אינעם ערשטן קאפיטל פונעם נביא ישעיהו טוט ער מוכיח זיין דאס פאלק איבער דעם טיפן שפאלט צווישן דער מעשה פון אינדרויסן און דעם הארץ פון אינעווייניג. אין דעם חלק פונעם קאפיטל שמועסט מען איבער דער תוכחה אויף די קרבנות, אויף די ימים טובים און אויף תפילה, און פון דארט צום ריכטיגן דרך התשובה און צו דער גרויסער הבטחה אז קיין זאך שטייט נישט קעגן תשובה. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים לויטן ביאור פונעם מלבי"ם.
לָמָּה־לִּי רֹב־זִבְחֵיכֶם יֹאמַר יְהֹוָה, שָׂבַעְתִּי עֹלוֹת אֵילִים וְחֵלֶב מְרִיאִים, וְדַם פָּרִים וּכְבָשִׂים וְעַתּוּדִים לֹא חָפָצְתִּי׃ - צו וואס דארף איך די פילקייט פון אייערע שלחט-קרבנות, זאגט דער אויבערשטער, איך בין שוין זאט פון עולות פון ווידערס און דעם שמאלץ פון געמעסטעטע בהמות, און דאס בלוט פון רינדער, שעפסן און ציגן באגער איך נישט.
דאס פאלק אין יענער תקופה איז געווען געוואוינט צו ברענגען אסאך פעטע קרבנות, מיטן מחשבה אז דערמיט וועלן זיי ערלאנגען רצון פונעם אויבערשטן - א מין געבן א שוחד. "כאטש מיר פירן זיך נישט אויף ווי עס דארף צו זיין, כאטש מיר פאלגן נישט די ווערטער פון די נביאים, אבער קוקטס נאר וואס פארא קרבן איך האב היינט געברענגט! ממילא איז די פרנסה מסודר, די וואך און דער חודש וועלן זיין גוט". זיי האבן געמיינט אז זיי קויפן כביכול אפ דעם הקדוש ברוך הוא און זענען אים משחד מיט זייערע קרבנות. אויף דעם זאגט זיי דער אויבערשטער: "למה לי רוב זבחיכם". ווען די מעשים זענען ליידיג פון כוונה, און עס איז נישטא אין זיי באמת א רצון צו מאכן א נחת רוח פארן אויבערשטן יתברך, איז דאס דאך ווי א גוף אן א נשמה - און אויב אזוי, וואס איז בעצם דער ציל פון די קרבנות?
דער מלבי"ם טיילט דא איין די קרבנות אין פיר סוגים, און קעגן יעדן איינעם פון זיי ענטפערט דער נביא אן ענטפער פאר זיך. דער ערשטער סוג: קרבנות נדבה. ביי א נדבה זענען פאראן צוויי מינים - א נדבה וואס גייט אינגאנצן פארן אויבערשטן, דאס איז די עולה (וואס א מענטש איז נישט מחויב דערין), און א נדבה וואס דער מזבח נעמט דערפון בלויז דאס חלב און דאס פלייש גייט פאר די בעלים, דאס זענען שלמים און תודה. קעגן דער עולה זאגט דער אויבערשטער "שבעתי עולות אילים", און קעגן שלמים און תודה "וחלב מריאים". דאס הייסט: דו מיינסט אז דו מאכסט מיך זאט? אז איך בין כביכול הונגעריג און דו שפייזט מיך? איך בין שוין זאט. דער ציל פון די קרבנות איז דאך אנצוערקענען דעם חסד פונעם אויבערשטן און צו דאנקען אויף וואס ער האט משפיע געווען אויף דיר, אבער עטץ זענטס דאך נישט מכוון דערצו, נאר איר שטעלט זיך פאר אז דער קרבן קומט שטילן א הונגער - דעריבער ווערט געזאגט: איך בין שוין זאט, איך דארף זיי מער נישט.
דער צווייטער סוג: קרבנות חובה פאר כפרת חטא - א חטאת אויף חילול שבת און ענליכס, און אשם גזלות, אשם מעילות, אשם שפחה חרופה, אשם נזיר און אשם סוטה. די גמרא זאגט אז עיקר כפרה איז תלוי אין זריקת הדם, אבער כדי די כפרה זאל חל זיין מוז דער מענטש חרטה האבן, מתוודה זיין, זאגן חטאתי עוויתי ופשעתי, און מקבל זיין אויף זיך מער נישט נכשל צו ווערן. אבער איר טוט דאך נישט תשובה בשעת'ן ברענגען דעם קרבן, אויב אזוי איז אייער גאנצע כוונה בלויז מקרב צו זיין פאר מיר דאס בלוט, כאילו איך דארף דאס בלוט וואס ווערט געשפריצט אויפן מזבח. אויף דעם זאגט דער פסוק: "ודם פרים וכבשים ועתודים לא חפצתי" - איך האב נישט קיין שום נוצן פונעם בלוט אליין מצד זיך.
כִּי תָבֹאוּ לֵרָאוֹת פָּנָי, מִי־בִקֵּשׁ זֹאת מִיֶּדְכֶם רְמֹס חֲצֵרָי׃ - ווען איר קומט זיך צו ווייזן פאר מיר, ווער האט דאס פארלאנגט פון אייער האנט, צו צעטרעטן מיינע הויפן.
דער דריטער סוג: קרבנות נדבה וואס דער אויבערשטער האט זיי געמאכט פאר א חובה - עולת ראייה און שלמי חגיגה. אויב א מענטש איז נישט עולה לרגל, איז ער נישט מחויב אין א קרבן; אבער אז ער איז ארויפגעגאנגען און באוויזן געווארן אין דער עזרה, איז ער שוין יא מחויב, ווי עס שטייט "ולא יראו פני ריקם". און וואס איז די תכלית פונעם עליה לרגל? "שלוש פעמים בשנה יראה כל זכורך" - כדי א מענטש זאל לערנען תורת ה', "כי שפתי כהן ישמרו דעת ותורה יבקשו מפיהו", ער זאל זיך מחזק זיין אין עבודת ה' און דערקענען זיינע וועגן פון די כהנים און נביאים, און ווי די תורה זאגט בפירוש "למען תלמד ליראה את ה' אלהיך". און צוזאמען מיט דעם אלעם האט דער אויבערשטער באפוילן צו ברענגען א דורון ווען מען קומט מקביל פנים זיין - כדי ער זאל דיר ווייזן דערמיט אז ער באגערט דיך, ווייל ער האט דאך גענומען פון דיין האנט א דורון ומנחה. ווען עס קומט אראפ א פייער אויפן מזבח, איז דאס א סימן אז דער קרבן ווערט אנגענומען לרצון, און דאס איז דער וועג ווי אזוי דער הקדוש ברוך הוא ווייזט אז דיין קומען איז נאנט צו אים און גוט פאר אים.
און אויף דעם קומט דער פסוק: "כי תבואו לראות פני" - אין די שלוש רגלים, ווען איך באפעל אייך עולה צו זיין און זען מיינע פנים, און איר זאגט אז איר זענט מחויב געווארן אין א קרבן ווייל "לא ייראה פני ריקם". זאגט זיי דער אויבערשטער: "מי ביקש זאת מידכם רמוס חצרי" - דאס גופא וואס איר קומט אין דער עזרה, ווער האט אייך דערין מחייב געווען? דער חיוב פון א קרבן ראייה פאלט דאך נאר אויב מען איז אנגעקומען אין דער עזרה; אויב מען איז נישט געקומען, איז בכלל נישטא קיין חיוב. בעסער וואלט געווען אז איר זאלט נישט קומען און נישט מקריב זיין, ווייל איר זענט דאך נישט מכוון עולה צו זיין כדי צו זען פני ה', צו לערנען פון די כהנים און זיך מחזק זיין אין זיין עבודה - און אויב אזוי איז דא גארנישט קיין מצוה, נאר אין גאנצן זענט איר געקומען פארשמוצן די עזרה, צו צעטרעטן מיינע הויפן. א משל צו א מענטש וואס גייט אריין אין שול מיט שיך וואס זענען נישט ריין: אויב איז ער געקומען, זיך געזעצן, געהערט א שיעור און זיך געשטארקט - נו, כאטש עס איז אביסל פארשמוצט געווארן. אבער אויב עס וועלן אריינקומען מענטשן, שפאצירן, פארשמוצן און ארויסגיין - וועט מען דען זאגן אז זיי זענען געקומען אין די חצרות פונעם אויבערשטן? ניין, נאר זיי זענען געקומען צעטרעטן דעם חצר ה'.
לֹא תוֹסִיפוּ הָבִיא מִנְחַת־שָׁוְא, קְטֹרֶת תּוֹעֵבָה הִיא לִי, חֹדֶשׁ וְשַׁבָּת קְרֹא מִקְרָא, לֹא־אוּכַל אָוֶן וַעֲצָרָה׃ - ברענגט מער נישט קיין פאלשע מנחה, קטורת איז אן עקל פאר מיר; ראש חודש און שבת, דאס אויסרופן א יום טוב, איך קען נישט פארנעמען זינד צוזאמען מיט א פארזאמלונג.
וויבאלד דאס אליין וואס איר צעטרעט מיינע הויפן איז קעגן מיין רצון, איז דאך כל שכן אז איר זאלט נישט מוסיף זיין חטא על פשע און ברענגען קעגן מיין רצון א "מנחת שוא" - דאס זענען די קרבנות חגיגה און ראייה וואס איך באגער בכלל נישט. "קטרת תועבה היא לי" - די וואלקן פון רויך וואס גייט ארויף פון דער מנחה וואס איר מקריב זענט. א משל צו א מענטש וואס גייט אריין אינעם קעניג'ס הויף אין א צייט וואס דער קעניג וויל אים נישט זען, און נאך דערצו פילט ער אן דעם הויף מיט רויך; דער קעניג וויל ארויסגיין און ער זעט א וואנט פון רויך פאר זיך. ווען איך וואלט דיך געבעטן צו מקטיר זיין פאר מיר - ניחא, אבער דאס איז דאך נישט וואס איך האב געבעטן, און דעריבער איז אייער קטורת ווי רויך אין די אויגן, א תועבה פאר מיר.
דער פערטער סוג איז די קרבנות מוספים, וואס דער ציבור האט געברענגט אין די שבתות, ראשי חדשים און מועדים. זייער תכלית איז אן אנדערע: די דאזיקע טעג זענען הייליגע טעג וואס זענען באשטימט געווארן אז דער מענטש זאל זיך אפשאקלען פון די הבלי העולם און זיך הייליגן צו עבודת ה'. דערפאר זענען אין זיי באשטימט געווארן ספעציעלע קרבנות צוליב וועלכע דער ציבור קלייבט זיך צוזאם אין בית המקדש, זיך איינצוהאלטן פאר'ן אויבערשטן מיט תפילה, איבערצולאזן די עניני הבל און הייליגן א טאג וואס איז בבחינת "עצרה" - זיך אפצושטעלן פון אלע זיינע ענינים און שטיין פאר'ן אויבערשטן.
און אין די טעג זענען פאראן צוויי ענינים. אויף איין ארט שטייט געשריבן "עצרת לה' אלוהיך" און אויף אן אנדער ארט "עצרת תהיה לכם", און חז"ל פרעגן: פאר וועמען איז די עצרת? און זיי האבן געענטפערט: חציו לכם וחציו לה'. א חלק דערפון פאר עסן, טרינקען, הנאה און שמחה, און א חלק דערפון פאר עבודת ה'. און אויך די מצוות פון עונג און שמחה מוזן געטאן ווערן לשם שמים - נישט אז א מענטש זאל זאגן: א האלבן טאג וועל איך פרעסן און זויפן און גארנישט טראכטן וועגן דעם אויבערשטנ'ס באפעל, און א האלבן טאג וועל איך לערנען און דאווענען. נאר אויך דאס עסן דארף זיין לשם שמים, אזוי ווי דער ענין פון "כהנים אוכלים ובעלים מתכפרים", אז זיין עסן זאל זיין א קיום פונעם באפעל פונעם אויבערשטן וואס האט געהייסן זיך פרייען פאר אים.
און דאס מיינט "חודש ושבת קרוא מקרא" - די מועדים וואס איר רופט זיי מקרא קודש. "לא אוכל און ועצרה" - אפילו אין דער ערשטער העלפט פונעם טאג, ווען איר שטעלט זיך אפ פאר מיר אין בית המקדש, קען איך נישט פארטראגן די דאזיקע עצרת, ווייל אייער הארץ איז פול מיט אָוון (שלעכטס). איר האט נישט קיין גוטע כוונה צו טאן דעם רצון ה', איר האט נישט קיין כוונה זיך צו הייליגן פאר אים, און אויך דער מעשה פון דער עצרת איז נישט לכבוד שמים נאר בבחינת שווא.
חׇדְשֵׁיכֶם וּמוֹעֲדֵיכֶם שָׂנְאָה נַפְשִׁי, הָיוּ עָלַי לָטֹרַח, נִלְאֵיתִי נְשֹׂא׃ - אייערע ראשי חדשים און אייערע ימים טובים האט מיין זעל פיינט געהאט, זיי זענען מיר געווארן צו א לאסט, איך בין מיד געווארן צו טראגן.
און כל שכן די צווייטע העלפט, וואס איז אינגאנצן פאר אייך. אינעם ערשטן חלק איז כאטש געווען א גוטער מעשה מיט א שלעכטער כוונה; אבער אינעם צווייטן חלק איז סיי דער מעשה גשמיות'דיג - א מעשה פון עסן - און סיי די כוונה איז שלעכט, און ס'איז נישטא אין דעם גארנישט לשם ה'. דערפאר שטייט דארט נישט בלויז דער לשון פון "לא אוכל", נאר ממש "שנאה נפשי".
"היו עלי לטורח, נלאיתי נשוא" - דער מלבי"ם איז מדייק אז ס'איז פאראן א חילוק צווישן די צוויי לשונות. א שווערער משא דריקט אויפ'ן מענטש אפילו אין א קורצער צייט: אויב מ'וועט דיך בעטן אויפהייבן א זאק צעמענט, זענען אפילו צוויי מינוט אויך שווער אויף דיר. קעגן דעם איז א לייכטער משא נישט שווער מצד זיך אליין, אבער מיט דער צייט ווערט עס שווער: אויב מ'וועט דיר הייסן האלטן א טישו-פאפיר אין אן אויסגעשטרעקטער האנט צען מינוט, וועט נאך דריי מינוט שוין וויי טאן די האנט; און אפילו אן קיין טישו בכלל, נאר בלויז אויפהייבן די האנט. די לאנגע צייט מאכט אויך א לייכטן משא שווער. און דערפאר זענען דא געזאגט געווארן ביידע זאכן: "היו עלי לטורח" - מצד דער זאך אליין, וואס זי איז קעגן מיין רצון און דערפאר איז זי שווער און א לאסט אין מיינע אויגן; "נלאיתי נשוא" - מצד דעם משא, וואס איר האלט אן און חזר'ט איבער דעם חטא א לאנגע צייט, און די לאנגע צייט מאכט די זאך אומדערטרעגליך.
וּבְפָרִשְׂכֶם כַּפֵּיכֶם אַעְלִים עֵינַי מִכֶּם, גַּם כִּי־תַרְבּוּ תְפִלָּה אֵינֶנִּי שֹׁמֵעַ, יְדֵיכֶם דָּמִים מָלֵאוּ׃ - און ווען איר וועט אויסשפרייטן אייערע הענט וועל איך פארשטעלן מיינע אויגן פון אייך, אויך ווען איר וועט מערן תפילה הער איך נישט צו, אייערע הענט זענען פול מיט בלוט.
ביז אהער האט זיי דער נביא מוסר געווען אויף א גוטן מעשה אן א הארץ - וואס איז גארנישט ווערט, ווייל לכאורה ברענגען זיי קרבנות צו מאכן א נחת רוח, אבער באמת איז זייער גאנצע כוונה ווייטער אנצוהאלטן מיט זייערע שלעכטע מעשים און כביכול משחד זיין דעם בורא עולם. יעצט קומט ער רעדן וועגן דעם פארקערטן מצב: וואס טוט זיך ווען ס'איז פאראן אסאך הארץ אבער דער מעשה איז נישט גוט, א לויטערע און ריינע כוונה אבער מעשים וואס זענען נישט ערליך.
"ובפרשכם כפיכם" - ווען איר הייבט אויף די הענט אין תפילה. "גם כי תרבו תפילה" - און דער לשון פון תפילה, זאגט דער מלבי"ם, איז שפיכת הנפש, און זי קומט תמיד אויף א תפילה וואס האט אין זיך אן אמת'ע, לויטערע און ריינע מחשבה. און פונדעסטוועגן - "אינני שומע". און פארוואס? "ידיכם דמים מלאו" - איר פארגיסט דאך דאס בלוט פון אומשולדיגע מענטשן. די שלעכטע מעשים מאכן אז די גאנצע כוונה פונעם הארץ און זיין ריינקייט אין דער תפילה זאלן גארנישט העלפן, ווייל דו קומסט מיט אלע עבירות און זאגסט ווי אדם הראשון: איך האב געזינדיגט, איך האב געגעסן און איך וועל נאך עסן. דו האסט אין זינען ווייטער אנצוגיין מיט דיינע שלעכטע מעשים, און אויב אזוי "וואס וועט העלפן אז ער מאכט זיין קול זיס מיט תחנונים"? ער קומט און רעדט מיט תחנונים, אבער באמת טראכט ער נישט אפצושטיין פון זיינע פארדארבענע מעשים.
דער יסוד וואס קומט דא ארויס: כדי די עבודה זאל זיין תמימות'דיג און גאנץ, מוזן זיין בשלימות סיי דער מעשה פונעם מענטש בפועל און סיי די מחשבה פון זיין הארץ, און דעמאלט ווערן די ביידע נרצה פאר'ן אויבערשטן. און פון דא פארשטייט מען אויך פארוואס ווען א מענטש האט א צרה - עס זאל נישט קומען קיין צרה אויף קיין שום איד - ווענדט ער זיך צום צדיק ער זאל מתפלל זיין פאר אים. קען ער דען נישט דאווענען אליין פון טיפן הארצן? ער קען יא, און אפשר וועט ער נאך דאווענען בעסער ווי דער צדיק, ווייל דער צדיק איז דאך פארנומען מיט נאך דריי הונדערט אידן וואס בעטן און ער דאווענט בלויז אויף זיך אליין. נאר דער צדיק האט א מעלה וואס ער האט נישט: דער צדיק איז לויטער פון עבירות, זיינע הענט זענען נישט פול מיט בלוט. ביים צדיק - "בפרשכם כפיכם" און "תרבו תפילה", און דער הייליגער באשעפער הערט אויס. אבער ביי אונז, וואס די תפילה קומט צוזאמען מיט "ידיכם דמים מלאו", מיט וואספארא זכות זאל די תפילה אנגענומען ווערן?
רַחֲצוּ הִזַּכּוּ, הָסִירוּ רֹעַ מַעַלְלֵיכֶם מִנֶּגֶד עֵינָי, חִדְלוּ הָרֵעַ׃ - וואַשט אייך, רייניקט אייך, טוט אָפּ די שלעכטיקייט פון אייערע מעשים פון פאַר מיינע אויגן, הערט אויף צו טאָן שלעכטס.
לִמְדוּ הֵיטֵב דִּרְשׁוּ מִשְׁפָּט, אַשְּׁרוּ חָמוֹץ, שִׁפְטוּ יָתוֹם, רִיבוּ אַלְמָנָה׃ - לערנט זיך אויס צו טאָן גוטס, זוכט גערעכטיקייט, העלפט דעם באַרויבטן, פירט דעם משפט פון דעם יתום, נעמט זיך אָן פאַר דער אלמנה.
דאָ לערנט דער נביא וואָס עס איז דער ריכטיקער וועג צו דינען דעם אויבערשטן. רש"י ברענגט די ווערטער פון חז"ל אַז דאָ זענען פאַראַן צען לשונות, צען וואָרענונגען פון תשובה: רחצו, הזכו, הסירו, חדלו, למדו, דרשו, אשרו, שפטו, ריבו, לכו - כנגד די עשרת ימי תשובה, און כנגד די צען מלכיות, צען זכרונות און צען שופרות.
דער מלבי"ם ערקלערט: צום ערשט "רחצו" - וואַשט אָפּ די פלעקן פון די עבירות וואָס איר האָט געטאָן אין דער פאַרגאַנגענהייט, דורך חרטה און עזיבת החטא. אָבער עס איז נישט גענוג סתם אַ וואַשונג, דעריבער זאָגט דער נביא "הזכו" - אַ פולקאָמע רייניקונג, אַראָפּצונעמען דעם פלעק אינגאַנצן. און דאָס איז תשובה מאהבה, וואָס דורך דעם ווערט דער פגם אַליין פאַרוואַנדלט אין אַ טייערן שטיין, און דער קלאַפּ ווערט אַ גוטע און געלויבטע זאַך, וואָרום תשובה מאהבה מאַכט פון זדונות זכיות, בעת תשובה מיראה מאַכט די זדונות בלויז פאַר שגגות. און מען דאַרף באַמערקן אַז תשובה מאהבה איז בכלל נישט קיין פּשוטע זאַך, און הלואי זאָלן מיר זוכה זיין צו תשובה מיראה; תשובה מאהבה איז אַ געוואַלדיק הויכע מדרגה.
לויט דעם טייטשט מען דאָס וואָס עס שטייט ביי חג הסוכות "ולקחתם לכם ביום הראשון", און חז"ל זאָגן: ראשון לחשבון עוונות (דער ערשטער טאָג צו רעכענען די עוונות). טייל ערקלערן דאָס בפשטות, אַז ביז סוכות האָט אַ מענטש נישט קיין צייט צו זינדיקן: תיכף מוצאי יום הכיפורים בויט ער די סוכה, ער לויפט זוכן ד' מינים, און אַלץ גייט מיט אַ יאָגעניש; צומאָל בלייבן אים בלויז צוויי טעג, און צומאָל איז פאַראַן אַ שבת אינדערמיט און ער האָט בכלל נישט קיין צייט. ערשט אין חול המועד רוט ער זיך אַ ביסל אָפּ, און פון דאָרט הייבט זיך אָן דער חשבון פון די עוונות. אָבער עס איז פאַראַן אַן אַנדער באַלויכטונג: יום הכיפורים איז אַן עבודת ה' מתוך יראה - "אריה שאג מי לא יירא", תענית און סיגוף, "יראים וחלים ורועדים מפניך". ווידער חג הסוכות איז אַן עבודת ה' מאהבה, מתוך שמחה - "ושמחת בחגך", אַ מצוה צו זיין בשמחה אַלע זיבן טעג. אויב אַזוי, דאָס וואָס איז ביז אַהער געווען תשובה מיראה, ווערט איצט איבערגעמאַכט צו תשובה מאהבה. און ווען מען האָט תשובה מאהבה, הייבט מען אָן צו זוכן און דערמאָנען זיך וועלכע עבירות מען האָט געטאָן אין דער פאַרגאַנגענהייט, ווייל פאַר יעדער עבירה באַקומט מען דאָך איצט אַ זכות און שכר. דאָס איז דער "ראשון לחשבון עוונות" - דער טאָג ווען מען הייבט אָן מאַכן אַ חשבון וויפיל עבירות מען האָט געטאָן, ווייל יעדער עוון ווערט פאַרוואַנדלט אין אַ זכות.
"הסירו רוע מעלליכם מנגד עיני" - חרטה אַליין העלפט ביי עבירות שבין אדם למקום, וואו דער עוון עקזיסטירט שוין מער נישט בפועל. אַ מענטש וואָס האָט מחלל שבת געווען מיט צוויי וואָכן צוריק - דער חילול איז געשען יענעם מאָמענט ווען ער האָט אָנגעצינדן, וואָס איז געווען איז געווען, און דער עוון איז שוין מער נישט בנמצא, דערפאַר איז גענוג מיט חרטה. אָבער עבירות וואָס עקזיסטירן נאָך אַלץ, ווי למשל עבירות שבין אדם לחברו - אויב איך האָב געגזלט פון דיר צען שקלים, עקזיסטירט דער עוון נאָך אַלץ; אפילו אויב איך האָב שוין אויסגעגעבן דאָס געלט, שטייט נאָך דער חטא פון גזילה ביז איך קער עס צוריק. דעריבער לייגט דער נביא צו "הסירו רוע מעלליכם": דעם חטא וואָס איז נאָך פאַראַן אין דער ווירקלעכקייט דאַרף מען בפועל אַראָפּנעמען - צוריקקערן די גזילה, צוריקגעבן די אונאה, "אם חבול תחבול שלמת רעך" - זאָל ער באַצאָלן, און אַ מוציא שם רע - זאָל איבערבעטן.
דאָס אַלץ איז דער תיקון אויפן עבר. פונדאַנעט און ווייטער רעדט דער נביא וועגן דער צוקונפט. "חדלו הרע" - אַ קבלה על העתיד, מער נישט צו טאָן קיין שלעכטע מעשים. "למדו היטב" - די כוונה איז נישט צו לערנען תורה גוט, נאָר לערנט זיך אויס צו טאָן גוטס, געוואוינט זיך צו צו טאָן גוטע זאַכן. "דרשו משפט" - קעגן בין אדם לחברו: האָסטו אַ מחלוקת אָדער אַ טענה? גיי און זוך דעם שופט, זאָל דער דיין אונדז זאָגן וואָס צו טאָן, יענער טענה'ט אַזוי און איך טענה אַזוי; אַנטלויף נישט פון דער זאַך. "אשרו חמוץ" - אַז איר וועט וויסן ווער עס איז דער גזלן און ווער דער נגזל, "אשרו" איז מלשון אָנווייזונג און הדרכה: פירט דעם באַרויבטן אויפן וועג פון משפט, ווי אַזוי צו זען צוריקצובאַקומען זיין גזילה.
און נישט בלויז צו פאָדערן משפט ווען ביידע בעלי דינים שטעלן זיך פאַר אייך, נאָר "שפטו יתום" - כאָטש דער יתום איז אַ קטן און קען נישט פאָדערן זיין בעל דין, זאָרגט פאַר אים און פירט זיין משפט; כאָטש ביידע קומען נישט צום דין, ווייל ער פאַרשטייט נישט, זאָלט איר אים זיין צו אַ מויל. און נישט בלויז ביי דעם משפט פונעם יתום, וואָס איז באַשטימט, פעסט און קלאָר לויט דער הלכה - ווייל דער יתום קומט דאָך אַנשטאָט זיין פאָטער צו דער נחלה און עס זענען דאָ קלאָרע הלכות אין זיין ענין - נאָר אויך "ריבו אלמנה". די אלמנה, ערשטנס, האָט נישט קיין כוח צו רופן אירע קעגנערס צום דין תורה, זי האָט נישט קיין שטאַרקייט און מוט און קיינער שטייט נישט הינטער איר. און צווייטנס, איר משפט איז נישט אַזוי קלאָר ווי דער משפט פונעם יתום: ביי עניני כתובה זענען פאַראַן טענות און הכחשות, טייל זאָגן "צררי אתפסה" - אַז ער האָט איר שוין איבערגעגעבן ביים לעבן, דער זאָגט אַז ער האָט געגעבן אויפן חשבון פון דער כתובה און יענער זאָגט אַז ער האָט געגעבן פאַר אַ מתנה; עס זענען דאָ פיל עיקולי ופשורי און דין ודברים, און מען דאַרף פירן אַ גאַנצן קריג כדי צו קומען צום משפט. און דאָס איז דער חילוק וואָס דער מלבי"ם דריקט אויס מדויק: "ריב" מיינט אויסצוסאָרטירן די טענות אין זאַכן וואָס זענען נאָך נישט קלאָר, בעת "משפט" איז אַ קלאָרע זאַך וואָס מען דאַרף בלויז אָפּשניידן און פסק'ענען ווער עס איז חייב און ווער עס איז זכאי. דעריבער שטייט ביים יתום "שפטו", און ביי דער אלמנה "ריבו" - הערט אויס ביידע צדדים און ברענגט אַרויס דעם משפט צום רעכט און צום ליכט.
לְכוּ־נָא וְנִוָּכְחָה יֹאמַר יְהֹוָה, אִם־יִהְיוּ חֲטָאֵיכֶם כַּשָּׁנִים כַּשֶּׁלֶג יַלְבִּינוּ, אִם־יַאְדִּימוּ כַתּוֹלָע כַּצֶּמֶר יִהְיוּ׃ - קומט זשע און לאָמיר זיך אויס'טענה'ן, זאָגט דער אויבערשטער: אויב אייערע זינד וועלן זיין רויט ווי שני, וועלן זיי ווייס ווערן ווי שניי, אויב זיי וועלן רויט זיין ווי תולע, וועלן זיי ווערן ווי ווייסע וואָל.
"נוכחה" אין לשון התנ"ך איז מלשון וויכוח, און די כוונה איז נישט אַ געשלעג צווישן צוויי וואָס איינער זאָגט יאָ און דער צווייטער זאָגט ניין, נאָר אויפצוווייזן אַ זאַך מיט ראיות, מיט שׂכלי'דיקע באַווייזן און מופתים. האָסטו הוכחות, אַ סברא, עפּעס מיט וואָס מען קען איבערצייגן - דאָס הייסט אַ וויכוח. אַזאַ מין מהות איז געווען דער וויכוח צווישן איוב און זיינע חברים: טענות ומענות, זיי טענה'ן און ער פרעגט אָפּ, ער ברענגט ראיות און זיי ברענגען הוכחות. זאָגט זיי דער אויבערשטער: קומט און לאָמיר זיך מתווכח זיין צוזאַמען, איך וויל פאַרשטיין פאַרוואָס איר קערט זיך נישט צוריק צו מיר ווי אַזוי איך האָב אייך אָנגעזאָגט. פאַר וואָס האָט איר מורא? פאַרוואָס שרעקט איר זיך צו טאָן תשובה? דאָך אפילו אויב אייערע חטאים זענען געפאַרבט און רויט "כשנים" - דאָס הייסט דער חוט השני וואָס איז רויט - וועלן זיי, אויב איר וועט זיך וואַשן און רייניקן, "כשלג ילבינו", ווייס ווערן ווי שניי, און איר וועט גערייניקט ווערן פון אַלע חטאים.
און נישט נאר דאס, נאר "אם יאדימו כתולע". און וואס איז דער חילוק צווישן "שני" און "תולע"? דער שני איז דער געפארבטער שטאָף, און די תולע איז דער קאליר אליין מיט וואס מען פארבט דעם שטאָף. קומט אויס צוויי חילוקים: איינס, די תולעת איז רויט אין איר עצם, בעת דער שני האט בלויז באקומען דעם קאליר פון אינדרויסן. צווייטנס, די תולעת פארבט אנדערע, און דער שני האט נישט קיין כח צו פארבן אנדערע - ער איז געפארבט, אבער ער פארבט נישט אליין. און מיט דעם האט דער נביא געגעבן א משל אויף צוויי סארטן חטאים. איינס: אויב איר זענט געווארן ווי א תולע - אז איר האט זיך אזוי איינגעווארצלט אינעם חטא ביז ער איז געווארן א טייל פון אייך, נישט קיין ווייסער שטאָף וואס איז געפארבט געווארן מיט רויט, נאר ער אליין איז דער רויט; א חטא מתוך כפירה ומרד, און נישט קיין מקרה'דיגער חטא פון שגגה. און דאס צווייטע: די תולעת פארבט אנדערע - אז איר האט נישט געזינדיגט בלויז פאר זיך אליין, נאר איר האט אויך מחטיא געווען אנדערע.
און אויף די ביידע זאגט ער זיי: "כצמר יהיו". ווייל ס'איז דאך נישטא קיין ספק אז די ווייסנקייט פונעם שניי איז העכער פון דער ווייסנקייט פון וואָל; די וואָל איז עטוואס גרויליך, נוטה א ביסל צו א קרעם-פארב, בעת דער שניי איז אינגאנצן ווייס. דאס הייסט: אפילו אויב איר וועט זאגן אז מיר זענען געווען ווי א תולע, אז דער חטא איז געווארן עצמי צו אונז און אז מיר האבן אויך מחטיא געווען אנדערע, זאלט איר וויסן אז עכ"פ די תשובה וועט אייך ברענגען צו א מצב פון "כצמר יהיו". און אויב אזוי, פארוואס טוט איר נישט קיין תשובה? עס איז דאך נישטא קיין זאך וואס שטייט בפני התשובה.
און מען ברענגט בשם "מאורה של תורה" בשם "תפארת עוזיאל" א פירוש בדרך צחות: א יונגער מענטש - זיין בלוט קאכט אין אים; אבער א זקן מנאף איז א זאך וואס דער שכל קען נישט פארנעמען. און אזוי ברענגט די גמרא: עשיר מכחש, דל גאה, זקן מנאף. וואס פעלט דיר, עשיר, צו לייקענען? דו האסט דאך גענוג, צי דען וועסטו צוליב נאך הונדערט שקלים גיין גנב'ענען? דל גאה - וואס האסטו זיך צו גרויסן, דו ביסט דאך אן ארימאן? און א זקן מנאף - ער טוט גארנישט אויסער רייצן דעם יצר הרע אויף זיך אליין. און דאס איז דער טייטש "אם יהיו חטאיכם כשנים" - אויב די חטאים וועלן זיין לויט די יארן אייערע, א בן עשרים וואס זינדיגט חטאים פון א בן עשרים, "כשלג ילבינו", ער וועט טון תשובה און ווערן ריין און ווייס. אבער אויב די חטאים זענען נישט לויט די יארן, אז ער איז שוין א בן שמונים און איז נאך אלץ מנאף, איז די תקנה זייער שווער. כאטש זאלן די חטאים זיין לויט דער מאָס פון די יארן.
אִם־תֹּאבוּ וּשְׁמַעְתֶּם, טוּב הָאָרֶץ תֹּאכֵלוּ׃ - אויב איר וועט וועלן און צוהערן, וועט איר דאס גוטס פונעם לאנד עסן.
וְאִם־תְּמָאֲנוּ וּמְרִיתֶם, חֶרֶב תְּאֻכְּלוּ, כִּי פִּי יְהֹוָה דִּבֵּר׃ - און אויב איר וועט אָפּזאָגן און ווידערשפעניגן, וועט איר דורך דער שווערד פארצערט ווערן, ווייל דאס מויל פון ה' האט גערעדט.
די צוויי פסוקים זענען א המשך צום פריערדיגן. אין פסוק י"ח האט ער געזאגט "לכו נא ונוכחה" - איך בין דאך גרייט מוחל צו זיין אויף די עבירות, און ווי שניי וועלן זיי ווייס ווערן, אויב אזוי פארוואס טוט איר נישט קיין תשובה? און יעצט פארזיכערט ער: "אם תאבו ושמעתם טוב הארץ תאכלו" - אויב איר וועט איינגיין און אויסהערן וואס איך פארלאנג פון אייך, וועט איר עסן דאס גוטס פונעם לאנד. און פון דער צווייטער זייט, זעט וואספארא שאדן עס קומט אייך אויב איר וועט ווייטער אנגיין מיט די שלעכטע מעשים: "ואם תמאנו ומריתם חרב תאוכלו". און פארוואס זאלט איר נישט טראכטן אז דאס איז א ליידיגע סטראשונג? "כי פי ה' דיבר" - קיינמאל איז נישט געפאלן קיין ווארט פון ה'ס רייד צו דער ערד, און דער אויבערשטער ציט נישט צוריק פון א גזירה וואס ער האט גוגוזר געווען.
דער מלבי"ם מסביר דעם סדר הדברים: א מענטש האלט זיך נישט אפ פון טון א זאך נאר צוליב איינע פון צוויי סיבות - אדער ווייל די זאך איז אים שווער, אדער ווייל ער זעט נישט די תועלת דערין. און קעגן ביידע ענטפערט דער אויבערשטער. קעגן דעם קושי: "אם יהיו חטאיכם כשנים כשלג ילבינו" - אין איין רגע קען א מענטש תשובה טון און אלע זיינע רויטע חטאים ווערן ווייס; עס איז נישט צו שווער. און קעגן דער תועלת: אויב איר וועט טון רצון ה' וועט איר זוכה זיין צו דער תועלת - "טוב הארץ תאכלו"; און אויב איר וועט נישט טון, וועט איר האבן א שאדן - "חרב תאוכלו". און דער אויבערשטער רעדט, און ווען דער אויבערשטער זאגט צו, קומען זיינע ווערטער מקוים הונדערט פראצענט.
און יעצט לאמיר מדייק זיין אינעם לשון. אין ספר ישעיהו שטעלט זיך דער מלבי"ם שטארק אפ אינעם חלק "ביאור המילות", וויבאלד די לשונות הנבואה חזר'ן זיך איבער אין וואס דער רד"ק רופט געווענליך "כפל העניין במילים שונות". און ווי באקאנט איז דער מלבי"ם שטארק דערקעגן: עס איז נישטא אזא זאך ווי כפל העניין במילים שונות; אויב האט מען איבערגעחזר'ט דעם ענין, האט מען איבערגעחזר'ט דעם געדאנק, און עס איז דא א תכלית אין דער כפילות, און יעדעס ווארט קומט ארויסברענגען אן אנדערע זאך, אזוי ווי עס איז מבואר געווארן אין דער הקדמה פונעם מלבי"ם.
און דערפאר פרעגט דא דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן "אינו אובה" און צווישן "ממאן"? לכאורה צוויי אויסדרוקן פארן זעלבן געדאנק. נאר "ממאן" איז מיט'ן מויל, און "אובה" איז אינ'ם הארץ. א מענטש קען זיין אובה און ממאן אויפאמאל: אין הארצן וויל ער זייער, אבער ווען מען שלאגט אים פאר זאגט ער: "ניין, מען דארף נישט, איך בין נישט אינטערעסירט" - און אין הארצן איז ער אובה, מלשון תאוות הלב. און עס קען אויך זיין פארקערט: ער איז אינו אובה אין הארצן, אבער אינו ממאן מיט'ן מויל - אז זיין מויל און הארץ זענען נישט אייניג. און אויב אזוי, וואלט געדארפט שטיין "אם תאבו ושמעתם... ואם לא תאבו ומריתם", מיט דעם זעלבן לשון ממש. פארוואס שפרינגט דער פסוק צו "ואם תמאנו"?
נאר זעט ווי פינקטליך די ווערטער זענען. אויפ'ן פאזיטיוון זייט זאגט ער זיי: עס איז נישט גענוג אז איר וועט צוהערן בפועל בעת טיף אינעווייניג ווילט איר עס נישט, נאר "אם תאבו ושמעתם" - עס מוז אויך זיין דער רצון הלב, און דעמאלט זאג איך צו "טוב הארץ תאכלו". אבער אויפ'ן זייט פונעם עונש זאגט ער "ואם תמאנו" - אפילו אין הארצן זענט איר יא אובים, אויב אבער ביים מויל און במעשה זענט איר ממאן, וועט איר געשטראפט ווערן. און פארוואס? ווייל, זאגט דער מלבי"ם, רוב חוטאים וואס זענען נישט קיין מורדים - זייער הארץ גלוסט יא צו פאלגן, נאר זייער יצר באזיגט זיי. רוב מענטשן וואס זינדיגן און פאלן דורך, טיף אין הארצן ווילן זיי באמת טון רצון ה', און דער יום הכיפורים וואס איז אריבער אויף אונז וועט דאס באווייזן: כלל עמך בית ישראל זענען געווען אין די בתי כנסיות, ווייל טיף אינעווייניג וויל יעדער איינער טון רצון ה'. און פארוואס זאגט ער אפ בפועל? ווייל דער יצר הרע שטארקט זיך אויף אים, אבער אין הארצן וויל ער זיין א ירא אלקים, דינען דעם אויבערשטן און מקיים זיין זיינע מצוות. דערפאר שטייט נישט "ואם לא תאבו", ווייל מען דארף נישט צוקומען צום עקסטרעם אז אפילו אינ'ם הארץ זאלט איר נישט וועלן; אפילו אויב איר ווילט אין הארצן, כל זמן איר זענט בפועל ממאן - "חרב תאוכלו". עס איז נישט גענוג צו זאגן "מיין הארץ איז ריין און איך וויל"; דער מיאון במעשה איז גענוג כדי צו ברענגען דעם עונש.
און מען ברענגט א שיינעם הסבר וואס שטייט אינעם ספר "פנינים יקרים", אויף אן אופן פון א ווארט. זאגן די מפרשים: די גמרא אין קידושין זאגט "שכר מצווה בהאי עלמא ליכא" - מען באצאלט נישט קיין שכר מצוות אויף דער וועלט. און לכאורה קומט אויס אז דער הקדוש ברוך הוא איז עובר אויף "בל תלין שכר שכיר", ווייל דער מענטש ארבעט דאך דא. איין תירוץ איז: "בל תלין" איז אינעם זעלבן טאג, און "אלף שנים בעיניך כיום אתמול" - אויב אזוי איז מען נאך אלץ אינעם זעלבן טאג, און עס איז נישטא קיין בל תלין. און עס איז פאראן נאך אן הסבר: איינער וואס דינגט א פועל דורך א שליח איז נישט עובר אויף בל תלין. אויב איך האב דיך היינט גענומען פאר א פועל און איך האב נישט באצאלט אין צייט - בין איך עובר; אבער אויב איך האב געשיקט ראובן ער זאל דיך דינגען, אפילו איך באצאל נישט צוויי חדשים, בין איך נישט עובר אויפן לאו. אוודאי איז עס נישט שיין און גאר מיאוס, אבער אויפן לאו בין איך נישט עובר. און אט, די גאנצע תורה האבן מיר דאך באקומען פונעם אויבערשטן דורך א שליח - דורך משה רבנו, אויב אזוי איז דאך נישטא קיין בל תלין.
נאר עס זענען דא צוויי מצוות וואס דער אויבערשטער אליין האט אונז געדונגען: "אנוכי ה' אלוהיך" און "לא יהיה לך" - מפי הגבורה שמענום, איידער כלל ישראל האט געזאגט "דבר אתה עמנו ונשמעה ואל ידבר עמנו אלוקים פן נמות". קומט אויס אז פאר די צוויי מצוות דארף מען שוין באצאלן אויף דער וועלט, ווייל אויב נישט איז דאך דא בל תלין. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "אם תאבו ושמעתם טוב הארץ תאכלו" - דא אויף דער וועלט. און אויב וועסטו פרעגן, איז דען נישט שכר מצווה בהאי עלמא ליכא? אויף דעם קומט דער סיום: "כי פי ה' דיבר" - און וועגן וואס האט ער דא גערעדט? וועגן עבודה זרה, און די אזהרה אויף עבודה זרה האבן מיר געהערט מפי הגבורה אליין. און וויבאלד פי ה' דיבר, איז ער כביכול מחויב צו באצאלן דעם שכר דא, און דערפאר "טוב הארץ תאכלו" אויף דער וועלט.
דער נביא מוסר'ט דאס פאלק אין צוויי עקן: א מעשה אן א הארץ - קרבנות, עולות, מועדים און עצרות וואס ווערן געטאן ווי א שוחד און פון געוואוינהייט, אן א כוונה צו מאכן א נחת רוח צום אויבערשטן - זיי זענען ווי א גוף אן א נשמה, און אויף זיי ווערט געזאגט "שבעתי", "לא חפצתי", "תועבה היא לי", "שנאה נפשי"; און א הארץ אן א מעשה - א ריינע תפילה און א שפיכת הנפש וואס קומען ארויס פון הענט וואס זענען פול מיט בלוט - וואס זי ווערט אויך נישט דערהערט. די פולקאמע עבודה פאדערט א שלימות סיי אינעם מעשה און סיי אין דער מחשבה צוזאמען. און פון דא ווייזט דער נביא דעם סדר התשובה מיט אירע צען לשונות: רחיצה און זיכוך אויפן עבר, השבת הגזל ביי עבירות שבין אדם לחברו, און א קבלה אויפן עתיד - למדו היטיב, דרשו משפט, אשרו חמוץ, שפטו יתום און ריבו אלמנה. און צום סוף לאדענט דער הקדוש ברוך הוא איין: "לכו נא ונוכחה" - דער חטא איז נישט צו שווער און די תשובה איז נישט אומזיסט; אפילו אויב דער חטא איז געווארן איינגעווארצלט ווי א תולע און אפילו איר האט צוגעברענגט אנדערע צו זינדיגן, וועלן זיי ווערן ריין ווי ווייסע וואל. "אם תאבו ושמעתם" - מיטן רצון פונעם הארצן און מיטן מעשה - "טוב הארץ תאכלו", און אויב איר וועט זיך אנטזאגן למעשה - "חרב תאוכלו, כי פי ה' דיבר".