הקדמה: איידער מען הייבט אן דעם ספר
מיר הייבן אן ספר ישעיהו, און איידער מיר פאנגען אן די פסוקים איז פאסיג צו מאכן א קורצע הקדמה איבער דעם נביא און זיין ספר: זיין ארט אין סדר פון די נביאים, די צייט פון זיין נבואה, זיין מדרגה, די חלקים פונעם ספר, און די מדרשי חז"ל איבער אים.
חֲזוֹן יְשַׁעְיָהוּ בֶן־אָמוֹץ אֲשֶׁר חָזָה עַל־יְהוּדָה וִירוּשָׁלִָֹם בִּימֵי עֻזִּיָּהוּ יוֹתָם אָחָז יְחִזְקִיָּהוּ מַלְכֵי יְהוּדָה׃ - די נבואה פון ישעיהו בן אמוץ, וואס ער האט פאראויסגעזען אויף יהודה און ירושלים, אין די טעג פון עוזיהו, יותם, אחז, יחזקיהו, מלכים פון יהודה.
סדר פון די נביאים - פארוואס ישעיהו שטייט שפעטער אינעם סדר פונעם שרייבן
חז"ל זאגן: דער סדר פון די נביאים איז ירמיה, יחזקאל, ישעיה, תרי עשר. דאס הייסט אז אויף א נאטירלעכן אופן, נאך ספר מלכים וואלטן מיר געדארפט לערנען ירמיה, נאך אים יחזקאל, און נאך אים ישעיה. אבער מען דארף וויסן אז כראנאלאגיש איז ישעיהו געווען פריער ווי ירמיהו און אויך פאר יחזקאל; דער סדר איז בלויז דער סדר פון כתיבה.
און פארוואס האט מען אים נישט מקדים געווען? ווייל ספר מלכים ענדיגט זיך מיט פורענות און גלות. ירמיה איז א ספר וואס איז כולו פורענות - ער איז דער נביא הזעם אויפן חורבן. יחזקאל איז צוזאמענגעשטעלט: זיין אנהייב איז פורענות און זיין סוף איז נחמה. ישעיה איז רוב דערפון נחמות, און די פורעניות אין אים זענען ווייניג. דעריבער האט מען צוגעשטעלט פורענות צו פורענות: נאך מלכים וואס ענדיגט זיך מיט פורענות קומט ירמיה וואס איז כולו פורענות, נאך אים יחזקאל וואס זיין אנהייב איז פורענות און זיין סוף איז נחמה, און צום סוף פון דער נחמה אין יחזקאל האט מען צוגעשטעלט ישעיה וואס איז כולו נחמות.
אין די דאזיגע ספרים זענען פאראן נבואות פון תוכחה און נחמה פאר כלל ישראל, און עס זענען אויך פאראן אין זיי נבואות פון פורענות פאר די אומות העולם אויף אלעס וואס זיי האבן אונז געטון - משא בבל, משא אדום און נאך. און דאס איז געשריבן געווארן כדי אונז צו ווייזן וואס דער קדוש ברוך הוא איז מתנבא אויף יענע פעלקער, און ווי אזוי צום סוף איז דער אויבערשטער זיך נוקם אין זיי פאר דעם וואס זיי האבן אנגעמאכט פאר עם ישראל.
ווען האט זיך אנגעהויבן זיין נבואה
דער ספר הייבט אן מיט "חזון ישעיהו", אבער מען דארף וויסן אז דער אנהייב פון זיין נבואה איז געווען אין דעם יאר פון מות המלך עוזיהו - דארט שטייט אז ווען עוזיהו איז געווארן א מצורע איז ישעיהו געשיקט געווארן צו אים. דער רד"ק אין זיין הקדמה איז מסופק דערין: עס איז פאראן פלאץ צו זאגן אז שוין ביים אנהייב פון מלכות עוזיהו האט ער אנגעהויבן זיך מתנבא צו זיין, און בלויז אינעם יאר פון זיין טויט איז ער געשיקט געווארן צו אים; און עס איז פאראן פלאץ צו זאגן אז די נבואה אליין האט זיך אנגעהויבן אינעם יאר פון מות המלך עוזיהו, און דעמאלט איז געווען זיין ערשטע מראה.
פארוואס האלט מען אז די ערשטע שליחות איז געווען אין יאר פון מות עוזיהו? ווייל דארט שטייט "את מי אשלח ומי ילך לנו", און ישעיהו האט געזאגט "הנני שלחני" - משמע אז פון דא האט זיך אנגעהויבן זיין שליחות. דער רד"ק איז נאך אלץ מסופק, ווייל מען קען טייטשן: "הנני" - אז איך בין שוין ביז יעצט געווען א נביא, "שלחני" - ווייטער צו גיין אויף דער שליחות פון יעצט און ווייטער. אבער פילע מפרשים, און צווישן זיי רש"י, נעמען אן אז פון יענעם מאמענט פון "הנני שלחני" האט זיך אנגעהויבן די שליחות פון ישעיהו.
פארוואס אין די ספרדישע ספרים איז ישעיהו פריער ווי ירמיהו
דער רד"ק שרייבט אז אין די ספרדישע ספרים געפינען מיר ישעיהו גלייך נאך ספר מלכים, און ירמיהו איז מסודר נאך אים, כאטש לויט חז"ל איז דער סדר ירמיהו און נאך אים ישעיהו. דער אברבנאל גיט דערצו עטליכע טעמים: ערשטנס, ישעיהו איז געווען פריער אין דער צייט. צווייטנס, ישעיהו איז געווען מזרע המלוכה - זיין פאטער אמוץ און אמציה המלך זענען געווען ברידער, און צוליב דעם כבוד פון זיין פון שבט יהודה, דער שבט המלוכה, האט מען אים מקדים געווען. דריטנס, די מדרגה פון זיין נבואה איז געווען זייער הויך: ישעיהו האט גערעדט מיט א חזון, במראה און נישט בחלום, און דערפאר שטייט "חזון ישעיהו" - און א חזון איז די העכסטע מדרגה אין די מעלות פון נבואה. און פערטנס, ישעיהו איז פול מיט נחמות, און מתוך דעם רצון אונז צו לאזן הערן ענינים פון נחמה, האט מען מקדים געווען די נחמה פאר ישראל.
די דריי חלקים פונעם ספר לויטן רמב"ן
דער רמב"ן אין ספר הגאולה שרייבט אז ספר ישעיה טיילט זיך אין דריי חלקים. דער ערשטער חלק, פון אנהויב ספר ביז דעם פאל פון סנחריב - רוב נבואות דארט זענען איבער דעם צורר סנחריב און איבער זיין מפלה. דער צווייטער חלק הויבט זיך אן נאכדעם וואס דער נס איז געשען, און אין אים איז ער מתנבא אויף זייער גאולה פון בבל - "נחמו נחמו עמי"; דארט דערמאנט ער שוין נישט אפרים נאר בלויז יהודה, ווייל אפרים איז שוין דעמאלט געווען אין גלות, און ס'איז נאר געבליבן יהודה. דער דריטער חלק הויבט זיך אן ביי "אנוכי אנוכי הוא מנחמכם" - דאס הייסט איך טרייסט אייך פונעם דריטן גלות אזוי ווי איך האב אייך געטרייסט פונעם צווייטן גלות וואס זיי זענען פארטריבן געווארן קיין בבל.
און דערפאר אינעם דריטן חלק געפינען מיר נישט בבל נאר אדום, ווייל עס רעדט זיך פונעם גלות אין וועלכן מיר געפינען זיך - גלות אדום און אויך גלות ישמעאל. ווער עס האט געהערט די שיעורים אין דניאל וועט זען אז אונדזער גלות ווערט אנגערופן מיט ביידע נעמען, ווייל מיר זענען אונטערווארפן אונטער ביידע: אונטער אדום - ביז אזוי ווייט אז מיר קענען דא נישט בויען קיין גאניק אן דעם וואס פעטער סעם זאל געבן רשות; און אונטער ישמעאל - די אראבישע פעלקער ארום אונדז, וואס באנעמען אונדז די שריט און רודפ'ן אונדז. אויף דער תקופה איז ישעיה מתנבא אינעם דריטן חלק, און ער מעלדט אונדז אז מיר זענען עתיד ארויסצוגיין דערפון.
וויפיל יאר האט ער מתנבא געווען
לויט דער דעה אז ער האט אנגעהויבן מתנבא זיין ביים אנהויב פון מלכות עוזיהו, קומט אויס אז ער האט מתנבא געווען ארום הונדערט און דרייצן יאר - פון אנהויב מלכות עוזיהו ביז נאך מלכות חזקיהו, ווייל מנשה דער זון פון חזקיהו איז דאך דער וואס האט אים געהרג'עט. און אויב מיר זאגן אז ער האט הערשט אנגעהויבן סוף ימיו פון עוזיהו, ווען ער האט געזאגט "הנני שלחני", קומט אויס אז ער האט מתנבא געווען איין און זעכציג יאר. און עס זענען דא וואס זאגן אז ער האט געלעבט הונדערט און צוואנציג יאר.
דער גרעסטער פון די נביאים
חז"ל זאגן אויף זיין ספר: דער וואס זעט ישעיה אין חלום - זאל ער האפן אויף נחמה, צוליב דעם וואס ספר ישעיה איז רובו נחמות. און חז"ל האבן געזאגט אז ישעיה איז געווען דער גרעסטער פון די נביאים. צוויי נביאים האבן מתנבא געווען מיט דער לשון, מיטן לשון חזון: ישעיה און עובדיה. נאך מער, ער איז געווען א נביא בן נביא - ווייל יעדער נביא וואס זיין נאמען און זיין פאטערס נאמען ווערט דערמאנט אין תנ"ך, איז זיין פאטער אויך געווען א נביא, און דערפאר פון דעם וואס שטייט "ישעיהו בן אמוץ" לערנט מען אז אויך אמוץ איז געווען א נביא. און פיר נביאים האבן מתנבא געווען אין איין תקופה: הושע, וואס איז געווען דער ערשטער פון זיי, ישעיה, עמוס און מיכה.
ער האט מקבל געווען זיין שליחות מיט ליבשאפט
אויפן פסוק "אהבת צדק ותשנא רשע על כן משחך אלוהים אלוהיך שמן ששון מחבריך", האט רבי עזריה בשם רבי יהודה בר סימון געטייטשט דעם פסוק אויף ישעיה. ישעיה האט דערציילט: איך בין ארומגעגאנגען אין מיין בית המדרש, און איך האב געהערט דעם קול פונעם הקדוש ברוך הוא זאגן "את מי אשלח ומי ילך לנו" - וועמען זאל איך שיקן און ווער וועט גיין פאר אונדז? איך האב געשיקט מיכיהו - און מען פלעגט אים שלאגן אויפן באק; איך האב געשיקט עמוס - און מען פלעגט אים רופן פסילוס, א שווערע צונג; פון יעצט אן, וועמען זאל איך שיקן און ווער וועט גיין פאר אונדז? תיכף האב איך געזאגט: "הנני שלחני" - רבונו של עולם, איך בין גרייט פאר דיין שליחות.
האט דער הקדוש ברוך הוא צו אים געזאגט: מיין קינד ישעיה, מיינע קינדער זענען טרחנים, זיי זענען סרבנים. אויב דו נעמסט אויף זיך נתבזה צו ווערן און כאפן קלעפ פון מיינע קינדער - גיי אויף מיין שליחות, און אויב נישט - גייסטו נישט אויף מיין שליחות. דאס הייסט: ווייסטו דען אין וואס פאר א קראנקן בעט דו לייגסט זיך אריין? ביסטו גרייט דערצו? האט ער געענטפערט: אויף דעם תנאי. "גווי נתתי למכים ולחיי למורטים, פניי לא הסתרתי מכלימות ורוק" - מיין רוקן האב איך געגעבן פאר די שלאגערס און מיינע באקן פאר די רייסערס, מיין פנים האב איך נישט באהאלטן פון חרפות און שפייעכץ - און דאך בין איך נישט כדאי צו גיין אלס שליח צו דיינע קינדער; עס איז פאר מיר א גרויסער זכות, און איך פיל אז איך בין נישט ראוי דערצו.
האט דער הקדוש ברוך הוא צו אים געזאגט: ישעיה, "אהבת צדק" - ווייל דו האסט ליב געהאט צו בארעכטיגן מיינע קינדער, "ותשנא רשע" - ווייל דו האסט פיינט געהאט זיי מחייב צו זיין, וואס דו זאגסט נישט אויף זיי קיין רכילות און שלעכטע רייד, "על כן משחך אלוהים אלוהיך שמן ששון מחבריך". און וואס באדייט "מחבריך"? ביי דיין לעבן, אלע נביאים האבן מקבל געווען די נבואה א נביא פון א נביא, און דו ביסט מקבל מפי הקדוש ברוך הוא, ווי עס שטייט "רוח השם דיבר בי". און נאך מער: ביי דיין לעבן, אז אלע נביאים זענען מתנבא פשוט'ע נבואות און דו כפליים'דיגע נחמות - "עורי עורי", "התעוררי התעוררי", "שוש אשיש", "אנוכי אנוכי הוא מנחמכם", "נחמו נחמו עמי" - אלע זיינע נבואות זענען געקומען בלשון כפולה.
מיט וואס האט ישעיה זוכה געווען צו אלע נחמות
אין תנא דבי אליהו ווערט דערציילט: איין מאל בין איך געזעסן אינעם גרויסן בית המדרש אין ירושלים, און עס איז געקומען א תלמיד און געפרעגט: רבי, מיט וואס איז ישעיה בן אמוץ אנדערש פון אלע נביאים, אז ער נבוא'ט אלע טובות און אלע נחמות פאר כלל ישראל מער פון אלע נביאים וואס האבן געזאגט שווערע נבואות אויף עם ישראל? האב איך אים געענטפערט: מיין קינד, ווייל ער האט מקבל געווען אויף זיך עול מלכות שמים מיט שמחה מער פון אלע אנדערע נביאים, ווי עס שטייט "ואשמע את קול השם אומר את מי אשלח ומי ילך לנו, ואומר הנני שלחני" - ער האט מקבל געווען זיין עול מלכות מיט שמחה.
דריי האבן נבואה געזאגט מיטן לשון "איכה"
זאגן חז"ל: דריי האבן נביאות געזאגט מיטן לשון "איכה" - משה, ישעיה און ירמיה. משה האט זיי געזען אין זייער כבוד און אין זייער רואיגקייט און געזאגט "איכה אשא לבדי טרחכם ומשאכם וריבכם". ישעיה האט זיי געזען אין זייער לייכטזיניגקייט און הפקרות, און געזאגט:
אֵיכָה הָיְתָה לְזוֹנָה קִרְיָה נֶאֱמָנָה מְלֵאֲתִי מִשְׁפָּט צֶדֶק יָלִין בָּהּ וְעַתָּה מְרַצְּחִים׃ - וויאזוי איז זי געווארן ווי א זונה, די געטרייע שטאט, זי פלעגט זיין פול מיט משפט, גערעכטיגקייט פלעגט נעכטיגן אין איר, און יעצט זענען דארט רוצחים.
און ירמיה האט זיי געזען אין זייער שפלות און דערנידערונג, נאכדעם וואס זיי האבן שוין באקומען זייער שטראף פאר אלץ וואס זיי האבן געטון, און געזאגט "איכה ישבה בדד העיר רבתי עם".
ישעיה האט פריער געהיילט
זאגן חז"ל: אלע שווערע נבואות וואס ירמיה האט נבואה געזאגט אויף כלל ישראל - האט ישעיה שוין מקדים געווען און זיי פריער געהיילט. דאס הייסט, נאך פריער האט ער געזאגט רפואה-ווערטער קעגן די דאזיגע זאכן. ירמיה האט געזאגט "ידו פרש צר", און ישעיה האט געזאגט "יוסיף השם שנית ידו" - הגם דער שונא האט אויסגעשפרייט זיין האנט אויף אונז, וועט דער אויבערשטער נאכאמאל אויסשטרעקן זיין האנט און צוריקקערן זיין שכינה צווישן אונז. און נישט נאר דאס, נאר מען געפינט אז ישעיה האט נביאות געזאגט מער נבואות ווי אלע נביאים, און האט אפילו נבואה געזאגט אויף אלע אומות העולם - משא בערב, משא מואב, משא דומה.
די פטירה פון ישעיה
די גמרא דערציילט אז בן עזאי האט געפונען א מגילת יוחסין אין ירושלים, און אזוי איז געווען דארט געשריבן - און לייגט צו קאפ, די זאך שטייט נישט אין די כתובים אין נביאים נאר בלויז אין יענער מגילת סתרים: מנשה האט געהרג'עט ישעיה'ן. זאגט רבא: מנשה האט אים געמשפט צום טויט, ער האט אים געפרעגט קשיות - דיין רבי משה האט דאך געזאגט אזוי און דו האסט געזאגט אזוי, און ס'איז נישט דא דער פלאץ מאריך צו זיין, ס'איז א באקאנטע גמרא. האט ישעיה געזאגט: אויב איך וועל אים ענטפערן, וועל איך אים מאכן פאר א מזיד - בעסער ער זאל זיין א שוגג און נישט קיין מזיד. איז ער געגאנגען און האט ארויסגעזאגט א שם, און איז איינגעשלונגען געווארן אין אן ארז-בוים. מען האט געברענגט דעם בוים און מנשה האט באפוילן אים צו צעזעגן, און ווען די זעג איז אנגעקומען צו ישעיה'ס מויל איז ער נפטר געווארן - ווייל ער האט געזאגט "ובתוך עם טמא שפתיים אנוכי יושב". קומט אויס אז ער האט נישט נאר געלעבט ביז די טעג פון חזקיהו, נאר האט ווייטער געלעבט אויך אין די טעג פון זיין זון מנשה.
און אין פסיקתא שטייט אז ווען ישעיה האט נביאות געזאגט אז נבוכדנצר וועט חרוב מאכן דעם בית המקדש, האט זיך מנשה געבייזערט אויף אים און געזאגט כאפט אים, האט א באקסער-בוים זיך געעפנט און אים איינגעשלונגען. א "חרובית" איז א בוים; אויב אזוי, כאטש אין דער מגילת יוחסין שטייט אן ארז, ווערט אין אן אנדער פלאץ געזאגט א חרובית.
ווער האט געשריבן דעם ספר
ספר ישעיה האבן געשריבן חזקיהו און זיין סיעה. און פארוואס נישט ישעיה אליין? ווייל ער האט נישט מספיק געווען צו שרייבן זיין ספר, ווייל ער איז נפטר געווארן בשעת ער איז נאך געווען אינמיטן זאגן זיינע נבואות, און דערפאר האבן חזקיהו און זיין סיעה אים אפגעשריבן.
געשטעלט זיי אויף זעקס און אויף צוויי
חז"ל זאגן: עס איז געקומען ישעיה און ער האט זיי געשטעלט - די יסודות פון אידישקייט - אויף זעקס, און דערנאך איז ער צוריקגעקומען און זיי געשטעלט אויף צוויי: "כה אמר השם, שמרו משפט ועשו צדקה".
ישעיה און חזקיהו
ישעיה האט חתונה געמאכט זיין טאכטער מיט חזקיהו המלך, אין דער לאנגער און בארימטער מעשה וואס אויף חזקיהו איז נגזר געווארן מיתה און דער נביא האט אים געזאגט גיב מיר דיין טאכטער, און צום סוף זענען נגזר געווארן אויף חזקיהו לעבן, ווי מיר האבן געלערנט די זאכן אין זייער ארט.
און חז"ל זאגן: אין דער שעה וואס סנחריב איז ארויפגעגאנגען אויף ירושלים, זענען ישעיה און חזקיהו געזעסן אין בית המדרש, און עס איז ארויסגעגאנגען א פייער פון צווישן זיי ביידע און האט פארברענט אים און זיין גאנצע מחנה. גיט אכט - נישט בלויז וואס א מלאך השם איז ארויסגעגאנגען און געשלאגן סנחריב, נאר מכוח וואס איז געקומען דער דאזיגער מלאך? מכוח דעם לימוד התורה פון ישעיה און חזקיהו וואס זענען געזעסן אין בית המדרש און געלערנט. אזוי באזיגט מען די שונאים. און ווען חזקיהו איז קראנק געווארן, האט ישעיה געעפנט א ישיבה ביי זיין טיר.
ישעיה און יחזקאל
חז"ל זאגן: אלעס וואס יחזקאל האט געזען, האט ישעיה געזען. צו וואס איז יחזקאל ענליך? צו א דארפסמאן וואס האט געזען דעם מלך - און דערפאר רעכנט ער אויס באריכות דעם גאנצן מעשה מרכבה. און ישעיה איז ענליך צו א שטאטסמאן וואס האט געזען דעם מלך. א דארפסמאן וואס זעט דעם מלך ווערט נתפעל פון יעדער איינציגער זאך: וואס פאר א בגד ער האט געהאט, וואס פאר א קארעטע, וואס פאר א רעדער, וואס פאר א פערד. אבער א שטאטסמאן ווערט נישט אזוי איבערגענומען, ווייל ער קען עס שוין און ווייסט דערפון. דערפאר שילדערט יחזקאל וואונדערליכע שילדערונגען, "וראיתי כמראה החשמל" און מראה הבזק און ווי דער אויבערשטער זיצט וכדומה - און דאס אלעס ווייל זיין מדרגה איז געווען נידעריגער ווי ישעיה'ס, און דערפאר ווערט ער נתפעל און באשרייבט עס מיט אלע דקדוכים. אבער זאלסט וויסן אז אויך ישעיה האט געזען די אלע זאכן, און דאס וואס ער האט זיי נישט באשריבן איז צוליב דעם וואס פון דער גרויסער שטארקייט פון זיין נבואה איז ער נישט נתפעל געווארן פון די אלע מראות.
זיין קבורה
לאמיר ענדיגן מיט זיין קבורה: עס שטייט אין סדר הדורות אז ישעיהו ליגט באגראבן אין כפר ברעם, און עס איז דא אויף אים א רותם בוים און לעבן אים א קוואל פון לעבעדיגע וואסער. און טייל זאגן אז אויף דעם דאזיגן ארט ליגט דער נביא עובדיה.
צום סך הכל: ישעיה בן אמוץ, א נביא א זון פון א נביא און פון זרע המלוכה, איז דער גרעסטער פון די נביאים: זיין נבואה איז געווען בחזון, ער האט מקבל געווען זיין שליחות מיט ליבשאפט און מיט שמחה און מיט א גרייטקייט זיך צו לאזן פארשעמען און איינשלינגען, ער האט ליב געהאט מליץ יושר צו זיין אויף כלל ישראל און פיינט געהאט זיי מחייב צו זיין - און דערפאר האט ער זוכה געווען צו כפול'דיגע נחמות פונעם הקדוש ברוך הוא. זיין ספר, וואס איז געשריבן געווארן דורך חזקיהו און זיין סיעה, ווערט צעטיילט אין דריי: מפלת סנחריב, נחמת גלות בבל, און די נחמה פונעם לעצטן גלות וואס מיר געפינען זיך אין איר. ער האט מקדים געווען און פארהיילט די שווערע נבואות פון ירמיה, האט מתנבא געווען מער פון אלע נביאים און אפילו אויף אלע אומות העולם, און האט מוסר נפש געווען ביז צו זיין טויט דורך מנשה. יהי רצון מיר זאלן זוכה זיין צו גיין אין זיינע וועגן, צו פארשטיין זיינע רייד על בוריים, און עס זאלן מקוים ווערן אין אונז אלע זיינע נבואות הנחמה, אמן ואמן.