פתיחה: חזון ישעיהו
מיר הייבן אָן ספר ישעיהו, קאַפּיטל א'. דער ערשטער קאַפּיטל איז אַ קאַפּיטל פֿון אַ שווערער תוכחה, וואָס הייבט זיך אָן מיט דער עדות פֿון הימל און ערד, ציט זיך ווײַטער מיט דער באַשרײַבונג פֿונעם קראַנקן מצב פֿון דער אומה, און קומט צו אַן אָפֿענער תוכחה וועגן דעם ריבוי פֿון קרבנות און וועגן דעם אמתן וועג פֿון תשובה. מיר וועלן גיין אויפֿן סדר פֿון די פּסוקים לויטן ביאור פֿונעם מלבי"ם, צוזאַמען מיט די ווערטער פֿון רש"י, דעם אבן עזרא, דעם רד"ק און חז"ל.
חֲזוֹן יְשַׁעְיָהוּ בֶן־אָמוֹץ אֲשֶׁר חָזָה עַל־יְהוּדָה וִירוּשָׁלָ͏ִם בִּימֵי עֻזִּיָּהוּ יוֹתָם אָחָז יְחִזְקִיָּהוּ מַלְכֵי יְהוּדָה׃ - די נבואה פֿון ישעיהו בן אמוץ, וואָס ער האָט געזען אויף יהודה און ירושלים אין די טעג פֿון עוזיהו, יותם, אחז, יחזקיהו, מלכי יהודה.
רש"י ברענגט די ווערטער פֿון חז"ל: אָמר רבי לוי, די זאַך איז אַ מסורה אין אונדזערע הענט פֿון אונדזערע עלטערן - אמוץ און אמציה זענען געווען ברידער. דאָס הייסט, דער פֿאָטער פֿון ישעיהו איז געווען דער ברודער פֿון אמציה מלך יהודה. דער אבן עזרא לייגט צו דערבײַ אַן אינטערעסאַנטע זאַך: ירמיהו הנביא איז געווען זייער גערודפֿט, מען האָט אים אַרײַנגעוואָרפֿן אין חצר המטרה, און ער איז אַדורך ביטערע צרות; בעת ישעיהו איז נישט אַדורך אַזעלכע צרות. און לויט ווי מיר האָבן געזאָגט איז די זאַך פֿאַרשטענדלעך - ישעיהו איז געווען פֿון דער משפחת המלוכה, מקורב צו דער מלכות, און דערפֿאַר האָט מען אים נישט גערודפֿט.
פֿאַרוואָס ניצט דער פּסוק דעם לשון "חזון" און נישט "נבואת ישעיהו"? ערקלערט רש"י: וויבאַלד דאָס זענען דברי תוכחה און שווערע רייד, רופֿט ער זיי חזון - אַ שווערער לשון. נבואה האָט צען לשונות, און "חזון" איז דער שווערסטער לשון פֿון זיי, אַזוי ווי דער לשון "חזות קשה הוגד לי". און פֿאַרשטייט זיך אַז "חזון" איז אויך מלשון לחזות (צו זען), ווײַל דער נביא זעט און שויט. און עס זענען דאָ וואָס זאָגן אַז חזון איז פֿון די העכסטע מדרגות אין נבואה, און דערפֿאַר האָט ער גענוצט דעם לשון - ווײַל ער איז אָנגעקומען צו אַ הויכער מדרגה פֿון נבואה.
נאָר דאָ איז דאָ צו פֿרעגן: "אשר חזה על יהודה וירושלים בימי עוזיהו יותם אחז יחזקיהו" - דאָס איז דאָך נישט ישעיהו'ס ערשטע נבואה. כאָטש זי איז די ערשטע אין ספר, שרײַבט אָבער רש"י אַז דאָס איז נישט די תחילת נבואה זײַנע. דער אָנהייב פֿון זײַן שליחות איז געווען אין דער נבואה וואָס ער האָט מתנבא געווען בשנת מות המלך עוזיהו: "ואשמע את קול ה' אומר את מי אשלח ומי ילך לנו", און דעמאָלט האָט ישעיהו געזאָגט "הנני שלחני". ווען עוזיהו איז קראַנק געוואָרן - פֿון דאָרט האָט דער אייבערשטער אָנגעהויבן אים צו שיקן. און אויב אַזוי, פֿאַרוואָס שטייט דאָ "חזון ישעיהו בן אמוץ אשר חזה" אין אָנהייב פֿונעם ספר?
זאָגט דער מלבי"ם: ווײַל אויף דער דאָזיקער נבואה האָט ער איבערגעחזרט אין די טעג פֿון יעדן מלך און מלך. ער האָט זי איבערגעחזרט אין די טעג פֿון עוזיהו, און דערנאָך אין די טעג פֿון יותם, און דערנאָך אין די טעג פֿון אחז, און דערנאָך אין די טעג פֿון יחזקיהו. און איין מלך האָט ער נישט דערמאָנט - מנשה - צוליב זײַן גרויסער רשעות, וואָרום מנשה איז דאָך דער וואָס האָט געהרגעט ישעיהו הנביא, און דערפֿאַר האָט ער בכלל נישט געוואָלט דערמאָנען זײַן נאָמען. דער פּסוק לאָזט אונדז אַלזאָ וויסן אַז די דאָזיקע נבואה האָט זיך איבערגעחזרט אין די טעג פֿון יעדן מלך און מלך, וואָס ער האָט געדאַרפֿט פֿון ס'נײַ איבערחזרן און דערמאָנען די דברים וואָס ווערן דאָ געזאָגט.
און פֿאַרוואָס שטייט "על יהודה וירושלים"? זאָגט דער מלבי"ם אַז די נבואה איז צעטיילט אויף צוויי: פֿון פּסוק ב' ביז פּסוק כ"א - אַ נבואה אויף שבט יהודה בכללות; און פֿון פּסוק כ"א און ווײַטער - אַ נבואה אויף ירושלים בפרטות. דערפֿאַר דערמאָנט ער סײַ יהודה און סײַ ירושלים: "יהודה" זענען אַלע וווינערטער פֿונעם שבט, אויך פֿונדערויסן פֿון ירושלים, און "ירושלים" זענען די וואָס זיצן אינעווייניק אין שטאָט.
הקדמת המלבי"ם: "דבר אלינו יהודית"
עס פּאַסט צו ברענגען דעם סוף פֿון דער הקדמה פֿונעם מלבי"ם צום ספר ישעיה. זײַן לשון איז מליציש און שווער, וועלן מיר ברענגען בלויז דעם סוף דערפֿון: "כמעט התרגש צור לבבי בקול כנפי הכרוב המשיקות אישה אל אחותה, כי רוח החיה בהמה. ונפשי רגע שטה, עפה, דאתה על כנפי רוח, על גפי בת שמיים הזאת המדברת גדולות. כמעט החל רוח השיר לפעמה, רוח המליצה לפרוט על פי הנבלים, כמעט רפו ידיי מלעצור בעד המעופפת הזאת, מעופפת שחקים, ובפני תועפות מליצותיה לא עצרתי כוח".
דער רעיון איז אַזאַ: ער האָט געהאַט אַ חשק צו שרײַבן מיט אַ מליצישן לשון, הויך און דערהויבן, ווי די דאָזיקע שורות. און פֿאַרוואָס האָט ער דאָס נישט געטאָן? "והנה קול המונים רבים עליהם יחדתי דברתי בכל המחברת הזאת" - אַ קול פֿון פֿילע המונים רופֿט אין זײַנע אויערן צו זאָגן: "נא אל תדבר אלינו נשגבות, אל תבוא לנסותנו בחידות, דבר אלינו יהודית באוזני כל העם אשר על החומה" - אַזוי ווי דער לשון וואָס די לײַט פֿון חזקיהו האָבן געזאָגט צו די שליחים פֿון סנחריב: רעד צו אונדז יהודית, דאָס הייסט רעד פֿאַרשטענדלעך, רעד נישט מיט קיין הויכן און פֿאַרבאָרגענעם לשון. "וכרגע התעוררתי מחלומותיי אלה, הכינורות דמו, שרים ושרות נאלמו, וכחלום מהקיץ נפוצו חזיונות המליצה מעל פניי".
"בערב והנה פני הכרוב פני אדם, עט וקסת ידי אדם תחת כנפיהם, וכל בעלי כנף להם כאחד האדם פה ולשון שפתיים" - ער האָט פֿאַרשטאַנען אַז ער דאַרף זיך אויסדריקן מיט אַ מער פֿאָלקסטימלעכן און ווייניקער געהויבענעם לשון. און ער באַרויִקט אונדז: "מעתה אל תשתאה, אל תשומם, אל תיסוג אחור ידידי הקורא, כי מעתה כאחד האדם אדבר עמך, כאחד האדם אשר כגילך. מעתה אדבר עמך בכל לשון שאתה שומע. מעתה שפת לא ידעת לא עוד תשמע" - דו וועסט פֿון מיר נישט הערן קיין הויכע און מליצישע שפּראַך וואָס דו וועסט נישט קענען פֿאַרשטיין.
שמעו שמים והאזיני ארץ - די עדות פון הימל און ערד
שִׁמְעוּ שָׁמַיִם וְהַאֲזִינִי אֶרֶץ כִּי יְהֹוָה דִּבֵּר בָּנִים גִּדַּלְתִּי וְרוֹמַמְתִּי וְהֵם פָּשְׁעוּ בִי׃ - הערט הימל און פארנעם ערד, ווארעם דער אויבערשטער האט גערעדט: קינדער האב איך געהאדעוועט און דערהויבן, און זיי האבן געזינדיגט קעגן מיר.
מיר שטייען דא ממש ביי דער שפראך פון פרשת האזינו: "האזינו השמים ואדברה ותשמע הארץ אמרי פי". און דא איז עס פארקערט - "שמעו שמים" און נישט "האזינו השמים", "האזיני ארץ" און נישט "תשמע הארץ". חז"ל האבן שוין מעורר געווען אויף דעם דאזיגן ווידערשפרוך, און עס זענען דא דערויף א סך פירושים (און מיר האבן שוין געלערנט א ביאור אינעם אור החיים הקדוש, און כמעט יעדער מפרש טייטשט לויט זיין מהלך). מיר וועלן דא ברענגען די ווערטער פון רש"י און נאך א ביאור.
זאגט רש"י: ווען עדים קומען מעיד זיין און זייער עדות איז נישט גענוי און איינשטימיג - ווערט זייער עדות נישט אנגענומען. הימל און ערד זענען דא צוויי עדים. ווען ישעיהו קומט נישט און גיט שמיעה פארן הימל און האזנה פאר דער ערד, וואלט זייער עדות נישט געקענט נתקבל ווערן, ווייל מען וואלט געפרעגט די ערד וואס איז דיין עדות, און זי זאגט "איך האב געהערט", און דעם הימל, און ער זאגט "איך האב זיך צוגעהערט" - יעדער עדות זאגט עפעס אנדערש. וואס האט ישעיהו געטאן? ער האט מייחס געווען שמיעה צום הימל און האזנה צו דער ערד. און יעצט האבן מיר אן ערד וואס האט סיי געהערט און סיי זיך צוגעהערט, און א הימל וואס האט סיי געהערט און סיי זיך צוגעהערט - ביי משה רבינו אזוי און ביי ישעיהו אזוי, און זייער עדות איז מכוון, און פון דעם קומט דער שטארקער תוקף צו זייער עדות.
און פארוואס דווקא הימל און ערד? איין טעם: זיי זענען עדים, ווי עס שטייט "והעידה בם את השמים ואת הארץ", ווייל זיי עקזיסטירן אויף אייביג. דאס הייסט, עס קען נישט פאסירן אז מען זאל זוכן די עדים און מען וועט געפונען אז זיי זענען אוועקגעפארן קיין מדינת הים אדער אז זיי זענען געשטארבן. און נאך א טעם: "יד העדים תהיה בו בראשונה להמיתו" - אויב מיר וועלן פארקריכן פון וועג, ווער וועט זיך אפרעכענען פון אונז צום ערשט? דער הימל וועט נישט געבן זיין טוי און די ערד וועט נישט געבן איר תבואה. דערפאר זאגט דער רד"ק אז ער האט זיי דערמאנט אלס עדים, ווייל זיי זענען די וואס נעמען זיך אן צום ערשט ווען מיר פירן זיך נישט ערליך.
און דער רד"ק ערקלערט נאך פארוואס משה רבינו האט געזאגט "האזינו השמים ותשמע הארץ" און ישעיהו פארקערט: א לשון פון האזנה זאגט מען צו איינעם וואס איז נאנט, און א לשון פון שמיעה צו איינעם וואס איז ווייט (וואס מען דארף צו אים הייבן דאס קול). משה רבנו איז געווען נאנט צום הימל, דערפאר האט ער געזאגט "האזינו השמים", און די ערד איז געווען ווייט פון אים אונטן, דערפאר "ותשמע הארץ". ישעיהו איז אבער נישט געווען אויף משה'ס מדריגה, דערפאר שטייט ער אונטן און שרייט צום הימל "שמעו שמים", בעת די ערד איז נאנט צו אים - "האזיני ארץ". יעדער רעדט פון דעם פלאץ וואו ער געפינט זיך.
דער מלבי"ם טייטשט: ער רופט דעם הימל און די ערד וואס זענען די באקאנטע עדים, און זאגט צו זיי "כי ה' דיבר" - און אז דער אויבערשטער רעדט, ווער וועט דען נישט צוהערן און ווער וועט זיך נישט איינבייגן דאס אויער? און דאן "בנים גידלתי ורוממתי והם פשעו בי". לויט די יסודות פון מוסר, דער עצם פאקט אז דער טאטע האט ערצויגן און געהאדעוועט דעם זון, אפילו אויב ער האט אים נישט געגעבן קיין מיליאנען - שאפט שוין א מוסר'ישע חוב פונעם זון צו זיין פאטער. דאס איז דער טייטש פון "בנים גידלתי". און על אחת כמה וכמה אויב דער טאטע האט פארגעצויגן דעם דאזיגן זון און אים באשאנקען מיט אלעם גוטן מער ווי אלע זיינע ברידער און משפיע געווען אויף אים מיט א ברייטער האנט - איז ער אוודאי און אוודאי מחוייב צו האבן הכרת הטוב. און דאס איז "ורוממתי" - אז איך האב אייך דערהויבן העכער אלע פעלקער, "רוממתנו מכל לשון". און מיט דעם אלעם - "והם פשעו בי", זיי האבן זיך נישט געפירט אזוי ווי עס האט זיך פארלאנגט פון זיי.
ידע שור קונהו - מוסר מבעלי החיים
יָדַע שׁוֹר קֹנֵהוּ וַחֲמוֹר אֵבוּס בְּעָלָיו יִשְׂרָאֵל לֹא יָדַע עַמִּי לֹא הִתְבּוֹנָן׃ - דער אקס קענט זיין אייגנטומער, און דער אייזל די קריפע פון זיין בעל הבית; ישראל האט נישט געוואוסט, מיין פאלק האט זיך נישט מתבונן געווען.
רש"י ערקלערט: דער אקס דערקענט דעם וואס האט אים געקויפט און ער האט מורא פאר אים. דער אקס זאגט נישט פאר זיין בעל הבית "היינט אקער איך נישט, איך בין אין א שטרייק, דו האסט מיר נעכטן נישט געגעבן גענוג שפייז און שטרוי". און אזוי אויך דער אייזל האט קיינמאל נישט געזאגט "איך לאד נישט קיין משא היינט, איך האב נישט קיין כח, איך בין אויף וואקאציע, עס פאסט מיר נישט". ער האט נישט קיין תירוצים - ער גייט צו זיין ארבעט ווי געהעריג. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אויב די באשעפענישן וואס זענען באשאפן געווארן צו דינען אייך, וואס באקומען נישט קיין שכר אויב זיי טוען גוטס און ווערן נישט געשטראפט אויב זיי טוען שלעכטס, פונדעסטוועגן האבן זיי נישט געטוישט זייער תפקיד; און עטץ, וואס אויב איר טוט גוטס באקומט איר שכר און אויב איר זינדיגט באקומט איר שטראף - "ישראל לא ידע, עמי לא התבונן"? וויאזוי האט איר זיך נישט פארטראכט צו פארשטיין?
דער מלבי"ם לויט זיין שטייגער שטעלט דאס צו צום פריערדיגן פסוק: עס איז דא א מושג פון "בנים גידלתי" - דער עצם גידול, און עס איז דא א מושג פון "ורוממתי" - אז דער פאטער האט אונז פארגעצויגן און דערהויבן העכער אלע קינדער. און קעגן די צוויי זאכן ווייזט ער אז די דאזיגע נאטורן געפינען זיך אפילו ביי בעלי חיים. דער אקס - דער עצם קנין איז אים גענוג, "ידע שור קונהו". דער אייזל, וועמענס פארשטאנד איז שוואכער, איז אים נישט גענוג דער עצם קנין, אבער אויב מען גיט אים גוט צו עסן - דערקענט ער שוין זיין בעל הבית, "חמור אבוס בעליו". און ער זאגט: "ישראל לא ידע" - איך האב אייך דאך אנגערופן ישראל, וואס דאס באדייט מיין חלק, מיין קניין, מיינע קנעכט, און דאס איז קעגן "בנים גידלתי", און איר האט כאטש געדארפט דערקענען אייער האר אזוי ווי דער אקס. "עמי לא התבונן" - איר זענט דאך נישט סתם ישראל, נאר "עמי", קעגן "ורוממתי". וועלכע נאך אן אומה האב איך מיר אויסגעוועלט? אויף וועמען נאך האב איך משפיע געווען אויף אזא פריוואטן אופן אזוי פיל? טא פארוואס טוט איר זיך נישט מתבונן זיין?
פון דא זעט מען א גרויסן כלל: ווען א פאטער איז משפיע פאר זיין זון אויף א געווענליכן אופן, איז דער קשר צווישן זיי א געווענליכער; אבער ווען דער פאטער גיט אים אסאך העכער און מער - איז דער קשר פיל גרעסער, און מכח הכרת הטוב איז זיין התחייבות צו זיין פאטער פיל שטארקער. דערפאר איז אונזער התחייבות גרעסער ווי פון די גוים: אויף זיי האט דער אויבערשטער נישט משפיע געווען אזוי פיל, און זיי איז גענוג שבע מצוות, בעת אויף אונז האט ער יא משפיע געווען, און דעריבער תרי"ג מצוות. ווער האט זוכה געווען צו א גרעסערער מעלה? די כהנים - און זיי האבן מער מצוות ווי ישראל. דער כהן גדול - זיין מעלה איז העכער פון די כהנים, און אויף אים ליגן נאך התחייבויות, מנחת חביתין אינדערפרי און פארנאכט. דער מלך - א גאר דערהויבענע און הויכע מדריגה: פאר דיר איז גענוג צו האבן א ספר תורה אין ארון, אבער פארן מלך זאגט מען אז עס מוז זיין צוגעבינדן צו אים, ער גייט אומעטום מיטן ספר תורה. וואס א גרעסערע מעלה מען באקומט, אלץ מער מאנט מען און פארלאנגט מען פון דעם מענטש.
און דער מלבי"ם זאָגט נאָך: אינעם מענטש געפינען זיך אַלע כוחות פון אַלע בעלי חיים. יעדער כוח וואָס איז פאַראַן אין דער בריאה געפינט זיך אויך אינעם מענטש. און דערפאַר האָבן חז"ל געזאָגט, אַז ווען די תורה וואָלט נישט געגעבן געוואָרן, וואָלטן מיר געלערנט צניעות פון אַ קאַץ, און גזל פון אַ מוראַשקע, און אַזוי אויך "הוי רץ כצבי, קל כנמר, גיבור כארי". אַלע כוחות וואָס זענען געגעבן געוואָרן אין די בעלי חיים זענען ווי אַ סימן אויף דעם וואָס ס'איז פאַראַן אינעם מענטש מיט אַלע זיינע כוחות: ער האָט אין זיך אַ ביסל פונעם לייב, אַ ביסל פונעם שפן, אַמאָל אַ ביסל פונעם שלאַנג און אַמאָל אַ ביסל פון דער מוראַשקע. און אויב דו זעסט בעלי חיים וואָס פירן זיך אויף אויף אַ געוויסן מאָראַלישן שטייגער, איז דאָס נישט ווייל זיי פאַרמאָגן מוסר, נאָר כדי דיך צו לערנען און אַרויסצונעמען פון זיי מסקנות ווי אַזוי זיך אויפצופירן, ווייל דער קדוש ברוך הוא האָט דאָך איינגעפלאַנצט אין דיר אַלע זייערע כוחות.
קומט אויס אַז די תביעה איז אַ דאָפּלטע: מצד מוסר - מען האָט משפיע געווען אויף אייך און געגעבן פאַר אייך, און איר האָט געדאַרפט האָבן הכרת הטוב, פאַרוואָס זשע האָט איר געזינדיגט קעגן מיר? און נישט בלויז דאָס, נאָר אויך אין אייער טבע איז די זאַך איינגעקריצט געוואָרן. ווייל אויב אַן אָקס און אַן אייזל דערקענען דעם אבוס פון זייערע בעלי בתים און האָבן צו זיי הכרת הטוב, איז אַ סימן אַז הכרת הטוב איז איינגעפלאַנצט אינעם טבע - און אויך אין אייך. און אויב אַזוי, ווי האָט איר געקענט זיין כפויי טובה צום קדוש ברוך הוא? ס'איז דאָך אַ טייל פון דיר: נישט בלויז אַ מוסרישער געזעץ אַז ווער ס'האָט דיר געגעבן דאַרפסטו אים אָפּצאָלן, נאָר אַ טבע וואָס איז איינגעפלאַנצט אין דיר פּונקט ווי עס איז איינגעפלאַנצט אינעם אָקס און אינעם אייזל.
הוי גוי חוטא - דער לייטער פון די עבירות און דער לייטער פון די מעלות
הוֹי גּוֹי חֹטֵא עַם כֶּבֶד עָוֺן זֶרַע מְרֵעִים בָּנִים מַשְׁחִיתִים עָזְבוּ אֶת־יְהֹוָה נִאֲצוּ אֶת־קְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל נָזֹרוּ אָחוֹר׃ - וויי צום זינדיגן פאָלק, אַ פאָלק שווער מיט עבירות, אַ זרע פון שלעכטסטוערס, פאַרדאָרבענע קינדער; זיי האָבן פאַרלאָזט דעם אויבערשטן, געשענדעט דעם הייליגן פון ישראל, זיך אָפּגעפרעמדט אויף צוריקוועגס.
וואָס באַדייט דער לשון "הוי"? רש"י ערקלערט אַז יעדער "הוי" אין תנ"ך איז אַ לשון פון קלאָגן און וויינען, ווי אַ מענטש וואָס קרעכצט פון טיפן האַרצן און שרייט 'אהה'. דער מלבי"ם ווידערטייל מאַכט אַ חילוק צווישן "הוי" און "אוי": "הוי" איז אַ לשון פון אויסרוף און הכרזה, ווי "האָ, חשוב פאָלק!", ווען אַ מענטש רעדט מיט גרויס פּאַטאָס; בעת "אוי" איז אַ לשון פון ווייטיק, ווי אַ מענטש שרייט "אוי וויי" ווען ס'טרעפט אים אַן אומגליק. לויטן מלבי"ם איז דאָס דאָ אַ לשון פון הכרזה און נישט קיין לשון פון צער. און וואָס רופט ער אויס? הוי גוי חוטא, אַ פאָלק באַלאָדן מיט עבירות וואָס האָבן פאַרלאָזט דעם אויבערשטן - און דערפאַר וועל איך אייך פרעגן: "על מה תוכו", וואָס האָט אייך געהאָלפן דאָס וואָס איר האָט פאַרלאָזט דעם אויבערשטן?
זאָגט דער מלבי"ם אַז דער פּסוק איז געבויט מדרגה אויף מדרגה, און גייט און פאַרגרעסערט זייערע חטאים. צום ערשט "גוי חוטא" - אַ חטא איז בשוגג, אָן קיין כוונה. דערנאָך "עם כבד עוון" - אַן עוון איז במזיד, און דאָס איז אַן עיוות השכל, אַ פאַרקריפּלטקייט פונעם שכל. ביי אַ חטא נעמט איבער זיין תאווה; ביי אַן עוון איז זיין שכל פאַרקרימט, דאָס הייסט ער קלויבט דאָס אויס בדווקא, און דאָס איז פיל שווערער פון אַ חטא. און נישט אַז איר האָט אַזוי געטאָן בלויז פון צייט צו צייט, נאָר "זרע מרעים" - "מרעים" איז שוין אַ תואר. דאָס איז דער חילוק צווישן ווען מען זאָגט צו אַ קינד: "דו האָסט געטאָן אַ שלעכטע מעשה", ביז ווען מען זאָגט אים: "דו ביסט אַ שלעכט קינד". אַ "שלעכטע מעשה" - די מעשה איז נישט גוט אָבער דו ביסט אַ גוט קינד; אַ "שלעכט קינד" - דאָס איז שוין דיין תואר. "זרע מרעים" איז אַ שם תואר אַז איר טוט שלעכטס כסדר.
און נישט בלויז דאָס אַז איר טוט שלעכטס צוליב אַ תועלת אָדער אויסצופילן אַ תאווה, נאָר "בנים משחיתים". וואָס באַדייט 'משחית'? לאָמיר געבן אַ משל. מען דערציילט וועגן אַ מענטש וואָס איז געווען אין די אַלפּן בערג, פון די וואָס גליטשן אויף סקי. מען פאָרט אַרויף מיטן ליפט ביז אויבן און מען גליטשט זיך אַראָפּ מיט די סקי-ברעטער. דער מענטש איז אָנגעקומען שפּעט, איז אַרויפגעפאָרן, און דער וואָס שטייט אונטן האָט נישט לאַנג געטראַכט - די שעה איז געקומען, ער האָט אויסגעלאָשן דעם עלעקטריק, און דער ליפט האָט זיך אויך אָפּגעשטעלט. איז דער מענטש געבליבן שטעקן ערגעץ דאָרט אין די אַלפּן בערג, אָן קיין שטראָם און אָן אַ ליפט, ממש אינעווייניג אין אַ פריזער. אין אַ קורצער צייט קען דאָרט אַ מענטש אויסגיין. מען האָט אים ערשט געראַטעוועט נאָך אַרום פינף שעה. וואָס האָט ער געטאָן אינצווישן? ער האָט געהאַט געלט אין קעשענע, איבער טויזנט אייראָ, און ער האָט געהאַט אַ פייער-צינדער, און ער האָט אָנגעצינדן איין שטר נאָכן צווייטן און זיך געוואַרעמט דערביי, און אָן דעם וואָלט ער נישט געהאַט קיין שום שאנס צו איבערלעבן. נו, דער מענטש וואָס האָט פאַרברענט זיין געלט - האָט ער דען פאַרדאָרבן דאָס געלט? ניין, ער האָט געראַטעוועט זיין לעבן. אָבער אויב אַ מענטש וועט נעמען געלט און עס סתם אַזוי אָנצינדן, וועט מען זאָגן אַז ער איז אַ משחית. ביידע האָבן געטאָן די זעלבע פעולה, און דער חילוק איז צי ס'איז פאַראַן אַ תועלת צי נישט. 'להשחית', זאָגט דער מלבי"ם, באַדייט תמיד אָן הנאה און אָן אַ תועלת - סתם צעברעכן, סתם צושטערן. און דאָס איז פיל שווערער ווי "מרעים": איר זענט משחיתים, איר טוט שלעכטס אָן דעם אַז איר זאָלט האָבן סיי וועלכן ריווח פון דער עבירה.
און אַצינד, זאָגט דער מלבי"ם, גיב אַ קוק אויף דער וואונדערבאַרער פּאַסנדיקייט. ביז אַהער האָבן מיר אויסגערעכנט די דרגות פונעם זינד: חטא, עוון, מרעים, משחיתים. אָבער אין דער זעלבער צייט האָט זיך אויך געביטן דער תואר פון כלל ישראל: גוי, עם, זרע, בנים. פאַרוואָס די דאָזיקע שינויים? פּונקט ווי דער פּסוק איז געגאַנגען און געשטיגן אין דער שווערקייט פונעם חטא פונעם קלענערן צום גרעסערן, אַזוי אויך גייט און פאַרגרעסערט ער זייער זינד מצד זייער מדרגה און תואר, וואָרום ס'איז נישט גלייך אַ גוי וואָס זינדיגט ווי אַ זון וואָס זינדיגט - ווי נענטער מען איז, אַלץ גרעסער איז די פאַרברעכן קעגן פאָטער. "עם" איז העכער ווי "גוי", ווייל גוי איז אַ זייער אַלגעמיינער נאָמען און עם איז אַ מער אייגנאַרטיקער נאָמען; "זרע" איז נאָך נענטער ווי "עם"; און "בנים" איז דאָס נענטסטע פון אַלע, וואָרום "זרע" נעמט אויך אַריין אור-אייניקלעך, בעת "בנים" גייט בלויז אויף די קינדער וואָס קומען אָפּ דירעקט פון אים.
און לויט דעם איז דער סדר פון די פּסוקים אַזוי: "הוי גוי חוטא" - איר זענט אַ גוי, סתם אַן אומה, און איר האָט געזינדיגט בשוגג. און נישט בלויז דאָס, נאָר איר זענט אַ "עם", אַ גרעסערע מעלה, און דער זינד איז אויך האַרבער - "כבד עוון". און איר זענט "זרע", אַ נאָך העכערע מעלה, און דער זינד איז "מרעים", וואָס איז שווערער פון אַן עוון. און איר זענט "בנים", די העכסטע מעלה, און דער זינד איז "משחיתים" - דער שווערסטער און גרעסטער פון אַלע.
עזבו את ה', ניאצו, נזורו אחור
און וואָס לייגט צו דאָס וואָס שטייט נאָך דעם אַלעמען "עזבו את ה'"? זאָגט דער מלבי"ם: אויף די שומרונים שטייט געשריבן: "את ה' היו יראים ואת אלוהיהם היו עובדים" - עבודה זרה בשיתוף. דאָס קען מען נאָך פאַרשטיין: אַ מענטש זאָגט עס זענען דאָ כוחות אין דער בריאה, און דער בורא עולם איז אויך אַ מעגלעכקייט, לאָמיר אים אויך נעמען אין באַטראַכט. אָבער איר - דעם בורא עולם האָט איר אַפילו נישט גענומען ווי אַן אָפּציע, אַפילו אין דער פרייער צייט האָט איר נישט געזאָגט "אויך דער בורא עולם". נאָר "עזבו את ה'", אינגאַנצן פאַרלאָזט. די גמרא זאָגט אַז זיי האָבן געהאַט שס"ה מינים פון געטער, און יעדן טאָג פלעגן זיי דינען אַן אַנדער גאָט, און דער אויבערשטער איז גאָרנישט געווען אויף דער רשימה. און אויף דעם האָבן חז"ל געזאָגט: "אפילו כתורמוס הזה הנאכל בסוף סעודה לא עשאוני בניי" - זאָלסט כאָטש ברענגען דעם אויבערשטן ווי אַ נאכשפּייז, נישט ווי די הויפּט-סעודה; אַפילו דאָס אויך נישט.
און מען האָט שוין אַמאָל מסביר געווען אַז ס'איז פאַראַן דאָ אַ געוויסער לימוד זכות, אָבער אויך אַ תביעה. טיף אינעווייניג ווייסט כלל ישראל אַז ה' הוא האלקים, ער איז דער אמת, און דאָס וואָס דער אויבערשטער פאָדערט פון זיי איז דאָס וואָס ווערט באמת געפאָדערט, און אַלע עבודה זרות זענען פאַלש. און פאַרוואָס האָבן זיי זיי געדינט? ווי חז"ל זאָגן: לא עבדו ישראל עבודה זרה אלא כדי להתיר להם עריות בפרהסיא. דאָס הייסט, די עבודה זרות זענען "ברייטהאַרציק", זיי זענען ליבעראַל, זיי זענען נישט מקפיד אַזוי ווי דער קדוש ברוך הוא: וואָס דו וועסט טאָן וועט זיין בסדר, וועסט נאָכדעם קומען צום גלח און זאָגן חטאתי עוויתי פשעתי, וועסט באַקומען קרעדיט אויף נאָך צוויי יאָר, וועסט געבן אַ שיינע נדבה, ער וועט דיר מאַכן אַ ווידוי און פאַרטיק. פיל גרינגער. בעת די נביאים קומען תמיד מיט שווערע און האַרבע רייד, און דאָס שרעקלעכסטע פון אַלץ איז אַז צום סוף מקוים זיך אַלץ. דערפאַר פאַרלאָזט ער דעם אויבערשטן אינגאַנצן און וויל אים נישט דערקענען - ווייל ווען ער וואָלט געדינט דעם אויבערשטן אַפילו איין איינציקן טאָג, וואָלט דאָס געווען אַ פּאַטש אין פּנים פאַר דער גאַנצער עבודה זרה, און ער וואָלט שוין נישט געקענט ממשיך זיין דערין. דערפאַר האָבן זיי בעסער געוואָלט גאָרנישט קוקן אין דער ריכטונג פונעם אויבערשטן, כדי זיי זאָלן נישט האָבן קיין קשיות, כדי זיי זאָלן קענען ווייטער גיין אין זייער וועג און זאָלן זיך נישט מוזן בייגן צו גלייבן אינעם אויבערשטן.
"ניאצו את קדוש ישראל" - ווען איר וואלט בלויז פארלאזט, ניחא. אבער "לנאץ" מיינט שפייען אין פנים, פארשעמען, שילטן, דערצערנען. "נזורו אחור" - ווען א מענטש וואלט געזאגט: "איך האב איבערגעלאזט דעם הקדוש ברוך הוא ווייל איך וויל זיין פריי, איך בין נישט קיין קנעכט פון קיינעם, איך וויל נישט אז איינער זאל מיר זאגן וואס צו טאן, איך בין אן אפיקורס און איך טו גארנישט" - מילא. אבער "נזורו אחור": דו האסט פארלאזט דעם אויבערשטן כדי צו נעמען פאר זיך וועמען? די עבודה זרה! "כי גם את בניהם ואת בנותיהם ישרפו באש לאלוהיהם" - דאס איז דיר נישט שווער, און דאס וואס דער אויבערשטער הייסט דיר איז יא שווער אויף דיר? ווען דו וואלסט געזאגט, איך וויל גארנישט, איך וויל מנוחה, ניחא; אבער ס'איז דיר באקוועם צו דינען עבודה זרה, און נישט צו דינען דעם אויבערשטן וואס זיין עבודה איז פיל גרינגער?
און דער מלבי"ם שטעלט זיך דא אפ אויף נאך א נקודה: פון אנפאנג פון דער בריאה פונעם מענטש איז ער באשאפן געווארן צו שטייגן א שטאפל נאך א שטאפל. נאכן חטא פון אדם הראשון איז דער מענטש געווען ווי א בהמה, געגעסן נאר פון דער ערד. אין די טעג פון נח איז ער אנגעקומען צו דער מדרגה פון מדבר, און מ'האט אים ערלויבט צו עסן פלייש. אין די טעג פון די אבות איז מען אנגעקומען צו דער מדרגה פון ישראל - דער הקדוש ברוך הוא רעדט מיט אים, ער באקומט אנווייזונגען און היט זיך אין מצוות. ביים מעמד הר סיני זענען מיר געווארן אידן וואס זענען מחויב אין תרי"ג מצוות. פון דארט זענען מיר געקומען קיין ארץ הקדושה, און דערנאך איז געבויט געווארן דער בית המקדש, בית הבחירה, און מיר זענען פארבונדן מיטן אויבערשטן. און וואס וואלט געדארפט זיין דער ריכטיגער המשך? פון דער תקופה פון שלמה המלך, וואס האט געוועלטיגט אין כיפה און מיר האבן געהאט א ממשלה איבער דער גאנצער וועלט, האט מען געדארפט דערגרייכן צו א "תיקון עולם במלכות שדי". אבער אנשטאט צו פאררעכטן די וועלט, האט שלמה חתונה געהאט מיט נשים נכריות, גענומען בת פרעה, די מלוכה האט זיך צעטיילט, און פון דארט האט זיך דער מצב פארדרייט און אראפגעגליטשט. און דאס איז דער טייטש "נזורו אחור": אייער תפקיד איז געווען צו גיין ווייטער פאראויס, און אנשטאט דעם האט איר אנגעהויבן צוריקצופאלן - איר זענט צוריקגעפאלן פון דער מדרגה פון ישראל צו דער מדרגה פון מדבר, און פון דער מדרגה פון מדבר צו דער מדרגה פון בהמה, און נאך ערגער ווי א בהמה, ווייל "ידע שור קונהו וחמור אבוס בעליו", און איר האט אפילו דאס נישט געוואוסט. נישט בלויז וואס איר זענט נישט געגאנגען פאראויס פון דעם פונקט וואו איך האב אייך געלאזט, נאר איר זענט צוריקגעפאלן פיל נידעריגער.
און נאך א דיוק: פארוואס שטייט איין מאל "ה'" און איין מאל "קדוש ישראל"? זאגט דער מלבי"ם א כלל וואס וועט זיך איבערחזרן שפעטער אינעם ספר: יעדעס ארט וואו עס ווערט דערמאנט "ה'" אדער "אלוקים" - מיינט מען די עצם גדלות פונעם אויבערשטן אלס מנהיג העולם און בורא העולם, אן אלגעמיינער נאמען. אבער ווען מען דערמאנט אים אין שייכות צו כלל ישראל - "קדוש ישראל", "אלוקי ישראל", "מרום ישראל" - רעדט מען פונעם הקדוש ברוך הוא ווי ער איז פארבונדן מיט עם ישראל, אז ער האט א ספעציעלע ליבע צו זיי, און צוליב דעם קשר צווישן אונז און אים האט ער געטאן מיט אונז וואס ער האט געטאן. דערפאר איז פאראן א פיל גרעסערער בזיון ווען מ'פארלאזט דעם וואס איז קדוש ישראל ווי סתם אזוי צו פארלאזן דעם באשעפער. דער עצם מציאות אז ער איז דער בורא עולם - וואס האט באשאפן די וועלט און דעם מענטש און משפיע געווען אויף אונז ווי אויף דער גאנצער וועלט - איז שוין א מחייב. אבער זיי האבן זיך נישט באגנוגנט מיט פארלאזן, נאר זיי האבן מנאץ געווען דעם קדוש ישראל, דעם גאט וואס האט משפיע געווען אויף זיי ספעציעל, וואס האט אונז געגעבן א באזונדערע השגחה און האט אונז אפגעזונדערט פון אלע פעלקער. דאס איז א ביטערער ניאוץ, און דאס איז פיל הארבער.
על מה תוכו - יסורים וואס ברענגען נישט קיין תועלת
עַל מֶה תֻכּוּ עוֹד תּוֹסִיפוּ סָרָה כׇּל־רֹאשׁ לָחֳלִי וְכׇל־לֵבָב דַּוָּי׃ - אויף וואס זאל מען אייך נאך שלאגן, ווען איר וועט נאר מוסיף זיין אפצוטרעטן פונעם דרך; יעדער קאפ איז פארוואונדט מיט קראנקייט, און יעדעס הארץ איז צעבראכן און פארקלעמט.
דא פירט ער אויס דאס וואס ער האט אנגעהויבן אינעם פריערדיגן פסוק: נאכדעם וואס איר האט אזוי פיל געזינדיגט ביז צום לעצטן ברעג, ביז צו א מדרגה פון ניאוץ, פרעג איך אייך: "על מה תוכו" - אויף וואס זאל מען אייך נאך שלאגן? ווייל אויב א מענטש באקומט יסורים און זיי ברענגען אים זיך אויפצוכאפן, תשובה צו טאן און טאן דעם רצון ה' - איז דאך געווען א תועלת דערין, ס'איז ארויסגעקומען א גוטע זאך דערפון, דער מענטש האט זיך דערנענטערט. אבער איר באקומט יסורים און איר קערט זיך נישט צוריק - וואס איז די תועלת און וואס איז דער ריוח? וואס איז ארויסגעקומען פון די קלעפ וואס איר האט געכאפט? און דער באווייז דערויף איז: "כל ראש לחולי וכל לבב דווי" - אייער מציאות איז אז דער קאפ טוט מער וויי און דאס הארץ איז אלץ מער צעבראכן און קראנק. אויב אזוי, וואס פאר א תועלת איז דא אין די קלעפ?
פצע וחבורה ומכה טריה
מִכַּף־רֶגֶל וְעַד־רֹאשׁ אֵין־בּוֹ מְתֹם פֶּצַע וְחַבּוּרָה וּמַכָּה טְרִיָּה לֹא־זֹרוּ וְלֹא חֻבָּשׁוּ וְלֹא רֻכְּכָה בַּשָּׁמֶן׃ - פון דער סולע פונעם פוס ביזן קאפ איז נישטא אין אים קיין גאנצער ארט, א וואונד און א בלאזקייט און אן אפענע וואונד, מען האט זיי נישט אויסגעקוועטשט, מען האט זיי נישט פארבונדן, און מען האט זיי נישט געווייכט מיט אויל.
איצט באשרייבט ער אלע אברים פונעם גוף. "אין בו מתום" - ס'איז נישטא קיין אבר וואס איז גאנץ און פאלקאם, ס'איז נישטא קיין אבר וואס האט אין זיך א מענטשליכע צורה; אלע זענען פול מיט וואונדן (פצעים), בלאע פלעקן (חבורות) און פרישע שווארוואונדן (מכה טריה). און וואס איז דער חילוק צווישן א פצע און א חבורה? זאגט דער מלבי"ם: א פצע איז א וואונד פון א שווערד, וואו דאס פלייש איז אפן און צעשניטן. א חבורה איז ווען מען שלאגט מיט א שטומפיגן חפץ א שטארקן קלאפ אויף דער האנט אדער אויפן גוף, און דאס בלוט בלייבט פארזאמלט אינעווייניג און גייט נישט ארויס - ס'קען זיך מאכן אן אייטער אדער אן אינעווייניגסטער בלוט-שטורץ, אבער ס'איז נישטא קיין עפענונג אויף אינדרויסן, בעת ביי א פצע גיסט זיך דאס בלוט ארויס.
און זייער רפואה איז פונקט קאפויער איינע פון דער צווייטער: א פצע - דארף מען פארבינדן מיט א באנדאזש ביז דער אפענער ארט פארמאכט זיך; א חבורה - דארף מען לייגן דערויף ספעציעלע רפואות וואס מאכן ווייך און עפענען אויף דעם ארט, כדי דער אייטער און די שליים זאלן ארויסגיין און דער מענטש זאל ווערן געזונט. דעם פצע דארף מען פארמאכן, און די חבורה דארף מען עפענען. און וואס זאל טאן א מענטש וואס האט סיי א פצע און סיי א חבורה? ווי די גמרא זאגט: וויי איז פאר דעם מענטש וואס איז געביסן געווארן דורך א זיבורתא ועקרבא, דורך א בינען און א שקארפיאן - וואס פון דעם איינעם איז די רפואה מיט הייסע וואסער און פונעם צווייטן איז די רפואה מיט קאלטע וואסער. האט ער זיך געוואשן מיט הייסע וואסער - האט ער געשאדט צום צווייטן בייס; האט ער זיך געוואשן מיט קאלטע וואסער - האט ער געשאדט צום ערשטן. ווער ס'איז געביסן געווארן פון צוויי פארקערטע זאכן, יעדע רפואה וואס ער וועט טאן וועט שעדיגן דעם צווייטן קלאפ. און דאס איז דער טייטש "אין בו מתום פצע וחבורה": אויב ער וועט פארמאכן דעם פצע וועט ער אויך פארמאכן די חבורה און דאס איז שלעכט, און אויב ער וועט עפענען די חבורה וועט ער אויך עפענען דעם פצע און ער וועט ווייטער בלוטיגן.
און "מכה טריה" - איז א וואונד וואס לאזט א גאנצע צייט ארויס אייטער און פליסיקייט, און זי דארף באזונדערע רפואות און מיטלען וואס טרוקענען אויס און שטעלן אפ די שליים. און די דאזיגע רפואה שאדט סיי פארן פצע און סיי פאר דער חבורה, ווייל ביידע היילן זיך נישט ווען דאס פלייש ווערט אויסגעטריקנט, נאר דווקא ווען דאס פלייש איז פריש און לעבעדיג. קומט אויס אז זיי האבן אזעלכע מכות וואס זענען צרות איינע פאר דער צווייטער, און מען קען זיי גארנישט אויסהיילן.
"לא זורו" - "זורו" איז א לשון פון רפואה, און פון דעם קומט דאס ווארט "מזור". און פארוואס? ווייל דער דאָקטער פלעגט שפריצן און צעשפרייטן רפואה-זאלצן און פולווער אויף דער וואונד: מען פלעגט מאכן פולווער פון געוויקסן, צערייבן און מאכן א פודער, און דערמיט האט מען זיך באנוצט - און אויף אזא שטייגער מאכט מען היינט נאטירליכע רפואות און שמירעכצער. און בדרך אגב, פון דא נעמט זיך דער איסור צו מאכן רפואות אום שבת - וועגן שחיקת סממנים, ווייל אויב מען וועט גיין צום דאָקטער וועט יענער זאגן, נעם דעם דאזיגן קראוט און צערייב אים און לייג עס אויף דער וואונד אדער טרינק עס, און שחיקת סממנים איז אן איסור פון טוחן. "לא זורו" - מען האט נישט געשפרייט אויף זיי קיין רפואה-פולווער. "ולא חובשו" - מען האט נישט ארומגעבונדן קיין באנדאזש אויף זיי. "ולא רוככה בשמן" - ווייל ווען מען פלעגט היילן א וואונד, פלעגט מען קודם איר ווייכער מאכן מיט אויל ביז זי ווערט ווייך, דערנאך פלעגט מען זי פארבינדן מיט א שמאטע כדי די וואונד זאל זיך נישט פארשפרייטן, און צום סוף פלעגט מען שפריצן סממנים צו היילן. און ער רעכנט דאס אויס פון סוף צום אנפאנג: לא זורו - וואס דאס איז די לעצטע זאך, און אפילו לא חובשו - וואס איז די פריערדיגע, און אפילו לא רוככה בשמן - וואס איז די ערשטע פעולה. מיט פשוטע ווערטער: איר האט באקומען אלע סארטן מכות, און איר האט זיך אפילו נישט געפלאגט זיך אויסצוהיילן מיט א ברעקל. און אויב אזוי, "על מה תוכו" - וואס איז די תועלת פון אלע קלעפ וואס איך גיב אייך, אויב זיי ברענגען אייך נישט צו תשובה?
און דער מלבי"ם לייגט צו אין ביאור הלשונות: "פצע" קומט פון לשון פתיחה, עפֿענען - "פצה את פיו" (ער האט געעפֿנט זיין מויל), און אזוי אויך "פצח", ווי פצח בשירה אדער קנאקן ניס (לפצח אגוזים), וואס דער ענין דערפון איז צו עפֿענען דעם דעקל; און א פצע (וואונד) איז א פלאץ וואס איז געווען פארמאכט, און די מעסער האט עס צעשניטן און עס האט זיך געעפֿנט. א "חבורה" (א בלוט-שטורץ) איז פונקט פארקערט - א פארמאכונג און א צונויפֿבינדונג. און מיר געפֿינען דעם לשון אין דריי ענינים: א חבורה פון מענטשן, ווען עטליכע מענטשן פֿאראייניגן זיך צוזאמען; "חובר חבר", וואס פארזאמלט בעלי חיים דורך לחשים צו איין ארט; און א חבורה פון א וואונד, וואס דאס בלוט זאמלט זיך אן און פארבינדט זיך אינאיינעם צו איין ארט. און לויט דעם וועסטו פארשטיין די כוונה פונעם פסוק: פון איין זייט א פצע - א זאך וואס איז אפֿן, און פון דער צווייטער זייט א חבורה - א פארמאכטע זאך וואס מען דארף עפֿענען, בלוט אדער אייטער וואס האט זיך אנגעזאמלט אונטער דער הויט.
דער נמשל: ארצכם שממה
אַרְצְכֶם שְׁמָמָה עָרֵיכֶם שְׂרֻפוֹת אֵשׁ אַדְמַתְכֶם לְנֶגְדְּכֶם זָרִים אֹכְלִים אֹתָהּ וּשְׁמָמָה כְּמַהְפֵּכַת זָרִים׃ - אייער לאנד איז פֿארוויסט, אייערע שטעט זענען פארברענט מיט פֿייער, אייער ערד עפֿענען פרעמדע פאר אייערע אויגן, און זי איז פֿארוויסט ווי די איבערקערעניש פון א פארפֿלייצונג.
דא הייבט ער אן מסביר צו זיין דעם נמשל, קעגן אלעס וואס ער האט געזאגט אינעם משל. "כל ראש לחולי" - דער קאפ איז דער כלל פונעם גוף, וואס ער באאיינפֿלוסט דעם גאנצן גוף; און קעגן דעם איז די מדינה, וואס איז דער כלל פון דער אומה. ווען ס'איז דא א שממה אין לאנד, שפירט עס די גאנצע אומה. דעריבער, קעגן "כל ראש לחולי" שטייט "ארצכם שממה".
"כל לבב דווי" איז שוין א מער פריוואטער ענין, וואס דאס איז נישט דער אלגעמיינער קאפ נאר א באזונדערער אבר. און קעגן דעם שטייט "עריכם שרופות אש" - יעדע איינציגע שטאָט זעט מען ווי מען האט איר אונטערגעצינדן. דאס הארץ איז אין א מדרגה אונטערן קאפ, אבער די אברים שפירן עס מער ווי אנדערע אברים: ווען דער פֿינגער טוט וויי, שפירט מען דעם ווייטאג אינעם גאנצן גוף, אבער ער האט נישט קיין השפעה אויפן גאנצן גוף; משא"כ דאס הארץ, ווען זיין כח איז שוואך, ווערט די גאנצע טעטיגקייט פונעם גוף אפגעשוואכט, און אויב דאס הארץ ארבעט נישט כדבעי האט עס א השפעה אויפן גאנצן גוף. אזוי אויך "עריכם שרופות אש" - ס'איז נישט אז יעדער שפירט עס ממש, אבער זיכער רוב בני אדם שפירן עס ווען זייערע שטעט ווערן פארברענט.
"מכף רגל ועד ראש אין בו מתום" - אז יעדער באזונדערער אבר איז געשעדיגט, און קעגן דעם שטייט "אדמתכם לנגדכם זרים אוכלים אותה" - די ערד פון יעדן איינעם באזונדער, שוין אויף א גאנץ פריוואטן אופן. א מענטש קומט שניידן און זעט אז איינער האט שוין פֿריער געשניטן פאר אים און אים באגזל'ט און בארויבט. עס איז נישטא קיין פריוואטער אבר אינעם קערפער פון דער אומה וואס שפירט דאס נישט.
"לא זורו ולא חובשו" - און קעגן דעם שטייט "ושממה כמהפכת זרים". "זרים" דא, לויטן מלבי"ם, קומט נישט פון לשון פון א פרעמדער (זר), נאר פון לשון "זרם" (א פארפֿלייצונג), ווי א שטראם פון מעכטיגע וואסערן. זיי פארניכטן אזוי ווייט אז עס בלייבט גארנישט איבער: ווען א בהמה עסט בלייבט נאך עפעס איבער, אבער ווען וואסער שווענקט אפ די ערד בלייבט גארנישט איבער. און דאס איז קעגן "לא זורו ולא חובשו" - אז ס'איז נישטא קיין רפואה, מען קען נישט היילן אזא מצב, וואס די פארניכטונג דערין איז גאנץ און פֿולקאם.
צוויי פארקערטע ווייטאגן: פרעמדע עסן קעגן א פארפֿלייצונג
דער מלבי"ם ווייזט אויף אז דא זענען פאראן צוויי ביישפילן וואס זענען פארקערט איינע פון דער צווייטער, כדי צו פארגרעסערן דעם ווייטאג, אזוי ווי א פצע און א חבורה וואס די רפואה פון דעם איינעם שאדט פאר יענעם. א מענטש וואס זעט די פראצע פֿון זיינע הענט (יגיע כפיו) אין דער האנט פון זיין שונא, טוט אים זייער וויי. משא"כ אויב מען וואלט אים געזאגט אז אלעס וואס ער האט פארמאגט איז פארלוירן געגאנגען אין א מגיפה אדער אין א שריפה, וואלט אים געווען גרינגער. אבער צו צוקוקן ווי דער שונא גזל'ט עס אוועק - דאס איז פֿיל שווערער.
מען קען ברענגען א ביישפיל אויף א שלעכטן טבע וואס געפֿינט זיך אינעם מענטש: ביי א מענטש האט זיך קאליע געמאכט א ווענטילאטאר, האט ער עס אראפגעטראגן צום טראטואר. פלוצלונג קוקט ער ארויס פונעם פענסטער און זעט ווי דער שכן נעמט עס און טראגט עס ארויף צו זיך אהיים. נאך צוויי טעג זאגט אים דער שכן: א דאנק, ס'האט נאר געפֿעלט איין שרויף, איך האב עס פארראכטן און עס ארבעט וואונדערבאר! עס וואלט יענעם מענטש געווען פֿיל בעסער ווען דער מיסט-טראק וואלט עס צעדריקט און צובראכן, וואלט ער געווען פֿיל מער בארואיגט! א מענטש האט אזא מין טבע. פון אינדרויסן וועט ער זאגן "ברוך השם, איך בין צופרידן, גאר שיין אז עס איז דיר געלונגען", אבער אינעווייניג טראכט ער: פארוואס האב איך עס נישט געהאלטן, וואס פאר א נארישקייט, בעסער וואלט געווען ווען עס גייט צוגרונד. דאס איז א שרעקליכער טבע, און ס'איז אפילו שווער עס ארויסצוזאגן - זאג דאס פאר א מענטש וואס איז ווייט פון מצוות וועט ער דיר זאגן חס ושלום. אבער דאס איז דער טבע פונעם מענטש: ווען א צווייטער נעמט עס און האט הנאה דערפון, באדערט עס אים.
און ווי א מעשה וואס איז געווען: א מענטש איז געקומען צום רב מיט א שאלה, דער שוחט האט געשאכטן זיין בהמה, דער רב האט עס בודק געווען און געזאגט: טרפה. ס'איז נישטא קיין ברירה, צוויי טויזנט שקל אין מיסט אריין. צומארגנס קומט ער צו א דין תורה מיט זיין חבר איבער צוויי הונדערט שקל, און דער רב פסק'נט אז ער דארף באצאלן. הייבט ער אן צו שרייען: וואס הייסט, בשום אופן נישט, וואו איז דער יושר, דאס איז נישט קיין דין אמת! זאגט אים דער רב: איך פארשטיי נישט, נעכטן האב איך דיר געזאגט אז צוויי טויזנט שקל גייען אין מיסט און דו האסט עס מקבל געווען, און יעצט צוויי הונדערט ביסטו נישט גרייט? און דער רב האט באלד מסביר געווען: ווייל עס טוט דיר נישט וויי אויסצוגעבן די צוויי הונדערט, עס טוט דיר וויי אז ער זאל עס באקומען! אוועקצ ווארפן צוויי טויזנט אין מיסט ביסטו גרייט, אבער אז מיין שונא, מיט וועמען איך האב זיך געקריגט, ער זאל עס באקומען - בשום אופן נישט.
און דאס איז "זרים אוכלים אותה" - אז א פרעמדער, מיין שונא, ער איז דער וואס עסט, און דאס איז זייער שווער. פון דער צווייטער זייט איז דא אין דעם א מעלה: אויב פרעמדע עסן, איז נאך אלץ דא א מעגליכקייט אז מארגן וועל איך מנצח זיין און ראטעווען א חלק פונעם תבואה. אבער אויב ס'איז געקומען א פארפֿלייצונג פון וואסער און האט אלעס אוועקגעשווענקט - כאטש דאס איז נישט מיין שונא, אבער איך האב אלעס פארלוירן און ס'איז נישטא קיין שום שאנס אז עפעס זאל צוריקקומען. געפֿינט זיך דא צוויי פארקערטע צדדים: פון איין זייט וואלט איך ענדערש געוואלט אז פרעמדע זאלן עס עסן, כדי אין דער צוקונפט זאל מען עס נאך קענען ראטעווען; און פון דער צווייטער זייט טוט מיר זייער וויי אז מיין שונא האט באקומען מיין האראוואניע (יגיע כפי), און בעסער וואלט געווען אז דער טייך זאל עס אוועקשווענקען כדי יענער זאל נישט הנאה האבן. דער מענטש ווייסט נישט וואס איז בעסער, אזוי ווי א פצע און א חבורה - היילט מען דאס, ווערט יענץ געשעדיגט; היילט מען יענץ, ווערט דאס געשעדיגט.
און למעשה, זאָגט דער מלבי"ם, איז דאָס געווען דער סדר פונעם חורבן און דער שממה אין ארץ יהודה זינט ס'איז געקומען דער מלך אשור. דאָס ערשטע מאָל, אין די טעג פון אחז, האָט ער פאַרגלאָגט די עשרת השבטים - איז געווען אַ שממה, אָבער נישט אין גאַנצן לאַנד, און ס'זענען נאָך אַלץ געווען שטעט וואָס זענען געזעצן בשלוה, און קעגן דעם שטייט "אַרְצְכֶם שְׁמָמָה". דאָס צווייטע מאָל, אין די טעג פון חזקיהו, האָט ער פאַרכאַפּט די ערי יהודה הבצורות, און דער חורבן איז געווען אין יעדער שטאָט און שטאָט, און קעגן דעם שטייט "עָרֵיכֶם שְׂרֻפוֹת אֵשׁ", נאָר ס'זענען נאָך אַלץ געווען יחידים וואָס זענען געזעצן לבטח. דאָס דריטע מאָל, ווען ער האָט אָנגעהויבן באַלאַגערן ירושלים, האָט שוין יעדער איינציגער דאָס געשפּירט ביי זיך אַליין, און קעגן דעם שטייט "אַדְמַתְכֶם לְנֶגְדְּכֶם זָרִים אֹכְלִים אֹתָהּ".
ונותרה בת ציון - דריי מדרגות פון אַ ירידה
וְנוֹתְרָה בַת־צִיּוֹן כְּסֻכָּה בְכָרֶם כִּמְלוּנָה בְמִקְשָׁה כְּעִיר נְצוּרָה׃ - און בת ציון איז געבליבן ווי אַ בודקע אין אַ וויינגאָרטן, ווי אַ כאַלאַפּקע אין אַ פעלד פון קישואין, ווי אַ באַלאַגערטע שטאָט.
איצט באַשרייבט דער נביא די ירידה פון ציון מדרגה נאָך מדרגה אין יענע דריי תקופות. אין דער ערשטער צייט איז ירושלים געבליבן איינזאַם און פאַרוואָגלט "כסוכה בכרם" - וואָס אין אַ וויינגאָרטן איז נישטאָ מער ווי דער שומר וואָס זיצט אין דער סוכה, און ס'איז נישטאָ דאָרט קיין מענטש פון קיין אַנדער אָרט, נאָר בלויז די תושבים פון ירושלים, ווייל די גאַנצע אַרומיגע געגנט איז שוין פאַרטריבן געוואָרן אין גלות.
דאָס צווייטע מאָל, ווען ס'זענען געקומען די כשדים - "כמלונה במקשה". אַ מלונה איז ווי אַ מין סוכה וואָס מען מאַכט אין אַ פעלד פון קישואין, און זי הייסט אַ מלונה ווייל איר עיקר בנין איז צום נעכטיגן. דער שומר אַליין געפינט זיך דאָרט בלויז ביינאַכט, וואָרום בייטאָג פעלט נישט אויס צו היטן אַ פעלד פון קישואין, ווייל די קישואין זענען האַרט און די פייגל שעדיגן זיי נישט, און בלויז ביינאַכט דאַרף מען היטן ס'זאָלן נישט קומען קיין גנבים. אַזוי אויך האָבן זיך די מענטשן פון ירושלים באַהאַלטן אַ גאַנצן טאָג אין היילן און אין וויסטע ערטער צוליב די שונאים, און זענען געקומען אין שטאָט נעמען זייערע געברויכן נאָר ביינאַכט.
און ביים דריטן מאָל, ווען ס'איז שוין געווען די באַלאַגערונג אין וועלכער מען האָט איינגענומען ירושלים - "כעיר נצורה": אַ שטאָט וואָס מען באַלאַגערט, קיינער גייט נישט אַרויס און קיינער גייט נישט אַריין, און ס'איז דאָ אַ הונגער און אַ שרעקליכער מצב וואָס מען קען נישט אויסהאַלטן, ביז נאָך דריי יאָר באַלאַגערונג איז ירושלים געפאַלן.
לולי ה' הותיר לנו שריד
לוּלֵי יְהֹוָה צְבָאוֹת הוֹתִיר לָנוּ שָׂרִיד כִּמְעָט כִּסְדֹם הָיִינוּ לַעֲמֹרָה דָּמִינוּ׃ - ווען נישט ה' צבאות האָט אונז איבערגעלאָזט אַ קליינעם איבערבלייב, וואָלטן מיר געווען ווי סדום, וואָלטן מיר געגליכן צו עמורה.
ווען נישט דער אויבערשטער לאָזט אונז איבער אַ קליינע שארית, וואָלטן מיר געווען ווי סדום. דאָס הייסט, אין אונזערע מעשים וואָלטן מיר געווען ענליך צו סדום. זאָגט דער מלבי"ם: אויב מען קוקט אויף דער שלעכטסקייט פון סדום קעגן דער שלעכטסקייט פון עמורה, איז סדום געווען פיל ערגער אין זייער רשעות, און דעריבער הייסן זיי "שופטי סדום" און "בוא ישב בסדום". און די כוונה איז: וויבאַלד אין אונזערע מעשים זענען מיר געווען ווי סדום, וואָלט אונז ממילא געקומען אַ שטראָף ווי עמורה - "לעמורה דמינו". וואָרום אינעם חטא איז סדום געווען שווערער, אָבער אינעם עונש איז עמורה געווען שטרענגער, ווייל פון סדום האָבן זיך נאָך געראַטעוועט עטליכע נפשות, לוט און זיין משפחה, בעת פון עמורה איז קיינער נישט איבערגעבליבן און קיינער נישט אַנטלאָפן.
דאָ ענדיגט דער נביא דעם ענין איבער וועלכן ער האָט גערעדט, און פונעם קומענדיגן פסוק הייבט ער אָן מיט אַ תוכחה מגולה איבערן ענין פון קרבנות און דעם וועג פון תשובה. אָבער פריער לאָמיר זיך אָפּשטעלן אויף צוויי לשונות וואָס דער מלבי"ם איז מדייק.
דער ערשטער דיוק: דער לשון "שריד" קומט תמיד מיטן פועל "השאיר" - "השאיר שריד", און דאָ שטייט "הותיר לנו שריד". וואָס איז דער חילוק? דער פועל "השאיר" באַטייט ווען אַ מענטש לאָזט איבער בכוונה: דאָס האָב איך גענומען און דאָס האָב איך איבערגעלאָזט, ווייל דאָס איז געווען מיין כוונה. אָבער "נותר" איז עפּעס וואָס בלייבט איבער פון זיך אַליין, נישט בכוונה תחילה. און דעריבער שטייט תמיד "לא השארנו שריד" - אַז ס'איז נישט געווען קיין כוונה איבערצולאָזן אַ שריד; און אויב עמעצער איז דאָך געבליבן, איז זיין נשמה אים געווען פאַר אַ שפּייז, ער האָט זיך געראַטעוועט און ער איז "נותר", אָבער נישט אַז מען האָט אים בכוונה איבערגעלאָזט. און דאָ קומט ער אונז זאָגן אַז די שונאים האָבן נישט געוואָלט איבערלאָזן דעם איבערבלייב וואָס איז דאָ געבליבן, נאָר ער איז איבערגעבליבן פון זיך אַליין. מיינט נישט אַז די גוים האָבן דאָ איבערגעלאָזט אַ שריד - פון זייער זייט וואָלטן זיי אַלץ חרוב געמאַכט; נאָר ס'איז פאַרבליבן אַ שריד כביכול פון זיך אַליין און נישט דורך זייער כח. און פאַרוואָס איז טאַקע איבערגעבליבן? ווייל דער אויבערשטער האָט געוואָלט ס'זאָל בלייבן.
און דער צווייטער דיוק: דאָס וואָרט "כמעט" אינעם פסוק מיינט נישט "כמעט זענען מיר געווען ווי סדום", נאָר ס'גייט אַרויף אויפן שריד - "הותיר לנו שריד כמעט", אַ קליינער איבערבלייב. און מען דאַרף נאָך מדייק זיין: ס'שטייט "כסדום היינו" מיט אַ כ"ף, און ס'שטייט נישט "כעמורה דמינו" נאָר "לעמורה דמינו" מיט אַ למ"ד. ביים מלבי"ם איז יעדער לשון אויסגערעכנט און גאָרנישט איז נישט געשריבן אומזיסט. און דער חילוק איז: דער כ"ף הדמיון ווייזט אויף אַ פולקאָמען און פּינקטליכן פאַרגלייך, בעת דער למ"ד הדמיון ווייזט בלויז אויף אַן ענליכקייט פון דער ווייטנס. למשל, "דומה דודי לצבי" מיט אַ למ"ד - מיינט נישט אַז השי"ת איז ממש ווי אַ הירש, נאָר אַז זיין לויפן איז כביכול ווי אַ הירש; קעגן דעם "היה ה' כאויב" מיט אַ כ"ף - ממש ווי אַ פיינט.
און לויט דעם איז דא דא א וואונדער: דער שטייגער פון א דיכטער און שרייבער איז שטענדיג אנהייבן פונעם קלענערן און ארויפגיין העכער. קיינמאל זאגט נישט קיין מענטש "ער איז שולדיג א מיליאן דאלער און אויך צוויי שקל פאר'ן מכולת", נאר "ער איז שולדיג צוויי שקל פאר'ן מכולת, און טויזנט שקל פאר יענעם, און צוויי הונדערט טויזנט פאר יענעם, און א מיליאן דאלער פאר יענעם" - מען גייט שטענדיג און מען לייגט צו. אבער דא הייבט ער אן מיט "כסדום היינו" מיט א כ"ף, וואס דאס איז א פולקאמע פארגלייכונג, און ער גייט אראפ צו "לעמורה דמינו", וואס איז נישט ממש ווי עמורה. עס וואלט דאך געברויכט זיין פאַרקערט! פון דעם איז מוכרח דער פירוש וואס מיר האבן געזאגט: "כסדום היינו" גייט ארויף אויף די מעשים, וואס זענען געווען ממש ווי סדום; "לעמורה דמינו" גייט ארויף אויף דער שטראף, אז די שטראף וואס קומט אונז איז ענליך צו דער שטראף פון עמורה, און דערפאר שטייט עס מיט א למ"ד - ווייל דאס איז נישט קיין אינגאנצן גלייכע שטראף. פון דעם איז א הכרח צו טייטשן אזוי ווי מיר האבן געטייטשט, זאגט דער מלבי"ם.
קציני סדום - אל יפתח אדם פיו לשטן
שִׁמְעוּ דְבַר־יְהֹוָה קְצִינֵי סְדֹם הַאֲזִינוּ תּוֹרַת אֱלֹהֵינוּ עַם עֲמֹרָה׃ - הערט דאס ווארט פון ה', הערשער פון סדום, פֿארנעמט די תורה פון אונזער גאט, פאלק פון עמורה.
"קצינים" זענען די נכבדים, די ראשי המחנה, די שרים. און חז"ל זאגן: פון דא זעט מען אז אל יפתח אדם פיו לשטן. ווייל איר האט דאך געזאגט אויף זיך אליין "כסדום היינו", און תיכף קומט דער הקדוש ברוך הוא און זאגט "שמעו דבר ה' קציני סדום". דו האסט געעפנט דיין מויל פאר'ן שטן, האסט געזאגט אויף זיך סדום - באציט מען זיך שוין פון הימל צו דיר ווי צו סדום און מען רופט דיך סדום.
"שמעו דבר ה'" - דאס איז דאס ווארט פון דער נבואה וואס ה' גיט יעצט איבער דורך ישעיהו. "קציני סדום" - די שרים וואס זענען ענליך אין זייער רשעות צו די שרים פון סדום; ווייל עס איז באקאנט אז אין סדום איז די שלעכטסקייט פון די שופטים געווען שווערער ווי אין עמורה; דארט איז געווען דער הויפט-ארט וואו מען האט געמאכט די געזעצן, דארט איז געווען זייער "כנסת" און זייער "בג"ץ", און די שופטים פון סדום זענען געווען די גרעסטע רשעים. "האזינו תורת אלוהינו" - דאס איז די תורה אשר שם משה, ווייל די תוכחה וואס ער גייט זיי מוסר'ן וועגן דעם ריבוי פון קרבנות שטייט דאך אין דער תורה: אז כדי מקריב צו זיין א קרבן דארף מען תשובה, "והתוודו את עוונם ואת עוון אבותם", און דאס איז דער עיקר פונעם קרבן. "עם עמורה" - פונקט ווי ער האט זיי פריער פארגליכן צו סדום און עמורה, אזוי פארגלייכט ער זיי אויך יעצט.
שמיעה און האזנה
וואס איז דער חילוק צווישן "שמעו" און "האזינו"? זאגט דער מלבי"ם א זאך וואס איז פאַרקערט פון דעם וואס מיר זענען געוואוינט צו טראכטן. געווענליך מיינט מען אז האזנה מיינט מיט גרויס קאפ און אויפמערקזאמקייט, און שמיעה איז דאס וואס גייט אריין פון איין אויער און גייט ארויס פונעם צווייטן. אבער דער מלבי"ם ברענגט א ראיה פון פיל מקורות אז שמיעה באדייט א גענויע שמיעה און דאס פארשטיין די זאכן, בעת האזנה איז א מער אויבערפלעכליכע שמיעה. און ווען ביידע פעלים קומען צוזאמען, וועט צום וויכטיגן ענין צוגעשריבן ווערן דער פועל "שמע", און צום ווייניגער וויכטיגן ענין וועט צוגעשריבן ווערן דער פועל "האזין", וואס איז א זאך וואס פאדערט נישט קיין סך התבוננות און עס איז גענוג מיט האזנה.
און דערפאר זאגט ער צו די קצינים, וואס זענען די חשובי העם, "שמעו"; און צום פאלק, וואס זענען פשוט'ער פון זיי, זאגט ער "האזינו", ווייל פאר זיי איז גענוג מיט האזנה. און נאך מער: "דבר ה'" איז די נבואה, און "תורת אלוהינו" איז דאס וואס איז מפורש אין דער תורה. די ווערטער פון דער נבואה זענען פארשטעקט און פארזיגלט און מען דארף זיך מתבונן זיין וואס עס ווערט דארט געזאגט, און דערפאר שטייט "שמעו דבר ה'" - מדקדק צו זיין, מעמיק צו זיין און פרובירן צו פארשטיין; און ווער קען דאס? נאר די קצינים. ווידער ווען ער ווענדט זיך צום פאלק, זיי קענען פארשטיין די פשוט'ערע זאכן, ווענדט ער זיך צו זיי מיט לשון האזנה, און אין וואס? אין "תורת אלוהינו" - ווייל דעם פשט פון תורת ה' קען אפילו א קינד פארשטיין, מיט חומש און רש"י פארשטייט אויך א קינד. דערפאר פאסט דארט מער דער פועל "האזינו".
צום סך-הכל:
פרק א' אין ישעיהו הייבט זיך אן מיט דעם חזון וואס איז איבערגעזאגט געווארן דורך דעם נביא אין די טעג פון יעדן קעניג, און גייט ווייטער מיט א דאפלטער תביעה: מצד מוסר - "בנים גידלתי ורוממתי", און מצד טבע - "ידע שור קונהו". פון דארט גייט ארויף דער לייטער פון די זינד (חטא, עוון, מרעים, משחיתים) קעגן דעם לייטער פון די מעלות (גוי, עם, זרע, בנים), ביז'ן איבערלאזן ה', לעסטערן קדוש ישראל און צוריקציען אויף צוריקוועגס אנשטאט גיין פאראויס צו תיקון עולם. דער נביא שילדערט א קראנקע אומה פון קאפ ביז פוס, מיט וואונד און קלאפ און א פרישע קלאפ וואס האבן נישט קיין רפואה, און ווייזט אן אויפ'ן נמשל: א וויסט לאנד, פארברענטע שטעט און ערד וואס פרעמדע עסן פאר די אויגן פון די אייגנטימער, אין דריי שטאפלען פון חורבן. און נאר דער חסד ה' האט איבערגעלאזט א קליינעם שריד - וואס איז געבליבן פון זיך אליין און נישט מיט דער כוונה פונעם שונא - ווייל ווען נישט דעם וואלטן מיר געווען ווי סדום אין די מעשים און ווי עמורה אין דער שטראף. און פון דא ווענדט זיך דער נביא צו די קציני סדום און צום עם עמורה: די שרים זאלן הערן און מעמיק זיין אין דבר ה', און דאס פאלק זאל אויסהערן די תורת אלוקינו - א פתיחה צו דער אפענער תוכחה וועגן די קרבנות און וועגן דעם דרך התשובה.