הקדמה: א קאפיטל פון גרעניצן און נעמען
קאפיטל ט"ו אין ספר יהושע הייבט אן די חלוקת הנחלות אין מערב ארץ ישראל, און שילדערט דעם גורל פון שבט יהודה. מען דארף מקדים זיין: די ערטער וואס ווערן דא דערמאנט זענען זייער אסאך, און זייערע נעמען זענען פיל, און די מפרשים רעכענען דאס אויס באריכות גרויס כדי זיי צו פארגלייכן. עס זענען דא ערטער וואס ווערן דערמאנט ביי צוויי שבטים, און מען דארף מברר זיין צי עס זענען געווען צוויי ערטער מיטן זעלבן נאמען; עס זענען דא ציפערן פון שטעט וואס מען דארף אויסרעכענען צי מען קומט טאקע אן צום חשבון פון פסוק. מיר וועלן נישט אריינגיין אין דעם אלעם, צוליב א פשוט'ע סיבה: מיר האבן נישט קיין מאפע. ווען מיר וואלטן געהאט פאר זיך א מאפע, וואלט מען געקענט נאכגיין דעם גרעניץ פון פונקט צו פונקט; אן דעם איז זייער שווער זיך פארצושטעלן דאס בילד. דערפאר וועלן מיר זיך בעיקר קאנצענטרירן אויף דערמאנונגען און אויפן פארשטיין די שינויי הלשון אין די פסוקים, און ווער עס וויל קען מעיין זיין באריכות אין די מפרשים. פונדעסטוועגן, בכלליות קענען מיר יא באקומען א בילד: וועלכער שבט איז געזעסן אין דרום און וועלכער אין צפון, און אזוי ווייטער.
דער דרום גרעניץ: פון אדום ביז נחל מצרים
וַיְהִי הַגּוֹרָל לְמַטֵּה בְּנֵי יְהוּדָה לְמִשְׁפְּחֹתָם אֶל־גְּבוּל אֱדוֹם מִדְבַּר־צִן נֶגְבָּה מִקְצֵה תֵימָן׃ - און עס איז געווען דער גורל פארן שבט פון די קינדער פון יהודה לויט זייערע משפחות, צום גרעניץ פון אדום, דער מדבר צין קעגן דרום, פון עק דרום.
דער מלבי"ם ערקלערט: אדום געפינט זיך אין דרום פון ארץ ישראל אויף דער מזרח זייט, דאס איז דער בארימטער סלע האדום. מדבר צין איז אויך אויף דער דרום זייט, אבער נישט גלייך קעגן דעם גרעניץ אליין, נאר אויפן פלאץ וואו מדבר צין ענדיגט זיך דארט הייבט זיך אן דער דרומ'דיגער גרעניץ. דערפאר שטייט "מקצה תימן" - דאס איז נישט דער גאנצער סוף ממש, נאר פונעם עק פונעם דרום.
וַיְהִי לָהֶם גְּבוּל נֶגֶב מִקְצֵה יָם הַמֶּלַח מִן־הַלָּשֹׁן הַפֹּנֶה נֶגְבָּה׃ - און עס איז געווען ביי זיי דער דרום גרעניץ פונעם עק פון ים המלח, פונעם שפיץ וואס קערט זיך קעגן דרום.
דער דרומ'דיגער גרעניץ ווערט באשריבן פון מזרח קיין מערב. דער פסוק הייבט אן פונעם מערסט דרום-מזרח'דיגן פונקט, דאס הייסט ים המלח, וואס איז סיי דרומ'דיג און סיי מזרח'דיג צו ארץ ישראל, און פון דארט הייבט זיך אן דער חשבון ווען ער גייט אדורך דאס לאנד פון דרום קיין צפון און פון מזרח קיין מערב. גיט אכט ווי שטארק דער פסוק איז מדייק פון וועלכן פלאץ ביז וועלכן פלאץ יעדע נחלה איז געווען, כדי אין שפעטערע צייטן זאלן נישט אונטערקומען קיין מחלוקות.
די לשונות פונעם גרעניץ: ויצא, ונסב, ותאר, תוצאות
וְיָצָא אֶל־מִנֶּגֶב לְמַעֲלֵה עַקְרַבִּים וְעָבַר צִנָה וְעָלָה מִנֶּגֶב לְקָדֵשׁ בַּרְנֵעַ וְעָבַר חֶצְרוֹן וְעָלָה אַדָּרָה וְנָסַב הַקַּרְקָעָה׃ - און ער איז ארויסגעגאנגען קעגן דרום צו מעלה עקרבים, און איז אריבער קיין צין, און איז ארויפגעגאנגען פון דרום קיין קדש ברנע, און איז אריבער חצרון, און איז ארויפגעגאנגען קיין אדרה, און האט זיך ארומגעדרייט קיין קרקע.
דא לערנט אונז דער מלבי"ם א וויכטיגן יסוד אינעם פארשטיין דעם גאנצן פרק. דורכאויס די באשרייבונג פון די גרעניצן באגעגענען מיר פארשידענע לשונות: "ויצא", "ונסב", "ותאר", און נאך. דער געדאנק איז אז מען פלעגט אויסציען א מעסט-שטריקל פון איין פונקט צום צווייטן. יעדעס ארט וואו עס שטייט "ויצא הגבול" - איז דער מעסט-שטריק ארויסגעגאנגען און זיך אפגעבויגן פונעם גלייכן שטריך אויף דער זייט, אריין אדער ארויס; דאס הייסט עס איז דארט פארהאן אן ארויסשטעקונג וואס גייט אריין אלס חלק פון דער נחלה פונעם שבט, און דער שטריק איז נישט גלייך. יעדעס ארט וואו עס שטייט "ונסב" - האט ער זיך אויסגעדרייט אויף צוויי זייטן ווי אן אות דל"ת, דאס הייסט עס רעדט זיך פון א ווינקל, א שפיציגער פלאץ. און יעדעס ארט וואו עס שטייט "ותאר" - רינגלט דער גרעניץ ארום דריי זייטן, ווי צום ביישפיל א פיר-עקיגע ארויסשטעקונג וואס דער שטריק נעמט ארום פון דריי זייטן און קערט זיך צוריק צו זיין ארט.
לויט דעם פרעגט דער מלבי"ם: דא שטייט "ויצא אל מנגב למעלה עקרבים", בשעת אין פרשת מסעי שטייט "ונסב לכם הגבול מנגב למעלה עקרבים". "ונסב" באדייט דאך צוויי זייטן, און "ויצא" איז בלויז אן ארויסשטעקונג. און ער פארענטפערט, אז מעלה עקרבים איז נישט געווען גלייך קעגן דעם לשון הים נאר מער געצויגן צו דער דרום זייט, און דעמאלט זענען ביידע אויסדרוקן ריכטיג: דער שטריק איז ארויסגעגאנגען פון מזרח קיין מערב און איז געגאנגען שרעגליך (אין אן אלכסון) צו דער דרום זייט - און דאס איז דער "ויצא" ביי אונז; אבער וויבאלד עס רעדט זיך פון א ווינקלדיגן פלאץ, שטייט דארט "ונסב". און אזוי פארענטפערט דער מלבי"ם נאך ערטער ווייטער, וואס מיר וועלן דא נישט מאריך זיין.
נאך אן אויסדרוק וואס מיר וועלן באגעגענען איז "תוצאות". אין פרשת מסעי שטייט "והיו תוצאותיו מנגב לקדש ברנע", און דער טייטש דערפון איז: דער פלאץ וואו יענער גרעניץ ענדיגט זיך, אדער וואו יענע ארויסשטעקונג ענדיגט זיך. צום ביישפיל, א שטריק וואס גייט גלייך און מאכט א מין האלבען עיגול וואס ברענגט אריין נאך א חלק אינעם נחלה פונעם שבט - דער פונקט וואו דער ארומגאנג ענדיגט זיך און דער שטריק ווערט ווידער גלייך ווערט אנגערופן "תוצאותיו".
וְעָבַר עַצְמוֹנָה וְיָצָא נַחַל מִצְרַיִם וְהָיוּ תֹּצְאוֹת הַגְּבוּל יָמָּה זֶה־יִהְיֶה לָכֶם גְּבוּל נֶגֶב׃ - און ער איז אַריבער קיין עצמונה, און איז אַרויס צום נחל מצרים, און די אויסגאַנגען פונעם גרענעץ זענען געווען צום ים, דאָס זאָל זײַן פֿאַר אײַך דער דרום גרענעץ.
אויך דאָ איז דער מלבי"ם מדייק דעם חילוק צווישן אונדזער לשון "ויצא" צום לשון אין פרשת מסעי "ונסב": דער נחל האָט אַרומגערינגלט ביז צום ים, און דערפֿאַר שטייט דאָ "יצא", וואָס דאָס איז דער באַגעגעניש פּונקט, און דאָרטן שטייט "ונסב" ווײַל ער קערט זיך צוריק מיט אַ קרײַז צום זעלבן אָרט, וואָס דאָס איז געווען אַ קרן זווית.
דער מזרח און צפון גרענעץ
וּגְבוּל קֵדְמָה יָם הַמֶּלַח עַד־קְצֵה הַיַּרְדֵּן וּגְבוּל לִפְאַת צָפוֹנָה מִלְּשׁוֹן הַיָּם מִקְצֵה הַיַּרְדֵּן׃ - און דער מזרח גרענעץ איז דער ים המלח ביזן עק פונעם ירדן, און דער גרענעץ צו דער צפון זײַט איז פונעם לשון ים, פונעם עק פונעם ירדן.
"גבול קדמה" - דער חוט איז געווען אויסגעצויגן צו דער מזרח זײַט פון יהודה, אין דער ריכטונג פון ים המלח וואָס געפינט זיך אין דרום מזרח. "עד קצה הירדן" - די ברייט פונעם גרענעץ פון יהודה אין מזרח איז בלויז געווען קעגנאיבער ים המלח, ביז דעם אָרט וואו דער ירדן פאַלט ארײַן אין ים המלח; פון דאָרטן און ווײַטער צו צפון איז דאָס שוין נישט דער גרענעץ פון יהודה. "וגבול לפאת צפונה" - נאָכדעם וואָס דער פּסוק האָט באַשריבן דעם גאַנצן דרום טייל, דאַרף די תורה אָנווײַזן ביז וואו עס ציט זיך די צפון זײַט, ווײַל פון דאָרט הייבט זיך אָן דער קומענדיגער שבט. דעריבער לאָזט ער וויסן וואו דער חוט שניידט איבער די נחלה פון יהודה פון צפון, פון מזרח צו מערב: פונעם לשון ים, דאָס הייסט דער עק פון ים המלח בײַם אָרט וואו ער קומט צונויף מיטן ירדן, ביז צום ים התיכון. דער דאָזיקער חוט שניידט דורך דעם גאַנצן גרענעץ פון יהודה און דינט אַלס זײַן צפונדיקער גרענעץ.
וְעָלָה הַגְּבוּל בֵּית חׇגְלָה וְעָבַר מִצְּפוֹן לְבֵית הָעֲרָבָה וְעָלָה הַגְּבוּל אֶבֶן בֹּהַן בֶּן־רְאוּבֵן׃ - און דער גרענעץ איז אַרויפגעגאַנגען קיין בית חגלה, און איז אַריבער פון צפון צו בית הערבה, און דער גרענעץ איז אַרויפגעגאַנגען קיין אבן בהן בן ראובן.
וואָס באַטײַט "אבן בהן בן ראובן"? זאָגט דער רד"ק אַז דער הערשער פונעם אָרט האָט געהייסן בהן בן ראובן, און אַזוי טײַטשט דער תרגום "בר ראובן", דאָס הייסט דער נאָמען פון אַ מענטש וואָס איז געווען דער זון פון ראובן. און וואָס באַטײַט "אבן"? אָדער אַז דער נאָמען פונעם אָרט איז געווען אבן, אָדער אַז עס איז דאָרט געווען אַ גרויסער שטיין צו באַצייכענען דעם גרענעץ. אַזוי פלעגט מען זיך פיל מאָל פירן אין יענע צײַטן, אַוועקצושטעלן גרויסע שטיינער אָנצוצייכענען דעם גרענעץ, ווײַל אַ גרויסן שטיין איז שווער צו ריקן פון זײַן אָרט, און קיין מענטש קען נישט גנבֿענען דעם גרענעץ דורך אים אַוועקרוקן.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז בית חגלה אַליין איז שוין געווען אינדרויסן פונעם צפונדיקן חוט, און האָט באַלאַנגט צום גרענעץ פון בנימין; בעת "כתף בית חגלה" איז געווען פֿאַר יהודה, ווי עס שטייט ווײַטער "ועבר אל כתף בית חגלה". קומט אויס אַז בית חגלה איז איין אָרט און כתף בית חגלה איז אַ צווייטער אָרט: בית חגלה פֿאַר בנימין, און כתף בית חגלה פֿאַר יהודה.
וְעָלָה הַגְּבוּל דְּבִרָה מֵעֵמֶק עָכוֹר וְצָפוֹנָה פֹּנֶה אֶל־הַגִּלְגָּל אֲשֶׁר־נֹכַח לְמַעֲלֵה אֲדֻמִּים אֲשֶׁר מִנֶּגֶב לַנָּחַל וְעָבַר הַגְּבוּל אֶל־מֵי־עֵין שֶׁמֶשׁ וְהָיוּ תֹצְאֹתָיו אֶל־עֵין רֹגֵל׃ - און דער גרענעץ איז אַרויפגעגאַנגען קיין דברה פון עמק עכור, און ווענדט זיך צו צפון צום גלגל וואָס איז קעגנאיבער מעלה אדומים וואָס איז פון דרום פונעם טאָל, און דער גרענעץ איז אַריבער צו די וואַסערן פון עין שמש, און זײַנע אויסגאַנגען זענען געווען קיין עין רוגל.
זאָגט דער רד"ק: דער גלגל וואָס שטייט דאָ ווערט אויך גערופֿן גלילות, און "אדומים" איז אויך אַ נאָמען פון אַ באַקאַנטן אָרט אין זייערע צײַטן. "עין רוגל" טײַטשט יונתן "עין קצרא", און "קצרא" בלשון חז"ל איז דער כובס (דער וועשער). און פאַרוואָס ווערט דער כובס גערופֿן "קצרא"? ברענגט רש"י אין דער גמרא: ווײַל ער פאַרקירצט די קליידער. מען ברענגט אים אַ סוועטער ברייט אַ האַלבן מעטער און מען באַקומט עס צוריק מיט פערציק סענטימעטער, עס ציט זיך אײַן ביים וואַשן. און אַזוי טײַטשט יונתן "משתקא צריא", אַ פעלד פון וואַשן. און פאַרוואָס הייסט דער כובס "רוגל"? ווײַל מען פלעגט צו רײַבן די קליידער מיט די פֿיס בשעת'ן וואַשן, פּונקט ווי מען פלעגט טרעטן אויף די ווײַנטרויבן מיט די פֿיס. צוליב דעם איז דאָס אָרט גערופֿן געוואָרן עין רוגל.
ירושלים, מי נפתוח און די רצועה פון יהודה
וְעָלָה הַגְּבוּל גֵּי בֶן־הִנֹּם אֶל־כֶּתֶף הַיְבוּסִי מִנֶּגֶב הִיא יְרוּשָׁלָ͏ִם וְעָלָה הַגְּבוּל אֶל־רֹאשׁ הָהָר אֲשֶׁר עַל־פְּנֵי גֵי־הִנֹּם יָמָּה אֲשֶׁר בִּקְצֵה עֵמֶק־רְפָאִים צָפוֹנָה׃ - און דער גרענעץ איז אַרויפגעגאַנגען קיין גיא בן הינום צו דער זײַט פונעם יבוסי פון דרום, דאָס איז ירושלים, און דער גרענעץ איז אַרויפגעגאַנגען צום שפּיץ באַרג וואָס געפינט זיך קעגנאיבער גיא הינום צו מערב, וואָס איז בײַם עק פון עמק רפאים צו צפון.
דער מלבי"ם זאָגט: די דאָזיקע עליה ציט זיך ביזן קוואַל פֿון מי נַפְתּוֹחַ, און פֿון דאָרט הייבט אָן דער גבול אַראָפּצוגיין. און ווי חז"ל האָבן געזאָגט, אַז מען האָט לכתחילה געוואָלט בויען דעם בית המקדש ביי עֵין עֵיטָם ווײַל עס איז געווען אַ העכערער אָרט, נאָר צום סוף האָבן זיי געזאָגט: וויבאַלד עס שטייט געשריבן "וּבֵין כְּתֵפָיו שָׁכֵן", און דאָס שיינע אָרט בײַם אָקס איז צווישן די פלייצעס - וואָס איז אַ ביסל אַ נידעריקערער אָרט - דערפֿאַר האָט מען דאָרט געבויט דעם בית המקדש. בעת דער קוואַל פֿון מי נפתוח פֿלעגט אַראָפּפֿליסן פֿון העכער פֿון עין עיטם וואָס איז העכער. און דאָס וואָס עס שטייט "כֶּתֶף הַיְבוּסִי מִנֶּגֶב הִיא יְרוּשָׁלִָם" - היבוסי איז דער אָרט פֿון ירושלים, ווײַל יְבוּס איז געווען איר אָריגינעלער נאָמען.
וְתָאַר הַגְּבוּל מֵרֹאשׁ הָהָר אֶל־מַעְיַן מֵי נֶפְתּוֹחַ וְיָצָא אֶל־עָרֵי הַר־עֶפְרוֹן וְתָאַר הַגְּבוּל בַּעֲלָה הִיא קִרְיַת יְעָרִים׃ - און דער גבול האָט זיך געצויגן אין אַ רונדן בויגן פֿונעם שפּיץ באַרג צום קוואַל פֿון מי נַפְתּוֹחַ, און איז אַרויס צו די שטעט פֿון באַרג עפֿרוֹן, און דער גבול האָט זיך אומגעדרייט קיין בַּעֲלָה, דאָס איז קִרְיַת יְעָרִים.
מיר האָבן שוין פֿריִער געזאָגט אַז איטלעכער אָרט וווּ עס שטייט "וְתָאַר הַגְּבוּל", איז דער טײַטש אַז דער גבול רינגלט אַרום פֿון דרײַ זײַטן. דאָ נעמט ער אַרום אויף אַ רונדן אופֿן און נעמט אַ רונדע רצועה פֿונעם חלק פֿון בנימין אַרײַן אינעם חלק פֿון יהודה, און דערפֿאַר שטייט "ותאר הגבול". און דאָס איז וואָס חז"ל האָבן געזאָגט: אַ רצועה פֿלעגט אַרויסגיין פֿונעם חלק פֿון יהודה און אַרײַנגיין אינעם חלק פֿון בנימין, און אויף איר איז דער מזבח געווען געבויט, און וועגן דעם פֿלעגט בנימין הצדיק האָבן צער און פֿלעגט בענקען נאָך דעם אַ גאַנצן טאָג. דער גבול האָט זיך געבויגן ווי אַ מין האַלבער קײַלעך און צוגעטשעפּעט דאָס אָרט פֿונעם מזבח צום חלק פֿון יהודה, כביכול אויפֿן חשבון פֿונעם חלק פֿון בנימין. און דער מלבי"ם לייגט צו: בײַ בנימין שטייט נישט "ותאר הגבול", ווײַל פֿון זײַן זײַט איז דער חוט געווען ווי די אויסבייגונג פֿונעם קײַלעך פֿון אויבן און נישט זײַן אײַנבייגונג, און דערפֿאַר ווערט דאָרט נישט דערמאָנט דער לשון "ותאר".
וְנָסַב הַגְּבוּל מִבַּעֲלָה יָמָּה אֶל־הַר שֵׂעִיר וְעָבַר אֶל־כֶּתֶף הַר־יְעָרִים מִצָּפוֹנָה הִיא כְסָלוֹן וְיָרַד בֵּית־שֶׁמֶשׁ וְעָבַר תִּמְנָה׃ - און דער גבול האָט זיך אויסגעדרייט פֿון בעלה מערב-צו צום באַרג שֵׂעִיר, און איז אַריבער צו דער פלייצע פֿון באַרג יְעָרִים פֿון צפֿון, דאָס איז כְּסָלוֹן, און איז אַראָפּגעגאַנגען קיין בֵּית שֶׁמֶשׁ און איז אַריבער קיין תִּמְנָה.
דאָ קערט זיך דער פּסוק צוריק צום ערשטן סדר, פֿון מזרח צו מערב. דער גבול איז געגאַנגען צום באַרג יערים פֿון צפֿון-זײַט, דאָס הייסט אַז דער חוט איז אַריבער פֿון דער צפֿון-זײַט פֿון באַרג יערים, און עס קומט אויס אַז באַרג יערים אַליין איז געווען אינעווייניק אינעם גבול פֿון יהודה, לפֿנים פֿונעם חוט.
וְיָצָא הַגְּבוּל אֶל־כֶּתֶף עֶקְרוֹן צָפוֹנָה וְתָאַר הַגְּבוּל שִׁכְּרוֹנָה וְעָבַר הַר־הַבַּעֲלָה וְיָצָא יַבְנְאֵל וְהָיוּ תֹּצְאוֹת הַגְּבוּל יָמָּה׃ - און דער גבול איז אַרויס צו דער פֿלייצע פֿון עֶקְרוֹן צו צפֿון, און דער גבול האָט זיך געבויגן קיין שִׁכְּרוֹן און איז אַריבער צום באַרג הַבַּעֲלָה, און איז אַרויס קיין יַבְנְאֵל, און די ענדע פֿונעם גבול איז געווען ביזן ים.
וּגְבוּל יָם הַיָּמָּה הַגָּדוֹל וּגְבוּל זֶה גְּבוּל בְּנֵי־יְהוּדָה סָבִיב לְמִשְׁפְּחֹתָם׃ - און דער מערב-גבול איז דער גרויסער ים און זײַן ברעג; דאָס איז דער גבול פֿון די קינדער פֿון יהודה אַרום און אַרום לויט זייערע משפּחות.
נחלת כלב: "אל פי ה'"
וּלְכָלֵב בֶּן־יְפֻנֶּה נָתַן חֵלֶק בְּתוֹךְ בְּנֵי יְהוּדָה אֶל־פִּי יְהֹוָה לִיהוֹשֻׁעַ אֶת־קִרְיַת אַרְבַּע אֲבִי הָעֲנָק הִיא חֶבְרוֹן׃ - און פֿאַר כָּלֵב בֶּן יְפֻנֶּה האָט ער געגעבן אַ חלק צווישן די קינדער פֿון יהודה, לויטן באַפֿעל פֿון ה' צו יהושע, קִרְיַת אַרְבַּע פֿאָטער פֿונעם ענק, דאָס איז חֶבְרוֹן.
פֿרעגט דער מלבי"ם: אומעטום שטייט "על פי ה'", טאָ פֿאַרוואָס שטייט דאָ "אל פי ה'"? און ער ענטפֿערט אַז עס זענען דאָ נאָך צוויי ערטער וווּ עס שטייט "אל פי ה'": בײַם חלק פֿון די בנות צלפחד (ווײַטער אין קאַפּיטל י"ז), און בײַ די שטעט פֿון די לווייִם (קאַפּיטל כ"א). און דער צד השווה פֿון אַלע דרײַ איז, אַז דאָ איז שוין געווען אַ פֿריִערדיקער ציווי דורך משה רבינו, און דאָס איז נישט קיין נײַער באַפֿעל. ווען דער באַפֿעל איז אַ נײַער, שטייט "על פי ה'", לויט וואָס דער אייבערשטער האָט איצט געהייסן; אָבער "אל פי ה'" ווײַזט אויף אַ זאַך וואָס איז שוין געזאָגט געוואָרן פֿון פֿריִער.
און נאָך האָבן מיר דאָ געלערנט אַ נס: וויבאַלד חברון איז געגעבן געוואָרן פֿאַר כלב, האָט מען פֿון הימל צוגעזען אַז ער זאָל נישט וואוינען ווײַט פֿון זײַן שבט, נאָר זײַן שבט זאָל זײַן נאָענט צו אים. וואָרעם ער וואָלט דאָך געקענט באַקומען אַן אָרט, למשל, אין צפֿון פֿון לאַנד; האָט מען פֿון הימל צוגעפֿירט אַז דער אָרט וואָס ער באַקומט זאָל זײַן נאָענט צו זײַן שבט און ער זאָל נישט דאַרפֿן זײַן אָפּגעריסן פֿון זיי.
וַיֹּרֶשׁ מִשָּׁם כָּלֵב אֶת־שְׁלוֹשָׁה בְּנֵי הָעֲנָק אֶת־שֵׁשַׁי וְאֶת־אֲחִימַן וְאֶת־תַּלְמַי יְלִידֵי הָעֲנָק׃ - און כָּלֵב האָט פֿאַרטריבן פֿון דאָרט די דרײַ זין פֿונעם ענק, שֵׁשַׁי און אֲחִימַן און תַּלְמַי, די קינדער פֿונעם ענק.
רש"י דערקלערט אז די זאך איז געווען נאך דער פטירה פון יהושע, ווארעם אין דער צייט פון יהושע איז חברון נאך נישט איינגענומען געווארן, ווי עס ווערט מבואר אין ספר שופטים; און פארוואס ווערט עס דערמאנט דא? ווייל דא רעכנט דער פסוק אויס אלע ערטער וואס זיי האבן איינגענומען, דעריבער דערמאנט ער אויך וואס מען וועט אייננעמען אויף שפעטער. אבער דער מלבי"ם, אזוי ווי זיין שטייגער, לערנט אנדערש: די זאך איז געווען בחיי יהושע. און דאס וואס עס זעט אויס אין ספר שופטים אז עס איז געווען נאך זיין פטירה, האבן מיר שוין מסביר געווען אז עס איז פאראן א חילוק צווישן אייננעמען די שטאט אליין און אייננעמען די שטח ארום דער שטאט, און דארט לייגט דער מלבי"ם די זאכן ברייטער אויס.
דביר איז קרית ספר
וַיַּעַל מִשָּׁם אֶל־יֹשְׁבֵי דְּבִר וְשֵׁם־דְּבִר לְפָנִים קִרְיַת־סֵפֶר׃ - און ער איז ארויפגעגאנגען פון דארט צו די איינוואוינער פון דביר, און דער נאמען פון דביר איז פריער געווען קרית ספר.
כלב האט נישט געוואלט איבערלאזן קיין גוים אין זיין אומגעגנט, כדי זיי זאלן זיי נישט פייניקן שפעטער, און דערפאר איז ער ארויפגעגאנגען פון דארט צו די איינוואוינער פון דביר. און חז"ל זאגן אז אויף דער פערסישער שפראך רופט מען א ספר "דביר". עס איז משמע פונעם פסוק אז קרית ספר איז געווען איר אלטער נאמען און דביר איז איר היינטיקער נאמען. און טייל ערקלערן פארוואס זי האט געהייסן קרית ספר: ווייל איר לופט איז געווען גייסטיק און אלע אירע איינוואוינער זענען געווען יודעי ספר. און נאך האבן זיי געזאגט: אז דארט פלעגן זיך צונויפקומען די מלכים אויף ראטשלאגן, און זייערע רייד פלעגן זיי פארשרייבן אין א ספר, דערפאר האט זי געהייסן קרית ספר.
וַיֹּאמֶר כָּלֵב אֲשֶׁר־יַכֶּה אֶת־קִרְיַת־סֵפֶר וּלְכָדָהּ וְנָתַתִּי לוֹ אֶת־עַכְסָה בִתִּי לְאִשָּׁה׃ - און כלב האט געזאגט: ווער עס וועט שלאגן קרית ספר און זי אייננעמען, וועל איך אים געבן מיין טאכטער עכסה פאר א פרוי.
חז"ל זאגן אז עכסה איז געווען אויסערגעוויינלעך שיין, און פארוואס האט זי געהייסן עכסה? ווייל יעדער וואס האט איר געזען פלעגט כעס'ן אויף זיין ווייב, פארוואס זי איז נישט אזוי שיין ווי איר. און ווער עס קען פארשטיין וואס איז דער טעם צו כעס'ן, זאל פארשטיין; אבער ווען א מענטש איז אין כעס פרעג אים נישט קיין טעמים, ער איז פשוט אין כעס.
און חז"ל האבן נאך געזאגט, אז אין יענעם דור זענען פארגעסן געווארן דריי טויזנט הלכות אין די טעג פון משה'ס אבלות, און טייל זאגן דריי הונדערט. לכתחילה זענען זיי געקומען טענה'ן קעגן יהושע און געזאגט צו אים: אין משה'ס צייטן איז גארנישט פארגעסן געווארן, און אין דיין צייט זענען פארגעסן געווארן הלכות. האט יהושע געבעטן דעם אויבערשטן ער זאל אים מגלה זיין די הלכות, האט ער באקומען אן ענטפער: לא בשמים היא, מען נעמט נישט קיין הלכות דורך נבואה. האט ער געזאגט פאר אים: וואס זאל איך טון? האט ער אים געזאגט: גיי און פארנעם זיי מיט מלחמה. און וויבאלד ער האט זיי פארנומען מיט מלחמה, האבן זיי שוין נישט געהאט קיין קאפ צו פאדערן פון יהושע פארוואס מען האט פארגעסן. אבער די הלכות אליין זענען געווען פארגעסן און מען האט זיי געדארפט צוריקברענגען. און חז"ל זאגן אז כלב האט געזאגט: ווער עס וועט צוריקברענגען די הלכות וועט זוכה זיין צו מיין טאכטער. און דער וואס האט זיי צוריקגעברענגט, ווי מיר וועלן באלד זען, איז געווען עתניאל בן קנז.
און פארוואס האט נישט יהושע אליין זיי צוריקגעברענגט מיט זיין פלפול? ווייל אויף יהושע איז געווען א תביעה אז ער האט געהאט א שמץ פון גאווה. משה האט צו אים געזאגט: איך געזעגן זיך שוין פון דיר, אויב דו האסט שאלות פרעג. האט ער אים געזאגט: האב איך דען פארפעלט אפילו איין טאג פון בית המדרש? אלץ וואס דו האסט געלערנט ווייס איך. און אין דעם איז געווען א שמץ כלשהו פון גאווה, דעריבער איז ער באשטראפט געווארן אז די הלכות זענען פארגעסן געווארן, און ממילא איז זייער באנייאונג אויך נישט געווען דורך אים נאר דורך א צווייטן. נאך אן הסבר: יהושע איז געווען פארנומען מיט מלחמות, און איז נישט געווען פנוי זיך צו פארטיפן אין דער תורה אזוי ווי עתניאל בן קנז. א דריטער הסבר: יהושע איז געווען א נביא, און מען פסק'נט נישט קיין הלכות על פי נבואה; און ווען ער וואלט זיי געזאגט די הלכות, וואלטן זיי געזאגט אז ער האט דאס זיכער מקבל געווען בנבואה, און מען וואלט עס נישט אנגענומען פון אים, ווייל לא בשמים היא. דעריבער האט אויסגעפעלט אז עס זאל קומען עתניאל בן קנז און זיי צוריקברענגען דורך זיין פלפול. און "פלפול" מיינט: מיר האבן וועגן ווי אזוי צוריק אויפצושטעלן די תורה ווען זי ווערט פארגעסן - די שלוש עשרה מדות שהתורה נדרשת בהן, און די ל"ב מדות פון רבי יוסי הגלילי, וואס דורך זיי, אויב א זאך ווערט פארגעסן פון דער תורה, גייט מען און מען לערנט עס ארויס פון די מקורות דורך די דרכי הפלפול, און אזוי קען מען צוריק אויפפרישן אלע הלכות וואס זענען פארגעסן געווארן.
דער ביאור פונעם ערבי נחל: די פנימיות פונעם ארט איז זיין חלק אין דער תורה
דער בעל ה"ערבי נחל" פרעגט דא עטליכע קשיות, און בויט דערפון אויס א הערליכן מהלך. ערשטנס: וואס איז געשען אז אין יעדן ארט וואו זיי זענען געגאנגען איז נישט געווען שווער איינצונעמען, און דווקא דא, אין דביר, איז עס זיי אנגעקומען שווער, ביז כלב האט געמוזט צוזאגן זיין טאכטער פאר דעם וואס וועט מצליח זיין? און בפרט אז אלע זייערע כיבושים זענען דאך געווען למעלה מדרך הטבע. צווייטנס: "ושם דביר לפנים קרית ספר" - וואס איז די נפקא מינה ווי אזוי זי האט פריער געהייסן? פארוואס איז דאס מיר וויכטיג? דריטנס: "אשר יכה את קרית ספר" - מען וואלט דאך געדארפט זאגן "אשר יכה את דביר", ווייל היינט הייסט זי דאך דביר. פערטנס: "יכה" און "ולכדה" - וואס איז די כפילות, און פארוואס איז נישט גענוג איינס פון זיי? און פינפטנס: וואס האבן חז"ל געזען ארויסצופירן דעם מקרא מידי פשוטו און דרש'נען אז קרית ספר מיינט די דריי הונדערט אדער דריי טויזנט הלכות וואס זענען פארגעסן געווארן אין די טעג פון משה'ס אבלות און עתניאל האט זיי צוריקגעברענגט מיט זיין פלפול? כפשוטו איז דאך דא א מלחמה, און ווער עס נעמט איר איין באקומט כלב'ס טאכטער; פון וואו האבן חז"ל געזען אז דער ענין איז מרומז אינעם פסוק?
און ער ערקלערט: דער גאנצער כיבוש הארץ דורך כלל ישראל איז געווען אן על-טבעי'דיגער כיבוש, ווייל די תורה איז די תבנית פון דער וועלט, איר מוסטער. ארץ ישראל איז פארבונדן מיט א גראדן קשר צו דער תורה, און יעדער חלק אין ארץ ישראל שעפט זיין חיות פון דעם חלק כנגדו אין דער תורה. ווען כלל ישראל נעמט מקבל די תורה און פירט זי אויס, איז די גאנצע חיות פון ארץ ישראל אין זייערע הענט; און וויבאלד די גאנצע תורה איז אין אונזערע הענט, איז ממילא אויך יעדער חלק פונעם לאנד אין אונזערע הענט. דערפאר האבן זיי נישט געהאט קיין שום פראבלעם איינצונעמען - ווייל מיר האבן די תורה, און ממילא האבן מיר דאס לאנד, דאס איז אנגעוואנדן איינס אינעם צווייטן.
און ער לייגט צו: עס איז באקאנט אז די אינעווייניגסטע חיות פון יעדע זאך איז איר נאמען, ווי עס שטייט "וכל אשר יקרא לו האדם נפש חיה הוא שמו". אין די הייליגע ספרים איז דא א געוואלדיגע חשיבות צום ענין פונעם נאמען, ווייל דער נאמען דרוקט אויס די מהות, און בפרט ווען מען רעדט פון זיינע נעמען יתברך, וואס יעדער נאמען לערנט אויף דעם אופן פון דער השפעה און אויפן וועג ווי אזוי מען דערגרייכט דורך אים די השפעה. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "ושם דביר לפנים קרית ספר" - "לפנים" איז נישט בלויז לשון עבר, נאר מיינט "בפנימיות". דער נאמען פון דביר אין איר פנימיות איז קרית ספר; די חיצוניות איז דביר, אבער איר פנימיות'דיגע חיות איז קרית ספר, דאס הייסט איר חלק אין דער תורה, דער חלק וואס האלט איר אויף.
לויט דעם: ווען עס זענען יענע שעה פארגעסן געווארן דריי טויזנט הלכות, האט דאס גורם געווען אז דער זעלבער ארט אין ארץ ישראל וואס איז קעגן יענעם פארגעסענעם חלק אין דער תורה, האט מען נישט געקענט אייננעמען. ווארום מיר קענען נישט אייננעמען נאר דאס וואס מיר האבן משיג געווען דערקעגן אין דער תורה. און וויבאלד מען האט קרית ספר, דעם חלק אינעם ספר, נאך נישט משיג געווען, איז ממילא נישט געווען אין אונדזער כוח משיג צו זיין יענעם חלק אויך אין גשמיות, און מען האט נישט געקענט אייננעמען דעם ארט וואס הייסט דביר. דעריבער ווען זיי זענען אנגעקומען אהין איז זייער כוח אפגעשוואכט געווארן, און זיי האבן נישט געהאט קיין חיות אין יענעם ארט.
און דעריבער זאגט כלב "אשר יכה את קרית ספר", און נישט "את דביר": ווייל די כוונה איז נישט אויפן נאמען פון אמאל, נאר אויף איר פנימיות. וואס מען דארף יעצט איז משיג זיין די פנימיות, יענעם חלק אין דער תורה וואס איז קעגן דעם דאזיקן ארט - דאס הייסט צוריקברענגען די הלכות דורך פלפול. און דערמיט ווערט פארענטפערט די כפילות: "אשר יכה את קרית ספר" - ער זאל צוריקברענגען די הלכות; "ולכדה" - און דעמאלט וועט ער ממילא אייננעמען די שטאט מיט לייכטקייט און אין איין רגע, ווייל איינמאל דער חלק פונעם ארט אין דער תורה איז משיג געווארן, איז שוין גרינג אים איינצונעמען אין גשמיות. און דאס איז וואס שטייט "וילכדה עתניאל": חז"ל זאגן אז ער האט צוריקגעברענגט די הלכות מיט זיין פלפול, און דערנאך האט ער איינגענומען יענעם מחוז, ושפתיים ישק.
עתניאל בן קנז אחי כלב
וַיִּלְכְּדָהּ עׇתְנִיאֵל בֶּן־קְנַז אֲחִי כָלֵב וַיִּתֶּן־לוֹ אֶת־עַכְסָה בִתּוֹ לְאִשָּׁה׃ - און עתניאל בן קנז, דער ברודער פון כלב, האט זי איינגענומען; און ער האט אים געגעבן עכסה זיין טאכטער פאר א ווייב.
עס איז דא דא לכאורה א סתירה: כלב איז דאך בן יפונה, און ווי אזוי האט ער א ברודער וואס הייסט עתניאל בן קנז? עס וואלט געדארפט זיין עתניאל בן יפונה, אדער כלב בן קנז. דער פשוטער תירוץ, ווי חז"ל ענטפערן געוויינטלעך אויף אזעלכע קשיות: ער איז געווען זיין ברודער פון דער מוטער. נישט קיין ברודער פון טאטן נאר פון דער מוטער, דאס הייסט פון צוויי פארשידענע פאטערס. די זעלבע פרוי איז געווען פארהייראט צו קנז און האט געבוירן עתניאל'ן, און דערנאך האט זי חתונה געהאט מיט יפונה און געבוירן כלב'ן.
אבער דער רד"ק ברענגט נאך א מעגלעכקייט: ער איז געווען זיין ברודער פון פאטער און מוטער צוזאמען, און דער נאמען פון זיין פאטער איז געווען סיי יפונה און סיי קנז, ווייל אסאך מאל געפינט מען ביי א מענטש צוויי נעמען. יענער מענטש האט געהייסן סיי קנז און סיי יפונה, און דערפאר הייסט עתניאל בן קנז און כלב הייסט בן יפונה, און למעשה זענען קנז און יפונה איין מענטש. און דער רד"ק ברענגט נאך א ביאור וואס איז ריכטיק בעיניו: קנז איז געווען דער נאמען פונעם ראש המשפחה, און די בני המשפחה האבן זיך מיוחס געווען צו אים, און ווען מען זאגט "הקניזי" אדער "בן קנז" איז אלעס איינס. דאס הייסט, דער פריוואטער נאמען פונעם טאטן איז געווען יפונה, אבער דער משפחה-נאמען איז געווען קנז אדער הקניזי. און וואס צווינגט צו דעם ביאור, ווייל ס'איז שווער צו זאגן אז מען זאל מייחס זיין א מענטש צום מאן פון זיין מוטער, ווייל דאס איז נישט געווען דער שטייגער, נאר מען האט שטענדיק מייחס געווען די ברידער מצד דעם פאטער.
עכסה בעט א פעלד
וַיְהִי בְּבוֹאָהּ וַתְּסִיתֵהוּ לִשְׁאוֹל מֵאֵת־אָבִיהָ שָׂדֶה וַתִּצְנַח מֵעַל הַחֲמוֹר וַיֹּאמֶר־לָהּ כָּלֵב מַה־לָּךְ׃ - און עס איז געווען ווען זי איז געקומען, האט זי אים אנגערעדט צו בעטן פון איר פאטער א פעלד, און זי האט זיך אראפגעלאזט פונעם אייזל; און כלב האט צו איר געזאגט: וואס איז דיר?
עכסה בעט אז איר פאטער זאל איר געבן א פעלד, און די זאך שטימט זייער גוט מיט אלץ וואס מיר האבן געזאגט. זי זאגט אים: דו האסט מיר געגעבן א תלמיד חכם וואס איז בבחינת "ארץ הנגב נתתני", אויסגעטריקנט, וואס ער האט נישט פון וואס זיך צו דערנערן. אויב ער איז אזא גרויסער פלפלן, און זיין גאנצער עסק און ענין איז נאר אין דער הייליגער תורה און ער האט קיין שייכות נישט מיט גשמיות, נויטיג איך זיך דאך אין א מקור פון פרנסה. דערפאר לאזט זי זיך אראפ פונעם אייזל, כנראה כדי אנצוציען די אויפמערקזאמקייט פון איר פאטער, כדי ער זאל איר דערמיט געבן דאס פעלד און זיי זאלן האבן א מקור פון פרנסה.
און דער הייליגער אלשיך זאגט: לויט דעם פארשטייט מען פארוואס עתניאל ווערט דא אנגערופן "אחי כלב". לכאורה איז דאך כלב זיין ברודער, און עתניאל איז דער בעל מעלה וואס הארעוועט אין דער תורה, און פארוואס ווערט ער אנגערופן אויפן נאמען פון זיין ברודער? נאר פונקט ווי חז"ל זאגן אויף "שמעון אחי עזריה": עזריה האט אונטערגעהאלטן שמעון'ס הענט ער זאל קענען עוסק זיין בתורה, ער איז געווען דער שטיצער און העלפער, און דערפאר ווערט שמעון אנגערופן אויף זיין נאמען, ווייל דער וואס האלט אויס תורה ווערט פאררעכנט ווי דער עיקר, "בצל החכמה בצל הכסף". און וויבאלד דא האט כלב געגעבן פאר עתניאל'ן א פעלד ער זאל האבן א מקור פון פרנסה, איז דאך כלב בבחינת עזריה, און ממילא ווערט עתניאל אנגערופן "אחי כלב" - דער ברודער פונעם מפרנס, וואס מען האט אים אפגעגעבן דעם כבוד אלס דער וואס גיט שפייז און פרנסה פארן תלמיד חכם.
וַתֹּאמֶר תְּנָה־לִּי בְרָכָה כִּי אֶרֶץ הַנֶּגֶב נְתַתָּנִי וְנָתַתָּה לִי גֻּלֹּת מָיִם וַיִּתֶּן־לָהּ אֵת גֻּלֹּת עִלִּיּוֹת וְאֵת גֻּלֹּת תַּחְתִּיּוֹת׃ - און זי האט געזאגט: גיב מיר א ברכה, ווייל א טרוקן לאנד האסטו מיר געגעבן, און גיב מיר קוואלן פון וואסער; און ער האט איר געגעבן די אויבערשטע קוואלן און די אונטערשטע קוואלן.
זי בעט: דו האסט מיר געגעבן א פעלד, אבער דאס פעלד איז אויסגעטריקנט פון וואסער. דאס איז דער טייטש פון "ארץ הנגב נתתני" - א טרוקענער, אויסגעטריקנטער ארט. און ווי דער רד"ק ברענגט, איז דער תרגום פון "חרבו מיא - נגיבו מיא", די וואסערן זענען אויסגעטריקנט געווארן; א טרוקענער ארט ווערט אנגערופן מנוגב. דעריבער בעט זי "גולות מים", אן ארט וואס פארמאגט קוואלן דורך וועלכע מען וועט קענען באוואסערן דאס פעלד. און "תנה לי ברכה" - קען מען טייטשן ממש א ברכה, א תוספת טובה, וואס דאס זענען די קוואלן פון וואסער; און מען קען עס טייטשן מלשון בריכה, טייכלעך און וואסער-זאמלונגען פון וועלכע מען וועט קענען באוואסערן דאס פעלד. און רש"י טייטשט "ברכה" - פרנסה.
און חז"ל דרשענען: ווען זי האט געזאגט "ארץ הנגב נתתני" - האסטו מיר געגעבן א הויז וואס איז אויסגעטריקנט (מנוגב) פון יעדער טובה. און פארוואס? "ונתת לי גולות מים" - האסט מיר געברענגט א מענטש וואס זיין גאנצע באשעפטיקונג איז מיט וואסער, און עס איז נישטא קיין וואסער נאר תורה; ער איז כולו נאר תורה, און ממילא האב איך נישט קיין עקזיסטענץ פון א פינאנציעלן שטאנדפונקט. דאס איז נישט ווי היינטיגע צייטן, ווען אן אברך האט נאך עפעס הכנסות, זיין פרוי ארבעט און דאס גלייכן; אין זייער צייט פלעגט די פרוי נישט ארבעטן און דער אברך פלעגט נישט באקומען קיין שום מלגה, און ממילא איז נישט געווען קיין מעגלעכקייט פון קיום. קומט אויס אז דו האסט מיר געגעבן א מענטש וואס איז אויסגעטריקנט פון יעדער גשמיות'דיגער טובה. און אויף דעם "ויתן לה את גולות עליות ואת גולות תחתיות" - זאגן חז"ל, גלייך ווי ער זאגט איר: דער וואס ביי אים וואוינען עליונים ותחתונים, זאל מען ביי אים בעטן מזונות? עס איז פארזיכערט אז דער אויבערשטער וועט אים צוהעלפן, "ולא ראיתי צדיק נעזב וזרעו מבקש לחם", און דו דארפסט זיך נישט זארגן, ווייל דער אויבערשטער וועט אים צושטעלן זיין פרנסה כהוגן. און לויטן פשוט'ן פשט פון מקרא: אויף יענעם ארט זענען געווען אויבערשטע קוואלן און אונטערשטע קוואלן - אזוי ווי מיר זעען אז אין עין עיטם פליסט דער קוואל פון א הויכן פלאץ, און ס'זענען פאראן ערטער וואו די קוואלן פליסן פון א נידריגן פלאץ - און ער האט איר געגעבן ביידע.
די שטעט פונעם נגב און דער חשבון פון ניין און צוואנציג
זֹאת נַחֲלַת מַטֵּה בְנֵי־יְהוּדָה לְמִשְׁפְּחֹתָם׃ - דאס איז די נחלה פונעם שבט פון די קינדער פון יהודה לויט זייערע משפחות.
וַיִּהְיוּ הֶעָרִים מִקְצֵה לְמַטֵּה בְנֵי־יְהוּדָה אֶל־גְּבוּל אֱדוֹם בַּנֶּגְבָּה קַבְצְאֵל וְעֵדֶר וְיָגוּר׃ - און עס זענען געווען די שטעט פונעם עק פונעם שבט פון די קינדער פון יהודה צום גרענעץ פון אדום צו דרום: קבצאל, און עדר, און יגור.
"מקצה למטה בני יהודה" - ביים גרענעץ פונעם שבט פון בני יהודה. און חז"ל זאגן: יהושע האט נאר אויסגערעכנט די שטעט וואס שטייען ביים גרענעץ, דאס הייסט אז ער האט אפגעצייכנט די גרענעצן פון אלע יענע שבטים. און פון דא ווייטער רעכנט דער פסוק אויס: קינה און דימונה און עדעדה, קדש און חצור און יתנן, זיף און טלם און בעלות, חצור חדתה און קריות חצרון זי איז חצור, אמם און שמע און מולדה, און חצר גדה און חשמון און בית פלט, און חצר שועל און באר שבע און בזיותיה, בעלה און עיים און עצם, און אלתולד און כסיל און חרמה, און צקלג און מדמנה און סנסנה, און לבאות און שלחים און עין און רימון.
וּלְבָאוֹת וְשִׁלְחִים וְעַיִן וְרִמּוֹן כׇּל־עָרִים עֶשְׂרִים וָתֵשַׁע וְחַצְרֵיהֶן׃ - און לבאות און שלחים און עין און רימון, אלע שטעט זענען ניין און צוואנציג און זייערע דערפער.
דא פרעגן חז"ל: דו זאגסט ניין און צוואנציג, און ווען מען ציילט זיי איינצלנע געפינט מען אכט און דרייסיג! ס'איז דא דא ניין איבעריגע שטעט. די מפרשים שרייבן אז די דאזיגע ניין האבן בני שמעון גענומען פון יהודה'ס חלק, דאס הייסט זיי האבן באמת נישט באלאנגט צו יהודה נאר צו שמעון; און וואס מען האט זיי דא אויסגערעכנט איז נישט פון זיין חלק, ווייל זיין חלק איז בלויז ניין און צוואנציג. און א ראיה דערצו, אז די דאזיגע שטעט ווערן דערמאנט אין דער נחלה פון בני שמעון: באר שבע, מולדה, חצר שועל, עצם, אלתולד, חורמה, צקלג, עין און רימון.
דער מלבי"ם מוטשעט זיך מיט דעם פשט, און דערפאר ערקלערט ער אז עטליכע שטעט וואס ווערן דא אויסגערעכנט זענען למעשה איינס. קינה און דימונה און עדעדה זענען איין שטאט: די הויפט שטאט הייסט קינה, און אירע ארומיגע שטחים (מגרשים) זענען דימונה און עדעדה. און אזוי אויך צקלג און מדמנה און סנסנה זענען איין שטאט: די הויפט שטאט איז צקלג, און די מגרשים זענען מדמנה און סנסנה. און אזוי אויך "וחצור חדתה וקריות חצרון היא חצור" קומט נישט אריין אינעם חשבון פונעם מנין, ווייל דאס אלעס איז א פירוש אויף חצור: חצור חדתה איז די נייע חצור, און קריות חצרון איז א טייל פון חצור. און אזוי אויך לבאות און שלחים, וואס די מפרשים האבן גערעכנט פאר צוויי, זענען למעשה איינס, ווי ער ברענגט א ראיה ווייטער פון דער נחלה פון בני שמעון, וואו עס ווערט דערמאנט לבאות און שרוחן און זיי זענען איינס. קומט אויס אז ווען מען דערקענט עטליכע נעמען אלס סימנים פון איין שטאט מיט אירע מגרשים, אדער איין שטאט מיט אירע באשרייבונגען, קומט מען צום סוף פונעם חשבון פונקטליך צו ניין און צוואנציג און נישט מער.
קינה ודימונה ועדעדה: די דרשה פון דער גמרא אין גיטין
לויט דעם, זאגט דער מלבי"ם, וועט מען פארשטיין די ווערטער פון דער גמרא אין גיטין דף ז'. רב הונא האט געזאגט פאר רב אשי: וואס מיינט דאס וואס עס שטייט "קינה ודימונה ועדעדה"? האט ער אים געזאגט: ער רעכנט אויס די דערפער פון ארץ ישראל. האט ער אים געזאגט: צי ווייס איך דען נישט אז מען רעכנט אויס די דערפער פון ארץ ישראל? נאר רב גביהא מבי ארגזא האט געזאגט דערויף א טעם: יעדער וואס האט א קנאה אויף זיין חבר און שווייגט (דומם), וועט דער וואס וואוינט ביז אייביג (שוכן עדי עד) מאכן פאר אים משפט. האט ער אים געזאגט: אויב אזוי, "צקלג ומדמנה וסנסנה" אויך אזוי? האט ער אים געזאגט: ווען רב גביהא מבי ארגזא וואלט געווען דא, וואלט ער געזאגט דערויף א טעם. רב אחא מבי חוזאה האט געזאגט דערויף: יעדער וואס האט א געשריי איבער עסן (צעקת לגימה) אויף זיין חבר און שווייגט, וועט דער וואס רוהט אין דארן-בוש (שוכן בסנה) מאכן פאר אים משפט.
"ואם תחרוש בעגלתי תמצא חידתם", זאגט דער מלבי"ם. לכאורה זענען דאס וואונדערליכע זאכן: ס'איז דא דא ניין און צוואנציג שטעט, אדער אויב מ'וויל אכט און דרייסיג, און פארוואס האט די גמרא געדרש'נט דייקא די דאזיגע נעמען און נישט די איבעריגע? נאר זיי האבן געוואוסט אז קינה און דימונה און עדעדה איז איין שטאט מיט אירע מגרשים, אירע פארשטעט און קווארטאלן, און דערפאר האבן זיי זיך געוואונדערט: פארוואס זענען די פארשטעט אויסגערעכנט געווארן דייקא דא, בשעת ביי די אנדערע שטעט האט ער נישט אויסגערעכנט די פארשטעט? אויף דעם האט ער געענטפערט "מטוותא דארץ ישראל קא חשיב", אז ער רעכנט אויך אויס די קלענערע שטעט. האט ער אים געענטפערט: צי ווייס איך דען דאס נישט? נאר ס'פעלט נאך אלץ אן הסבר פארוואס דייקא דא. און אויף דעם האט רב גביהא געזאגט דעם טעם: ווייל אין יענעם דור איז געווען איינגעפירט אין זייער מויל דער נאמען פון דער שטאט קינה צוזאמען מיט אירע ארומיגע ראיאנען אלס א סימן, ווייל זיי פלעגן מאכן סימנים אויף דברי מוסר. און דערפאר האט דער נביא דערמאנט קינה אזוי ווי מ'פלעגט דאס געווענליך דערמאנען צוזאמען מיט אירע געגנטער, כדי צו געדענקען דערמיט דעם מוסר: קינה - ווער עס האט א קנאה אויף זיין חבר, ודימונה - און שווייגט, ועדעדה - שוכן עדי עד עושה לו דין. און ווען ער האט אים שווער געמאכט "אלא צקלג ומדמנה וסנסנה", וואו מ'רעכנט אויך אויס א שטאט מיט אירע פארשטעט, האט ער געענטפערט אז אויך דארט האבן זיי געהאט א מוסר השכל: צקלג - צעקת לגימה, מדמנה - און שווייגט, סנסנה - שוכן בסנה עושה לו דין. קומט אויס אז דייקא ביי די צוויי האט מען געזען א נויט צו דרש'ענען, ווייל דא רעדט מען נישט פון נעמען פון באזונדערע שטעט נאר פון מגרשים און פארשטעט ארום איר.
די שטעט פון דער שפלה
וְשַׁעֲרַיִם וַעֲדִיתַיִם וְהַגְּדֵרָה וּגְדֵרֹתָיִם עָרִים אַרְבַּע־עֶשְׂרֵה וְחַצְרֵיהֶן׃ - און שערים, און עדיתים, און הגדרה, און גדרותים, פערצן שטעט מיט זייערע דערפער.
פריִער זענען געווען: אין דער שפלה, אשתאול און צרעה און אשנה, און זנוח און עין גנים, תפוח און העינם, ירמות און עדולם, שוכה און עזקה. און אויך דאָ זאָגט רש"י: וועסטו ציילן, וועסטו געפֿינען פֿופֿצן. און רש"י פֿאַרענטפֿערט, אַז תפוח און העינם זענען איין זאַך - תפוח און איר קוואַל, דאָס הייסט איר ברונעם, וואָרום "עין" מיינט אַ קוואַל, און דאָס איז "עין תפוח" וואָס ווערט דערמאָנט ערגעץ אַנדערש. און אַזוי אויך "ראש העין" איז דער אָנהייב פֿונעם קוואַל, און "ואבוא היום אל העין" - צום קוואַל. און לויט דעם איז אויך "עין גנים" דער קוואַל פֿון דער שטאָט גנים. דער רד"ק פֿאַרקערט פֿאַרענטפֿערט עס אויף אַן אַנדער אופֿן: הגדרה און גדרותיים זענען איין שטאָט, און נישט ווי די שיטה פֿון רש"י ביי תפוח און העינם, און ממילא קומען מיר אָן צום חשבון פֿון פֿערצן און זייערע דערפֿער.
וּגְדֵרוֹת בֵּית־דָּגוֹן וְנַעֲמָה וּמַקֵּדָה עָרִים שֵׁשׁ־עֶשְׂרֵה וְחַצְרֵיהֶן׃ - און גדרות, בית דגון, און נעמה, און מקדה, זעכצן שטעט מיט זייערע דערפער.
פֿאַר דעם האָט ער אויסגערעכנט: צנן און חדשה און מגדל גד, און דלען און המצפה און יקתאל, לכיש און בצקת און עגלון, און כבון און לחמס און כתליש. און אויף "וגדרות בית דגון" זאָגט דער מצודת דוד אַז דאָס זענען צוויי שטעט: איינע הייסט גדרות און די צווייטע בית דגון.
די שטעט פֿון די פלשתים און דער ים הגדול
אַשְׁדּוֹד בְּנוֹתֶיהָ וַחֲצֵרֶיהָ עַזָּה בְּנוֹתֶיהָ וַחֲצֵרֶיהָ עַד־נַחַל מִצְרָיִם וְהַיָּם הַגָּדוֹל וּגְבוּל׃ - אשדוד, אירע שטעטלעך און אירע דערפער, עזה, אירע שטעטלעך און אירע דערפער, ביזן טייך פון מצרים, און דער גרויסער ים און דער גרענעץ.
פֿריִער זענען געווען: לבנה און עתר און עשן, און יפתח און אשנה און נציב, און קעילה און אכזיב און מראשה, ניין שטעט מיט זייערע דערפֿער; עקרון מיט אירע שטעטלעך און אירע דערפֿער, פֿון עקרון און מערבֿ-צו, אַלץ וואָס לעבן אשדוד און זייערע דערפֿער. און יעדער אָרט וווּ עס ווערט דערמאָנט "חצריה" מיינט מען די הויפֿן און די אָפֿענע שטחים אַרום, און "בנותיה" זענען די קליינע דערפֿער אַרום. און מען האָט שוין אַ מאָל מסביר געווען אַז דאָס וואָס שטייט "תגלנה בנות יהודה", מיינט נישט די טעכטער פֿון יהודה, נאָר די שטעט פֿון די לווים אין די שטעט פֿון יהודה, וואָס ווערן אָנגערופֿן בנות יהודה. און נחל מצרים איז געווען אין דרום פֿון יהודה, און דער ים הגדול איז מערבֿ פֿון ארץ ישראל; און "וגבול" - טײַטשט דער מצודת דוד אַז אויך דער גרענעץ פֿונעם ים, די אינדזלען אינעם ים, זענען אויך געווען אַ חלק פֿון נחלת יהודה.
די שטעט פֿונעם באַרג
וְחֻמְטָה וְקִרְיַת אַרְבַּע הִיא חֶבְרוֹן וְצִיעֹר עָרִים תֵּשַׁע וְחַצְרֵיהֶן׃ - און חמטה, און קרית ארבע זי איז חברון, און ציער, ניין שטעט מיט זייערע דערפער.
פֿריִער זענען געווען: און אויפֿן באַרג, שמיר און יתיר און שוכה, און דנה און קרית סנה זי איז דביר, און ענב און אשתמוה און ענים, און גושן און חולון און גילה - עלף שטעט מיט זייערע דערפֿער; ארב און רומה און אשען, און ינום און בית תפוח און אפקה.
מָעוֹן כַּרְמֶל וָזִיף וְיוּטָּה׃ - מעון, כרמל, און זיף, און יוטה.
הערט אויס: עס איז פֿאַראַן אַ יוטה אויך אין ארץ ישראל, נישט נאָר אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן. און דאָס איז נישט אונדזער שולד, אַזוי האָבן מיר באַקומען די נעמען פֿון די כנענים. אַגבֿ, אַ סך פֿון די נעמען פֿון די ייִשובֿים הײַנט צו טאָג זענען באַשטימט געוואָרן מתוך אַ רצון זיי צוצופּאַסן צו דער היסטאָריע און אַרכעאָלאָגיע. קרית יערים, למשל, אירע גרינדער האָבן איר גערופֿן טעלז-סטאָן, אָבער וויבאַלד לויט דער אַרכעאָלאָגיע טענהט מען אַז דאָרט איז געווען דער אָרט פֿון קרית יערים, האָט מען באַשטימט דעם נאָמען קרית יערים. און אַזוי אויך גדרה און ענלעכס. באר שבע וועט מען דיר נישט מאַכן אין צפֿון, ווײַל עס איז באַקאַנט אַז זי איז געווען אין דרום, און זיי האָבן אַרכעאָלאָגישע סימנים וואָס זענען נישט מוכרח פּינקטלעך, אָבער מצד דעם אַלגעמיינעם ראַיאָן איז די זאַך ריכטיק. אַזוי פּרוּווט מען צו רופֿן די שטעט מיט זייערע אָריגינעלע נעמען, און אַ סך ערטער שטימען טאַקע.
הַקַּיִן גִּבְעָה וְתִמְנָה עָרִים עֶשֶׂר וְחַצְרֵיהֶן׃ - הקיין, גבעה, און תמנה, צען שטעט מיט זייערע דערפער.
און ווייטער: יזרעאל, יָקְדְעָם, און זָנוֹחַ; חלחול, בית צור, און גדור, און מַעֲרָת, בית ענות, און אֶלְתְּקֹן - זעקס שטעט מיט זייערע דערפער; קרית בעל דאָס איז קרית יערים, און רַבָּה - צוויי שטעט מיט זייערע דערפער; אין מדבר: בית הערבה, מִדִּין, און סְכָכָה, און נִבְשָׁן, עיר המלח, און עין גדי - זעקס שטעט מיט זייערע דערפער.
דער יבוסי אין ירושלים: די שבועה פון אברהם
וְאֶת־הַיְבוּסִי יוֹשְׁבֵי יְרוּשָׁלַ͏ִם לֹא־יָכְלוּ בְנֵי־יְהוּדָה לְהוֹרִישָׁם וַיֵּשֶׁב הַיְבוּסִי אֶת־בְּנֵי יְהוּדָה בִּירוּשָׁלַ͏ִם עַד הַיּוֹם הַזֶּה׃ - און דעם יבוסי, די איינוואוינער פון ירושלים, האָבן בני יהודה נישט געקענט פארטרייבן, און דער יבוסי האָט געוואוינט מיט בני יהודה אין ירושלים ביזן היינטיגן טאָג.
באַמערקט דער רד"ק: עס איז געשריבן (כתיב) "יוכלו" און מען ליינט (קרי) "יכלו". דער קרי איז לשון עבר - זיי האָבן זיי נישט געקענט פארטרייבן; און דער כתיב איז לשון עתיד - זיי וועלן נישט קענען, ווייל למעשה האָבן זיי זיי נישט געקענט פארטרייבן ביז די טעג פון דוד המלך, און ערשט דוד איז דער וואָס האָט זיי צום סוף פארטריבן.
און חז"ל זאָגן: זיי האָבן יאָ געקענט, נאָר זיי האָבן נישט געטאָרט וועגן דער שבועה וואָס אברהם אבינו האָט געשוואוירן צו אבימלך. און דער רד"ק באַטאָנט אַז דער דאָזיקער יבוסי איז נישט געווען דער יבוסי פון די שבעת עממים, און מען טאָר זיך נישט טועה זיין. חם האָט געהאַט פיר זין: כוש, מצרים, פוט, און כנען. און כנען האָט געבוירן צידון זיין בכור, און חת, און דעם יבוסי, דעם אמורי, און דעם גרגשי. דער יבוסי שטייט דאָך אַלס דער זון פון כנען בן חם, און דאָ רעדט מען נישט וועגן אים. נאָר, זאָגט דער רד"ק, עס איז געווען אַ מענטש וואָס זיין נאָמען איז געווען יבוס, און ער איז געווען פון די פלשתים. און די פלשתים זענען אויך פון זרע חם, אָבער נישט דורך כנען נאָר דורך מצרים, ווי עס שטייט: ומצרים ילד את לודים ואת ענמים ואת להבים ואת נפתוחים ואת פתרוסים ואת כסלוחים אשר יצאו משם פלשתים ואת כפתורים.
און פאַרוואָס האָבן מיר אַזוי פיל געליטן פון די פלשתים במשך דער גאַנצער היסטאָריע, און אויך פון די הײַנטיקע "פּאַלעסטינער"? ווייל זיי זענען געווען ממזרים. רש"י שרייבט אויף "ואת פתרוסים ואת כסלוחים אשר יצאו משם פלשתים": מען קען נישט וויסן פון וועמען, פון פתרוסים צי פון כסלוחים, ווייל עס איז דאָרט געווען אַן אויסמישעניש און זיי פלעגן בייטן זייערע ווייבער, און פון זיי זענען אַרויסגעקומען די פלשתים - ממזרים. און נישט אומזיסט זאָגט מען אויף אַ שאַרפֿן מענטש אַ "ממזר". עס שטייט געברענגט אין די הייליגע ספרים אַז דער ממזר קומט פון אַ גרויסער תאווה, ווייל "מים גנובים ימתקו", און ממילא ברענגט דאָס אַרויס שאַרפע קינדער. דעריבער, ווען מען וויל זאָגן אויף עמעצן אַז ער איז אויסערגעוויינלעך שאַרף, זאָגט מען "ער איז אַ ממזר".
קומט דאָך אויס אַז דער עניין פון די פלשתים איז נישט פֿאַרבונדן מיטן יבוסי בן כנען. דער יבוסי דאָ איז געווען פון זרע אבימלך און פון די פלשתים, און דער אָרט איז גערופן געוואָרן נאָך זיין נאָמען "יבוס", און די בני המשפחה וואָס האָבן געוואוינט אין ירושלים האָבן געהייסן יבוסי צוליב זייער יחוס צו יבוס. און פּונקט אַזוי ארוונה היבוסי, וואָס איז געווען דער קעניג פונעם אָרט, האָט זיך געצויגן צו די פלשתים און נישט צום יבוסי בן כנען. און די פעסטונג פונעם דאָזיקן אָרט איז געווען ציון, וואָס זי איז די הויפט שטאָט אין ירושלים.
און פאַרוואָס האָבן זיי עס נישט איינגענומען? מיר האָבן דאָך שוין געפרעגט אַזוי וועגן דביר, ווייל אַלע איבעריקע ערטער האָבן זיי יאָ איינגענומען. אָבער אויך דאָ איז געווען אַ באַזונדערע סיבה: די שבועה. אברהם אבינו האָט געשוואוירן צו אבימלך "אם תשקור לי ולניני ולנכדי", און דאָ איז געווען אַ שבועה ביזן אור-אייניקל (לנין ולנכד), און חז"ל זאָגן אַז ביז די צייט פון דוד המלך איז נאָך נישט געווען ערלויבט איינצונעמען דאָס אָרט. די מניעה איז נישט געווען קיין טעכנישע, נאָר צוליב דער שבועה.
און ווי אַזוי האָבן זיי דאָס פאַרשלאָסן פאַר זיי? דורך קופּערנע צלמים וואָס די פלשתים האָבן דאָרט געמאַכט - די עיוורים און פסחים - אויף וועלכע עס איז געווען אָנגעשריבן דער עניין פון דער שבועה. און פאַרוואָס דווקא בלינדע און לאָמע? ווייל זיי האָבן געוואָלט חוזק מאַכן מיט דעם פון אונדזערע הייליגע אבות: איינער אין דער געשטאַלט פון יצחק אבינו וואָס איז געווען בלינד, און איינער אין דער געשטאַלט פון יעקב אבינו וואָס איז געווען לאם, ווי ס'שטייט "והוא צולע על ירכו".
ווי עס זאָל נישט זיין, זענען זיי טאַקע געווען גראָב, אָבער די זאַך האָט אונדז צוריקגעהאַלטן פונעם כיבוש, און דאָס איז וואָס עס שטייט "לא תבוא הנה כי אם הסירך העיוורים והפסחים". שפּעטער וועט דער מלבי"ם מפרש זיין באַריכות דעם גאַנצן עניין פונעם כיבוש און ווי אַזוי דאָס איז צוגעגאַנגען, און וואָס איז געווען מיוחד אין יענע עיוורים און פסחים, וואָס זענען געמאַכט געוואָרן מיט אַ ספּעציעלן אופן וואָס האָט מונע געווען דאָס אייננעמען אויסער דעם עניין פון דער שבועה. און צום סוף האָט דוד המלך אָפּגעראַמט די עיוורים און פסחים, איינגענומען יענעם טורעם, און אָפּגעקויפט די שטאָט פונעם יבוסי מיט אַ פאַרקויף פון גאָלד מיט אַ שטר פאַר אַן אחוזת עולם, ווי עס שטייט אַז דוד האָט אָפּגעוואויגן פאַר ארוונה שקלי זהב פאַרן אָרט.
און לויטן פשט זאגט דער רד"ק: די פעסטונג איז געווען שטארק און ס'איז נישט געווען אין זייער כוח זי איינצונעמען, און דאס וואס מיר האבן געזאגט ביז יעצט איז א דרשת חז"ל. נאר אפילו לויטן פשט איז דאס געווען א סיבה מאת השם, אז דוד המלך זאל זיין דער וואס נעמט עס איין און דער פלאץ זאל גערופן ווערן אויף זיין נאמען, וויבאלד ער איז געווען דער ראש ממלכת ישראל. און דערפאר רופן מיר עס "עיר דוד", ווייל דוד האט עס איינגענומען און מוריש געווען. און ס'איז באקאנט אז אין יענע צייטן פלעגט יעדער פלאץ וואס מ'האט איינגענומען גערופן ווערן אויפן נאמען פונעם כובש, אזוי ווי מיר געפינען ביי יואב וואס האט גערופן דוד'ן און אים געזאגט: קום און נעם עס איין דו, כדי די שטאט זאל גערופן ווערן אויף דיין נאמען. אזוי אויך דא, פון הימל האט מען זיי יענע שעה נישט געלאזט אייננעמען, כדי דער כובש זאל זיין דוד און דער פלאץ זאל גערופן ווערן אויף זיין נאמען.
און דאס וואס ס'שטייט "עד היום הזה", זאגט דער רד"ק אז יהושע האט דאס געשריבן אין זיין ספר, און די כוונה איז אז ביז דער צייט פון יהושע האט מען זי נישט איינגענומען; און אין הכי נמי, שפעטער ווען דוד איז געקומען און געקעניגט איז דער פלאץ איינגענומען געווארן. און דער מלבי"ם אין ספר שופטים פרק א' (פסוק ח', און ס'איז א טעות וואס ס'איז דארט געדרוקט פסוק ט') ערקלערט די סתירה צווישן דעם וואס ס'שטייט דא און דעם וואס ס'שטייט דארט און שטעלט די זאכן אויס אויף א ריכטיגן אופן, און דאס וועלן מיר לערנען בעזרת השם אין ספר שופטים.
לסיכום:
פרק ט"ו שילדערט דעם גורל פון שבט יהודה: זיינע גבולים פון דרום, פון מזרח, פון צפון און פון מערב, און די רשימה פון זיינע שטעט לויט די געגנטן - דער נגב, די שפלה, דער הר און דער מדבר. מיר האבן געלערנט פונעם מלבי"ם די דקדוקים אין די לשונות פונעם גבול (ויצא, ונסב, ותאר, תוצאות), דעם סוד פון "אל פי ה'" וואס ווייזט אויף א פריערדיגן ציווי פון משה, און די רצועה וואס איז ארויסגעגאנגען פון יהודה'ס חלק אריין אין בנימין'ס חלק און אויף איר איז דער מזבח געבויט. אינמיטן דעם פרק שטייען כלב און עתניאל: דער מהלך פונעם "ערבי נחל" לערנט אז דביר איז נישט איינגענומען געווארן ווייל איר פנימיות - "קרית ספר", איר חלק אין דער תורה - איז פארגעסן געווארן, און ערשט נאכדעם וואס עתניאל האט צוריקגעברענגט די הלכות מיט זיין פלפול האט מען זי געקענט אייננעמען; און עכסה'ס בקשה לערנט אונז די מעלה פון מחזיק זיין תלמידי חכמים. דער פרק ענדיגט זיך מיטן יבוסי אין ירושלים, וואס איז נישט איינגענומען געווארן צוליב דער שבועה פון אברהם צו אבימלך, ביז דוד המלך איז געקומען, האט אראפגענומען די עיוורים און פסחים, אפגעקויפט דעם פלאץ בכסף מלא, און ירושלים איז גערופן געווארן עיר דוד.