הקדמה: א מפלה נאך א זיג
קאפיטל ז' אין ספר יהושע איז א קאפיטל פון א פאל. ערשט יעצט איז יריחו געפאלן אויף א ניסימ'דיגן אופן, די מויערן זענען איינגעפאלן, און דער שרעק פון כלל ישראל איז געפאלן אויף אלע איינוואוינער פונעם לאנד - און פלוצלונג קומט א קליינע און ווייטאגליכע מפלה אין א קליין שטעטל מיטן נאמען דער עי. דאס גאנצע קאפיטל דרייט זיך ארום איין פראגע: וויאזוי שלעפט דער חטא פון איין איינציגן מענטש, עכן בן כרמי, מיט זיך דאס גאנצע כלל ישראל? פון דעם קאפיטל לערנען מיר דעם יסוד פון ערבות הדדית, דעם חילוק צווישן אן עונש בפועל און הסתר פנים, און די וועגן פון יושר וויאזוי דער אויבערשטער האט אנטפלעקט דעם זינדיגער.
"וימעלו בני ישראל" - גאנץ כלל ישראל איז איין גוף
וַיִּמְעֲלוּ בְנֵי־יִשְׂרָאֵל מַעַל בַּחֵרֶם וַיִּקַּח עָכָן בֶּן־כַּרְמִי בֶן־זַבְדִּי בֶן־זֶרַח לְמַטֵּה יְהוּדָה מִן־הַחֵרֶם וַיִּחַר־אַף יְהֹוָה בִּבְנֵי יִשְׂרָאֵל׃ - און די קינדער פון ישראל האבן געמעלט א מעילה אינעם חרם, און עכן דער זון פון כרמי, זון פון זבדי, זון פון זרח, פונעם שבט יהודה, האט גענומען פונעם חרם, און דער צארן פונעם אויבערשטן האט געגרימט אויף די קינדער פון ישראל.
דער מלבי"ם שטעלט זיך גלייך אפ אויף דער קשיא. דער פסוק הייבט אן בלשון רבים - "וימעלו בני ישראל" - ווי כאילו מיר וואלטן ערווארטעט צו הערן וועגן א גאנצן ציבור וואס האט געמעלט אינעם חרם; און באלד דערנאך ווערט קלאר אז "ויקח עכן" - איין מענטש האט גענומען. און אויב איינער האט געזינדיגט, פארוואס שטייט "ויחר אף ה' בבני ישראל"? עס איז דאך "האיש אחד יחטא ועל כל העדה תקצוף"?
נאר דער פסוק קומט אונדז לערנען אז גאנץ כלל ישראל ווערט פאררעכנט ווי איין גוף. ווי די לשון פונעם מלבי"ם: יעדער מאן און פרוי זענען באצויגן צום כלל אזוי ווי אן אבר פון א גוף צום גאנצן גוף אינאיינעם. מען קען נישט זאגן אויף א מענטש וואס האט א בראנד אין דער פוס: "דאס איז נאר די פוס, עס איז נישט נוגע צום איבעריגן גוף". א בראנד אין דער פוס וועט לסוף פארסמ'ען דעם גאנצן קערפער און אים טויטן. אזוי אויך דא: דאס וואס עכן האט גענומען פונעם חרם ווערט פאררעכנט כאילו דאס גאנצע פאלק האט געמעלט אינעם חרם, און דערפאר שטייט "וימעלו בני ישראל" און דערנאך "ויקח עכן".
צוויי מיני עונשים: א שלאג בפועל און הסתר פנים
און נאך א גרויסן יסוד לערנט דא דער מלבי"ם. עס איז דא א חילוק צווישן אן עונש וואס קומט בפועל - א מכה, א שאדן וכדומה - און צווישן אן עונש וואס קומט דורך סילוק ההשגחה. דאס זענען צוויי ערליי עונשי שמים: עס איז דא "ויך ה' מכה בעם", און עס איז דא אן עונש פון סילוק ההשגחה. ווען דער אויבערשטער שטראפט בפועל, שטראפט ער נישט דעם וואס האט נישט געזינדיגט נאר בלויז דעם חוטא אליין. און אזוי ווי מיר וועלן זען אין דעם קאפיטל: עכן האט געזינדיגט און עכן איז פארשטיינערט געווארן, און מען האט נישט פארשטיינערט מיט אים קיין אנדערע מענטשן.
נישט אזוי איז ביי אן עונש פון סילוק ההשגחה. דער עונש איז אסאך שווערער, ווייל דעמאלט איז "והסתרתי פני מהם והיה לאכול" - אין אזא מצב ווערט יעדער פארצערט, און די מכה פאלט אויפן כלל. צוליב יחידים פארבארגט דער אויבערשטער זיין פנים, און דעמאלט קומט דער שונא און שלאגט, און חז"ל האבן דאך שוין געזאגט אז וויבאלד עס איז געגעבן געווארן רשות פארן משחית מאכט ער נישט קיין חילוק צווישן א צדיק און א רשע. הסתר פנים איז א פיל הארבערער מצב.
פון דעם, זאגט דער מלבי"ם, פארשטייט מען פארוואס עכן אליין האט געמעלט אינעם חרם און דאך איז געווען א כעס אויף דער גאנצער עדה פון ישראל, ווייל דא איז געווען א מצב פון הסתר פנים. און דער מצב פארענטפערט א גרויסע וואונדער: עכן האט געמעלט אינעם חרם, אבער די וואס זענען געפאלן אין קאמף זענען געווען אנדערע מענטשן וואס זענען ארויסגעגאנגען קעמפן אינעם עי. וואו איז דא דער יושר? דער וואס האט געמעלט איז נישט געשלאגן געווארן, און די וואס זענען ארויס אין מלחמה זענען די וואס זענען געשלאגן געווארן! נאר ביי הסתר פנים ווערט געשעדיגט דווקא דער וואס געפינט זיך אין אן ארט פון סכנה, און דער וואס געפינט זיך יעצט נישט אינעם ארט פון סכנה - הגם ער איז דער גורם פאר דער גאנצער זאך - ווערט נישט געשעדיגט. און דאס איז וואס שטייט "ויחר אף ה' בבני ישראל": אז דער אויבערשטער האט אוועקגענומען זיין השגחה פון זיי, און דערפאר איז דער שאדן געווען אויפן כלל.
פארוואס ווערט אויסגערעכנט עכנ'ס גאנצער יחוס
און פארוואס רעכנט דער פסוק אויס די גאנצע שלשלת היוחסין - "בן כרמי בן זבדי בן זרח למטה יהודה"? דיר צו לערנען אז דאס וואס האט אים געברענגט צום חטא איז דווקא זיין הויכער יחוס. "למטה יהודה" - א משפחה פון מלכים, פון שרים און חשוב'ע לייט. מתוך דעם הויכן יחוס האט ער זיך פארגרויסט, און דורך דער גאווה איז ער אנגעקומען צו וואו ער איז אנגעקומען.
און נאך מער: צוליב דעם חטא איז די נבואה נעלם געווארן פון יהושע, און דעריבער האט ער בכלל נישט געוואוסט אז עמיצער האט געמעלט אינעם חרם. יהושע האט געהאלטן אז פון יעצט אן וועט מען דארפן אייננעמען דאס לאנד בלויז אויף א דרך הטבע, און דעריבער איז ער געווען זיכער אז די מלחמה וועט זיין א נאטירלעכע מלחמה.
דאס שיקן די מרגלים קיין עי
וַיִּשְׁלַח יְהוֹשֻׁעַ אֲנָשִׁים מִירִיחוֹ הָעַי אֲשֶׁר עִם־בֵּית אָוֶן מִקֶּדֶם לְבֵית־אֵל וַיֹּאמֶר אֲלֵיהֶם לֵאמֹר עֲלוּ וְרַגְּלוּ אֶת־הָאָרֶץ וַיַּעֲלוּ הָאֲנָשִׁים וַיְרַגְּלוּ אֶת־הָעָי׃ - און יהושע האט געשיקט מענטשן פון יריחו קיין עי, וואס איז לעבן בית און, פון מזרח זייט פון בית אל, און ער האט צו זיי געזאגט אזוי: גייט ארויף און שפיאנירט אויס דאס לאנד; און די מענטשן זענען ארויפגעגאנגען און האבן אויסגעשפיאנירט די עי.
פרעגט דער מלבי"ם: פארוואס פארלענגערט דער פסוק אונדז צו לאזן וויסן די ערטער וואס זענען נעבן עי - "אשר עם בית און מקדם לבית אל"? וואס פעלט אויס צו דערמאנען בית און און בית אל? און נאך: יהושע האט זיי געהייסן "ורגלו את הארץ", שפיאנירט אויס דאס לאנד, און זיי האבן בלויז געטאן "וירגלו את העי", זיי האבן אויסגעשפיאנירט די עי - א סימן אז זיי האבן נישט מקיים געווען פונקטלעך וואס מ'האט זיי באפוילן.
ערקלערט דער מלבי"ם: דער פסוק קומט באשרייבן ווי אזוי ס'האט באלד אין זיי געהערשט די יד המקרה און זייער אייגענע עצה האט זיי אומגעווארפן. אין דעם מאמענט וואס די השגחה איז אוועקגענומען געווארן, וואס דאס איז דער גורם צו דעם גאנצן שאדן, הייבן זיך באלד אן די טעותים. ווען ס'איז נישטא קיין השגחה - הייבן זיך אן די טעותים.
און ווי אזוי? באמת וואלט ראוי געווען אז גאנץ כלל ישראל זאל ארויפגיין דארט מלחמה האלטן. ווארום כאטש די עי אליין איז א קליינע שטאט, זענען אבער בית און און בית אל דערנעבן, און ווען זיי לייגן אכט דערויף וואלטן זיי פארשטאנען אז די מאס פון עי נארט אפ: זי פארמאגט שטעט ארום איר וואס וועלן זיך אנשליסן צו איר בשעת מעשה, און ממילא פאדערט זיך א גרויסע ארמיי. און אזוי איז טאקע געווען, ווי ס'שטייט ווייטער אז ס'איז נישט איבערגעבליבן קיין מענטש אין עי און אין בית אל וואס זענען נישט ארויסגעגאנגען נאך די בני ישראל - ווען זיי זענען ארויס נאכיאגן ישראל האבן זיך אויך די מענטשן פון בית אל אנגעשלאסן. דאס האבן זיי נישט אריינגערעכנט ווען זיי האבן געזאגט: עי איז א קליינע שטאט, ס'איז גענוג מיט א קליין ביסל מענטשן.
אבער יהושע האט דאס יא אריינגערעכנט, און דעריבער איז זיין דקדוק געוואלדיג: ער האט זיי געזאגט "עלו ורגלו את הארץ" - דאס לאנד בכלליות, די גאנצע אומגעגנט פון עי, און נישט בלויז די שטאט אליין. ווען זיי וואלטן אויסגעשפיאנירט דאס לאנד, וואלטן זיי געזען אז ס'זענען פאראן נאך שטעט ארום איר - בית אל און בית און - און זיי וואלטן אפגעמאכט אז מ'דארף א גרויס פאלק צו דער דאזיגער מלחמה. אבער זיי האבן נישט צוגעהערט צו זיינע ווערטער, זיי האבן געטוישט זיין באפעל און פון אייגענעם שכל "וירגלו את העי" בלויז, און דערפון זענען זיי געקומען צו דעם טעות'דיגן אויספיר אז דאס פאלק איז קליין און ס'פעלט נישט אויס גאנץ ישראל.
און נאך א טעם צו דער שליחות: יהושע האט געוואלט וויסן צי ס'האבן זיך דארט צונויפגעקליבן מלכים. ווייל נאכן אייננעמען יריחו איז געווען א חשש אז אלע מלכים וועלן קומען באשיצן די נעקסטע שטאט, ווייל זיי האבן פארשטאנען אז נאך א קורצער צייט וועט קומען זייער ריי. דעריבער האט ער געשיקט שפיאנירן, כדי צו וויסן צי מלכים האבן זיך דארט צונויפגעקליבן, און לויט דעם צו באשטימען דעם אופן פון דער מלחמה.
די עצה פון די מרגלים און די כפילות אין זייערע ווערטער
וַיָּשֻׁבוּ אֶל־יְהוֹשֻׁעַ וַיֹּאמְרוּ אֵלָיו אַל־יַעַל כָּל־הָעָם כְּאַלְפַּיִם אִישׁ אוֹ כִּשְׁלֹשֶׁת אֲלָפִים אִישׁ יַעֲלוּ וְיַכּוּ אֶת־הָעָי אַל־תְּיַגַּע־שָׁמָּה אֶת־כָּל־הָעָם כִּי מְעַט הֵמָּה׃ - און זיי האבן זיך אומגעקערט צו יהושע און געזאגט צו אים: זאל נישט ארויפגיין דאס גאנצע פאלק, בערך צוויי טויזנט מאן אדער דריי טויזנט מאן זאלן ארויפגיין און שלאגן די עי, מוטשע נישט אהין דאס גאנצע פאלק, ווייל זיי זענען ווייניג.
עס איז דא דא א כפילות: "אל יעל כל העם" - און נאכאמאל "אל תיגע שמה את כל העם". ערקלערט דער מלבי"ם אז זיי דאפלען זייערע ווערטער אין צוויי מהלכים. צום ערשט ענטפערן זיי אויף דער שליחות: דו האסט אונדז געשיקט זען, און מיר זאגן אז ס'איז נישטא קיין נויט עס זאל ארויפגיין דאס גאנצע פאלק. און דערנאך לייגן זיי צו בדרך עצה: וויבאלד ס'איז נישטא קיין נויט פאר אזוי פיל, אויב וועסטו שיקן אסאך וועסטו מוטשען דאס פאלק אומזיסט, און דעריבער "אל תיגע" - ס'איז נישט כדאי זיי זאלן זיך פלאגן לריק. דאס הייסט: ערשטנס, לויט דעם וואס מיר האבן געזען פעלט נישט אויס אז דאס גאנצע פאלק זאל ארויפגיין; און צווייטנס, אויב ווילסטו פונדעסטוועגן שיקן מער, איז אונדזער עצה אז ס'איז נישט כדאי, ווייל ס'איז נישט מער ווי זיך מוטשען אומזיסט.
דאס אנטלויפן פון די מענטשן פון עי
וַיַּעֲלוּ מִן־הָעָם שָׁמָּה כִּשְׁלֹשֶׁת אֲלָפִים אִישׁ וַיָּנֻסוּ לִפְנֵי אַנְשֵׁי הָעָי׃ - און עס זענען אַרויפֿגעגאַנגען פֿונעם פֿאָלק אַהין אַרום דריי טויזנט מאַן, און זיי זענען אַנטלאָפֿן פֿאַר די מענטשן פֿון דער עי.
דער מלבי"ם פֿירט אויס מיט אַ דיוק: עס שטייט נישט אַז זיי האָבן געפֿירט אַ קאַמף און אַ מלחמה, עס שטייט נישט "ותהי המלחמה" פנים אל פנים. זיי זענען אַרויפֿגעגאַנגען - און באַלד אַנטלאָפֿן. און הגם אַז דאָס מאָל האָבן נישט געהאָלפֿן פֿאַר די לײַט פֿון דער עי נישט די לײַט פֿון בית אל און נישט די לײַט פֿון בית און (בית און האָבן אויך שפּעטער נישט געהאָלפֿן, בעת די לײַט פֿון בית אל האָבן אינעם קומענדיקן מאָל יאָ געהאָלפֿן), פֿונדעסטוועגן זעט מען אַז כלל ישראל אַנטלויפֿט פֿאַר זיי.
וַיַּכּוּ מֵהֶם אַנְשֵׁי הָעַי כִּשְׁלֹשִׁים וְשִׁשָּׁה אִישׁ וַיִּרְדְּפוּם לִפְנֵי הַשַּׁעַר עַד־הַשְּׁבָרִים וַיַּכּוּם בַּמּוֹרָד וַיִּמַּס לְבַב־הָעָם וַיְהִי לְמָיִם׃ - און די לײַט פֿון דער עי האָבן געשלאָגן פֿון זיי אַרום זעקס און דרײַסיק מאַן, און זיי נאָכגעיאָגט פֿאַרן טויער ביז די שברים, און זיי געשלאָגן אינעם באַרג־אַראָפּ, און דאָס האַרץ פֿונעם פֿאָלק איז צעגאַנגען און געוואָרן ווי וואַסער.
זעקס און דרײַסיק מאַן - און דער זכות פֿון אברהם אבינו
דער רד"ק ברענגט די ווערטער פֿון חז"ל אַז דער זכות פֿון אברהם אבינו איז זיי בײַגעשטאַנען: זיי זענען דאָך געווען מחויב צוליב דעם חרם, און פֿונדעסטוועגן האָבן די לײַט פֿון דער עי געשלאָגן פֿון זיי בלויז זעקס און דרײַסיק מאַן. אברהם אבינו, ווען ער האָט נאָכגעיאָגט די מלכים, איז אָנגעקומען צו דעם זעלבן אָרט, און געבויט דאָרט אַ מזבח - "בית אל מים והעי מקדם", "ויבן שם מזבח לה'" - און דער דאָזיקער זכות איז זיי איצט בײַגעשטאַנען, און דער הקדוש ברוך הוא האָט געדענקט זײַן זכות.
און וואָס איז די באַדײַטונג פֿון "כשלושים ושישה" מיטן כ"ף הדמיון? טייל מפרשים ערקלערן אַז דער כ"ף הדמיון איז כפשוטו - בערך זעקס און דרײַסיק מענטשן. אָבער אַנדערע זאָגן אַז עס זענען גאָרנישט געווען קיין זעקס און דרײַסיק, נאָר דאָס איז געווען יאיר בן מנשה, וואָס איז געווען שקול ווי זעקס און דרײַסיק מענטשן וואָס זענען רובה של סנהדרין.
און פֿאַרוואָס האָט מען זיך געדאַרפֿט פֿאַרענטפֿערן אַזוי צו טײַטשן? ווען מען ניצט דעם כ"ף הדמיון בײַ גרויסע ציפֿערן - "כאלף וחמש מאות איש" - איז דאָס פֿאַרשטענדלעך, ווײַל עס קען זײַן טויזנט פֿינף הונדערט צוויי און צוואַנציק אָדער טויזנט פֿינף הונדערט און איינס. אָבער ווען עס רעדט זיך פֿון פּינקטלעכע פּרטים, פֿון זעקס און דרײַסיק, זאָגט מען נישט "כשלושים ושישה"; אויב ס'איז געווען זיבן און דרײַסיק - זאָג זיבן און דרײַסיק. דו ביסט דאָך שוין אַראָפּגעגאַנגען צו די פּרטים, פֿאַר וואָס פֿעלט אויס דער כ"ף הדמיון? פֿון דאַנען באַוויזט דער בעל "מרגליות הים" אַז די כוונה איז נישט אויף זעקס און דרײַסיק כפשוטם, נאָר אויף דעם וואָס איז געווען שקול ווי זעקס און דרײַסיק - יאיר בן מנשה, וואָס זײַן חכמה איז געווען אַזוי גרויס אַז מען האָט געקענט סומך זײַן אויף אים פּונקט ווי מען פֿאַרלאָזט זיך אויף דעם רובֿ פֿון דער סנהדרין.
דער מלבי"ם פֿאַרענטפֿערט אַז עס איז נישטאָ קיין סתירה צווישן דעם דרש און דעם פשט: מען האָט טאַקע געשלאָגן זעקס און דרײַסיק מענטשן, און איינער וואָס איז געווען צווישן זיי איז געווען שקול כּנגד די זעקס און דרײַסיק געפֿאַלענע. זעקס און דרײַסיק זענען געשלאָגן געוואָרן, און איינער פֿון זיי איז שקול ווי זעקס און דרײַסיק.
"אתה תנחיל" - יהושע בלײַבט אינעם מחנה
עס איז פֿאַראַן אַ דרש אַז דער הקדוש ברוך הוא האָט געזאָגט צו יהושע "אתה תנחיל" - דו, אַליין, דאַרפֿסט זײַן מיט זיי און אַרויסגיין בראש פֿון זייער מיליטער. און דאָ האָט יהושע געשיקט מענטשן און איז געבליבן אין שטוב, און דערפֿאַר זענען זיי דורכגעפֿאַלן. און וויבאַלד דער פּסוק אַנטפּלעקט ווײַטער אַז די מפלה איז געווען בעוון החרם, זאָגט דער רד"ק אַז מען דאַרף נישט זוכן קיין אַנדערע טעמים: עס איז אונדז גענוג דער עוון פֿונעם חרם אַלס אַ גענוגנדיקע סיבה פֿאַר דער מפלה אין דער עי.
און וואָס איז די באַדײַטונג פֿון "וירדפום לפני השער עד השברים"? דער מצודת ציון טײַטשט אַז דער נאָמען פֿונעם אָרט הייסט נאָך דער געשעעניש: וויבאַלד זיי זענען דאָרט צובראָכן געוואָרן, האָט מען דאָס אָרט גערופֿן "השברים". און דער מלבי"ם לייגט צו אַז דאָס נאָכלאָפֿן ביז די שברים ווײַזט ווי שטאַרק די לײַט פֿון דער עי האָבן געשפּירט זייער מאַכט און גבֿורה איבער זיי, און זיי האָבן זיך דערוואַגט זיי נאָכצויאָגן ביז דאָרט. און דורך דעם "וימס לבב העם": ווײַל כלל ישראל האָט געמאַכט אַ חשבון - אויב אַזאַ קליינע שטאָט קען איבער אונדז, וואָס וועלן מיר טאָן קעגן די גרעסערע שטעט פֿון איר, ווי אַזוי וועלן מיר קעמפֿן קעגן זיי?
די תפילה פֿון יהושע און ערד אויפֿן קאָפּ
וַיִּקְרַע יְהוֹשֻׁעַ שִׂמְלֹתָיו וַיִּפֹּל עַל־פָּנָיו אַרְצָה לִפְנֵי אֲרוֹן יְהֹוָה עַד־הָעֶרֶב הוּא וְזִקְנֵי יִשְׂרָאֵל וַיַּעֲלוּ עָפָר עַל־רֹאשָׁם׃ - און יהושע האט צעריסן זיינע בגדים און איז געפאלן אויף זיין פנים צו דער ערד פאר דעם ארון ה' ביזן אוונט, ער און די זקני ישראל, און זיי האבן ארויפגעשאטן שטויב אויף זייער קאפ.
דערקלערט דער מלבי"ם: "ויקרע יהושע שמלותיו" - אויף די הרוגים; "ויפול על פניו" - פאר תפילה; "ויעלו עפר על ראשם" - ווי זיי זאלן זאגן: מיר זענען דאך גערעכנט ווי שטויב.
האבן חז"ל געזאגט: א מענטש טאר נישט פאלן אויף זיין פנים סיידן ער איז פארזיכערט אז ער וועט געענטפערט ווערן פון הימל אזוי ווי יהושע בן נון, ווייל דער וואס פאלט אויף זיין פנים דארף מוסר נפש זיין צום טויט. און ווען זיי זענען נישט געענטפערט געווארן, האבן זיי געלייגט עפר אויפן קאפ, ווי איינער זאגט: רבונו של עולם, אויב דו ענטפערסט אונז נישט, זענען מיר דאך פאר דיר ווי טויטע, וויבאלד "כי עפר אתה ואל עפר תשוב".
און נאך האבן זיי דערמיט געוואלט דערמאנען די זכות פון אברהם אבינו, וואס האט דארט געבויט א מזבח - "מזבח אדמה תעשה לי" - און האט דארט מתפלל געווען אז זיינע קינדער זאלן נישט פאלן אין מלחמה. און דאס איז וואס שטייט "וילך למסעיו מנגב ועד בית אל עד המקום אשר היה שם אהלו בתחלה בין בית אל ובין העי, אל מקום המזבח אשר עשה שם בראשונה, ויקרא שם אברם בשם ה'" - אז ער האט מתפלל געווען אויף דער דאזיגער מלחמה פון עי. און פון דא האבן חז"ל געלערנט אז א מענטש דארף מקדים זיין תפילה פאר יעדער זאך, ווארום ווען אברהם וואלט דארט נישט מקדים געווען זיין תפילה, וואלט פון זיי קיינער נישט איבערגעבליבן אין יענער מלחמה.
און נאך א טעם פארוואס עפר: צו דערמאנען דעם זכות פון אברהם וואס איז געווען אן עניו און האט געזאגט "ואנכי עפר ואפר". זיי לייגן שטויב אויפן קאפ ווי איינער זאגט: נישט אזוי ווי אונז, וואס מיר האבן זיך געפירט מיט גאווה - "זיי זענען ווייניג, מיר וועלן זיי באזיגן, ס'איז נישט קיין גרויסע שטאט"; אברהם אבינו האט זיך געפירט מיט ענווה, און יעצט טוען מיר תשובה און ציען צוריק.
די צוויי טענות פון יהושע: פון דער פארגאנגענהייט און פון דער צוקונפט
וַיֹּאמֶר יְהוֹשֻׁעַ אֲהָהּ אֲדֹנָי יְהֹוִה לָמָה הֵעֲבַרְתָּ הַעֲבִיר אֶת־הָעָם הַזֶּה אֶת־הַיַּרְדֵּן לָתֵת אֹתָנוּ בְּיַד הָאֱמֹרִי לְהַאֲבִידֵנוּ וְלוּ הוֹאַלְנוּ וַנֵּשֶׁב בְּעֵבֶר הַיַּרְדֵּן׃ - און יהושע האט געזאגט: וויי, ה' אלוקים, פארוואס האסטו איבערגעפירט דאס דאזיגע פאלק איבערן ירדן, אונז צו איבערגעבן אין דער האנט פונעם אמורי אונז אומצברענגען? און ווען מיר וואלטן ווען געוואלט און געבליבן זיצן אויף יענער זייט ירדן!
זאגט דער מלבי"ם: נאכדעם וואס יהושע האט געזען אז דער אויבערשטער גייט נישט ארויס מיט אונזערע מיליטער - און דער באווייז דערויף איז די מפלה - האט ער פארשטאנען אז דער אויבערשטער האט זיי איבערגעלאזט אונטער דער נאטור און דעם צופאל, און אויף דעם איז ער געקומען מיט צוויי טענות: איינע מצד דער פארגאנגענהייט, און איינע מצד דער צוקונפט.
די טענה מצד דער פארגאנגענהייט: א פאלק וואס גייט ארויס איינצונעמען פרעמדע לענדער, גייט ארויס אויף איינעם פון צוויי אופנים: אדער איז ער זיכער אז ער איז שטארקער פון זיי און ער וועט זיי קענען בייקומען, און הגם ער פארמאגט שוין אן אייגן פלאץ וויל ער פארברייטערן די גרעניצן פון זיין מלוכה (אזוי ווי רוסלאנד גייט ארויס קעגן אוקראינע, זייענדיג זיכער אז דאס איז ווי א הויף פון הינטן און אין א בליץ-קריג פון צוויי וואכן וועט זי איר אונטערווארפן, און נישט ווייל עס פעלן איר שטחים אדער פלאץ). אדער האבן זיי בכלל נישט קיין מקום יישוב, און דעמאלט גייען זיי ארויס קעמפן כדי איינצונעמען א פלאץ וואו צו וואוינען, און דעמאלט שטעלן זיי זיך באמת אין א סכנה: ווייל ווער עס האט שוין א פלאץ וואו צו וואוינען גייט זיך נישט איינשטעלן אין א סכנה אויב ער מוז נישט, אבער ווער ס'האט נישט וואו צו זיצן - איז דאס א פראגע פון זיין אדער נישט זיין, און ער לאזט זיך אריין אין סכנות כדי צו פארזיכערן אן ארט צו וואוינען.
לויט דעם טענה'ט יהושע: "למה העברת העביר את העם הזה... לתת אותנו ביד האמורי" - רבונו של עולם, אויב האסטו געטראכט מחשבות אונז איבערצולאזן אין די הענט פונעם צופאל, אז אויב דער אמורי וועט זיין שטארקער פון אונז וועט ער מנצח זיין לויט דעם מערכה און מזל, איז דאך דא א צד אז דער אמורי וועט געווינען און אונז אומברענגען. און אויב אזוי, פארוואס האסטו אונז אריבערגעפירט אהער זיך איינצושטעלן אין א סכנה פון מלחמה? פעלט אונז דען א פלאץ וואו צו זיצן? ס'שטייט דאך "ולו הואלנו" - אויב מיר וואלטן נאר געוואלט - "ונשב בעבר הירדן", און וואס פעלט דען אויף יענער זייט ירדן צו מזרח? מיר זענען דאך נישט קיין פאלק וואס האט נישט וואו צו זיצן, וואס דעמאלט זאגט מען אז זיי שלאגן זיך אויף אן אופן פון זיין אדער נישט זיין און זענען גרייט מסכן צו זיין זייער לעבן. מיר האבן נישט געהאט קיין שום צווינגענדע סיבה זיך צו שטעלן אין א סכנה, בשעת מיר פארמאגן שוין א פעסטן מקום מושב.
בִּי אֲדֹנָי מָה אֹמַר אַחֲרֵי אֲשֶׁר הָפַךְ יִשְׂרָאֵל עֹרֶף לִפְנֵי אֹיְבָיו׃ וְיִשְׁמְעוּ הַכְּנַעֲנִי וְכֹל יֹשְׁבֵי הָאָרֶץ וְנָסַבּוּ עָלֵינוּ וְהִכְרִיתוּ אֶת־שְׁמֵנוּ מִן־הָאָרֶץ וּמַה־תַּעֲשֵׂה לְשִׁמְךָ הַגָּדוֹל׃ - ביטע, מיין האר, וואס זאל איך זאגן נאכדעם וואס ישראל האט אויסגעדרייט דעם רוקן פאר זיינע שונאים? און דער כנעני און אלע איינוואוינער פונעם לאנד וועלן הערן, און זיי וועלן אונז ארומרינגלען און אפמעקן אונזער נאמען פון דער ערד, און וואס וועסטו טאן פאר דיין גרויסן נאמען?
די תפילה זעט אויס ווי נישט אין סדר, און וואס איז די שייכות פון "ולו הואלנו" און וואס איז די שייכות פון "בי אדני"? ערקלערט דער מלבי"ם: ביז אהער האט יהושע געטענה'ט מצד דער פארגאנגענהייט, און פון דא טענה'ט ער מצד דער צוקונפט. אפילו אויב דו האסט געטראכט, רבונו של עולם, אז מיר וועלן קענען מנצח זיין בדרך הטבע ווייל מיר זענען שטארקער פון זיי, און דאס וואס מיר זענען געפאלן איז בלויז צוליב א מאנגל אין פלאנירונג, ווייל מיר האבן נישט געשיקט גענוג מענטשן, מיר האבן זיך פארלאזט אויף אונזער כח וכדומה - איז דאס געווען ריכטיג ביז יעצט, ווען אונזער שרעק איז נאך געלעגן אויף די איינוואוינער פונעם לאנד און קיין מענטש האט נישט געהאט דעם מוט ארויסצוגיין קעגן אונז אין א מלחמה, און דעמאלט וואלטן מיר געקענט געווינען אפילו א נאטירלעכע מלחמה. אבער יעצט, נאכדעם וואס ישראל האט אויסגעדרייט דעם רוקן פאר זיינע שונאים, זעען די שונאים אז אויב זיי וועלן זיך שטארקן און זיך אנשטרענגען וועלן זיי אונז קענען בייקומען, און זייער פחד פון אונז איז אוועקגעפאלן, און יעצט וועלן זיי קומען און זיך פאראייניגן אלע אינאיינעם קעגן אונז: "וישמעו הכנעני וכל יושבי הארץ ונסבו עלינו" - זיי וועלן קומען ווי איין אגודה - "והכריתו את שמנו", וואס ביז יעצט האבן מיר געהאט א נאמען ביי די גוים אלס גיבורים.
און רש"י שטעלט זיך אויף דער שוועריקייט: ער הייבט אן מיט "והכריתו את שמנו" (זיי וועלן אויסראטן אונדזער נאמען) און ענדיגט מיט "ומה תעשה לשמך הגדול" (און וואס וועסטו טאן פאר דיין גרויסן נאמען) - וואס איז דער שייכות צווישן אונדזער נאמען און דיין נאמען? נאר דערפאר וואס דער אייבערשטנ'ס נאמען איז שותף אין אונדזער נאמען, וויבאלד מיר הייסן דאך "ישראל", און דער שם א-ל געפינט זיך אין אונדז. און לויט'ן פשוט'ן פשט: וואס וועסטו טאן פאר דיין גבורה-נאמען וואס איז שוין באקאנט געווארן אין דער וועלט, אז מ'וועט זאגן "תשש כוחו" - אט אין יריחו האט ער נאך געהאט שטארקייט, און ווען ער איז אנגעקומען קיין עי איז אים קענטיג אויסגעגאנגען דער ארסענאל, ס'איז אויסגעגאנגען די וואפן און ער האט פארלוירן זיין כח. וואס פאר א חילול השם ליגט דערין.
און טייל זאגן אז יהושע האט געהאלטן אז די מפלה איז געקומען צוליב דעם עוון פון שטים, צוליב דער עבירה פון זנות מיט די בנות מואב, און דערפאר האט ער געזאגט: ס'וואלט געווען בעסער ווען מיר פאלן דארט און נישט דא. ווייל אז מען פאלט דא און מען פארשטייט נישט צוליב וואס, זעט עס כביכול אויס ווי "עביד קודשא בריך הוא דינא בלא דינא", בעת דארט וואלט מען געוואוסט צוליב וואס די מפלה איז געקומען.
"קם לך" - דער ענטפער פונעם אייבערשטן צו יהושע
וַיֹּאמֶר יְהֹוָה אֶל־יְהוֹשֻׁעַ קֻם לָךְ לָמָּה זֶּה אַתָּה נֹפֵל עַל־פָּנֶיךָ׃ - און ג-ט האט געזאגט צו יהושע: שטעל דיך אויף! פארוואס פאלסטו אויף דיין פנים?
רש"י איז מדייק אז דאס ווארט שטייט געשריבן "קֻם" אן א וי"ו, דאס הייסט "קָם לך" - עס איז דיר געשטאנען: דאס וואס דו האסט מתפלל געווען פאר מיר און דערמאנט, די דאזיגע זכות איז דיר בייגעשטאנען. אן אנדערער פשט: דו ביסט געבליבן שטיין אין לאגער און ביסט נישט ארויסגעגאנגען מיט זיי, און איך האב דאך געזאגט "אשר יוציאם ואשר יביאם" - דאס זענען געווען די יסודות'דיגע תנאים וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט פאר משה ביים אויסוועלן א מנהיג פאר ישראל, און דו ביסט נישט געשטאנען דערין, ווייל דו ביסט נישט ארויסגעגאנגען אין שפיץ פון זייערע צבאות, צוליב דעם וואס זיי זענען געווען זיכער אז זיי וועלן גרינגערהייט אייננעמען. און אזוי אויך שטייט "כי אתה תביא את בני ישראל ואנכי אהיה עמך" - און דא האסטו זיי נישט געברענגט, דעריבער וועל איך נישט זיין מיט דיר. "קם לך" - דו ביסט געבליבן שטיין אין לאגער אן עפעס צו טאן, זיי זיך נישט מחיש אויף די רעזולטאטן. און דאס איז וואס שטייט "כי הוא יעבור לפני העם הזה והוא ינחיל אותם": אויב דו וועסט אליין גיין פאר זיי וועלן זיי מצליח זיין, און אויב נישט - וועלן זיי נישט מצליח זיין.
און א דריטער ביאור אין רש"י: "קם לך" - וועגן דיר איז דאס געשען צו זיי. איך האב דיר נישט געהייסן מפקיר זיין און הייליגן די רויב פון דער שטאט. דאס הייסט: דו ביסט באשטראפט געווארן פאר א זאך וואס מען האט נישט פארלאנגט פון דיר, און מיט דעם האסטו גורם געווען אז מ'זאל מועל זיין אינעם חרם, און דורך דעם זענען זיי געפאלן ביים עי.
"חטא ישראל" - דער דרייפאכיגער חטא
חָטָא יִשְׂרָאֵל וְגַם עָבְרוּ אֶת־בְּרִיתִי אֲשֶׁר צִוִּיתִי אוֹתָם וְגַם לָקְחוּ מִן־הַחֵרֶם וְגַם גָּנְבוּ וְגַם כִּחֲשׁוּ וְגַם שָׂמוּ בִכְלֵיהֶם׃ - ישראל האט געזינדיגט, און זיי האבן אויך עובר געווען אויף מיין בונד וואס איך האב זיי באפוילן, און זיי האבן אויך גענומען פונעם חרם, און זיי האבן אויך געגנב'עט, און זיי האבן אויך אפגעלייקנט, און זיי האבן אויך אריינגעלייגט אין זייערע כלים.
דער מלבי"ם זאגט אז דער חטא דא איז כפול ומכופל. ערשטנס, די מהות פונעם חטא: "עברו את בריתי" - דאס איז חילול שבת, ווייל מען האט דאך איינגענומען יריחו אום שבת, און אויב אזוי האט מען ארויסגעטראגן פון רשות היחיד צו רשות הרבים און ווידער אריינגעטראגן אין רשות היחיד. און דאס איז מרומז אין "עברו את בריתי", ווי עס שטייט ביי שבת "לעשות את השבת לדורותם ברית עולם". און דאס וואס שטייט "וגם לקחו מן החרם" - זיי זענען עובר געווען אויף חרמי שמים, און שבת איז פון חרמי שמים.
די צווייטע עבירה איז די צורה פונעם חטא: "וגם גנבו" - זיי האבן נישט גענומען בפרהסיא נאר בגניבה ובסתר. און מיט דעם "וגם כחשו", ווייל דער וואס נעמט בגניבה און באהאלטענערהייט איז ווי ער זאגט אז קיין אויג פון אויבן זעט נישט. שלא כגזלן וואס רויבט בפרהסיא, טוט דער גנב דאס בסתר און מאכט ווי דאס אויג פון אויבן זעט נישט, און מיט דעם האבן זיי געקלאפט און אפגעלייקנט אין דער השגחה העליונה.
און די דריטע זאך איז די תכלית און דער צוועק פונעם חטא. "לא יבוזו לגנב כי יגנוב למלא נפשו כי ירעב" - ווען דער גנב גנב'עט ווייל ער האט נישט וואס צו עסן און ער איז הונגעריג, און ער גנב'עט נאר כדי צו שטילן זיין הונגער, זאגט מען נישט אז ער האט געטאן כשר, אבער מען איז אים נישט מבזה, ווייל מען פארשטייט אז ער איז הונגעריג. אבער אויב ער האט נישט געדארפט אנקומען צו דער גניבה נאר האט געגנב'עט כדי רייך צו ווערן, איז די עבירה פיל שווערער. און דאס איז "וגם שמו בכליהם" - זיי האבן עס באהאלטן אין דער ערד, א סימן אז ס'איז נישט געווען פאר'ן חיות נפשו נאר ער איז געגאנגען און באהאלטן, און ס'איז געווען א גניבה וואס איז גארנישט געווען נויטיג פאר זיין קיום נפשו.
דער חטא פונעם יחיד און זיין השפעה אויפ'ן כלל
דער דאָזיקער פּסוק איז אַ זייער יסודות'דיקער פּסוק, און ביי עטלעכע געלעגנהייטן האָבן מיר אים געבראַכט כדי צו לערנען דערפון וואָס עס איז דער צוגאַנג פון דער תורה צום חטא פונעם יחיד און זיין השפּעה אויפן כּלל. ווער עס לייענט דעם פּסוק אָן צו קענען דעם הינטערגרונט, וואָס הערט ער? "חטא ישראל, וגם עברו את בריתי, וגם לקחו מן החרם, וגם גנבו, וגם כחשו, וגם שמו בכליהם". ווען מען וואָלט אונדז געפרעגט וואָס איז געווען דער חטא, וואָלטן מיר געזאָגט: כאָטש אַ דריטל ביז אַ העלפט פון כּלל ישראל זענען געגאַנגען און גע'גנב'עט. דאָס איז דאָך דער לשון פונעם פּסוק. און אַזוי אויך דער המשך: "ולא יוכלו בני ישראל לקום לפני אויביהם... כי היו לחרם, לא אוסיף להיות עמכם" - עס קומט אויס דערפון אַז גרויסע ציבורים האָבן עובר געווען אויפן חרם, און ממילא איז דער עונש לויט דעם. אָבער ווען מען קוקט זיך גוט צו, זעט מען אַז עס איז דאָ געווען בלויז איין איינציקער מענטש! און אויב אַזוי, האיש אחד יחטא ועל כל העדה תקצוף?
פון דאַנען זעען מיר אַז מיר קענען נישט באמת דעם לשון התורה. לויטן לשון התורה וואַרפט דער חטא אפילו פון אַ יחיד אַן השפּעה אויפן כּלל. אַ ביישפּיל דערצו זעען מיר ביים מעשה העגל: "לך רד כי שחת עמך אשר העלית מארץ מצרים, סרו מהר מן הדרך אשר צויתם, עשו להם עגל מסכה וישתחוו לו ויזבחו לו ויאמרו אלה אלהיך ישראל אשר העלוך מארץ מצרים". און וויפיל זענען זיי דאָרט געווען? בלויז דריי טויזנט מאַן, פון בערך פינף מיליאָן! מאַכט דעם חשבון: דאָס איז גלייך ווי פון אַלע אידן אין ארץ ישראל רעדט מען פון איין איינציקער שכונה. און פונדעסטוועגן באַשולדיקט די תורה כּלל ישראל אַז זיי האָבן געמאַכט דאָס קאַלב.
און פאַרוואָס? ווייל כּל ישראל ערבים זה בזה. פּונקט ווי ווען ביי אַ מענטש ווערט חלילה אָפּגעהאַקט אַ האַנט אָדער אַ פוס, זאָגט מען דאָך נישט אַז בלויז די האַנט אָדער דער פוס ליידט, נאָר דער גאַנצער גוף ליידט; און פּונקט ווי ווען אַ מענטש האָט אַ פּראָבלעם מיטן האַרץ אָדער מיט דער אָטעמונג אָדער אין סיי וועלכן אַנדערן אָרט, איז די פּראָבלעם נישט בלויז פּונקטועל נאָר זי ווירקט אויפן גאַנצן גוף; און פּונקט ווי אַ פאַרפוילונג אין איין אבר קען חלילה ברענגען צום טויט פונעם גאַנצן קערפּער - אַזוי אויך איז דאָס אידישע פאָלק איין איינציקע חטיבה, און מען קען נישט אָפּטיילן איין חלק פונעם צווייטן. חז"ל האָבן געזאָגט אַז עם ישראל איז געגליכן צו אַ לאָם, אַז ווען איין אבר טוט אים וויי - טוט דער גאַנצער קערפּער וויי. און דאָס איז אויך דער משל אינעם מדרש וועגן דעם וואָס זיצט אין אַ שיף און בויערט אַ לאָך אונטער זיין אָרט, און ווען מען מוסר'ט אים זאָגט ער "וואָס גייט דיר אָן וואָס איך טו ביי מיר, מיש זיך נישט אין מיינע זאַכן" - און ער פאַרשטייט נישט אַז ער דערטרינקט יעדן איינעם.
דער כּלל איז נישט אינגאַנצן ריין
און עס איז דאָ דאָ נאָך אַ נקודה, אַ טיפערע, וואָס מיר האָבן געלערנט אינעם מכתב מאליהו פונעם רב דעסלער: ווען דער כּלל וואָלט געווען אינגאַנצן ריין פונעם חטא, וואָלט אויך דער יחיד נישט נכשל געוואָרן דערין. אויב מיר זעען אַז דער יחיד האָט געקענט פאַלן, איז אַ סימן אַז אויך דער כּלל איז נישט געווען אינגאַנצן ריין פונעם חטא. און די כוונה איז נישט אַז זיי האָבן אויך גענומען אַ ביסל, נאָר עס איז גענוג אַז עס איז אויפגעקומען אין זייער מחשבה אפילו אַן הוה אמינא, עפּעס אַ פליטיקער הרהור - און מיט דעם זענען זיי שוין נישט אינגאַנצן ריין.
כּלל ישראל איז געגליכן צו אַ קייט: ווען אינעם אויבערשטן חלק פון דער קייט איז פאַראַן אַ קליינע ירידה, קומט איר אונטערשטער חלק שוין אָן ממש ביז צו דער ערד. רבי ישראל סאַלאַנטער האָט אַמאָל געזאָגט: אויב אַ בחור לאָזט זיך נאָך ביים לערנען אין אַ ישיבה אין ווילנע אָדער אין ליטע אָדער אויף סיי וועלכן אָרט, זאָלסטו וויסן אַז אין יענער שעה איז פאַראַן אַ סטודענט אין פראַנקרייך וואָס האָט באַשלאָסן זיך צו שמד'ן רחמנא ליצלן. וואָרום אויב ביים קאָפּ פון דער קייט גייט מען אַראָפּ אַ ביסל, קומט דער וואָס געפינט זיך אונטן שוין אָן צום עברי פי פחת. און דאָס זעלבע איז ביי אונדז: אויב עכן איז געווען בכוח צו מועל זיין אינעם חרם, איז אַ סימן אַז די אַלגעמיינע אַטמאָספערע איז נישט געווען קיין אַטמאָספערע פון "אוי וויי"; און ווען זי וואָלט יאָ אַזוי געווען, וואָלט אויך עכן נישט געווען ביכולת צו מועל זיין אינעם חרם.
"ישראל אף על פי שחטא, ישראל הוא"
פון "חטא ישראל" האָבן חז"ל געלערנט: פון דאַנען לערנסטו אַז אַן איד, אפילו ווען ער האָט געזינדיקט, בלייבט ער אַן איד - "ישראל אף על פי שחטא ישראל הוא". מיר האָבן שוין גערעדט עטלעכע מאָל וועגן דעם עניין: אַרויפגיין צו דער מדרגה פון אַן איד קען מען תמיד, אַז אַ גוי אויב ער וויל קען זיך מגייר זיין; אָבער אַראָפּגיין פון דער מדרגה פון אַן איד קען מען נישט. אַן איד וואָס וועט זינדיקן און טאָן די שווערסטע עבירות און זיך שמד'ן און טאָן וואָס נאָר ער וויל - וועט זיך גאָרנישט ענדערן, אַן איד איז ער און אַן איד וועט ער בלייבן. כאָטש וואָס מער ער פאַראומרויניקט און באַשמוצט זיך, אַלץ אַ גרעסערן תיקון וועט ער דאַרפן, און סוף כּל סוף וועלן אַלע צוקומען צו אַ תיקון; וויפיל עס וועט אים קאָסטן און וויפיל ער וועט ליידן ביז ער וועט דערגרייכן דעם פולן תיקון - דאָס ווייסט דער אייבערשטער. אָבער עס איז נישטאָ קיין מציאות פון אַראָפּגיין פון דער אידישער מדרגה, אַז אַ מענטש זאָל זאָגן "פון היינט אָן בין איך אַ גוי". זיך אַליין אַזוי אָנרופן קען ער, אָבער עס וועט זיך גאָרנישט ענדערן: די מציאות בלייבט אַז ער איז אַן איד, ער האָט אין זיך אַ חלק אלוק ממעל, און דער דאָזיקער חלק וועט אויף אייביק בלייבן אין אים.
פינף מאָל "וגם" - די פינף חומשי תורה
אינעם פּסוק ווערט געזאָגט פינף מאָל "וגם": וגם עברו, וגם לקחו, וגם גנבו, וגם כחשו, וגם שמו. זאָגן חז"ל: דאָס לערנט אונדז אַז דער וואָס גייט אַריבער אויפן חרם איז גלייך ווי ער גייט אַריבער אויף די פינף חומשי תורה. און אַ וואונדערלעכער רמז דערצו: אויב מיר נעמען די פינף ווערטער וואָס שליסן די פינף חומשים, און מיר רעכענען זייערע ערשטע און לעצטע אותיות, קומט מען אויס אין גימטריא צו רמ"ח, וואָס דאָס איז די גימטריא פון "חרם". און די ווערטער זענען: מצרים, מסעיהם, סיני, יריחו, ישראל - דער ערשטער אות און לעצטער אות פון יעדן וואָרט, און צוזאַמען איז דער סך-הכּל "חרם". און ווער עס גייט אַריבער אויפן חרם שעדיקט אויך זיינע רמ"ח אברים, און דעריבער זענען דאָס די זעלבע אותיות.
צוויי מינים דורכפאַל און צוויי וועגן פון תיקון
וְלֹא יֻכְלוּ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לָקוּם לִפְנֵי אֹיְבֵיהֶם עֹרֶף יִפְנוּ לִפְנֵי אֹיְבֵיהֶם כִּי הָיוּ לְחֵרֶם לֹא אוֹסִיף לִהְיוֹת עִמָּכֶם אִם־לֹא תַשְׁמִידוּ הַחֵרֶם מִקִּרְבְּכֶם׃ - און בני ישראל וועלן נישט קענען באַשטיין פאַר זייערע פיינט, זיי וועלן אויסדרייען דעם נאַקן פאַר זייערע פיינט, ווייל זיי זענען פאַרפאַלן געוואָרן צום חרם; איך וועל מער נישט זיין מיט אייך, אויב איר וועט נישט פאַרטיליקן דעם חרם פון אייער מיטן.
דער מצודת דוד ערקלערט "כי היו לחרם" - אז זיי זענען געווען מסיעים פאר דעם עובר אויפן חרם. דאס הייסט: אויב איר טוט גארנישט אויסצושליסן און פאראורטיילן פון צווישן אייך די דאזיגע מעשה, זענט איר בגדר ווי מסיעים פאר אים.
דער מלבי"ם פרעגט: פארוואס איז דא די דאפלטקייט? "לא יוכלו לקום לפני אויביהם כי היו לחרם", און דערנאך "לא אוסיף להיות עמכם אם לא תשמידו החרם" - דאס איז דאך לכאורה היינו הך, אז מען קען נישט שטיין פארן שונא ווייל איך בין נישט מיט אייך. און נאך א קשיא: אינעם נעקסטן פסוק ווערט געזאגט "לא תוכל לקום... עד הסירכם החרם", און עס שטייט נישט "עד השמידכם".
און ער ערקלערט: דאס אומפארמעגן צו שטיין פאר די שונאים שטאמט פון צוויי סיבות. איינס מצד הטבע, און דאס איז "עורף יפנו לפני אויביהם כי היו לחרם" - די סגולה פונעם חרם איז אנצווארפן א קללה און א מארה און זיי אפשוואכן אויף א נאטירלעכן אופן, און דאס נישט קענען שטיין פארן שונא איז א דירעקטע פאלגע פונעם עצם נעמען פונעם חרם; עס ליגט אויף דיר א קללה מצד דער נעמע אליין. און די צווייטע איז א שטראף מצד ההשגחה: "לא אוסיף להיות עמכם" - אייך צו היטן און ראטעווען מיט א ניסימ'דיגע הצלה - אויב איר וועט נישט משמיד זיין דעם חרם. אויף א נאטירלעכן אופן וועט איר פאלן, און אויך קיין ספעציעלע השגחה וועט איר נישט האבן.
און לויט דעם איז מדוקדק דער לשון פון די פסוקים: כדי ס'זאל צוריקקומען צו זיי די נאטירלעכע גבורה, איז גענוג אז דער חרם זאל מער נישט זיין צווישן זיי - נעם און פארברען דעם חרם, און וויבאלד עס איז מער נישטא קיין חרם אין דיין קרב איז די נאטירלעכע פראבלעם געלעזט, ווייל דער חרם אליין שעדיגט די נאטירלעכע כוחות פון זיך שטארקן. און דאס איז "לא תוכל לקום לפני אויביך עד הסירכם החרם". אבער צו השגחה וועסטו נאך אלץ נישט זוכה זיין, און דאס איז נישט גענוג: כדי דער אויבערשטער זאל זיין מיט אונז, מוז מען "משמיד" זיין דעם חרם, און ס'איז נישט גענוג צו נעמען די חפצים און זיי פארברענען, נאר מען מוז אויך פארטיליקן דעם עבריין, אויסראטן דעם חוטא פון צווישן זיך. ס'איז נישט גענוג אז דער חרם עקזיסטירט מער נישט במציאות, נאר מען דארף אויך באשטראפן דעם מענטש וואס האט געטאן די מעשה, עכן אליין, און אים מבער זיין - און ערשט דעמאלט וועט איר זוכה זיין אויך צו דער השגחה.
"קום קדש את העם" - און אן אויסזאגן די שטראף
קֻם קַדֵּשׁ אֶת־הָעָם וְאָמַרְתָּ הִתְקַדְּשׁוּ לְמָחָר כִּי כֹה אָמַר יְהֹוָה אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל חֵרֶם בְּקִרְבְּךָ יִשְׂרָאֵל לֹא תוּכַל לָקוּם לִפְנֵי אֹיְבֶיךָ עַד־הֲסִירְכֶם הַחֵרֶם מִקִּרְבְּכֶם׃ - שטיי אויף, הייליג דאס פאלק און זאלסט זאגן: גרייט אייך אן אויף מארגן, ווייל אזוי האט געזאגט ה' דער גאט פון ישראל: א חרם איז אין דיין מיטן, ישראל, דו וועסט נישט קענען באשטיין פאר דיינע שונאים ביז איר וועט אוועקנעמען דעם חרם פון צווישן אייך.
"קום קדש את העם" - דאס הייסט גרייט זיי אן. און גיב אכט אז דא ווערט בלויז געזאגט "עד הסירכם החרם", און עס ווערט נישט דערמאנט דער צווייטער תנאי אז דער אויבערשטער איז נישט צווישן זיי ביז זיי פארטיליקן דעם חרם, וואס די כוונה דערפון איז צו פארטיליקן דעם מועל, עכן אליין. ערקלערט דער מלבי"ם: ער האט נישט געוואלט מען זאל וויסן אז דער וואס איז עובר אויפן חרם איז חייב מיתה, ווייל אויב זיי וועלן דאס וויסן וועט מען נישט אנטדעקן ווער עס איז עובר געווען אויפן חרם, און דער חוטא וועט נישט וועלן מודה זיין. דערפאר לאזט ער פאראויס נישט וויסן וואס די שטראף וועט זיין, וואס אויב ער וואלט געזאגט "און דער חוטא וועט שטארבן", וואלט דער חוטא זיך געעקשנט ביזן לעצטן מאמענט נישט מודה צו זיין - בשעת דא איז געווען וויכטיג אז עס זאל זיין אן הודאה, ווי עס וועט ערקלערט ווערן ווייטער.
דער גורל: פון די שבטים ביז די מענער
וְנִקְרַבְתֶּם בַּבֹּקֶר לְשִׁבְטֵיכֶם וְהָיָה הַשֵּׁבֶט אֲשֶׁר־יִלְכְּדֶנּוּ יְהֹוָה יִקְרַב לַמִּשְׁפָּחוֹת וְהַמִּשְׁפָּחָה אֲשֶׁר־יִלְכְּדֶנָּה יְהֹוָה תִּקְרַב לַבָּתִּים וְהַבַּיִת אֲשֶׁר יִלְכְּדֶנּוּ יְהֹוָה יִקְרַב לַגְּבָרִים׃ - און איר זאלט צוטרעטן אינדערפרי לויט אייערע שבטים, און דער שבט וואס ה' וועט כאפן זאל צוטרעטן לויט די משפחות, און די משפחה וואס ה' וועט כאפן זאל צוטרעטן לויט די הייזער, און דאס הויז וואס ה' וועט כאפן זאל צוטרעטן לויט די מענער.
כדי אויפצודעקן דעם חוטא האבן זיי געדארפט צוטרעטן צום ארון, און דורך דעם וועט אנטפלעקט ווערן ווער עס האט גענומען פונעם חרם. און די זאך גייט שטאפל נאך שטאפל: קודם די שבטים, און נאכדעם וואס מען ווייסט שוין דעם שבט - די משפחות אינעווייניג, און דערנאך די בתי אבות, ביז מען קומט אן צום חוטא אליין. טייל זאגן אז נישט דער גאנצער שבט איז צוגעטראטן נאר דער נשיא פונעם שבט, און אין דער מינוט וואס איין נשיא איז געכאפט געווארן האט מען געוואוסט אז אין דעם שבט ליגט די פראבלעם.
און וואס מיינט "ילכדנו ה'"? דער מצודת דוד ערקלערט אז ער פלעגט שטיין פארן ארון אן קיין מעגליכקייט זיך צו רירן: מען פירט זיי אדורך פארן ארון, און ווער עס גייט אדורך בלייבט שטעקן און קען נישט גיין ווייטער - דער ארון האט אים פארכאפט, און דאס איז א סימן אז אין זיין שבט איז דא א פראבלעם. און רש"י ערקלערט אז די אורים ותומים האבן געלאכטן, ווי מען וועט זען ווייטער.
און פארוואס האט אויסגעפעלט דער גאנצער פראצעס? זאגן חז"ל אז יהושע האט געבעטן פונעם אויבערשטן ער זאל אים אנטפלעקן ווער דער חוטא איז: רבונו של עולם, דו זאגסט "חטא ישראל" און "לקחו מן החרם", זאג מיר אויס ווער דאס איז געווען. האט אים דער הקדוש ברוך הוא געזאגט: בין איך דען א דילטור ביי דיר? בין איך דען א מלשין? אויב ס'איז דא א פראבלעם - דערגיי דאס אליין, עס ליגט אויף דיר די פליכט צו געפינען דעם חוטא; מאך דעם דאזיגן גורל און דורכדעם וועסטו וויסן.
און נאך א טעם: ער האט געוואלט אז יעדער זאל האבן א הרהור תשובה איבער דעם ענין, דערפאר האט ער אלעמען דורכגעפירט פארן ארון. ווארום ווי מיר האבן געזאגט, אויב ס'איז פאראן א חטא ביי א יחיד, איז עס א סימן אז דער כלל איז אין עפעס פגום, און ווען זיי וועלן אלע דורכגיין נעבן ארון וועלן אלע מהרהר זיין בתשובה. און נאך א טעם: ווען יהושע וואלט געזאגט "מ'האט מיר איבערגעגעבן אין נבואה אז דאס איז פלוני", וואלטן זיינע משפחה-לייט מערער געווען - און ווי מיר וועלן זען ווייטער אז אזוי איז טאקע געווען, אז זיי האבן נישט געוואלט גלייבן און נישט געוואלט אננעמען דאס - דעריבער האט אויסגעפעלט אז די זאך זאל געטאן ווערן דורך א גורל, אז מ'זאל זען אז די זאך קומט מן השמים. און נאך א טעם: ער האט נישט געוואלט פארשעמען דעם חוטא, נאר אים געגעבן די מעגלעכקייט מודה צו זיין פון זיך אליין.
"ישרף באש" - שריפה אדער סקילה
וְהָיָה הַנִּלְכָּד בַּחֵרֶם יִשָּׂרֵף בָּאֵשׁ אֹתוֹ וְאֶת־כָּל־אֲשֶׁר־לוֹ כִּי עָבַר אֶת־בְּרִית יְהֹוָה וְכִי־עָשָׂה נְבָלָה בְּיִשְׂרָאֵל׃ - און עס וועט זיין, דער וואס וועט געכאפט ווערן מיטן חרם וועט פארברענט ווערן אין פייער, ער און אלץ וואס ער פארמאגט, ווייל ער האט פארלעצט דעם ברית פון גאט, און ווייל ער האט געטאן א נבלה אין ישראל.
לכאורה איז שווער: דער דין פון עכן איז דאך געווען בסקילה, פארוואס ווערט דען דא געזאגט "ישרף באש"? ערקלערט רש"י: "ישרף באש" - דאס גייט ארויף אויפן געצעלט און די מטלטלים; "אותו ואת כל אשר לו" - לויטן דין וואס ווערט מפורש אונטן, אים און די בהמה בסקילה. און אזוי איז דער טייטש פונעם פסוק: הנלכד בחרם - ווער ס'איז ראוי לשריפה וועט פארברענט ווערן, און ווער ס'איז ראוי לסקילה וועט געשטייניגט ווערן, און יעדער איינער האט זיין דין באזונדער.
דער רד"ק פרעגט פארוואס זיינע קינדער זענען באשטראפט געווארן. און ער ענטפערט: אויב זיינע קינדער זענען געווען גרויסע, זענען זיי דאך בני עונש, ווייל זיי זענען געווען שותפים אין דער זאך - אז ס'איז געווען באקאנט אז זיי האבן געהאלפן, אדער אז זיי האבן געזען און געשוויגן. און א ווייב האט ער נישט געהאט; און אויב ער האט יא געהאט, זאגט מען אז זי האט גארנישט געוואוסט, און דערפאר זעט מען נישט אז זי זאל זיין באשטראפט געווארן.
און דער מלבי"ם ערקלערט: מצד דעם עצם ענין וואס ער איז עובר געווען אויפן חרם, איז זיין דין בשריפה, ווייל דער חרם אליין איז געווען באשטימט צו שריפה און ווער ס'איז דערויף עובר איז זיין דין בשריפה. און ער האט געזינדיגט אין צוויי בחינות: קעגן דעם אויבערשטן - "כי עבר את ברית ה'", און קעגן כלל ישראל - "וכי עשה נבלה בישראל", ווייל ער איז דאך דער וואס האט גורם געווען די מפלה אין עי, און דאס איז געווען דורך זיין שולד. און פארוואס האט מען אים ענדגילטיג געשטייניגט? ווייל כאטש מצד עובר זיין אויפן חרם קומט אים שריפה, האט ער דאך אויך מחלל שבת געווען, ווייל אלעס איז געווען אום שבת, און א מחלל שבת איז בסקילה; און מיר ווייסן אז ווער ס'איז חייב צוויי מיתות ווערט געמשפט מיט דער הארבער פון זיי, קם ליה בדרבה מיניה. און דערפאר האט מען אויך געשטייניגט זיין אקס און זיין אייזל, אז זייער מיתה זאל נישט זיין גרינגער ווי די מיתה פונעם בעל הבית: אויב דער בעל הבית איז בסקילה, ווערן אויך דער אקס און דער אייזל געמשפט בסקילה.
און כאטש לכאורה זענען נישט געווען דא קיין עדים און קיין התראה, היות מיר ווייסן על פי ה' אז ער איז חייב מיתה, און היות ס'איז דא געווען א נאכאנאנדער חטא אויף וועלכן ער איז חייב מיתה, און היות א מלך האט דעם כח צו טויטן אפילו נישט לויט די כללים וואס שטייען אין דער תורה - אזוי ווי מיר געפינען ביי דוד המלך "בן מות האיש ואת הכבשה ישלם ארבעתים", וואס מיר האבן נישט אזא הלכה אין דער תורה אז איינער וואס רויבט א שעפעלע פון זיין חבר איז א בן מות און דארף באצאלן פירפאכיג, נאר א מלך האט דעם כח צו מאכן א גדר און איינפירן דינים - בפרט אז די דאזיגע דינים זענען על פי תורה, ווייל ער האט דאך מחלל שבת געווען, דערפאר איז זיין דין מן הדין געווען בסקילה.
דאס דערנענטערן די שבטים און די משפחות
וַיַּשְׁכֵּם יְהוֹשֻׁעַ בַּבֹּקֶר וַיַּקְרֵב אֶת־יִשְׂרָאֵל לִשְׁבָטָיו וַיִּלָּכֵד שֵׁבֶט יְהוּדָה׃ - און יהושע האט זיך געשטעלט פארטאגס און האט דערנענטערט ישראל לויט זיינע שבטים, און עס איז געכאפט געווארן דער שבט יהודה.
רש"י ערקלערט "ויקרב את ישראל לשבטיו" - ער האט זיי דערנענטערט פארן חושן, צום ארט וואו עס שטייען געשריבן די נעמען פון די שבטים. און דער הקדוש ברוך הוא האט אים איבערגעגעבן א סימן אז דער שבט וואס האט געזינדיגט - ווערט זיין שטיין טונקל, און דער שטיין פון יהודה איז טונקל געווארן, און מ'האט געוואוסט אז דער חטא געפינט זיך אין יהודה. און לויטן מצודת דוד, ווי מיר האבן געזען אויבן, האט ער זיי דורכגעפירט פארן ארון, און וועמען דער ארון האט פארהאלטן - האט מען געוואוסט אז ער איז דער שולדיגער אינעם חרם.
וַיַּקְרֵב אֶת־מִשְׁפַּחַת יְהוּדָה וַיִּלְכֹּד אֵת מִשְׁפַּחַת הַזַּרְחִי וַיַּקְרֵב אֶת־מִשְׁפַּחַת הַזַּרְחִי לַגְּבָרִים וַיִּלָּכֵד זַבְדִּי׃ - און ער האט דערנענטערט די משפחה פון יהודה און ער האט געכאפט די משפחה פון זרחי, און ער האט דערנענטערט די משפחה פון זרחי לויט די מענער, און עס איז געכאפט געווארן זבדי.
דער מלבי"ם פרעגט צוויי קשיות. ערשטנס: פארוואס שטייט "ויקרב את משפחת יהודה", ס'וואלט דאך געדארפט שטיין "ויקרב את שבט יהודה למשפחותיו", אזוי ווי דער שטייגער פון "ויקרב את ישראל לשבטיו"? און צווייטנס: פארוואס שטייט דא "וַיִּלְכֹּד את משפחת הזרחי" בלשון פעולה, און ביי אלע אנדערע שטייט "וַיִּלָּכֵד" - וילכד שבט יהודה, וילכד זבדי, וילכד עכן?
און ער ערקלערט: ביי אלע וואס ביי זיי שטייט "וילכד" בלשון נפעל (געכאפט געווארן) - דער ארון האט זיי געכאפט. וויאזוי? ער ברענגט צו ראובן, שמעון, לוי - און יהודה ווערט פארכאפט, און מען דארף מער נישט ממשיך זיין צו דערנענטערן די איבעריגע. איינמאל יהודה איז געכאפט געווארן אינמיטן דער רשימה, ברענגט ער מער נישט צו יששכר, זבולון, דן, נפתלי, גד און אשר, נאר ער באפרייט זיי אלע, ווייל עס איז אים שוין באקאנט אז ביי זיי איז נישטא קיין פראבלעם. און דערפאר ביי אלע פון זיי שטייט דער אות ל': "ויקרב את ישראל לשבטיו" - פון צווישן זיינע שבטים, און נישט זיי אלע; "ויקרב את משפחת הזרחי לגברים" - און נישט אלע מענער, ווייל נאכדעם וואס איינער איז געכאפט געווארן אינמיטן גייט מען מער נישט ווייטער; "ויקרב את ביתו לגברים וילכד עכן". אומעטום וואו עס שטייט דער אות ל' - איז א סימן אז מען האט נישט צוגעברענגט יעדן איינעם, נאר א טייל פון זיי.
ווידער ביי שבט יהודה איז עס געווען אנדערש, ווי עס שטייט: "ויקרב את משפחת יהודה וילכד את משפחת הזרחי". און וואס איז געווען דער חילוק? אז דא האט ער יא צוגעברענגט יעדן איינעם, און משפחת הזרחי איז געבליבן צום לעצט, ממילא האט מען שוין נישט געדארפט אז דער ארון זאל אים כאפן. ווייל אויב עס זענען געווען צען משפחות און איך האב צוגעברענגט ניין און קיינע איז נישט געכאפט געווארן, דארף איך שוין נישט מקרב זיין די צענטע: עס איז דאך קלאר אז זי איז די וואס איז פארכאפט. אזוי ווי איינער וואס ווארפט א מטבע און זאגט "קאפ אדער פלייצע": אויב ביי דיר איז ארויסגעקומען קאפ, דארף איך שוין נישט בודק זיין וואס עס איז ארויסגעקומען ביי מיר, ווייל עס איז נישטא קיין אנדערע מעגליכקייט. דערפאר שטייט דא נישט "למשפחות יהודה" מיט א ל', ווייל די ל' לערנט אז עס זענען נאך דא נאך אים, און דא איז ער דאך געווען דער לעצטער; און דערפאר שטייט "וילכוד" בלשון פועל (ער האט געכאפט), אז יהושע אליין האט אים געכאפט און אנגעכאפט, און נישט דער ארון. נפלא מאוד.
"שים נא כבוד לה'" - עכנ'ס הודאה
וַיֹּאמֶר יְהוֹשֻׁעַ אֶל־עָכָן בְּנִי שִׂים־נָא כָבוֹד לַיהֹוָה אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל וְתֶן־לוֹ תוֹדָה וְהַגֶּד־נָא לִי מֶה עָשִׂיתָ אַל־תְּכַחֵד מִמֶּנִּי׃ - און יהושע האט געזאגט צו עכן: מיין זון, גיב ביטע כבוד צום ה' אלקי ישראל און גיב אים אן הודאה, און זאג מיר ביטע וואס דו האסט געטאן, באהאלט עס נישט פון מיר.
זאגט דער רד"ק אז יהושע האט פארלאנגט פון אים זיך מתוודה צו זיין אויף זיין עבירה צוליב צוויי טעמים. איינס - מכפר צו זיין אויפן עון, אז זיין מיתה זאל זיין זיין כפרה, ווי אלע וואס ווערן געהרגעט דורך בית דין זענען זיך מתוודה. און פון דעם זעט מען אז זיין חטא ווערט נתכפר דורכן ווידוי, ווייל אויב נישט, פארוואס זאל ער זיך מתוודה זיין? און דאס לערנט מען ארויס פון דעם וואס עס שטייט "יעכרך ה' ביום הזה": האבן חז"ל געדרשנ'ט - אין דעם היינטיגן טאג ווערט ער פארשלאגן, אבער נישט אויף דער עולם הבא. דאס הייסט, דער גאנצער משפט איז דא אויף דער וועלט, און אויף יענער וועלט ווערט ער אויסגעלייטערט דורך דער שטראף וואס ער באקומט און דורכן ווידוי וואס ער האט זיך מתוודה געווען.
און דער צווייטער טעם, זאגט דער רד"ק: כדי כלל ישראל זאל מודה זיין אז דער גורל אדער דאס אייננעמען פונעם ארון איז אן אמת. ווייל אויב נישט וועלן זיי זאגן: ווער זאגט אז דאס איז אמת? אפשר איז עס אויסגעטראכט, אפשר איז דא געווען א שטיקל קאמבינאציע דורך וואס דער ארון האט אים כביכול געכאפט? מען האט געדארפט אז מען זאל מודה זיין דערין, און וויאזוי? דורך דעם וואס ער אליין וועט מודה זיין און זאגן: אמת, איך בין דער וואס האט געזינדיגט - און דעמאלט ווערט קלאר אז וואס דער ארון האט געוויזן איז דער אמת.
און חז"ל זאגן אז לכתחילה האט עכן פרובירט זיך ארויסצודרייען. ער האט אים געזאגט: יהושע, מיט א גורל קומסטו אויף מיר? (און מען מיינט נישט אז מען האט געווארפן א ממשות'דיגן גורל, נאר דורכן ארון אדער דורך די שטיינער פונעם חושן.) דו און אלעזר הכהן, די צוויי גדולי הדור, אויב איך ווארף א גורל אויף אייך ביידע - וועט עס דאך פאלן אויף איינעם פון אייך! האט איר געהערט אזא טענה: אויב איך מאך א גורל אויף אייך ביידע, וועט איינער פון אייך זיכער ארויסקומען, צי מיינט דאס אז יענער איז אן עבריין? און נאך האט ער אים געזאגט: דיין רבי משה רבינו האט געזאגט אין דער תורה "על פי שני עדים יומת המת", און דו קומסט מיר הארגענען אן עדים נאר דורך א גורל?
דערפאר זאגן חז"ל אז יהושע האט אים געענטפערט: איך בעט דיך, ברענג נישט קיין לעז אויף די גורלות, ווייל ארץ ישראל גייט דאך צעטיילט ווערן דורך א גורל. און אויב דו וועסט יעצט מוציא לעז זיין אויף די גורלות, ווען מען וועט צעטיילן די נחלות וועט יעדער איינער זאגן "פארוואס האט יענער באקומען דאס און פארוואס האב איך באקומען יענץ", און וואס פאר אן אומארדענונג וועט דארט ארויסקומען - און דו וועסט זיין דער גורם דערצו, ווייל דו האסט מסופק געווען אינעם ענין פונעם גורל און איבער דער חלוקה לויטן ארון. און דערפאר האט ער אים געזאגט "ותן לו תודה" - גיב אן הודאה, און דורך דעם וועט מען גלייבן אינעם גורל וואס איז געטאן געווארן דורכן ארון, און עס וועט נישט ארויסקומען דערפון קיין חילול כבוד שמים כאילו דער ארון האט חלילה נישט אנטפלעקט דעם ריכטיגן מענטש.
וַיַּעַן עָכָן אֶת־יְהוֹשֻׁעַ וַיֹּאמַר אָמְנָה אָנֹכִי חָטָאתִי לַיהֹוָה אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל וְכָזֹאת וְכָזֹאת עָשִׂיתִי׃ - און עכן האט געענטפערט יהושע'ן און געזאגט: באמת האב איך געזינדיגט צום ה' אלקי ישראל, און אזוי און אזוי האב איך געטאן.
וָאֵרֶא בַשָּׁלָל אַדֶּרֶת שִׁנְעָר אַחַת טוֹבָה וּמָאתַיִם שְׁקָלִים כֶּסֶף וּלְשׁוֹן זָהָב אֶחָד חֲמִשִּׁים שְׁקָלִים מִשְׁקָלוֹ וָאֶחְמְדֵם וָאֶקָּחֵם וְהִנָּם טְמוּנִים בָּאָרֶץ בְּתוֹךְ הָאָהֳלִי וְהַכֶּסֶף תַּחְתֶּיהָ׃ - און איך האב געזען אין דער שלל איין פיינע אדרת שנער, און צוויי הונדערט שקלים זילבער, און איין לשון זהב וואס איר געוויכט איז פופציג שקלים, און איך האב זיי גלוסטיג געווען און זיי צוגענומען; און אט זענען זיי באהאלטן אין דער ערד אינעווייניג אין מיין געצעלט, און דאס זילבער אונטער דעם.
אדרת שנער
וואס איז דאס אן "אדרת שנער"? רש"י זאגט: אצטלא דמילתא (א פיינער וואלענער בגד), און עס איז פאראן א גירסא "אצטלא בבלי" - א מאנטל וואס איז געקומען פון בבל. און רש"י לייגט צו: יעדער קעניג וואס האט זיך נישט איינגעקאפט א פאלאץ אין ארץ ישראל האט זיין געמיט זיך נישט בארואיגט מיט זיין קעניגרייך, ווי עס שטייט: "ואתן לך ארץ חמדה נחלת צבי צבאות גוים". און דער קעניג פון בבל האט געהאט א פאלאץ אין יריחו, און ווען ער פלעגט קומען אהער פלעגט ער זי אנטאן. מצודת ציון ערקלערט אז די אדרת איז א חשוב'ער מאנטל, און דער לשון "אדרת" איז מלשון אדיר (גרויס און חשוב), און "שנער" איז בבל. און "לשון זהב" - א לאנגע אויסגעצויגענע שטיק געמאכט פון גאלד, אין דער פארעם פון א צונג.
די פארענטפערונגען פון עכן
דער מלבי"ם ווייזט אויף אז עכן גייט ווייטער מיט זיינע פארענטפערונגען, און רעכנט אויס אין זיינע ווערטער איין טענה נאך דער צווייטער. די ערשטע טענה: "ואראה בשלל" - דאס ווארט "בשלל" איז געזאגט געווארן לזכותו, וואס אין דער תורה שטייט "ואכלת את שלל אויביך", און אויב אזוי איז דאס דאך דער שלל פון אונזערע פיינט און עס קומט זיך אונז, און איך האב געטראכט אז וויבאלד ס'איז שלל - מעג מען עס נעמען.
די צווייטע טענה: "אדרת שנער" - דאס געהערט צום מלך בבל, וואס איז געקומען פון א צווייט לאנד. איך האב געטראכט אז מעגליך האט יהושע נאר מחרים געווען דאס געלט פון יריחו און נישט קיין ממון וואס קומט פון אן אנדער ארט, און ממון וואס קומט פון א צווייט ארט איז נישט אין חרם. און אזוי ווי מיר געפינען לגבי "לא תחיה כל נשמה", וואס איז געזאגט געווארן אויף די וואס זיצן און וואוינען אין לאנד, אבער א פרעמדער גאסט וואס איז געקומען פון אן אנדער לאנד און מ'איז געקומען און איינגענומען דאס לאנד גייט נישט אריין אין "לא תחיה כל נשמה", ווייל ער איז נישט פון די יושבי הארץ און נישט פון די כנענים. אזוי האב איך געטראכט אויך אויף ממון וואס איז אנגעקומען פון אן אנדער פלאץ - אז א מאנטל וואס קומט פון שנער איז נישט בכלל החרם.
די דריטע טענה: "טובה" - דאס הייסט ער האט געהאט א גרויסן יצר הרע, וואס זי איז געווען שטארק רייצנד, און דעריבער האב איך איר געגלוסט.
די פערטע טענה: "ומאתים שקלים כסף ולשון זהב" - ער איז געווען זיכער אז די מעטאלן זענען בכלל נישט אינעם איסור, ווייל מעטאלן שטייען דאך נישט צו פארברענט ווערן נאר גייען אריבער צום אוצר ה'. און אויב אזוי, אויף וואס האב איך עובר געווען? אויף מעילה - אז א זאך וואס וואלט געדארפט אנקומען צום משכן איז אנגעקומען צו מיר; איך בין עובר געווען אויף מעילה אבער נישט אויף חרם, ווייל לכאורה פארברענט מען נאר קליידער און דאס גלייכן און נישט קיין מעטאלן.
די פינפטע טענה: "והנם טמונים בארץ בתוך האהלי" - דאס הייסט זעט אז איך האב נישט הנאה געהאט דערפון און נישט גענוצט, און אויב אזוי האב איך אויך נישט מועל געווען. ווייל ביי גאלד, וואס ווערט נישט פגום ביים באנוץ דערפון, איז די מעילה בלויז ווען מען האט הנאה א שוה פרוטה, און ער זאגט זיי: איך האב אפילו נישט הנאה געהאט, אט איז דאס נאך באהאלטן. איך האב נישט הנאה געהאט און נישט פוגם געווען. "והכסף תחתיה" - אונטער דער אדרת, וואס די אדרת דעקט עס צו, און ממילא איז עס אפילו נישט פגום געווארן נאר ס'איז גוט געהיט. דאס אלעס איז געווען כדי קלענער צו מאכן זיין עבירה - פארענטפערונגען ממש, וואס דערמאנען אונז אין אונזערע אייגענע וועגן.
"בתוך האהלי" - מיט א ה"א
און פארוואס שטייט "בתוך הָאָהֳלִי" מיט א ה"א, און נישט "באהלי"? ערקלערט דער מלבי"ם אז ער האט געהאט א באזונדערן אוהל, אפגעטיילט פון די איבעריגע בני בית זיינע, און אינעם אוהל זענען געווען צוויי צימערן: איינס גרויס און הויפטזעכליך און איינס קלענער דערפון. ער וויל זאגן אז עס רעדט זיך אינעם אוהל זיין אייגענעם און נישט פון זיינע בני בית, און די ה"א לייגט צו אז עס רעדט זיך אינעם גרעסערן און מער באקאנטן טייל, אינעם הויפט צימער.
משמשי עבודה זרה און די תקנה פון "על כן נקווה"
און טייל זאגן אז אלעס וואס ער האט גענומען איז געווען פון משמשי עבודה זרה. דער לשון הזהב איז געווען דאס וואס מען פלעגט לייגן אין מויל פון די תרפים, וואס פלעגן רעדן דורך כישוף, און דערמיט איז ער עובר געווען אויף וואס די תורה זאגט "לא תחמוד כסף וזהב עליהם ולקחת לך". און דאס וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט "חטא ישראל וגם עברו את בריתי" - איז די כוונה אויף עבודה זרה.
און חז"ל זאגן אז נאכדעם וואס עכן האט זיך מתוודה געווען, איז ער דער וואס האט מתקן געווען דעם נוסח פון "על כן נקווה לך" - "על כן נקווה" זענען די ראשי תיבות פון עכן. און דארט זאגט ער "והאלילים כרות יכרתון" - קעגן דעם וואס ער האט צוגענומען פון דער עבודה זרה.
דאס לויפן צום אוהל
וַיִּשְׁלַח יְהוֹשֻׁעַ מַלְאָכִים וַיָּרֻצוּ הָאֹהֱלָה וְהִנֵּה טְמוּנָה בְּאָהֳלוֹ וְהַכֶּסֶף תַּחְתֶּיהָ׃ - און יהושע האט געשיקט שלוחים, און זיי זענען געלאפן צום געצעלט, און אט איז עס באהאלטן אין זיין געצעלט, און דאס געלט אונטער דעם.
פארוואס זענען זיי געלאפן? זאגט רש"י: כדי די מענטשן פון שבט יהודה זאלן זיי נישט אויסכאפן און פארמעקן די באווייזן און באהאלטן די פאקטן, ווייל זיי וועלן דאך וועלן צודעקן אויף זייער שבט-ברודער, דערפאר זענען זיי געלאפן אהין כדי צו געפינען די זאכן. און דער רד"ק זאגט: "וירוצו האהלה" - פאר שמחה, ווייל עס איז קלאר אנטפלעקט געווארן פאר די אויגן אויף וועמען דער חרם איז געווען און כלל ישראל איז ריין. דאס לויפן איז געווען פון שמחה אז מ'האט געפונען דעם שולדיגן, אז נישט מיר אלע זענען שולדיג, נאר עס איז דא דא איינער אויף וועמען עס ליגט דער עיקר שולד.
וַיִּקָּחוּם מִתּוֹךְ הָאֹהֶל וַיְבִאוּם אֶל־יְהוֹשֻׁעַ וְאֶל כָּל־בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וַיַּצִּקֻם לִפְנֵי יְהֹוָה׃ - און זיי האבן זיי גענומען פון אינעווייניג פונעם געצעלט, און זיי האבן זיי געברענגט צו יהושע און צו אלע בני ישראל, און זיי האבן זיי אוועקגעשטעלט פאר ה'.
וואס באטייט "ויציקום"? זאגט דער רד"ק: מען האט זיי געשטעלט פאר ה', כדי גאנץ ישראל זאל זיי זען און וויסן ווי הארב די זאך פונעם חרם איז, און זיי זאלן זיך היטן נישט צו גלוסטן און נישט צו נעמען קיין זאך פונעם חרם. און דער רלב"ג ערקלערט אז די כוונה פון "זיי זאלן וויסן" איז, זיי זאלן וויסן אז די זאך איז אמת, אז עכן האט מודה געווען אויף א מעשה וואס ער האט טאקע געטאן, און נישט אז מ'זאל זאגן אז ער איז געווען געצוואונגען מודה צו זיין אין עפעס וואס ער האט נישט געטאן.
מ'פארציילט אמאל א מעשה אז ביי גארבאטשאוו איז פארשוואונדן געווארן דער זייגער, און ער האט זיך גלייך געווענדעט צום ק.ג.ב. מ'זאל עפענען אן אויספארשונג. מ'האט געפירט אן אויספארשונג, און א שעה שפעטער קלינגט גארבאטשאוו און זאגט זיי: איר קענט שוין פארמאכן די אויספארשונג, איך האב עס געפונען - כ'האב פארגעסן דעם זייגער אין וואנע. האבן זיי אים געזאגט: דאס איז אוממעגלעך, מיר האבן שוין דריי מענטשן וואס האבן מודה געווען! אויב אזוי, ביי אונזער ענין וואלט מען געקענט קומען און זאגן: נו, עכן האט מודה געווען, ער האט דאך נישט געהאט קיין ברירה, ער איז געווען געצוואונגען, ווער ווייסט וואס מען האט אים געטאן אז ער האט געמוזט מודה זיין. דעריבער זאגט דער פסוק "ויקחום מתוך האהל ויביאום אל יהושע... ויציקום לפני ה'" - עס זאל זיין קלאר פאר יעדן איינעם אז די הודאה וואס עכן האט אפגעגעבן איז אויף עכטע פאקטן, און דאס איז א באווייז, ווי דער מלבי"ם פירט אויס, אז וואס עכן האט געזאגט איז דער אמת, און ער האט מודה געווען אויף א מעשה וואס ער האט טאקע געטאן.
עמק עכור
וַיִּקַּח יְהוֹשֻׁעַ אֶת־עָכָן בֶּן־זֶרַח וְאֶת־הַכֶּסֶף וְאֶת־הָאַדֶּרֶת וְאֶת־לְשׁוֹן הַזָּהָב וְאֶת־בָּנָיו וְאֶת־בְּנֹתָיו וְאֶת־שׁוֹרוֹ וְאֶת־חֲמֹרוֹ וְאֶת־צֹאנוֹ וְאֶת־אָהֳלוֹ וְאֶת־כָּל־אֲשֶׁר־לוֹ וְכָל־יִשְׂרָאֵל עִמּוֹ וַיַּעֲלוּ אֹתָם עֵמֶק עָכוֹר׃ - און יהושע האט גענומען עכן בן זרח, און דאס געלט, און די אדרת, און די לשון הזהב, און זיינע זין און זיינע טעכטער, און זיין אקס און זיין אייזל און זיין שאף, און זיין געצעלט און אלעס וואס ער האט געהאט, און גאנץ ישראל מיט אים, און זיי האבן זיי ארויפגעברענגט צום עמק עכור.
פארוואס האט ער גענומען יעדן איינעם? רש"י ערקלערט אז דאס וואס ער האט גענומען זיינע קינדער און גאנץ ישראל איז געווען כדי זיי זאלן צוקוקן זיין שטראף און נעמען מוסר נישט צו טאן אזוי ווי אים. דאס הייסט אז זיינע קינדער זענען דא נישט געשטראפט געווארן מיט מיתה, נאר זיי זענען בלויז געקומען צוקוקן זיין עונש, אזוי ווי דער ענין פון "ונוסרו כל הנשים": ווען מען פירט די אשה סוטה צום בית המקדש, ברענגט מען פרויען זיי זאלן צוקוקן און נעמען מוסר נישט צו טאן ווי אירע מעשים. און מיר האבן שוין פריער געזען אן אנדערן פירוש, אז זיינע קינדער האבן געהאלפן נעמען פונעם חרם, און לויט דעם איז דאס געווען די סיבה פארוואס זיי זענען געשטארבן. און זיין אקס און זיין אייזל - אין דעם זענען אלע מודה אז די כוונה איז געווען זיי אומצוברענגען, ווי עס שטייט "והיה הנלכד בחרם ישרף באש אותו ואת כל אשר לו", און זיי זענען זיכער געגאנגען צום טויט.
דער רד"ק ערקלערט אז עס שטייט "עכן בן זרח" און נישט "בן כרמי בן זבדי בן זרח", ווייל מען האט אים מייחס געווען צום זיידנס זיידע, און מען האט אויסגעלאזט צוויי דורות כדי צו פארקירצן, ווייל זרח איז געווען דער ראש המשפחה, און דעריבער האט ער גענוצט א קורצן לשון אן איבערצוחזרן די גאנצע שלשלת. און נאך פרעגט דער רד"ק: וואס באטייט "ויעלו אותם עמק עכור" - מען דארף דאך אראפגיין אין א טאל און נישט ארויפגיין? און ער ענטפערט אז מסתמא איז געווען א בארג וואס האט אפגעטיילט צווישן זיי, און זיי זענען ארויפגעגאנגען אויפן בארג כדי אראפצוגיין פון דארט צום טאל.
וירגמו, וישרפו, ויסקלו
וַיֹּאמֶר יְהוֹשֻׁעַ מֶה עֲכַרְתָּנוּ יַעְכָּרְךָ יְהֹוָה בַּיּוֹם הַזֶּה וַיִּרְגְּמוּ אֹתוֹ כָל־יִשְׂרָאֵל אֶבֶן וַיִּשְׂרְפוּ אֹתָם בָּאֵשׁ וַיִּסְקְלוּ אֹתָם בָּאֲבָנִים׃ - און יהושע האט געזאגט: פארוואס האסטו אונז געבראכט אין א בראך? ה' זאל ברענגען א בראך אויף דיר אין דעם היינטיגן טאג! און גאנץ ישראל האט אים באווארפן מיט שטיינער, און זיי האבן זיי פארברענט אין פייער, און זיי האבן זיי געשטייניגט מיט שטיינער.
עס איז דא דא א דרייפאכיגקייט פון עונשים: וירגמו, וישרפו, ויסקלו. רש"י ערקלערט: "וירגמו אותו אבן" - ווייל ער האט מחלל שבת געווען, וויבאלד די מעילה אינעם חרם איז געווען אום שבת, און א מחלל שבת איז זיין דין בסקילה. "וישרפו אותם" - גייט ארויף אויפן געצעלט און אויף די מטלטלים, אויף עכנ'ס חפצים. "ויסקלו אותם" - גייט ארויף אויפן שור און די בהמה, וואס מיר האבן געזען אז זייער דין איז מיט סקילה אזוי ווי דער דין פונעם מענטש וואס ווערט געמשפט.
און דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאטער אן אנדער הסבר: זייער משפט איז געווען מיט שריפה, ווייל דאס איז געווען די ווארענונג פון פריער - "ישרף באש אותו ואת כל אשר לו" - און דאס איז געווען א דין שמים. און וואס מיינט "וירגמו אותו"? אז ווען מ'האט אים געפירט צו דער שריפה, האט אים דער עולם אויפן וועג באווארפן מיט שטיינער פון גרויס כעס אויף אים: קוק וואס דו האסט גורם געווען, קוק וואס דו האסט געטאן! און דערנאך, ווען מ'איז אנגעקומען אין עמק עכור, האט מען פארברענט אים מיט אלעס וואס ער האט געהאט. און וואס מיינט "ויסקלו אותם באבנים" נאכאמאל, נאכדעם וואס עס איז שוין דערמאנט געווארן די רגימה? ערקלערט דער פאטער פונעם רד"ק, אז נאכדעם וואס מ'האט זיי פארברענט האט מען אויפגעשטעלט אויף אים א גל אבנים (א הויפן שטיינער), און דאס איז "ויסקלו אותם באבנים" - אז מ'האט געווארפן שטיינער אויפן פלאץ וואו ער איז פארברענט געווארן און דארט געמאכט א הויפן. און לויט דעם פארשטייט מען אז דא זענען געווען דריי שטאפלען: זיין דין איז געווען שריפה, און ווען מ'האט אים געפירט צו דער שריפה האט מען אים באווארפן מיט שטיינער, און נאכדעם וואס ער איז פארברענט געווארן האט מען געמאכט איבער אים א גל אבנים.
דער רלב"ג ערוועקט א ספק פארוואס זיינע זין און טעכטער זענען באשטראפט געווארן, בשעת זיי האבן דאך נישט געזינדיגט אין דעם, און מיר האבן שוין דערמאנט דעם ענין אויבן. און דער רלב"ג זאגט: מ'קען זאגן אז זיי זענען געווען קטנים, און דעמאלט זענען זיי בכלל די "מכסת קניינו" (זיין פארמעגן) וואס דער אויבערשטער האט געהייסן אומברענגען. און בפרט אז ווען זיי זענען קליין ווערן זיי געכאפט אינעם עוון פון זייער פאטער, ווי חז"ל זאגן אז ביי מעמד הר סיני האט דער הקדוש ברוך הוא געזאגט "ברענגט ערבים", און זיי האבן געזאגט "אונזערע קינדער זאלן זיין ערב פאר אונז". און דאס וואס שטייט "לא יומתו אבות על בנים ובנים לא יומתו על אבות" - דאס איז ווען זיי זענען בני עונשין, ווען זיי זענען גרויס; אבער ביי קליינע קינדער רעכנט די גמרא אויס עטליכע סיבות פארוואס ס'שטארבן קינדער פון א מענטש ווען זיי זענען קליין, א סימן אז עס געהערט יא ביי זיי אן ענין פון עונש. א צווייטע מעגליכקייט: מ'האט זיי נאר געברענגט אהין כדי צו זען דעם משפט און מוסר נעמען, ווי מיר האבן פריער דערמאנט. און א דריטע מעגליכקייט: אז זיי זענען געווען שותפים צום חטא און האבן צוגעדעקט זייער פאטער, אויב מיר זאגן אז זיי זענען געווען גרויס, און דערפאר זענען זיי באשטראפט געווארן אלס שותפים צום עוון.
וַיָּקִימוּ עָלָיו גַּל־אֲבָנִים גָּדוֹל עַד הַיּוֹם הַזֶּה וַיָּשָׁב יְהֹוָה מֵחֲרוֹן אַפּוֹ עַל־כֵּן קָרָא שֵׁם הַמָּקוֹם הַהוּא עֵמֶק עָכוֹר עַד הַיּוֹם הַזֶּה׃ - און זיי האבן אויפגעשטעלט איבער אים א גרויסן גל אבנים ביזן היינטיגן טאג, און דער אויבערשטער האט זיך צוריקגעקערט פון זיין גרויסן צארן; דערפאר האט מען גערופן דעם נאמען פון יענעם פלאץ עמק עכור ביזן היינטיגן טאג.
"עמק עכור" - נאך דעם וואס יהושע האט אים געזאגט "מה עכרתנו" (פארוואס האסטו אונז פארמישט און געטריבט). און די באדייטונג פון "עכור" איז ווי געטריבענע, בלאטיגע וואסער ("מים עכורים"): דו האסט געברענגט כלל ישראל צו א מצב פון טריבקייט. ביז יעצט זענען זיי געווען לויטער און ריין, און יעצט זענען זיי פאראומרייניגט געווארן דורך זייער עוון, ווייל דער חטא האט זיי פארטריבט.
עכן און חיאל בית האלי
דער רמ"ע מפאנו זאגט אז עכן איז חיאל בית האלי, אז חיאל איז געווען דער גלגול פון עכן. וויבאלד עכן האט מועל געווען אינעם חרם פון יריחו, איז ער דער וואס איז צוריקגעקומען און קאליע געמאכט און צום סוף אויפגעבויט יריחו - "בבכורו ייסדנה ובצעירו יציב דלתיה". און שפעטער ווערט געברענגט אז ער איז דער וואס האט זיך באהאלטן אונטערן מזבח כדי צו געבן פייער פאר די נביאי הבעל, ווי חז"ל זאגן אז חיאל בית האלי איז דער וואס האט זיך דארט באהאלטן ביים מעשה פון אליהו אויפן הר הכרמל, און ער האט זיך באהאלטן אונטערן מזבח פון די עובדי הבעל אונטערצוצינדן דאס פייער אינעם ריכטיגן מאמענט, כדי מ'זאל מיינען אז "עס איז אראפגעקומען א פייער פון הימל". און צום סוף איז געקומען א שלאנג און האט אים געביסן און ער איז געשטארבן. און לויט דעם זאגט מען אז "עכן" איז א לשון פון "עכנא", עכנאי, א שלאנג: וויבאלד חיאל בית האלי איז עכן, איז געקומען אן עכנאי און האט זיך אפרעכנט מיט אים פאר דאס וואס ער האט געטאן. און בפרט אז מיר ווייסן דאך אז "פורץ גדר ישכנו נחש", און ער האט דאך דורכגעבראכן דעם גדר פון יהושע און געגאנגען מועל זיין אינעם חרם, דערפאר האט אים א שלאנג געביסן.
צום סך-הכל:
קאפיטל ז' הייבט זיך אן מיטן חטא פון איין איינציגן מענטש און ענדיגט זיך מיט א גל אבנים אין עמק עכור, און אינצווישן לערנט עס אונז די יסודות פון ערבות: כל ישראל איז איין איינציגער גוף, און א פוילעניש אין איין אבר שטעלט אין סכנה דעם גאנצן גוף. מיר האבן געלערנט דעם חילוק צווישן אן עונש בפועל, וואס טרעפט נאר דעם זינדיגער אליין, און צווישן הסתר פנים, וואו עס ווערט געשעדיגט ווער עס געפינט זיך אין אן ארט פון סכנה, אפילו ער איז נישט דער זינדיגער. מיר האבן געזען ווי אזוי אינעם מאמענט וואס די השגחה איז אוועקגענומען געווארן האבן זיך אנגעהויבן די גרייזן: די מרגלים האבן אויסגעשפיאנירט נאר די עי און נישט דאס לאנד, מ'האט נישט גענומען אין חשבון בית אל און בית און, יהושע איז נישט ארויסגעגאנגען בראש פונעם חיל - און ס'איז געקומען די מפלה. מיר האבן געזען די תפילה פון יהושע מיט אירע צוויי טענות, פון דער פארגאנגענהייט און פון דער צוקונפט, און די זכות פון אברהם און די ערד אויפן קאפ, און דעם וועג פונעם גורל וואס איז געווען באשטימט סיי פאר הרהורי תשובה פונעם גאנצן כלל און סיי צו שטארקן דעם צוטרוי צו גורלות אויף ווייטער. און מיר האבן געלערנט די דריי פנימ'ער פונעם חטא פון עכן - זיין מהות, זיין צורה און זיין תכלית - און די פארענטפערונגען מיט וועלכע ער האט פרובירט קלענער צו מאכן זיין עוון, און לעומת זה זיין הודאה וואס האט צוריקגעברענגט דעם כבוד שמים און איז אים געווען פאר א כפרה: "ביום הזה" איז ער פאראומרייניגט געווארן, אבער נישט אויף דער עולם הבא. און איבער אלעם בלייבט ביי אונז דער גרויסער לימוד: "ישראל אף על פי שחטא - ישראל הוא", נאר אז אויב ביים יחיד האט דער חטא געקענט פאסירן, איז א סימן אז אויך דער כלל איז נישט געווען אינגאנצן ריין, און די אחריות פונעם תיקון ליגט אויף אונז אלעמען.