרת השער. ער ערקלערט דאס בדרך צחות: ער זאגט, אויב עס מאכט זיך ביי זיי אז זיי דארפן טאן א מצוה, א זאך פון צדקה, זאגט ער: הער זיך איין, ווארט א רגע, מען דארף זיך נישט יאגן; לאמיר בודק זיין צי עס קומט זיך אים, צי עס פאסט טאקע יעצט צו געבן, צי דאס איז דער פאסיקער מאמענט, צי עס איז טאקע דא אן איבערפלוס אין דער קאסע - ער יאגט זיך נישט. אבער ווען עס רעדט זיך פון א מעשה רשע און עוול, זאגט ער נישט: לאמיר זיך ישוב'ן דערין, צי עס פאסט צו טאן די דאזיקע רעה, נאר דאס טוט ער באלד און גלייך! און דאס איז וואס ער זאגט: 'צדק ילין בה' - ווען עס רעדט זיך פון ענינים פון צדק, ילין בה: עס איז נישטא וואס צו יאגן, לאמיר ווארטן, לאמיר איבערשלאפן א נאכט דערויף; אבער מרצחים - 'ועתה', 'ועתה'! ארויסצופירן להורג איז 'ועתה', ער ווארט נישט, ער פארהאלט זיך נישט - 'ועתה מרצחים'.
כספך היה לסיגים, סבאך מהול במים. דער נביא ענטפערט יעצט אן ענטפער פאר דעם וואס וואונדערט זיך: ווי קען דאס זיין מיט איין מאמענט, נאך נעכטן ביי דער נאכט זענען זיי געווען צדיקים און אינדערפרי זענען זיי געווארן רשעים? זאגט ער אים: ניין, ניין, מיין הער, דו האסט א טעות; דאס איז נישט געשען אין איין מאמענט און נישט אין איין סעקונדע! ער זאגט אים: זאלסט וויסן אז די אפנויגונג איז געווען לאנגזאם, טאג נאך טאג, ביז יעצט זעסטו די תוצאות. זאלסט וויסן, אנפאנג זענען געווען זאכן וואס זענען מער פארבארגן און דו האסט זיי נישט געזען, און זיי האבן גורם געווען דאס וואס דו זעסט יעצט. ווייל ער זאגט אים: שוין פון פריערדיגע צייטן 'כספך היה לסיגים' - ווען א מענטש פלעגט געבן פאר זיין חבר א מטבע, אדער פארקויפן זילבער, פלעגט ער אים פארקויפן זילבער וואס אין דעם זענען אויסגעמישט סיגים (שוועכערע מעטאלן), ער פלעגט אים אפנארן; ער זאגט אים דאס איז 24 קאראט גאלד, און עס איז נישט דארט אפילו קיין 14 קאראט. און נאך פאר דעם זאגט ער אים: מענטשן פלעגן פארקויפן דעם וויין, 'סבאך' - דאס איז מלשון זולל וסובא, דער וויין וואס מען פלעגט טרינקען - מען פלעגט אים פארקויפן פארמישט מיט וואסער. דאס הייסט, דו מיינסט אז פלוצים זענען זיי ארויסגעפאלן צום שלעכטן? זאגט ער אים: ניין, זאלסט וויסן אז דאס האט טיפע ווארצלען, דער קלקול האט זיך שוין אנגעהויבן מיט יארן פריער. און דער מלבי"ם זאגט, דו מוזט ערקלערן אזוי ווי איך האב ערקלערט; ווייל אויב דו ערקלערסט נישט אזוי ווי איך האב ערקלערט - אז דער נביא ענטפערט דא און באשרייבט אז דער קלקול איז געווען מקדמת דנא - איז דער סדר דא זייער אויפפאלנד. מיר האבן דאך שוין אמאל געזאגט אז דער דרך המליצה גייט שטענדיג מן הקל אל הכבד; מיר וועלן קיינמאל נישט זאגן: ער האט געהרגעט מענטשן, און ער האט אויך נישט באצאלט אין גראסערי אין צייט... מען זאגט שטענדיג: ער איז געווען שולדיג מענטשן געלט, ער האט אויך נישט באצאלט אין צייט, און ער איז אפילו אנגעקומען צו א מצב אז ער האט געהרגעט, ריכטיג? אזוי איז שטענדיג דער שטייגער פון רעדן. ווי קען זיין אז ער רעדט פון 'ועתה מרצחים', און דערנאך רעדט ער מיט דיר פון קליינע געלטער? וואס איז 'כספך היה לסיגים, סבאך מהול במים' קעגן רציחה? דעריבער זאגט ער אז דא איז פאראן ווי א שאלה און תשובה: מען וואונדערט זיך: ווי קען זיין, צדק ילין בה און יעצט מרצחים אזוי שנעל? איז דער ענטפער: זאלסט וויסן אז שוין פון פריער האט זיך דער עוון אנגעהויבן ביי זיי, בהסתר, עס איז נישט געווען מערקבאר, די ירידה איז געווען לאנגזאם, ביז זיי זענען אנגעקומען צום מצב פון 'ועתה מרצחים'.
שריך סוררים וחברי גנבים, כולו אוהב שוחד ורודף שלמונים, יתום לא ישפוטו וריב אלמנה לא יבוא אליהם. ווער עס זעט דעם פסוק, מיינט אז דאס איז אן איבערשריפט אין דער צייטונג, ממש באקאנט פון אונזער צייט! און עס שטייט דאך אז יעדער נבואה וואס איז געווען נצרכה לדורות איז פארשריבן געווארן, און וואס איז נישט געווען נצרכה לדורות איז נישט פארשריבן געווארן. ישעיה רעדט דאך צו אונזער דור! שריך סוררים, חברי גנבים, כולו אוהב שוחד, רודף שלמונים. זאגט רש"י: רודף שלמונים - תשלומים. ער ברענגט דא דעם תרגום: 'אמרין גבר לחבריה' - איך וועל דאס שוין איבערזעצן: א מענטש זאגט צו זיין חבר: טו מיר א גוטס אין מיין משפט, און איך וועל דיר באצאלן אין דיין משפט. דאס הייסט, א שופט וואס איז געווען א גזלן, און דער באגזל'טער שרייט אויף אים פאר אן אנדערן שופט; ער קומט פאר שופט ב' און זאגט אים: שופט א' האט מיך באגזל'ט, בארויבט. וואס טוט יענער שופט? ער גייט צו זיין חבר, דער שופט וואס דארף אים משפט'ן, און זאגט אים: מאך מיך גערעכט היינט, פסק'ן מיך ארויס אומשולדיג, און איך וועל דיר צוריקצאלן דיין גמול ווען מען וועט שרייען אויף דיר פאר מיר! מארגן וועט מען דאך קומען זיך באקלאגן אויף דיר אויך פאר מיר, איך קען דיך דאך ווי א גרויסער צדיק דו ביסט... איז מארגן ווען מען וועט קלאגן אויף דיר פאר מיר, וועל איך שוין מסדר זיין, איך וועל מסדר זיין די ענינים און דיך ארויספסקנ'ען אומשולדיג. אזוי ווי יענער נעבעך וואס האט געווארפן א שוך אויף בייניש, יא? ער האט באקומען דריי יאר! עפעס א זשורנאליסט איז געזעסן מאכן א רשימה פאר וועלכע עבירות מען האט נישט געגעבן דריי יאר: עבירות פון רציחה, רויבעריי, און די ערגסטע זאכן - יענער האט באקומען צוויי יאר, יענער א האל יאר; און דא האט יענער געוואגט צו ווארפן א שוך, האט מען אים געגעבן דריי יאר זיצן אין תפיסה! דאס איז וואס מען רופט: מאך מיר א טובה, איך זארג פאר דיר, נעקסטע מאל ווען איינער וועט מיר עפעס טאן, פארלאז איך זיך שוין אויף דיר, הא? אלעס בלייבט אין דער משפחה. און דאס איז וואס עס שטייט 'רודף שלמונים' - שלמונים מיינט באצאלן כגמולו: דו וועסט מיך היינט ארויסדרייען ריין, און איך וועל דיך מארגן ארויסדרייען ריין.
וריב אלמנה לא יבוא אליהם. די אלמנה פלעגט קומען שרייען, און דער יתום פלעגט ארויסגיין פון בית משפט. פרעגט זי אים: זאג מיר, וואס האסטו אויפגעטאן מיט דיין געשריי פארן שופט? האט דיר געהאלפן וואס דו האסט געשריגן אויפן חמס, אויפן גזל וואס מען האט דיר געטאן? זאגט ער: דעם גאנצן טאג האב איך זיך געמוטשעט מיט מיין ארבעט, און צום סוף האט עס מיר גארנישט געהאלפן; וויפיל איך האב געשריגן, וויפיל איך האב גערעדט, האט עס גארנישט געהאלפן. דרייט זי זיך אויס צוריקוועגס און זאגט: אז ער, וואס ער איז א מאנספארשוין, האט גארנישט אויפגעטאן, איך וואס איך בין א פרוי און מען איז נאך ווייניגער גענויגט צו הערן מיין קול, על אחת כמה וכמה! און דאס איז וואס עס שטייט, קוק ווי פינקטליך דער פסוק איז: 'יתום לא ישפוטו' - דער יתום קומט און שרייט, אבער זיי פסקנ'ען נישט זיין דין: וואס וועט מיר שוין ארויסקומען פון דיר? און 'וריב אלמנה לא יבוא אליהם' - ווייל די אלמנה מאכט שוין ביים טויער א פרסה און גייט אהיים, זי קומט אפילו נישט צו זיי, ווייל זי פארשטייט אז עס איז בכלל נישטא קיין טעם צו רעדן. זי פארשטייט ווי איינער האט אמאל געזאגט: אינעם בית המשפט העליון איז 'צדק' נאר דער נאמען פון א שטערן... דו זוכסט דארט צדק? דאס איז נישט וואס דו וועסט דארט געפינען.
זאגט דער מלבי"ם: די ערשטע סיבה צו די פירצות פונעם פאלק זענען געווען די שרים, די סגנים, די ראשי העם. זיי זענען אפגענויגט פונעם וועג, זיי האבן זיך פארבינדן מיט די גנבים, און עס איז געווען צווישן זיי אן אפמאך אז די גנבים גיבן זיי א חלק פון די גניבות און זיי וועלן פארמאכן אן אויג. אזוי איז געווען דער אפמאך צווישן די שרים און סגנים און די גנבים. אבער ער זאגט, דאס האט נישט אריינגענומען אלע שרים; נישט אלע שרים זענען געווען אזוי פארדארבן, נישט אלע זענען געווען קיין חברי גנבים. און דאס איז וואס ער זאגט: 'שריך סוררים וחברי גנבים' - אבער נישט אלע. פון דער צווייטער זייט, 'כולו אוהב שוחד' - ביי שוחד זענען שוין יא אלע געווען אייניג! אויב איינער איז געקומען באצאלן כדי צו פארדינען דעם דין, האט קיינער פון זיי נישט אפגעזאגט קיין שוחד. צו מאכן מסודר'דיגע אפמאכן מיט גנבים, דאס זענען נישט אלע געווען; אבער ווען מען קומט באצאלן כדי צו באקומען א גערעכטן פסק, אין דעם זענען אלע שרים געווען גלייך, קיינער פון זיי איז נישט געווען ריין דערפון. און וויבאלד זיי האבן ליב געהאט שוחד, זענען זיי געווען רודפי שלמונים. קוקט וואס פאר אן ארגינעלן ביאור דער מלבי"ם זאגט: וואס מיינט 'רודפי שלמונים'? שלמונים, זאגט דער מלבי"ם, איז נישט מלשון תשלומים ווי מיר זאגן היינט, נאר דאס איז מלשון שלום! זאגט דער מלבי"ם: ווען ער וויל נעמען שוחד, אויב איך האב נאר גענומען פון דיר שוחד, שפירט זיך מיין הארץ נישט גוט מיט זיך אליין... פאר וואס? אז ער צאלט, זאלסטו אויך צאלן! וואס פלעגט ער טאן? ער פלעגט נעמען שוחד פון דעם אויך, און פון יענעם אויך נישט אראפלאזן די האנט - פון דעם טויזנט דאלער און פון יענעם טויזנט דאלער! פארוואס נישט? זיכער, יענער וויל אויך געבן שוחד, ער ווייסט דאך ווי אזוי עס ארבעט דא. גוט, דו האסט גענומען פון ביידע, וואס טוסטו יעצט? איך האב נישט קיין ברירה, איך קען נישט משפט'ן על פי דין, ווייל אויב איך מאך א משפט, וועט איינער קומען צום סוף טאג און זאגן: מיין הער, איך האב נישט באקומען קיין אויפטו, איך האב געגעבן שוחד און גארנישט... האב איך נישט קיין ברירה, מאך איך שלום! מען מאכט א פשרה. יעדער איינער גייט ארויס מיטן געפיל אז ער איז בסדר, איך האב געמאכט א פשרה כדי אים א ביסל מזכה צו זיין. דעריבער, היות 'כולו אוהב שוחד', איז ער ממילא געווען א 'רודף שלמונים' - דאס איז געווען די סיבה פארוואס ער לויפט נאך שלום: צו מאכן שלום, אז יעדער איינער זאל שפירן אז ביים סוף האט ער עפעס באקומען, ער איז ארויס מיט א האלבער תאוה בידו, עס איז דא אן אויפטו פארן געלט - איך האב באצאלט און פארדינט. אבער דער יתום איז דאך בכלל נישט קיין בעל שלם, ער קען נישט די קאמבינאציעס, ער ווייסט נישט דערפון, און דעריבער גיט דער יתום נישט קיין שוחד; איז ממילא 'יתום לא ישפוטו' - נישט משפט'ן און אויך נישט מאכן קיין פשרה, ווייל פארוואס לוינט זיך דאס מיר? וואס האב איך באקומען דערפאר? און 'וריב אלמנה לא יבוא אליהם' - וואס איז דער חילוק? זאגט דער מלבי"ם: דער משפט פונעם יתום ליגט אין די הענט פונעם בית דין, בית דין ווערט אנגערופן אבי יתומים; און מיר האבן געזאגט אז דער משפט פונעם יתום איז קלאר ערקלערט, דאס הייסט מיר האבן קלארע הלכות בנוגע א יתום, און פונדעסטוועגן האבן זיי אים נישט געמשפט. טא די טענה פון דער אלמנה, וואס דאס איז דאך א זאך וואס ווענדט זיך אפט אין אפמאכן, און וואס איז געשטאנען אין דער כתובה, און צי ער האט איר געגעבן צררי, און עס זענען דא דערין פיל תנאים - דא ביי דעם סכסוך פון דער אלמנה איז דער משפט נישט אזוי פשוט און קלאר, מען דארף דאס עיון זיין און בודק זיין און פרעגן אלע ריכטיגע שאלות, איז דאס בכלל נישט געקומען צו זיי, ווייל דאס פארלאנגט א גרויסן עיון, און מיט דעם האבן זיי זיך בכלל נישט אפגעגעבן.
זאגט דער מלבי"ם: נאכדעם וואס דער ג-טליכער מוכיח קומט היילן דעם בראך פון זיין פאלק, האט ער אויסגעשטעלט די זאכן ווי א מומחה'דיגער דאָקטער וואס זוכט א רפואה פאר א שווערער מחלה. און וואס איז דער סדר ווי דער מומחה דאָקטער זוכט א רפואה? נאכדעם וואס ער פארשטייט די מהות און דעם מהלך פון דער מחלה - קודם כל לאמיר דעפינירן די קראנקהייט, וואס פעלט דעם חולה - זוכט ער די נאנטע סיבה וואס האט גורם געווען די מחלה, די באלדיגע סיבה. צום ביישפיל, ערשטנס שטעלט ער פעסט: ער האט א לונגען-אנצינדונג. דערנאך זוכט ער די באלדיגע סיבה: מען זאגט אים אז נעכטן האט ער געארבעט אינדרויסן אינעם רעגן, ער האט געדארפט עפעס פארריכטן, און צוליב דעם האט ער באקומען א לונגען-אנצינדונג. און נאכדעם זוכט ער די הויפט-סיבה: וואס איז למשל די הויפט-סיבה? ער ליידט שוין א לאנגע צייט פון א שוואכקייט אין זיין אימוניטעט-סיסטעם, ווייל ער עסט נישט דאס און דאס, עס פעלן אים געוויסע וויטאמינען - דאס איז די הויפט-סיבה פארוואס ער איז בכלל אנגעקומען צו אזא מצב. אזוי אויך דא: נאכדעם וואס ער האט אראפגעלייגט די מהות פון דער מחלה - וואס מען רופט היינט א דיאגנאז: די מציאות איז 'איכה היתה לזונה', 'עתה מרצחים', א שרעקליכער מצב - קומט ער און קלערט אויס: וואס איז די נאנטע סיבה דערצו? ער זאגט: 'כספך היה לסיגים'. דערנאך זאגט ער: ווארט, און וואס איז דער ווארצל פון אלעס? דער ווארצל פון אלעס איז 'שריך סוררים' - היות די שרים זענען די וואס זענען פארדארבן, האט דאס ממילא משפיע געווען אויף דער גאנצער מציאות פונעם גאנצן פאלק. איז פונקט ווי דער געטרייער דאָקטער, ווען ער זעט די מחלה, נאכדעם וואס ער האט דעם דיאגנאז און ער ווייסט וואס איז די נאנטע סיבה און וואס איז די הויפט-סיבה, הייבט ער קודם אן צו באהאנדלען די נאנטע סיבה, און דערנאך גייט ער צו באהאנדלען די הויפט-סיבה כדי אויסצורייסן די מחלה פונעם שורש.
און ער באמיט זיך אוועקצונעמען די מחלה אליין. דערנאך רייניגט ער אויס די נאנטע סיבה כדי דאס זאל נישט צוריקקומען; דערנאך גייט ער צו דער הויפט-סיבה און באמיט זיך זי אויך צו היילן, כדי מען זאל נישט נאכאמאל אנקומען צו דער זעלבער פראבלעם. אזוי אויך דא, יעצט וועט ער אנהייבן מפרש צו זיין ווי אזוי דער אויבערשטער וועט היילן די עצם מחלה - דאס איז אינעם קומענדיגן פסוק, אין פסוק כ"ד.
אבער פארדעם האב איך געזען א וואונדערליכן ביאור: עס שטייט אז ווען די שרים גייען נישט אויפן גראדן וועג, גייט ממילא דאס פאלק אויך נאך זיי ווי א שאף-טשערעדע. ווען דער נביא קומט מוסר'ן דאס פאלק: פארוואס פירט איר זיך נישט ערליך? וואס ענטפערן זיי אים? 'שריך סוררים וחברי גנבים, כולו אוהב שוחד רודף שלמונים, יתום לא ישפוטו' - קוק נאר וואס פאר א מנהיגים מיר האבן! מיט אזעלכע מנהיגים, וואס ווילסטו פון אונז? בעצם קומען זיי זיך ריינוואשן דורך דעם וואס זיי ווארפן דעם פעקל אויף די מנהיגים: מיר זענען לכאורה בסדר, טא וואס זאגסטו 'הוי גוי חוטא, עם כבד עון, זרע מרעים, בנים משחיתים'? אלעס איז דאך די שולד פון די מנהיגים! ווען די מנהיגים זענען נישט בסדר, זענען מיר אויך אזוי.
אויף דעם זאגט זיי דער נביא: 'מכף רגל ועד ראש אין בו מתום, פצע וחבורה ומכה טריה'. הענגט נישט אלעס אן אין די מנהיגים! ווייל ווען איך קוק, זע איך 'מכף רגל ועד ראש' - איך זע פון די פיס ביז אויבן. דאס הייבט זיך נישט אן פון אויבן, עס איז נישט אז 'דער פיש שטינקט פונעם קאפ', נאר דאס איז פון אויבן ביז אונטן, לענגאויס אלע שיכטן פונעם פאלק. איך זע די זעלבע ירידה, און מען קען דאס נישט אנהענגען בלויז אינעם אויבערשטן גייסטיקן טייל, וואס דאס זענען די מנהיגי העם, די שופטים, די שרים; מען קען דאס נישט לייגן בלויז אויף זיי, ווייל 'מכף רגל ועד ראש אין בו מתום'.
אז מען האט שוין דערמאנט 'מכף רגל ועד ראש' - מיר האלטן דאך נאך ראש השנה, האט איינער פון די גדולי ישראל געזאגט: ווען א מענטש קומט צו ראש השנה, טוט ער תשובה; אבער דערנאך, ליידער, קערט ער זיך צוריק צו זיין אלטן וועג. קומט דער נביא און מוסר'ט זיי און זאגט: 'מכף רגל ועד ראש אין בו מתום' - 'מכף רגל', פון נאך סוכות, וואס דאס איז דער סוף פונעם רגל, די 'כף רגל', ביז 'ראש', ביז ראש השנה - 'אין בו מתום', ער איז גאנץ, ה' ירחם, פול מיט עבירות און זינד, 'פצע וחבורה ומכה טריה'. זאגט מען אונז: ניין, גיב אכט, זאלסט נישט זיין 'מכף רגל ועד ראש אין בו מתום', נאר ווען דער רגל לאזט זיך אויס, זאלסטו פארמערן כוחות צו דער תורה, קום אין בית המדרש, שטארק זיך אינעם עסק התורה, כדי אז מכף רגל ועד ראש זאל אלעס זיין מיט קדושה און טהרה.
לאמיר גיין ווייטער. יעצט קומט דער נביא און הייבט אן צו היילן די עצם מחלה. פסוק כ"ד: 'לכן נאום האדון ה' צבאות אביר ישראל, הוי אנחם מצרי ואנקמה מאויבי'. 'לכן נאום האדון' - פארוואס ניצט ער דא דעם לשון אדון? כדי דיר צו זאגן: אלע זענען זיינע קנעכט, און ממילא א קנעכט וואס רעבעלירט קעגן זיין האר איז ראוי לעונש. 'ה' צבאות' - אלע צבאות פון אויבן און פון אונטן זענען אין זיין האנט, זיי געהערן צו אים, איז אין זיין האנט זיי צו שטראפן. ווייל אמאל מאכט זיך א קעניג וואס האט נישט קיין כח צו שטראפן, ער האט נישט קיין מיליטער, נישט קיין זעלנער וואס זאלן מעניש זיין; אבער דא איז ער נישט בלויז אן אדון, נאר ער איז 'ה' צבאות' - ער האט צבאות אין זיין האנט צו שטראפן. 'הוי אנחם מצרי' - זאגט זיי דער אויבערשטער: איך וועל זיך טרייסטן פון די וואס פייניגן מיר, 'מצרי', 'ואנקמה מאויבי' - און איך וועל זיך נוקם זיין אין מיינע פיינט.
וואס איז דער חילוק צווישן זיך טרייסטן (להינחם) און צווישן זיך נוקם זיין (להינקם)? וואס איז דער חילוק צווישן 'צרים' און 'אויבים'? זאגט דער מלבי"ם: צרים זענען די וואס פייניגן בפועל; אויבים זענען די שונאים, די וואס טוען עס פון שנאה. דא זאגט דער מלבי"ם: ווען מיר רעדן פון צרים, רעדן מיר פון עבירות פון בין אדם לחברו. ביי בין אדם לחברו, טוט א מענטש צער פאר זיין חבר; מען קען אים נישט רופן אן אויב פונעם אויבערשטן - ער איז דאך נישט געקומען מלחמה האלטן קעגן השי"ת ווען ער האט באגזל'ט זיין חבר, ער טוט דאס ווייל ער גלוסט נאך געלט, אבער ער קעמפט נישט קעגן ג-ט, מען קען אים נישט רופן קיין פיינט פונעם אויבערשטן. ער איז בלויז בגדר פון 'צרי', ער טוט דאס נישט להכעיס, נאר ער איז א צורר. 'הוי אנחם מצרי' - זאגט דער אויבערשטער: ווען זיי וואלטן בלויז געווען קיין 'צרים', וואלט איך זיך כביכול געטרייסט פון זיי; דאס מיינט, איך וואלט זיך נישט געגלוסט צו נוקם זיין אין זיי, וויבאלד זיי זענען נישט קיין פיינט צו מיר. אבער 'ואנקמה מאויבי' - די וואס זענען מיינע פיינט, דאס זענען די כופרים אינעם אויבערשטן, די וואס לייקענען די השגחה פון הקדוש ברוך הוא, די וואס גלייבן נישט אין השי"ת - זאגט הקדוש ברוך הוא: אין זיי וועל איך זיך נוקם זיין! דאס הייסט, ביי זיי קען מען נישט זאגן 'איך וועל זיך טרייסטן'. זיך טרייסטן מיינט: איינער האט מיר געמאכט צער, האב איך זיך געטרייסט דערויף, איך האב באקומען תנחומים, בסדר, איך האב פארביכט. אבער ווען עמיצער האט מיר נישט בלויז געטאן א צרה נאר ער לייקנט אין מיר, זאגט דער אויבערשטער: דא איז נישטא קיין פלאץ זיך צו טרייסטן, נאר אין זיי וועל איך נקמה נעמען, ווייל דאס איז כביכול בכוונה תחילה צו לייקענען אינעם באשעפער. איז ווי אזוי נעמט דער דאָקטער דא אוועק די קראנקהייט? מיר האבן געזאגט: 'איכה היתה לזונה קריה'. זאגט הקדוש ברוך הוא: דורך דעם וואס איך וועל אוועקנעמען די וואס בלאנדזשען פון מיר, די כופרים, וועל איך זיך נוקם זיין אין די פיינט - קודם כל האב איך אוועקגענומען די מחלה. דאס איז ווי א גידול, ה' ירחם, וואס געפינט זיך אינעם גוף און מען דארף דעם גידול אראפנעמען. זאגט דער אויבערשטער: די דאזיקע פיינט און כופרים, דאס ערשטע וועל איך זיי אוועקנעמען. און די מרצחים, דאס איז דאך בין אדם לחברו, זאגט דער אויבערשטער: 'אנחם מצרי'. נאכדעם וואס ער נעמט אוועק די עצם מחלה, לאמיר יעצט צוגיין צו דער נאנטער סיבה.
וואס האט דאס גורם געווען, האבן מיר געזאגט? 'כספך היה לסיגים'. זאגט דער אויבערשטער: 'ואשיבה ידי עליך ואצרוף כבור סיגיך ואסירה כל בדיליך'. 'ואשיבה ידי עליך' - מיינט: איך וועל לייגן מיין האנט, זאגט רש"י: א קלאפ נאך א קלאפ ביז די פושעים ווערן פארלעשט. 'ואצרוף כבור סיגיך' - 'בור' איז דא מלשון בורית. וואס זאגט רש"י? 'סבון בלעז'. דאס איז דער זייף וואס מיר האבן היינט, רש"י דערמאנט דאס שוין! זייף בלעז, דאס איז נישט בלשון הקודש; אין לשון הקודש הייסט דאס בורית, דאס איז מלשון 'בר לבב' - בר לבב מיינט ריין אין הארצן, איז בורית א לשון פון ריינקייט.
איז אנפאנג זאגט דער אויבערשטער: 'ואצרוף כבור סיגיך'. ערשטנס וועל איך צעשמעלצן דאס זילבער אינעם שמעלצטאפ. ווען מען צעשמעלצט זילבער אינעם טיגל, וואס שיידט זיך אפ דערפון? די סיגים, די אפפאל, די בליי (בדיל) וואס איז אויסגעמישט מיט דעם. נאכדעם וואס דאס וועט זיין באזונדער און יענץ באזונדער - דאס זילבער פאר זיך און דאס בליי פאר זיך - 'ואסירה כל בדיליך', דעמאלט וועל איך קענען פארטיליגן דאס בליי אז עס זאל גארנישט בלייבן דערפון אויף דער וועלט. דאס הייסט: וואס ברענגט די שווינדלער און די מעטאל-פעלשער אריינצולייגן בליי אינעם זילבער? דאס וואס עס איז פאראן בליי אויף דער וועלט! ווען עס וואלט נישט געווען קיין בליי אויף דער וועלט, מיט וואס וואלט ער אויסגעמישט דאס זילבער? דאס זילבער וואלט געבליבן ריין. דעריבער זאגט דער אויבערשטער: איך דארף צוויי פעולות: די ערשטע פעולה איז אפטיילן דאס בליי פונעם זילבער, און די צווייטע פעולה איז צו פארניכטן דאס בליי, אויסראטן דאס בליי עס זאל נישט עקזיסטירן אויף דער וועלט. אזוי אויך זאגט ער דא: די רשעים זענען אויסגעמישט מיט די צדיקים ווי סיגים וואס זענען פארמישט אין זילבער. קודם כל וועל איך זיי אפטיילן; נאכדעם וואס איך וועל אפשיידן די רשעים וואס זענען פארמישט אין כלל ישראל, מען וועט זיי דערקענען פאר זיך, דעמאלט וועל איך זיי פארטיליגן און מבטל זיין פון דער וועלט.
נאכדעם וואס ער נעמט אוועק די צווייטראנגיקע סיבה, וואס דאס איז די תערובות וואס געפינט זיך אין כלל ישראל, גייט ער יעצט באהאנדלען די הויפט-סיבה: דאס זענען די שלעכטע שופטים, די פירער און ראשי עם, וואס צוליב זיי איז די גאנצע קראנקהייט פון דעם גאנצן גוף וואס הייסט כלל ישראל. 'ואשיבה שופטיך כבראשונה ויועציך כבתחילה, אחרי כן יקרא לך עיר הצדק קריה נאמנה'. איך וועל צוריקקערן דיינע שופטים ווי אמאל און דיינע יועצים ווי אין אנהויב. דא האט דער מלבי"ם א געוואלדיגן ביאור: פארוואס 'כבראשונה' און 'כבתחילה'? וואס איז דער חילוק צווישן זיי? און פארוואס לגבי שופטים זאגט ער 'כבראשונה', און לגבי יועצים 'כבתחילה'?
זאגט דער מלבי"ם: 'שופטיך' איז א מענטש וואס משפט אין בין אדם לחברו; 'יועציך' איז געווענליך א יועץ אין רוחניות'דיגע ענינים. הגם א יועץ קען אויך זיין אין גשמיות, אבער ווען מען שטעלט א שופט קעגן א יועץ, פארנעמט זיך א שופט מיט גשמיות'דיגע און וועלטליכע ענינים - א משפט וואס דו האסט מיט דיין חבר, דאס געהערט צום שופט; וואס איז א יועץ? א יועץ איז איינער וואס גיט אן אנווייזונג אויף א רוחניות'דיגן אופן. קומט אויס לויט דעם: 'שופטיך' רעדט פון גשמיות'דיגע ענינים, און 'יועציך' זענען די רוחניות'דיגע ראטגעבער.
וואס איז דער חילוק צווישן 'כבראשונה' און צווישן 'כבתחילה'? זאגט דער מלבי"ם א יסוד: 'בראשונה' זאגט מען שטענדיג אויף א זאך וואס עס איז געווען א צווייטע נאך איר; א זאך וואס עס איז דא א צווייטע נאך איר, זאג איך דיר: דאס איז דאס ערשטע, און דאס איז דערנאך דאס צווייטע. אבער 'כבתחילה' איז א זאך וואס איז פונקט ווי עס איז געווען אין אנפאנג און האט זיך נישט געטוישט, עס איז נישט געווען ביי דעם קיין אנדערע מציאות. ביי דעם ערשטן איז דא א מציאות אז דו זאגסט: הער אויס, עס איז געווען א צווייטע זאך, און יעצט וועט עס צוריקגיין צו זיין ווי דאס ערשטע. אבער אויב איך זאג 'כבתחילה', מיינט דאס אז וואס עס איז געווען אין אנהויב וועט צוריקקומען, און נאכדעם איז נישט געווען קיין אנדערע זאך; ווייל אויב עס וואלט געווען עפעס אנדערש נאכדעם, וואלט איך דאס אנגערופן 'בראשונה' - עפעס וואס איז געווען אנדערש, דאס איז געווען דאס צווייטע, און איך זאג איך וועל צוריקגיין צום ערשטן. פארשטאנען? איך חזר עס נאכאמאל איבער: 'בראשונה' איז א זאך וואס נאך דעם איז געווען א שינוי, זאג איך דיר: דאס וועט צוריקקומען ווי דאס ערשטע; 'בתחילה' מיינט איך קער זיך צוריק צו דעם וואס איז געווען אין אנפאנג, אבער נאך דעם איז נישט געווען קיין שום ענדערונג.
א ביישפיל, זאגט דער מלבי"ם: עס שטייט צום ביישפיל ביי ירבעם: 'ותשוב ידו ותהי כבראשונה'. וואס איז געשען מיט ירבעם'ס האנט? זיין האנט איז פארדארט געווארן. ער האט געזאגט: כאפט אים! און די האנט איז איינגעשרומפן. אין דער ערשטער פאזע, ווי אזוי איז זי געווען? געזונט. אין דער צווייטער, וואס איז מיט איר געשען? זי איז פארדארט געווארן. נאכדעם האט מען מתפלל געווען אויף אים, איז זי צוריקגעקומען 'כבראשונה', ווייל עס איז געווען א שינוי, עס איז געווען א צווייטער מצב, איז עס צוריקגעקומען ווי צום ערשטן. דאקעגן די קי וואס זענען ארויפגעקומען פונעם יאור - דארט שטייט אז ער זעט די קי ארויפקומען פונעם יאור, און די מאגערע קי שלינגען איין די פעטע קי, און ווי אזוי זעען זיי אויס? 'ומראיהן רע כאשר בתחילה'. פארוואס 'בתחילה'? ווייל עס איז נישט געווען קיין צווייטער מצב; זיי זענען נישט געווען מאגער, דערנאך פעט, און נאכדעם צוריק מאגער - זיי זענען דאך שטענדיג געווען מאגער, ריכטיג? איז וואס איז דער פאסיקער אויסדרוק? 'כבתחילה', ווייל דאס איז געבליבן דאס זעלבע ווי אין אנהויב. אזוי אויך למשל ביי אברהם, ווען אברהם האט אויפגעשטעלט זיין געצעלט 'במקום אשר היה שם אהלו בתחילה', ווייל ער האט נישט געהאט קיין אנדער פלאץ, איז וואו עס איז געווען אין אנהויב האט ער ווידער אויפגעשטעלט זיין געצעלט. אבער ביי דעם מזבח שטייט אז אברהם האט געמאכט א מזבח 'אל מקום המזבח אשר עשה שם בראשונה', ווייל דעם מזבח האט ער געבויט צוויי מאל; דעריבער זאגט מען דיר: עס איז געווען א צווייטע און נאכדעם איז געווען די ערשטע. קומט אויס: 'ראשון' איז שטענדיג א זאך וואס נאך דעם איז דא א צווייטע; דאקעגן 'תחילה' מיינט פונקט ווי עס איז געווען און עס האט זיך נישט געטוישט.
יעצט גיט אכט: שופט - ווען איך זאג 'שופט', איז פאראן א מצב פון א שופט בצדק און עס איז פאראן א שופט בעוול. הייסט ער נישט קיין שופט? ער הייסט אויך א שופט, נאר ער איז א שלעכטער שופט; ער משפט שלא בצדק, אבער ער הייסט אויך א שופט. אבער ווען איך רעד פון א 'יועץ', זאגט דער מלבי"ם, מיינט דאס אייביג א יועץ לטובה; עס איז נישטא אזא באגריף ווי א יועץ לרעה, עס עקזיסטירט נישט אזא זאך, ער הייסט נישט קיין יועץ! דער טיטל 'יועץ' איז נאר אויף גוטס. דאקעגן א שופט וואס משפט שלעכט, קען איך נישט זאגן אז ער איז נישט קיין שופט - ער פארמאגט דעם פאסטן פון א שופט, ער איז א שופט; אבער א יועץ איז נאר איינער וואס גיט גוטע עצות, אויף איינעם וואס גיט שלעכטע עצות פאסט נישט צו זאגן דעם נאמען 'יועץ'. און יעצט קוקט ווי וואונדערליך דאס שטימט: שופטים - זיי האבן דאך געהאט ערליכע שופטים; נאכדעם וואס איז געווארן? שלעכטע שופטים. יועצים - זיי האבן געהאט ערליכע יועצים; נאכדעם וואס? נישטא קיין יועצים! עס זענען מער נישט געווען קיין יועצים, ווייל עס איז נישטא אזא זאך ווי א יועץ לרעה, עס שטימט נישט צו רופן א שלעכטן מענטש א יועץ, איז די יועצים זענען בטל געווארן. יעצט זאגט דער פסוק אזוי: 'ואשיבה שופטיך כבראשונה' - ווייל עס זענען דאך געווען צווייטע, שלעכטע שופטים, וועל איך זיי צוריקקערן ווי די ערשטע, וואס זענען געווען צדיקים; אבער 'יועציך' - עס זענען דאך נישט געווען קיין צווייטע, שלעכטע יועצים, ווייל אויף א שלעכטן מענטש איז נישטא קיין שם יועץ, דעריבער זאגט ער 'ויועציך כבתחילה'! עס זענען בלויז געווען גוטע יועצים, און נאכדעם זענען נישט געווען קיין יועצים; דעריבער לגבי די יועצים וועל איך זיי צוריקשטעלן 'כבתחילה', אזוי ווי עס איז געווען אין אנפאנג, אז זיי זאלן זיין גוטע יועצים אזוי ווי פריער, ווייל עס זענען נישט געווען נאך זיי קיין שלעכטע יועצים. דעריבער שטייט 'ויועציך כבתחילה'.
דערנאך זאגט ער: 'אחרי כן יקרא לך עיר הצדק, קריה נאמנה'. ערשטנס, וואס איז די כפילות: 'עיר הצדק, קריה נאמנה'? צווייטנס, טעארעטיש וואלט ער דאך געקענט זאגן: יקרא לך עיר נאמנה, קרית הצדק? וואלט ער דאס נישט געקענט פארטוישן? אויב מיר לערנען מיטן מלבי"ם, ווייסן מיר אז ניין, ווייל יעדעס ווארט איז געשריבן מיט דקדוק. לאמיר זען וואס דער מלבי"ם איז דא מדייק: וואס איז דער חילוק צווישן אן 'עיר' און א 'קריה'? וואס איז דער חילוק צווישן דעם באגריף עיר און קריה? זאגט דער מלבי"ם: א קריה איז ארומגענומען מיט א מויער, זי האט ווענט (קירות), דעריבער הייסט זי 'קריה'; דאקעגן אן 'עיר' איז אן אפענע שטאט אן ווענט, דאס זענען ערי פרזות, שטעט וואס שטייען אן א מויער. יעצט: צדק איז אין ענינים פון בין אדם לחברו; דאקעגן ווען מען רעדט פון געטריישאפט, 'נאמנה', רעדט זיך פון געטריישאפט צום באשעפער, דאס איז בין אדם למקום. ווען עס רעדט זיך פון ענינים פון בין אדם לחברו, מוז דער צדק זיין קענטיג; דעריבער שטייט אז אויב א מענטש האט געזינדיגט קעגן זיין חבר, זאל ער אויך שטיין אין שול פאר יעדן איינעם און זאגן: איך האב געזינדיגט קעגן יענעם, און איבערבעטן פון אים מחילה, און ער זאל נישט זאגן 'אשרי נשוי פשע כסוי חטאה', מען דארף צודעקן די עבירות - ניין, ביי בין אדם לחברו זאלסטו נישט באהאלטן דיינע עבירות! דאקעגן אמונה צווישן דיר און דעם אויבערשטן, דאס זענען זאכן וואס ליגן אין די טיפענישן פונעם הארצן, א מענטש דארף דאס נישט ארויסווייזן אויסעווייניג, דאס איז צווישן אים און זיין באשעפער. דעריבער קומט ער און זאגט אזוי: דערנאך, ווען זיי וועלן שוין זיין צדיקים, 'יקרא לך עיר הצדק' - צדק האבן מיר געזאגט איז בין אדם לחברו; איז דאס בפרהסיא אדער בצנעה? בפרהסיא! דאס איז ווי אן 'עיר' - אן עיר איז אן קיין מויערן, אפן און פריי, ערי פרזות. אבער פארקערט, 'קריה נאמנה' - 'נאמנה' רעדט מען פון אמונה צווישן דיר און דעם אויבערשטן, דאס איז עפעס אינעווייניג, אינעם געוויסן, דאס הייסט שוין א 'קריה'. קריה האבן מיר ערקלערט איז מלשון קירוי, מלשון א מויער, פארמאכט, זי האט קירות - דאס איז א זאך וואס דארף זיין אין די אינעווייניגסטע זאכן. דאס וועט זיין בבחינת א קריה, וואס האט נאמנות צום אייבערשטן.
ציון במשפט תיפדה, ושביה בצדקה. זאגט דער מלבי"ם: ווען צדקה און משפט קומען צוזאמען אין איין פסוק, איז צדקה - בין אדם למקום, און משפט - בין אדם לחברו. געווענליך קען צדקה זיין סיי אין בין אדם לחברו און סיי אין בין אדם למקום; אבער ווען דער אויסדרוק 'צדקה ומשפט' ערשיינט צוזאמען, זאגט דער מלבי"ם, איז משפט שטענדיג בין אדם לחברו - 'קרבו ונשפטה יחד', מען גייט צום שופט אשר יהיה בימים ההם, דאס איז משפט; דאקעגן צדקה איז א צדיק צווישן זיך און דעם אויבערשטן, ווי עס שטייט: 'צדקת ה' עשה', און וואס איז דער המשך? 'ומשפטיו עם ישראל'. זעסטו: צדקת ה', צווישן מיר און דעם באשעפער, הייסט צדיק, צדקה; דאקעגן משפט - 'ומשפטיו עם ישראל' - איז צווישן דיר און דיין חבר.
איז יעצט, נאכדעם וואס ער האט געענדיגט די נבואה וואס ער הייבט אן פון אנהויב ספר, פון אנהויב קאפיטל, און ער קומט און זאגט אונז: דא זענען פאראן די עבירות פון יהודה, און דא זענען די עבירות פון ירושלים. זאגט דער מלבי"ם: גיב אכט, אז רוב פון דער תוכחה פון אנהויב קאפיטל ביז פסוק כ"א איז א נבואה וואס איז מיוחד אויף שבט יהודה, און דאס איז א נבואה וואס מוסר'ט בעיקר אויף עבירות פון בין אדם למקום - די קרבנות, די תשובה, די תפילה, דאס באציט זיך צו שבט יהודה. שבט יהודה מיינט נישט נאר די וואס וואוינען אין ירושלים, נאר אין דער גאנצער נחלת יהודה. אבער רוב פון דער תוכחה וואס ער מוסר'ט פונעם פסוק 'איכה היתה לזונה' ביז דא, איז א תוכחה וואס באציט זיך צו וועמען? צו די איינוואוינער פון ירושלים, די שטאט ירושלים בפרט, און דאס זענען עבירות פון בין אדם לחברו: פעלשערייען, אונאה, א מאנגל אין צדק און משפט. און דער הסבר דערצו איז אויך נאטירליך און פארשטענדליך: ווייל אין דער שטאט איז דאך געווען דער מסחר, אין דער שטאט זענען אלע ענינים פון בין אדם לחברו געווען פיל מער אפטער. דער משפט איז געווען אין דער שטאט, מען פלעגט גיין צום שופט וואס איז געזעסן אין ירושלים; דעריבער זענען די ענינים פון בין אדם לחברו אין ירושלים געווען מער פארדארבן. דאס איז די הויפט-תוכחה אויף די איינוואוינער פון ירושלים אליין - ענינים פון בין אדם לחברו. דאקעגן ביי אלע איינוואוינער פון יהודה, איז דער חסרון מער געווען אין ענינים פון בין אדם למקום; זיי האבן געלעבט מער צעשפרייט, נישט איינער אויפן צווייטן, אז עס זאלן ביי זיי זיין אזוי אפט עבירות פון בין אדם לחברו. און דאס איז זייער געווענליך: ווען מענטשן וואוינען אין א קהילה צוזאמען, אין א מער פארמאכטן ארט, קומען זיי זיך מער אן, עס איז פאראן מער רייבערייען; דאקעגן מענטשן וואס וואוינען צעשפרייט, האבן ווייניגער רייבערייען איינער מיטן צווייטן, איז ווייניגער שכיח דער סכסוך אין בין אדם לחברו. איז ביי יהודה בכללות איז געווען דער חסרון אין בין אדם למקום; ירושלים האט מער געהאט דעם חסרון אין בין אדם לחברו.
יעצט קומט ער און זאגט: זאלסט וויסן, יעדער איינער וועט פארראכטן ווערן אין יענעם ענין וואו ער האט פוגם געווען. 'ציון', דאס איז די עיר המלוכה, דאס איז ירושלים; מיר האבן דאך געזאגט, במה קלקלה ציון? ירושלים האט קאליע געמאכט אין בין אדם לחברו - 'ציון במשפט תיפדה': ווען וועט זי האבן אן אויסלייזונג? ווען זי וועט תשובה טאן און טאן משפט, ווען דער צדק אין בין אדם לחברו וועט זיין מושלם אין איר. אבער 'ושביה' - דאס איז שבט יהודה, שבט יהודה וואס וועט זיך אומקערן פון גלות צוריק וואוהין? צו זייערע וואוינערטער, צו נחלת יהודה - 'ושביה בצדקה'. צדקה האבן מיר ערקלערט, ווען עס קומט צוזאמען מיט משפט, מיינט דאס בין אדם למקום; זיי - ווען וועלן זיי זיך צוריקקערן? ווען עס וועט זיין אין זיי די צדקה פון בין אדם למקום, ווען זיי וועלן תשובה טאן צו טאן דעם רצון השי"ת.
איך האב געזען א ביאור מער בדרך חידוד: 'ציון במשפט תיפדה ושביה בצדקה'. די גמרא זאגט אז אויב א מענטשנ'ס ווייב איז געפאנגען געווארן, איז ער מחויב איר אויסצולייזן, דאס איז איינע פון די תנאי כתובה: אויב זי ווערט געפאנגען, מוז ער איר אויסלייזן. שטייט אין דער גמרא, אז דאס איז אלעס נאר ביים ערשטן מאל; אבער אויב זי ווערט געפאנגען א צווייט מאל, איז ער נישט מחויב איר אויסצולייזן, נאר בלויז מצד חסד, אבער על פי הלכה איז נישטא קיין חיוב איר אויסצולייזן. און דאס איז וואס ער זאגט: 'ציון במשפט תיפדה' - על פי משפט איז מען מחויב איר אויסצולייזן, ווייל דאס ערשטע מאל וואס זי ווערט געפאנגען איז דא א חוב איר אויסצולייזן. אבער 'ושביה' - אויב זי ווערט ווידער א צווייט מאל געפאנגען, 'ושביה בצדקה' - דא אויב ער וועט איר אויסלייזן, איז דאס נאר צדקה, אויב דער אויבערשטער וועט איר אויסלייזן. דאס ערשטע מאל איז כביכול דער אויבערשטער מחויב צו אונז, עס איז דא א כתובה צווישן אונז און השי"ת; אבער 'ושביה', איר זענט פארטריבן געווארן א צווייט מאל, זאגט דער אויבערשטער: דאס איז בלויז צדקה וואס איך וועל טאן אויב איך וועל אייך אויסלייזן, ווייל מעיקר הדין בין איך נישט מחויב, דאס איז נאר בגדר חסד וצדקה.
פסוק כ"ח: 'ושבר פושעים וחטאים יחדיו, ועוזבי ה' יכלו'. דער דאזיקער פסוק, זאגט דער מלבי"ם, איז א המשך צו דעם וואס מיר האבן פריער געזאגט: 'ציון במשפט תיפדה', 'ושבר פושעים יחדיו'. די אויסלייזונג פון ציון און פון די וואס קערן זיך צוריק קיין ציון, און דער שבר, דער צובראכענער בראך וואס די פושעים און חוטאים וועלן איבערגיין - דאס הייסט אז דער אויבערשטער וועט זיי פארלעשן און באשטראפן - אלעס וועט זיין צוזאמען, 'יחדיו'. אין דער צייט וואס די דאזיקע וועלן זיך צוריקקערן, אין דעם זעלבן מאמענט וועט דער אויבערשטער באצאלן פאר די פושעים און חוטאים. און דאס איז וואס עס שטייט: 'ושבר פושעים וחטאים יחדיו' - צוזאמען מיט ציון וואס וועט אויסגעלייזט ווערן במשפט, אין יענער צייט וועט זיין דער בראך פון די פושעים און חוטאים, און זיי וועלן אונטערגיין פון דער וועלט.
יעצט הייבט ער אן צו ערקלערן ווי אזוי די פושעים וועלן צובראכן ווערן. וואס איז דער חילוק צווישן פושעים, חוטאים און עוון? דער מלבי"ם זאגט א יסוד וואס ער ערקלערט אויף עטליכע פלעצער: א מענטש וואס טוט אן עוון - 'עוון' מיינט א מענטש וואס לייקנט, דאס איז א פארדרייטקייט פונעם שכל, עוון איז עיוות השכל. א מענטש וואס לייקנט אין א מצוה, אדער ער זאגט: עס איז נישטא קיין באשעפער אויף דער וועלט, אדער השי"ת האט נישט באפוילן אזוי צו טאן - דאס הייסט עוון, מלשון עיוות; עס איז שוין אין זיין שכל פאראן א פארדרייטקייט, כפירה. א פושע און א חוטא גלייבן ביידע אין באשעפער; ביידע גלייבן אז עס איז דא א בורא און עס זענען דא מצוות, אבער ביידע טוען נישט דעם רצון השי"ת. וואס איז דער חילוק צווישן א פושע און א חוטא? דער פושע רעבעלירט קעגן זיין האר, ער ווארפט אראפ דעם יאך: עס איז דא א באשעפער אויף דער וועלט, עס זענען דא מצוות, אבער איך וויל נישט! איך האב נישט קיין לוסט. דאס הייסט א פושע. דאקעגן דער חוטא טוט דאס נישט פון רעבעלירן; ער זאגט אויך: עס איז דא א בורא עולם, עס זענען דא מצוות, אבער וואס קען איך טאן אז דער יצר איז שטארקער פון מיר? נישט אז ער איז באמת שטארקער פון אים, אבער אזוי ענטפערט ער זיך אפ; אבער עכ"פ לייקנט ער נישט אינעם אויבערשטן, ער זאגט נישט אז דער אויבערשטער האט נישט באפוילן, ער זאגט נישט אז ער נעמט דאס נישט אן, נאר עס איז מיר שווער, עס איז מיר שווער - דאס איז בגדר פון א חוטא.
דעריבער זאגט ער: 'שבר פושעים וחטאים יחדיו' - דער בראך פון די חוטאים צוזאמען מיט די פושעים; כאטש די האבן געטאן א גרעסערע רעה ווי יענע - ווייל דער פושע האט מער געזינדיגט ווי דער חוטא - מיט דעם אלעם זאגט ער דיר: זייער בראך וועט זיין צוזאמען. די צרה וואס וועט קומען אויף זיי וועט קומען צוזאמען, און ער וועט זיך נישט קענען ארויסדרייען און זאגן: אבער איך האב דאך נישט געלייקנט אינעם אויבערשטן, נאר בלויז צוליב דער שוועריקייט! צום סוף וועט דער שבר זיין ווי איינס.
פסוק כ"ט: 'כי יבושו מאילים אשר חמדתם, ותחפרו מהגנות אשר בחרתם'. די וואס האבן פארלאזט דעם אויבערשטן וועלן זיך שעמען פון די געטשקעס וואס איר האט געגלוסט צו דינען. 'אלים' איז מלשון אל, אלילים (געטשקעס). זאגט דער מלבי"ם: דעמאלט זענען געווען צוויי כיתות: עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן געדינט די עבודה זרה צוליב חמדה (גלוסט). וואס איז דער חילוק צווישן צו גלוסטן א זאך און צו אויסקלויבן א זאך? איך גלוסט א זאך ווייל איך האב חשק דערצו - חמדה איז א תאוה; איך קלויב אויס א זאך ווייל על פי שכל זאג איך אז דאס פאסט און יענץ נישט - חמדה קומט ווייל דאס הארץ גלוסט, אבער אויסקלויבן באשליסט דער שכל, ער קלייבט אויס דאס קעגן יענץ. יעצט: 'כי יבושו מאילים אשר חמדתם' - זאגט דער מלבי"ם: עס זענען געווען אזעלכע וואס זענען געווען עובדי עבודה זרה מצד חמדה; דער דמיון האט אים פארפירט צו מיינען אז דא איז פאראן עפעס געהויבנס, עפעס א געטליכקייט, ער גלוסט די דאזיקע עבודה זרה. אבער עס זענען דא אזעלכע וואס האבן דאס אויסגעקליבן מצד דעם שכל: ער זאגט דיר: מיין הער, די דאזיקע עבודה זרה ברענגט א תועלת, זי גיסט אראפ שפע, אט קען איך דיר אויפווייזן! דאס איז שוין שכל, ער גייט שוין נאך זיין שכל, כביכול ער האט פאקטן, ער האט באווייזן - דאס איז א מענטש וואס לייקנט אינעם באשעפער מצד דעם שכל. און דאס איז וואס ער זאגט: 'כי יבושו מאילים אשר חמדתם, ותחפרו מהגנות אשר בחרתם'. וואס מיינט 'מהגנות אשר בחרתם'? זיי פלעגן שטעלן די געטשקעס אין די גערטנער; וויבאלד דער געטשקע האט אין זיך א כח, און ער וועט דיר דאס אויפווייזן, ווי אזוי ער האט כח אראפצוציען העכערע השפעות צו ברענגען רעגן אויף מיין פעלד. דעריבער 'מהגנות אשר בחרתם' - איר האט אויסגעקליבן די געטשקעס און זיי אריינגעשטעלט אין די גערטנער.
יעצט, וואס איז ערגער: בושה אדער חפירה? זאגט דער מלבי"ם: 'להחפיר' איז פיל ערגער ווי זיך צו שעמען. דעריבער זאגט ער: 'יבושו מאילים אשר חמדתם' - זיי וועלן האבן א בושה: אט איז דער ג-ט וואס דו האסט אים געגלוסט און געוואלט, האט ער דיר געברענגט עפעס א תועלת? ער האט דיר גארנישט געהאלפן, וועסטו האבן דערפון א בושה. אבער 'ותחפרו מהגנות אשר בחרתם' - די וואס זענען געגאנגען אויסקלויבן די עבודה זרה דורך א שכליות'דיגן אויסוואל און זיי געשטעלט אין זייערע גערטנער כדי זיי זאלן משפיע זיין אויף זיי, זיי וועלן שוין האבן א פיל גרעסערע בושה, דאס וועט שוין זיין 'חפר'. מלשון... עס שטייט 'וחפרה הלבנה ובושה החמה' - איז חפירה ערגער ווי בושה. דער מלבי"ם ערקלערט: וואס איז דער חילוק צווישן בושה, כלימה, חרפה און חפירה? דאס זענען פיר לשונות וואס צווישן זיי איז דא א חילוק. זאגט דער מלבי"ם: בושה איז בעצם אז מען שעמט זיך - איך האב זיך געשעמט, דאס הייסט בושה; כלימה און חרפה איז אז עמיצער האט מיך פארשעמט, עמיצער האט מיך מכלים געווען, עמיצער האט מיך געשאלטן (חרפה); חפירה, זאגט דער מלבי"ם - און חרפה איז ערגער ווי כלימה; עס קען זיין אז איך וועל דיך מכלים זיין על לא דבר, דו האסט גארנישט געטאן און מען פארשעמט דיך פונדעסטוועגן, אבער עס איז נישטא אזא זאך אז מען זאל שילטן אדער לשון חפירה על לא דבר, דאס איז שטענדיג צוליב א מוצדק'דיגער סיבה, דאס איז פיל ערגער. דעריבער זאגט ער דיר דא: די וואס גייען גלייבן אין עבודה זרה פון אידעאלאגיע וועלן האבן א חרפה, דאס איז 'חפר', וואס דאס איז פיל ערגער ווי בושה.
יעצט וועט ער ערקלערן ווי אזוי: 'כי תהיו כאלה נבלת עליה וכגנה אשר מים אין לה'. זאגט דער מלבי"ם: יעצט קוק ווי וואונדערליך ווי דער עונש איז מידה כנגד מידה! דער עונש איז בעצם ענליך צום חטא, סיי אין זיין קוואליטעט סיי אין זיין מאס. די וואס האבן געגלוסט - האבן מיר געזאגט 'האילים אשר חמדתם', זיי האבן געמיינט אז דאס האט א כח מצד זיך אליין - זיי וועלן זיין ענליך ווי אן אלה וועמענס בלעטער פאלן אפ. אן אלה איז א בוים; ווען זיינע בלעטער וועלקן איין, הערט זיך אויף די פייכטקייט אינעם בוים, די בלעטער הייבן אן צו וועלקן. זאגט מיר, איז דער בוים מער נישט צוגעבונדן צו דער ערד? האט ער נישט קיין ווארצלען? ער האט דאך יא ווארצלען, נאר זיי זויגן שוין נישט. דאקעגן 'וכגנה אשר מים אין לה' - די וואס זענען געגאנגען שטעלן די געטשקעס אין די גערטנער, ווייל וואס האבן זיי געמיינט? אז זיי וועלן באקומען שפע און עס וועט זיין שפע אויף זייערע גערטנער, טוי און רעגן בכח העבודה זרה - זיי וועלן זיין ווי א גארטן אן וואסער. א גארטן וואס האט נישט קיין וואסער, גרינסן אן וואסער, וואס פאסירט מיט זיי? א גמורה'דיגער טויט! דאס איז נישט ווי א בוים - א בוים קען יארן נאכדעם וואס ער ווערט פארטריקנט נאך אלץ שטיין; אבער א גארטן אן וואסער - פארטיג, פארפוילט, ווערט נול און גארנישט.
און דאן קומט ער און זאגט דיר: קוק ווי זיי וועלן האבן א פיל גרעסערן עונש; ווייל די וואס האבן עס נאר געטאן פון גלוסט (חמדה), וועלן נאך בלייבן עקזיסטירן, א ווארצל וועלן זיי האבן; אבער די וואס טוען דאס אויס אידעאלאגיע, אויף זיי זאגט ער: א', 'תחפרו', וואס דאס איז א פיל גרעסערע בושה; צווייטנס זאגט ער דיר: עס וועט זיין אזא מצב וואו זיי וועלן אינגאנצן אפגעשניטן ווערן, אזוי ווי א גארטן אן וואסער וואס האט בכלל קיין קיום נישט. יעצט ערקלערט ער: די וואס האבן געגלוסט די עבודה זרה ווייל זיי האבן געמיינט אז זי פארמאגט כח, וועט זיי פעלן פון זייער אייגענעם כח, ווי א בוים אינעם שלכת פעלט אים זיין אייגענער כח; אבער זיי האבן נאך א האפענונג: אויב מען וועט גיסן א שטארקן, גרויסן רעגן, קען זיין אז די ווארצלען וועלן צוריק אנהייבן געבן זייער פרוכט און דער בוים וועט ווידער וואקסן. אבער די וואס האבן אויסגעקליבן די גערטנער ווייל זיי האבן געמיינט אז דער שפע קומט פון דער עבודה זרה, און זיי האבן בכלל נישט געגלייבט אינעם העכערן רוחניות'דיגן שפע, זיי וועלן שוין נישט זוכה זיין צום העכערן רוחניות'דיגן שפע, און ממילא וועט זייער אונטערגאנג זיין א גמורה'דיגער ביטול, אז זיי וועלן זיך בכלל נישט אומקערן צו זייער פריערדיגן מצב.
פסוק ל"א: 'והיה החסון לנעורת, ופועלו לניצוץ, ובערו שניהם יחדיו ואין מכבה'. זאגט דער מלבי"ם: 'החסון' - דאס איז דער שטארקער מענטש, ער וועט ווערן ווי נעורת (קנעבל פלאקס); 'ופועלו' - די עבודה זרה וואס ער האט געמאכט און געארבעט, זי וועט זיין דער פונק. דער פונק וועט אנצינדן דאס פלאקס, און ביידע וועלן ברענען צוזאמען און קיינער וועט דאס נישט אויסלעשן. דאס הייסט: די עבודה זרה אליין איז די וואס וועט פארברענען דעם מענטש; דער חטא אליין איז דער וואס וועט פארברענען דעם מענטש; די עבירה אליין וועט משחית זיין דעם מענטש. עס איז נישטא דא עפעס אן אויסעווייניגער עונש: דער משחית וואס דער מענטש האט באשאפן, ער אליין פאדערט די נקמה פון אים.
דער ווילנער גאון ערקלערט א ביאור אויפן פסוק אין משלי: 'משדד אב יבריח אם, בן מביש ומחפיר' - א ביאור מיט וועלכן ער ערקלערט אונז נאך צוויי פסוקים אין ספר ישעיה. זאגט דער ווילנער גאון: 'משדד אב יבריח אם' - דאס הייסט: דער וואס באגנבעט זיין פאטער, דאס איז אין זיין שטוב; און די מוטער פארטרייבט ער פון איר הויז. דאס הייסט, דער פאטער האט בזיונות אבער אינעם הויז; די מוטער האט בזיונות מיט דעם וואס זי אנטלויפט און גייט ארויס פון הויז. און וואו איז דער בזיון גרעסער? אינדרויסן! ווען זי ווערט פארטריבן פון שטוב צוליב די מעשים פונעם זון, איז דאס שוין א בזיון וואס יעדער זעט. גיט אכט, זאגט דער הגר"א, עס שטייט דא: 'בן מביש ומחפיר'. וואס איז דער חילוק צווישן בושה און חפירה? זאגט דער ווילנער גאון: מיר זעען דעם פסוק: 'כי יבושו מאילים אשר חמדתם, ותחפרו מהגנות אשר בחרתם'. מיר זעען אויך: 'וחפרה הלבנה ובושה החמה'. מען זעט אז עס איז פאראן אן אויסדרוק פון 'להחפיר' - א מעשה מחפיר, דאס הייסט פארשעמט; און עס איז דא אן אויסדרוק 'מביש'. זאגט דער ווילנער גאון: וואס איז דער חילוק צווישן בושה און חפירה? די בושה, זאגט דער הגר"א, איז בסתר; און די חפירה איז בגלוי. שטענדיג ווען עס שטייט בושה, מיינט דאס אז די בושה איז געשען בסתר; דאקעגן א מעשה מחפיר מיינט א מעשה וואס איר קלון און בזיון איז אנטפלעקט געווארן פאר יעדן. לויט דעם, זאגט דער ווילנער גאון, פארשטיי וואס עס שטייט: 'כי יבושו מאילים אשר חמדתם ותחפרו מהגנות אשר בחרתם'. זאגט דער הגר"א: היות בושה איז בנסתר און חפירה איז בגלוי, וואו זעסטו דאס? 'וחפרה הלבנה ובושה החמה'. זאגט דער הגר"א: די לבנה, וואו איז איר ארט? אינעם אונטערשטן רקיע; ממילא איז די חפירה פון דער לבנה בגלוי, דעריבער זאגט ער 'וחפרה'; אבער די חמה איז אינעם אויבערשטן רקיע, איז די בושה פון דער חמה בהסתר, דעריבער 'ובושה החמה' - די לבנה בגלוי אינעם אונטערשטן רקיע חפרה, בעת די חמה איז אינעם אויבערשטן רקיע ובושה החמה. אייביג איז בושה בהסתר. ווי אזוי וועט זיך יעצט ערקלערן דער פסוק: 'כי יבושו מאילים אשר חמדתם ותחפרו מהגנות אשר בחרתם'? זאגט דער הגר"א: זיי האבן געהאט צוויי מינים עבודה זרה: אדער פלעגן זיי דינען א זאך וואס בלייבט אייביג, און דאן איז זייער ציל געווען צו דינען פאר דעם אייביגן לעבן, פאר חיי העולם הבא - א ביישפיל פון א זאך וואס שטייט אייביג: זיי דינען א שטיין, זיי דינען א בוים, און דאס איז פאר חיי נצח; אדער פלעגן זיי דינען א זאך וואס בלייבט נישט אייביג, נאר איר קיום איז צייטווייליג - למשל דינען א שעפעלע, דינען סיי וועלכן כח וואס איז צייטווייליג דא אויף דער וועלט, און דאס פלעגן זיי דינען פאר א צייטווייליגער תועלת פון וואס? פון עולם הזה! דאס הייסט מיט פשוטע ווערטער: אדער האבן זיי געדינט א זאך וואס בלייבט אייביג כדי זי זאל אויך משפיע זיין א גוטן שפע אויף אייביג - מען רעדט פונעם עולם הבא; אדער האבן זיי געדינט א זאך וואס בלייבט נישט אייביג און זיי האבן געוואלט דערפון א שפע בלויז דא אין עולם הזה, א זאך וואס בלייבט נישט. זאגט דער ווילנער גאון: דאס איז דער חילוק צווישן די 'אילים' און די 'גנות': די אילים, זאגט דער הגר"א, זענען די ביימער, דאס איז א זאך וואס בלייבט - עס זענען דא ביימער נאך מששת ימי בראשית, זייער אלטע ביימער; אבער די גנות דאקעגן, גערטנער איז א פלאנצונג פון מענטשן, און מען רעדט דא געווענליך פון גרינסן, איז דאס א זאך וואס האלט זיך נישט. די עובדים וואס דינען פאר עולם הבא, וואו וועט זיין זייער בושה? ווען ער וועט אנקומען אהין און זען אז יענער געטשקע וואס ער האט געדינט ווארט אים נישט דארט מיט א פולער קאסע... פלוצים ווערט אים קלאר אז ער האט אינוועסטירט להבל ולריק! די בושה וועט זיין נאך דער מיתה. אבער דאקעגן די וואס דינען פאר עולם הזה, וואו וועט זיין די בושה? דא! ווען ער זעט אז אט האט ער נישט באקומען דאס וואס ער האט געמיינט צו באקומען: דו האסט געהאפט אויף שפע, אויף פרנסה, אויף געזונט, אויף הצלחה, דו האסט געארבעט פאר עולם הזה, און גארנישט באקומען! און דאס איז וואס דער פסוק ערקלערט יעצט: 'יבושו מאילים' - מיר האבן געזאגט אילים איז א זאך וואס האלט זיך, און מען פלעגט דינען די אילים פאר עולם הבא; 'יבושו' - דאס וועט זיין אין עולם הבא די בזיונות; בושה איז א פארבארגענע זאך, דעריבער זאגט ער 'יבושו', קיינער זעט דיך נישט דארט אין דיין בושה, מענטשן דא זעען דאס נישט, איז דיין בושה און דיין בזיון דארט באהאלטן. דאקעגן 'ותחפרו מהגנות' - די וואס האבן געדינט די גערטנער, וואס ווי מיר האבן ערקלערט איז דאס נישט קיין זאך וואס בלייבט, און דאס איז פאר עולם הזה, און אט גייט דורך א וואך און צוויי וואכן, א חודש און צוויי חדשים, און דיין האפענונג איז צערונען - וועסטו דאך האבן א בזיון דא אויף דער וועלט! נו, אוודאי מוז מען שרייבן א לשון פון 'ותחפרו', ווייל דער לשון 'ותחפרו' רעדט פון א בושה וואס איז אפן און קענטיג דא אויף דער וועלט. לייגט נאך צו דער הגר"א: פארוואס שרייבט ער ביי די אילים 'כי יבושו מאילים אשר חמדתם', און ביי די גערטנער שרייבט ער 'אשר בחרתם'? פארוואס ביי אילים, וואס מיינט ביימער, שרייבט ער 'חמדתם', און ביי גערטנער שרייבט ער 'בחרתם'? וויבאלד עולם הבא איז א זאך וואס יעדער גלוסט דערצו, יעדער שטרעבט אהין, דעריבער הייסט דאס 'אשר חמדתם'. דאקעגן די גערטנער, דאס איז 'אשר בחרתם': די צדיקים שטרעבן דאך נישט דא פאר עולם הזה, מען זוכט נישט דא קיין דערגרייכונגען אין עולם הזה, מען זוכט נישט קיין פארמעגנס אויף דער וועלט; דעריבער זאגט ער דאס זענען די גערטנער - די וואס זוכן, ווי געזאגט, און דינען די גערטנער, א זאך וואס שטייט נישט אויף אייביג, פאר דער תועלת פון עולם הזה, דאס איז 'אשר בחרתם': דאס האבן עט ענק אליין אויסגעקליבן - די תאוות פון דער וועלט, די הנאות פונעם עולם הזה, און דעריבער דינט איר זיי; דאס איז 'אשר בחרתם'. דאקעגן די וואס דינען פאר עולם הבא - יעדער איינער גלוסט דאך צו עולם הבא, די רשעים און די צדיקים, יעדער וויל זוכה זיין צו א חלק לעולם הבא, דעריבער הייסט דאס 'חמדתם', א זאך וואס יעדער גלוסט. דערנאך זאגט דער הגר"א: יעצט פארשטיי דעם פסוק: 'משדד אב יבריח אם, בן מביש ומחפיר': 'משדד אב יבריח אם' - זאגט דער ווילנער גאון: קעגן דעם וואס ער בארויבט דעם פאטער, זאגט ער דיר דערויף אז ער איז א 'בן מביש'. פארוואס? ווייל מיר האבן דאך ערקלערט אז בושה איז שטענדיג א מעשה בסתר, און דו גייסט צו צום לעבן פון דיין פאטער בסתר, 'משדד אב', דעריבער הייסט ער א 'בן מביש'. דערנאך א 'בן מחפיר' - דאס איז קעגן 'יבריח אם'; ער פארטרייבט דאך זיין מוטער פון איר הויז, ער ברענגט איר דערצו אז זי קען נישט מער, זי איז נישט ביכולת מיט אים און זי אנטלויפט פון שטוב; און דאן זאגט יעדער: ווארט א רגע, וואס איז געשען? פארוואס איז זי ארויס פון הויז? אה, איר זון מאכט איר צרות צרורות, פרעג בעסער נישט... וואס פאר א בזיונות, וואס פאר א בושות! דעם טויט וואס ער האט געמאכט פאר זיין פאטער, דאס איז וואס מען רופט 'אלעס בלייבט אין דער משפחה', דאס איז צווישן די ווענט פונעם הויז, מען ווייסט נישט דערפון - דאס איז א 'בן מביש'. דאקעגן דאס וואס ער פארטרייבט די מוטער, דאס איז שוין א 'בן מחפיר', ווייל דו ברענגסט דערצו אז זיין מוטער זאל ווערן פארשעמט ברבים ('חפרה' האבן מיר ערקלערט איז א בזיון בגלוי), יעדער זעט אז זי איז אנטלאפן פון שטוב, און עס קומען ארויס דערפון בזיונות אז זי האלט ביי זיך אין שטוב אזא קלוקל'דיגן זון, אזא זון וואס פארשעמט, אזא זון וועמענס מעשים זענען נישט ערליך.