פתיחה
אין דעם חלק פון פרק מ"ה זענען מיר עוסק אין צוויי הויפט נושאים: דאס ערשטע - די תרומות וואס דאס פאלק גיט פארן נשיא, פון דער תבואה, פונעם שמן און פון די צאן, און דער צוועק פאר וואס זיי ווערן געגעבן; און דאס צווייטע - דער סדר הקרבנות פון חנוכת הבית השלישי, א פרשה וואס פארמאגט אין זיך אסאך פליאות, און וואס דער מלבי"ם פארענטפערט אויף א וואונדערליכן און אויסערגעוויינלעך פונקטליכן אופן. לאמיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים.
תרומת החיטים והשעורים - איינס פון זעכציג
זֹאת הַתְּרוּמָה אֲשֶׁר תָּרִימוּ שִׁשִּׁית הָאֵיפָה מֵחֹמֶר הַחִטִּים וְשִׁשִּׁיתֶם הָאֵיפָה מֵחֹמֶר הַשְּׂעֹרִים׃ (יג) - דאס איז די תרומה וואס איר זאלט אפשיידן: א זעקסטל פון אן איפה פון א חומר ווייץ, און איר זאלט אפשיידן א זעקסטל פון אן איפה פון א חומר גערשטן.
דער מלבי"ם מסביר: אויסער דעם וואס דער נשיא וועט האבן אן אחוזה אין לאנד, ווי מיר האבן פריער געזען, וועט ער אויך באקומען א תרומה פונעם פאלק. דאס הייסט, ער וועט באקומען פונעם פאלק א חלק אין דער תבואה. און דער חלק ענדערט זיך לויטן סארט: אדער איינס פון זעכציג, אדער איינס פון הונדערט, אדער איינס פון צוויי הונדערט. ביי חיטים און שעורים נעמט ער איינס פון זעכציג - פונעם חומר, וואס איז צען איפות, באקומט ער א זעקסטל איפה, און דאס איז פונקט איינס פון זעכציג פון צען איפות.
עס איז כדאי צו באמערקן אז דער רד"ק טייטשט אנדערש: לויט אים רעדט זיך דא פונעם ערשטן קרבן פונעם ציבור מיט וועלכן מען וועט חנוך זיין דעם מזבח, און דאס איז "זאת התרומה אשר תרימו" - די תרומה פונעם קהל פאר חנוכת המזבח. אבער לויטן מלבי"ם, לויט וועמענס דרך מיר גייען, איז דאס די תרומה וואס דער עולם גיט פארן נשיא.
חוק השמן - איינס פון הונדערט
וְחֹק הַשֶּׁמֶן הַבַּת הַשֶּׁמֶן מַעְשַׂר הַבַּת מִן הַכֹּר עֲשֶׂרֶת הַבַּתִּים חֹמֶר כִּי עֲשֶׂרֶת הַבַּתִּים חֹמֶר׃ (יד) - און דער חוק פונעם שמן: דער בת שמן איז א מעשר פון א בת פון א כור, צען בתים זענען א חומר, ווייל צען בתים זענען א חומר.
פונעם שמן גיט מען פארן מלך איינס פון הונדערט, און אזוי איז דער חשבון: א בת איז א מעשר פונעם כור, און דער כור איז דער חומר - דרייסיג סאה, נאנט צו צוויי הונדערט מיט פופציג ליטער. נאר עס איז פאראן א בת גדולה און עס איז פאראן א בת קטנה. די בת גדולה איז צען פראצענט פונעם כור, דאס הייסט דריי סאין. און פון דער בת גדולה נעמט מען נאך צען פראצענט, און דאס איז די בת קטנה - א דריטל סאה.
און דער נביא זאגט דיר: דו גיסט נישט פארן מלך די בת גדולה, נישט דריי סאין פון דרייסיג, נאר די בת קטנה - א דריטל סאה, וואס זי איז איין פראצענט פון אלעס. דאס איז "מעשר הבת מן הכור": דער שמן וואס מען גיט איז די בת קטנה, וואס זי איז דער מעשר פון דער בת וואס קומט פונעם כור. די בת פונעם כור איז דריי סאין, און די בת הבת איז א דריטל סאה. "עשרת הבתים חומר" - צען גרויסע בתים זענען דער חומר, דרייסיג סאה, און פון זיי נעמט ער. קומט אויס: פון דרייסיג סאה איז דא א בת פון דריי סאין, און פון איר א בת הבת פון א דריטל סאה, און דאס איז איינס פון הונדערט. און דאס איז דער קצוב'ער חלק פונעם נשיא, אזוי ווי דער לשון פונעם פסוק "חוק לכהנים מאת פרעה" - "וחוק השמן" איז דער חוק וואס מען באקומט אינעם שמן, איינס פון הונדערט.
איין שעפסל פון צוויי הונדערט - און פון דא אז ערלה איז בטלה במאתיים
וְשֶׂה אַחַת מִן הַצֹּאן מִן הַמָּאתַיִם מִמַּשְׁקֵה יִשְׂרָאֵל לְמִנְחָה וּלְעוֹלָה וְלִשְׁלָמִים לְכַפֵּר עֲלֵיהֶם נְאֻם אֲדֹנָי יֱהוִה׃ (טו) - און איין שעפסל פון די צאן פון צוויי הונדערט, פון די גוט-גענערטע פון ישראל, פאר א מנחה און פאר אן עולה און פאר שלמים, צו מכפר זיין אויף זיי, זאגט גאט דער אייבערשטער.
פון די שאף באקומט דער נשיא איין שעפסל פון צוויי הונדערט. אויב ביי בוימל האבן מיר גערעדט פון איינס פון הונדערט, איז ביי שאף דער שיעור איינס פון צוויי הונדערט. און אזוי אויך "ממשקה ישראל" - פון די איבעריגע משקאות, ווי צום ביישפיל וויין און שכר, וועט ער באקומען א שיעור פון איינס פון צוויי הונדערט.
חז"ל האבן געלערנט פון דא אז ערלה איז בטל אין צוויי הונדערט. דער שייכות איז אזוי: גיט אכט אז אלע שיעורים וואס מיר האבן דא געזען זענען אונדז באקאנטע שיעורים - איינס פון זעכציג, איינס פון הונדערט, איינס פון צוויי הונדערט. און די דאזיגע שיעורים זענען שיעורי ביטול, א קליינער שיעור וואס ווערט בטל. מיר געפינען ביטול בשישים, ווייל א טעם ווערט בטל אין זעכציג. מיר געפינען ביי תרומה אז זי איז עולה באחד ומאה - אויב עס איז פאראן פי הונדערט, ווערט די תרומה בטל, און עס איז נישט גענוג זעכציג. און דא געפינען מיר אויך איינס פון צוויי הונדערט, וואס דאס איז אויך א שיעור ביטול. און חז"ל האבן דערפון געלערנט אז דאס קומט לערנען אויף ערלה, אז זי ווערט בטל אין איינס און צוויי הונדערט.
און חז"ל האבן געדרשנט "ממשקה ישראל" - פון דעם וואס איז מותר פאר ישראל. דאס הייסט, די חלקים וואס דער נשיא נעמט זענען א זאך פון היתר, וואס דער איסור איז שוין דערין בטל געווארן. און אויב אזוי מוז זיין אז אויב עס איז געווען א פראבלעם, איז דא געווען א ביטול. און וויפיל איז דער שיעור ביטול ביי ערלה? איינס פון צוויי הונדערט.
פארוואס גיט מען אים פון די שאף און פון די תבואה און פון דעם בוימל
דערקלערט דער מלבי"ם אז די זאך איז נויטיג: פון די ווייץ וועט דער נשיא מקריב זיין די מנחות; פון דעם וויין און בוימל וועט ער מקריב זיין די נסכים וואס מען פלעגט גיסן אויפן מזבח; און פון די שאף וועט ער מקריב זיין עולה און שלמים. און אזוי אויך די קרבנות ציבור וואס קומען מכפר צו זיין, ווי די שעירי ראשי חדשים און פון די מועדים - דאס אלעס ליגט אויפן נשיא. קומט אויס אז ווען מען גיט פארן נשיא בוימל, וויין, שאף און תבואה, איז דאס אלץ כדי דער נשיא זאל מקריב זיין די קרבנות פון כלל ישראל. און מען מיינט נישט אז ער איז זיי מקריב בפועל ממש, ווייל דער נשיא איז דאך נישט געווען קיין כהן, נאר אז די זאך זאל קומען כביכול פון אים, און מיט דעם איז דא דא א נתינה פון גאנץ כלל ישראל.
כֹּל הָעָם הָאָרֶץ יִהְיוּ אֶל הַתְּרוּמָה הַזֹּאת לַנָּשִׂיא בְּיִשְׂרָאֵל׃ (טז) - דאס גאנצע פאלק פון לאנד זאלן זיין פאר דער דאזיגער תרומה צום נשיא אין ישראל.
מיט דעם וועט ווערן גערעכנט כאילו דער גאנצער ציבור ברענגט דעם קרבן בשותפות, אז יעדער איינער האט געגעבן זיין חלק. און דער אויסדרוק "כל העם הארץ" איז אביסל פלאדיג, ווייל עס איז דא דא א ה"א הידיעה צוויי מאל. ברענגט דער מלבי"ם אז מיר געפינען א ענליכע זאך "הארון הברית". אבער ער לייגט צו א מעגליכקייט צו טייטשן אויף נאך אן אופן: אז דער חיוב זאל זיין סיי אויפן עם און סיי אויף דער ארץ, דאס הייסט אפילו די וואס זענען פטור פון שטייערן וועלן דאס באצאלן מצד דעם חיוב הארץ, ווייל יעדער וואס וואוינט אין לאנד איז מחויב.
ווער איז דער נשיא אויף וועמען עס ליגן די עולות
וְעַל הַנָּשִׂיא יִהְיֶה הָעוֹלוֹת וְהַמִּנְחָה וְהַנֵּסֶךְ בַּחַגִּים וּבֶחֳדָשִׁים וּבַשַּׁבָּתוֹת בְּכָל מוֹעֲדֵי בֵּית יִשְׂרָאֵל הוּא יַעֲשֶׂה אֶת הַחַטָּאת וְאֶת הַמִּנְחָה וְאֶת הָעוֹלָה וְאֶת הַשְּׁלָמִים לְכַפֵּר בְּעַד בֵּית יִשְׂרָאֵל׃ (יז) - און אויפן נשיא וועט ליגן די עולות, און די מנחה, און דער נסך, אין די ימים טובים, און אין די ראשי חדשים, און אין די שבתים, אין אלע מועדים פון בית ישראל; ער וועט מאכן די חטאת, און די מנחה, און די עולה, און די שלמים, מכפר צו זיין פאר בית ישראל.
רש"י ברענגט איין פשט, אז דער דאזיגער נשיא רעדט פונעם כהן גדול, וויבאלד עס רעדט זיך דא פון קרבנות. און פון דער אנדערער זייט זאגט ער: און איך האב געהערט בשם רבי מנחם אז מען רעדט פונעם מלך. און דאס איז אויך דער ביאור פונעם מלבי"ם מיט וועמען מיר גייען - אז מען רעדט פון דעם נשיא ישראל און נישט פון א כהן. אויף אים ליגן די עולות און די מנחות און די נסכים פון גאנצן יאר: די תמידים וואס מען ברענגט פאר אן עולה יעדן טאג וועלן קומען פון דער קופה פונעם נשיא. און פון וואו איז דא אין זיין קופה? אזוי ווי מיר האבן געזען אין די פריערדיגע פסוקים, יעדער פלעגט מנדב זיין און דאס געלט איז אריין אין דער קופה פונעם נשיא, און פון דארט איז ארויסגעגאנגען דאס געלט פאר גאנץ כלל ישראל.
און דאס זעלבע איז אין די ימים טובים, אין די ראשי חדשים און אין די שבתים, וואס דעמאלט ברענגט מען קרבנות מוספים, שעירי חטאת און כבשי עצרת, וואס דאס אלעס זענען שלמי ציבור. דאס אלעס וועט דער נשיא מאכן פון זיין טאש, און דער ציבור איז דערמיט יוצא, ווייל יעדער האט זיך דאך אין דעם באטייליגט.
און וואס איז דער חילוק צווישן "חגים" און "מועדים"? א חג איז שטענדיג א יום טוב אין וועלכן מען איז מקריב א קרבן חגיגה, שלמי חגיגה, און צוליב דעם ווערט ער אנגערופן חג. ראש השנה און יום הכיפורים ווערן אנגערופן מועדים. און כאטש מיר געפינען א לשון פון חג אויך ביי ראש השנה, "בכסה ליום חגנו", איז אבער בעיקר דער אויסדרוק "חג" אין דער תורה ביי פלעצער און צייטן ווען מען איז מקריב דעם קרבן חגיגה. ביי ראש השנה און יום הכיפורים איז נישט פאראן קיין שלמי חגיגה, און דעריבער הייסן זיי נישט חגים נאר מועדים.
די הקדמה פונעם מלבי"ם: די פליאות אין דער דאָזיקער פרשה
כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהוִה בָּרִאשׁוֹן בְּאֶחָד לַחֹדֶשׁ תִּקַּח פַּר בֶּן בָּקָר תָּמִים וְחִטֵּאתָ אֶת הַמִּקְדָּשׁ׃ (יח) - אַזוי האָט געזאָגט דער אייבערשטער גאָט: אינעם ערשטן חודש, אויפן ערשטן טאָג פונעם חודש, זאָלסטו נעמען אַ יונגן אָקס אַן אַ מום, און מטהר זיין דעם מקדש.
דאָ גיט אונדז דער מלבי"ם אַן הקדמה וואָס וועט העלפן פאַרשטיין אַלע קומענדיקע פסוקים. זאָגט דער מלבי"ם: אין דער דאָזיקער פרשה און אין דער וואָס קומט נאָך איר זענען פאַראַן פילע פליאות, וואָס דער שר מהרי"א - דאָס איז רבי יצחק אברבנאל, וועמען דער מלבי"ם ברענגט זייער אָפט און שטיצט זיך אויף זיין פירוש - האָט זיי אויסגעשמועסט באריכות. זיי אַלע זענען סותר, לייגן צו אָדער נעמען אַראָפּ פון די דינים פון די קרבנות וואָס שטייען אין תורת משה. ווען מיר פּרובירן צו לייענען און פאַרשטיין וואָס מען ברענגט אין שבתות און וואָס אין ימים טובים, און מען פאַרגליכט דאָס צו דעם וואָס שטייט אין דער תורה - שטימט עס בכלל נישט. און דאָס איז גאָר אַ גרויסער פלא, ווייל עס איז סותר דעם עיקר וואָס מיר האָבן אַז די תורה ענדערט זיך נישט, "זאת התורה לא תהא מוחלפת".
און אָט זענען די דוגמאות: עס ווערט געבראַכט אַז דער נשיא מאַכט ערב פסח אַ פר חטאת, בעת אין דער תורה געפינען מיר גאָרנישט אַזאַ קרבן פאַרן נשיא אין ערב פסח. אין פסוק כ"ג זעט מען אַז אין די זיבן טעג פון פסח זאָל ער מאַכן אַן עולה פון זיבן פרים און זיבן אילים, בעת די עולת הפסח אין דער תורה איז צוויי פרים, איין איל און זיבן כבשים. אין פסוק כ"ד זעט מען אַז די מנחה זאָל זיין אַן איפה פאַר אַ פר און אַן איפה פאַר אַן איל, בעת אין דער תורה שטייט דריי עשרונים פאַר אַ פר און צוויי עשרונים פאַר אַן איל. דאָ שטייט שמן אַ הין צו אַן איפה, און אין דער תורה שטייט אַ דריטל הין פאַר אַן איל און אַ האַלבער הין פאַר אַ פר, און נישט קיין גאַנצער הין, און דער נביא גיט דאָ אַ גלייכע מאָס פון אַן איפה און אַ הין פאַר אַלעמען. אין פסוק כ"ה שטייט אַז אינעם זיבעטן חודש, אויפן פופצנטן טאָג פונעם חודש, אין חג הסוכות, זאָל ער טאָן די זעלבע זאַך די זיבן טעג, בעת די קרבנות פונעם יום טוב אין דער תורה זענען גאָר אויף אַן אַנדער אופן - די פרים ווערן ווייניקער פון טאָג צו טאָג, צוויי אילים, פערצן כבשים. אין פרק מ"ו פסוק ד' שטייט אַז שבת מקריב מען בלויז זעקס כבשים. אין פסוק ו' שטייט אַז ראש חודש ברענגט מען אַ פר, זעקס כבשים און אַן איל, און אין דער תורה שטייט צוויי פרים און זיבן כבשים. אין פסוק י"ג שטייט אַז מען זאָל מקריב זיין אַ תמיד אַ כבש אינדערפרי, און אַ מנחה אַ זעקסטל איפה און שמן אַ דריטל הין, און ער דערמאָנט בכלל נישט דעם תמיד של בין הערביים, בעת אין דער תורה שטייט אַן עשירית האיפה סולת מיט שמן כתית אַ פערטל הין. און נאָך מער: פאַרוואָס דערמאָנט ער נישט די קרבנות פון חג השבועות, ראש השנה און יום הכיפורים? בקיצור, אַ געוואַלדיקער שינוי פון די קרבנות אין דער תורה, און עס קען דאָך נישט זיין אַז די תורה זאָל געביטן ווערן, אָדער אַז אין סיי וועלכער צייט זאָל דער תיקון זיין דורך אַנדערע קרבנות.
"אליהו עתיד לדורשה" - און דער תירוץ: קרבנות המילואים
שוין חז"ל האָבן באַרירט דעם דאָזיקן קושי, און די גמרא אין מסכת מנחות אויף דף מ"ה - אַ סימן לדבר, ווייל זי באַשעפטיקט זיך מיט פרק מ"ה אין יחזקאל - ברענגט: רבי יוחנן האָט געזאָגט, אליהו עתיד לדורשה. דאָס הייסט, די פרשה איז שווער צו פאַרשטיין, וועט אליהו הנביא קומען און דרש'ענען אויך דעם עניין. און רבי יוחנן גייט לויט זיין שיטה, אַז אַלע נביאים האָבן בלויז נבואה געזאָגט אויף ימות המשיח, אָבער אויף לעתיד לבוא איז "עין לא ראתה", און ממילא וועט זיין אַ שינוי פונעם טבע אין דער וועלט און עס וועלן זיך אויך ענדערן די קרבנות, און אליהו וועט קומען און דרש'ענען פאַרוואָס דוקא די קרבנות דאַרפן געבראַכט ווערן.
אָבער די גמרא ברענגט אַז זיינע חברים קריגן אויף אים - סיי אין דעם וואָס ער זאָגט אַז עס וועט זיין אַ שינוי אינעם טבע לעתיד לבוא, און סיי אין דעם וואָס ער זאָגט אַז עס וועט זיין אַ שינוי אין די קרבנות. און זיי ערקלערן אַז די קרבנות זענען די קרבנות פון די ימי המילואים. וואָס זענען ימי המילואים? דאָס זענען די טעג אין וועלכע מען באַנייט און חנוכת'ט דעם בית המקדש - דאָס וואָס משה רבינו האָט מקריב געווען אין זיין צייט, וואָס שלמה המלך האָט מקריב געווען, וואָס עזרא האָט מקריב געווען, און אַזוי אויך וואָס מען וועט מקריב זיין אינעם בית המקדש לעתיד לבוא. און זיי ווערן אָנגערופן ימי המילואים אָדער קרבנות המילואים צוליב דעם אויסדרוק "למלא את ידם", זיי צו מכשיר זיין צו דער עבודה.
קומט אויס אַז עס רעדט זיך דאָ בכלל נישט פון די געוויינלעכע קרבנות וואָס שטייען אין דער תורה - זיי וועלן זיך נישט ענדערן און וועלן בלייבן פּונקט אין דער זעלבער צורה. דאָס גאַנצע וואָס מען רעדט דאָ איז אַ הוספה פון באַזונדערע קרבנות. פּונקט אַזוי ווי מיר זעען ביי די צוועלף נשיאים, וואָס יעדער האָט מקריב געווען זיין קרבן אויף אַן אייגנאַרטיקן אופן - "קערת כסף אחת שלושים ומאה משקלה" - אַ באַזונדערער קרבן בלויז פאַר חנוכת המשכן, וואָס גייט נישט ווייטער אויף די קומענדיקע דורות. אַזוי אויך דאָ: אַלץ וואָס מיר וועלן זען ווייטער זענען באַזונדערע קרבנות ספּעציעל פאַר חנוכת הבית השלישי, די קרבנות המילואים, און זיי זענען נישט קיין תמידידיקע קרבנות נאָר בלויז אין דער צייט פונעם חנוכת הבית. און דאָס פאַרענטפערט אויך פאַרוואָס עס ווערן נישט דערמאָנט די קרבנות פון חג השבועות, ראש השנה און יום הכיפורים - ווייל די ימי המילואים וועלן בכלל נישט דערגרייכן צו די דאָזיקע טעג: די ימי המילואים וועלן זיין פון פסח ביז סוכות, און ראש השנה, יום הכיפורים און חג השבועות גייען נישט אַריין אין דעם חשבון, און דערפאַר דערמאָנט דער פסוק זיי נישט. און ממילא איז בכלל נישטאָ קיין סתירה צווישן דאָס וואָס שטייט אין דער תורה און דאָס וואָס שטייט דאָ.
פאַרוואָס פון פסח ביז סוכות
די דאָזיקע קרבנות זענען אַן הוראת שעה, און זיי וועלן זיין פון פסח ביז סוכות. ערקלערט דער מלבי"ם פאַרוואָס: ווייל אין חג המצות וועט זיין דער אָנהייב פון דער גאולה - בניסן נגאלו ובניסן עתידין להיגאל. און דער סוף פון דער גאולה וועט זיין אין חג הסוכות, און דעמאָלט וועט פאָרקומען מלחמת גוג ומגוג. דאָס הייסט, עס וועט שוין זיין אַ בית המקדש און עס וועלן שוין זיין קרבנות און די חנוכה, און ערשט דערנאָך וועט זיין מלחמת גוג ומגוג. און באמת די מחלוקת וואָס חז"ל ברענגען צי בניסן נגאלו אָדער בתשרי נגאלו - ביידע זאַכן זענען אמת: דער אָנהייב פונעם גאולה איז אין ניסן, און די ענדע איז אין תשרי אין חג הסוכות. און אַנטקעגן אַלע די דאָזיקע טעג, פון ניסן ביז תשרי, וועט זיין די משך הזמן פון חנוכת המקדש.
דער חשבון פון די הונדערט און ניינציק טעג
און דאָ זאָגט דער מלבי"ם אַ געוואַלדיקע זאַך, אַ וואונדערלעך גענויער חשבון, וואָס לכאורה דאַרף מען האָבן רוח הקודש דאָס צו קענען זאָגן. אין די טעג פון משה רבינו זענען די ימי המילואים געווען זיבן טעג. אין די טעג פון שלמה המלך זענען זיי געווען פערצן טעג, ווי עס שטייט "שבעה ושבעה" - האָט מען דאָך צוגעלייגט זיבן טעג מער ווי ביי דער חנוכת המשכן פון משה. אין די טעג פון עזרא האָט עס געדויערט איין און צוואַנציק טעג, ווי עס שטייט אינעם ספר עזרא - האָט מען דאָך צוגעלייגט נאָך זיבן טעג אויפן מקדש שלמה. זעען מיר אַלזאָ אַז יעדער פאָלגנדיקער בית המקדש לייגט צו זיבן ימי מילואים אויפן פריערדיקן. און לויט דעם וואָלט געפּאַסט אַז אינעם בית המקדש השלישי זאָל עס זיין אַכט און צוואַנציק טעג.
נאר ס'איז נישט גענוג מיט דעם, זאגט דער מלבי"ם. ווייל די ימי המילואים פון די פריערדיגע מקדשים - זיבן, פערצן, איין און צוואנציג - האבן נישט דערגרייכט זייער תכלית און האבן זיך נישט אויפגעהאלטן, וויבאלד די מקדשים זענען חרוב געווארן און דער משכן איז נגנז געווארן. און דערפאר פאסט צו מאכן ביי די קומענדיגע ימי המילואים אויך כנגד יענע ימי מילואים וואס האבן נישט משלים געווען זייער ציל. וועט מען טאקע מאכן זיבן טעג, און פערצן טעג, און איין און צוואנציג טעג כנגד די פריערדיגע. זיבן און נאך פערצן - איין און צוואנציג; און נאך איין און צוואנציג - צוויי און פערציג. און נאך אכט און צוואנציג פונעם בית השלישי אליין - סך הכל זיבעציג טעג פון ימי מילואים. אבער דער חשבון איז נאך אלץ נישט געענדיגט.
אין די טעג פון משה, נאכדעם וואס עס האבן זיך געענדיגט די זיבן ימי המילואים, האבן זיך אנגעהויבן די טעג פון חנוכת הנשיאים - "קרבנו קערת כסף אחת" - וואס האבן געדויערט צוועלף טעג ווי דער מנין פון די נשיאים. וואלט דעריבער געפאסט אז אין די טעג פון שלמה זאל מען מאכן צוויי מאל די ימי החנוכה, פיר און צוואנציג טעג; און אין די טעג פון עזרא דריי מאל, זעקס און דרייסיג טעג; און לעתיד לבוא פיר מאל, אכט און פערציג טעג. און אויב וועסטו פרעגן: אין די טעג פון שלמה און עזרא האט מען דאך בפועל נישט געמאכט קיין ימי חנוכה, פארוואס רעכנט מען זיי צו? זאגט דער מלבי"ם: דאס וואס מען האט נישט געמאכט איז געווען ווייל די צייט איז נישט געווען פאסיג, אבער דאך לעתיד לבוא וועט מען דאס יא מאכן.
לאמיר מאכן דעם חשבון: צוועלף כנגד די טעג פון משה, און נאך פיר און צוואנציג כנגד די טעג פון שלמה - זעקס און דרייסיג; און נאך זעקס און דרייסיג כנגד די טעג פון עזרא - צוויי און זיבעציג; און נאך אכט און פערציג פון לעתיד לבוא - סך הכל הונדערט און צוואנציג טעג. און אויב מיר לייגן צו צו זיי די זיבעציג טעג וואס מיר האבן פריער געציילט, די ימי המילואים - קומען מיר אן צום קץ הימין, "קץ" איז בגימטריא ק' צ', הונדערט און ניינציג טעג. און ווען דו הייבסט אן צו ציילן פון ערב פסח ביז שמיני עצרת, ווי עס שטייט מפורש דא אין די פסוקים אז דאס איז געווען די צייט פון חנוכת הבית השלישי - קומט מען אויס פונקטליך צו הונדערט און ניינציג טעג. און אזוי לאזט אים דער אויבערשטער וויסן די חנוכת הבית לעתיד און דעם סדר הכפרה אויפן מזבח.
זאגט דער מלבי"ם: מוחל זיין און מטהר זיין דעם מזבח וועט מען אנהייבן אין כ"ג אדר, און דאס וועט געדויערן אכט טעג ביז ראש חודש ניסן, אזוי ווי עס איז געווען ביי די מילואים פון משה. און יעצט לאזט ער אים וויסן וואס מען וועט טאן פון ראש חודש אן, ווען דער מזבח איז שוין מכופר ונרצה און ראוי צו עבודה, און דעמאלט הייבט מען אן מטהר צו זיין דעם בית - דאס הייסט צוצוגרייטן און מקדש זיין דעם בית ער זאל זיין ראוי פאר קרבנות און עבודה - און דאס וועט געדויערן פון ראש חודש ניסן ביז י"ד ניסן, פערצן טעג. און דעמאלט הייבן זיך אן די ימי החנוכה, הונדערט און ניינציג טעג ביז שמיני עצרת. און דערפאר באפעלט ער יעצט יחזקאל'ן אז אין איין טאג אינעם חודש (ראש חודש) זאל ער נעמען א פר בן בקר מטהר צו זיין דעם מקדש: נאכדעם וואס מען האט מטהר געווען דעם מזבח, דארף מען מטהר זיין דעם מקדש.
סדר מתן הדם
וְלָקַח הַכֹּהֵן מִדַּם הַחַטָּאת וְנָתַן אֶל מְזוּזַת הַבַּיִת וְאֶל אַרְבַּע פִּנּוֹת הָעֲזָרָה לַמִּזְבֵּחַ וְעַל מְזוּזַת שַׁעַר הֶחָצֵר הַפְּנִימִית׃ (יט) - און דער כהן זאל נעמען פונעם בלוט פון דער חטאת, און געבן אויף דער מזוזה פונעם בית, און אויף די פיר ווינקלען פון דער עזרה פונעם מזבח, און אויף דער מזוזה פונעם טויער פונעם אינעווייניגסטן הויף.
ער נעמט פונעם בלוט פון דער חטאת און גיט אויף דער מזוזה פונעם בית - דאס הייסט דער אולם און דער היכל. "ואל ארבע פינות העזרה" - מען מיינט נישט די עזרה אליין, נאר ווי מיר האבן פריער געזען אז דער סובב פונעם מזבח אליין ווערט אנגערופן עזרה, עזרת המזבח. און דערפאר שטייט "ארבע פינות העזרה למזבח" - נישט די גרויסע עזרה, עזרת כהנים, נאר די עזרה פונעם מזבח, דאס איז דער סובב. "ועל מזוזת שער החצר" - דאס איז עזרת ישראל, אויף אירע דריי טויערן, ווייל עס זענען דאך געווען טויערן פון דריי זייטן, און אויף אלע פון זיי זאל ער מטהר זיין און געבן פונעם בלוט פון דער חטאת.
שוגה ופתי - כפרה אויף מזיד און אויף שגגה
וְכֵן תַּעֲשֶׂה בְּשִׁבְעָה בַחֹדֶשׁ מֵאִישׁ שֹׁגֶה וּמִפֶּתִי וְכִפַּרְתֶּם אֶת הַבָּיִת׃ (כ) - און אזוי זאלסטו טאן אין זיבעטן טאג אינעם חודש, וועגן דעם מענטש וואס האט געזינדיגט בשגגה און פונעם פתי, און איר זאלט מכפר זיין אויפן בית.
אזוי זאלסטו טאן אינעם זיבעטן טאג אינעם חודש - זאלסט נאכאמאל מקריב זיין א פר חטאת און מטהר זיין דערפון אזוי ווי דו האסט געטאן אין ערשטן טאג אינעם חודש. און דער צוועק: "מאיש שוגה ומפתי". זאגט דער מלבי"ם אז דאס גייט צוריק אויף "וחטאת את המקדש". דער חיטוי אין ערשטן טאג פונעם חודש קומט מכפר צו זיין אויף די מזידים, אויף מענטשן וואס האבן געטאן עבירות במזיד; און דער חיטוי אינעם זיבעטן טאג אינעם חודש רייניגט דעם מקדש פון דער שגגה, פון עבירות וואס זענען באגאנגען געווארן בשגגה. און וואס איז א "משגה"? דאס וואס א מענטש האט געזינדיגט צוליב א שגיאת העיון - ער האט מעיין געווען און געמאכט א טעות אין זיין עיון, ווי למשל אז ער האט געגרייזט אין אן הוראה. און וואס איז א "פתי"? דער פתי איז א שוגג צוליב א חסרון פון ידיעה, וואס ער ווייסט פשוט נישט. בעת דער שוגה ווייסט יא, נאר ער האט א שגיאת עיון - ער האט פארשטאנען א געוויסע זאך, נישט מעיין געווען ביזן סוף, און דאס וואס ער האט פארשטאנען איז נישט ריכטיג. די צוויי פרים זענען מכפר אויפן בית, ווייל די פרים און שעירים וואס מען האט מקריב געווען פון כ"ג אדר ביז ראש חודש ניסן זענען געווען מכפר צו זיין אויפן מזבח, בעת די פון ראש חודש ניסן קומען מכפר צו זיין אויפן בית.
דער פסח בלייבט כהלכתו
בָּרִאשׁוֹן בְּאַרְבָּעָה עָשָׂר יוֹם לַחֹדֶשׁ יִהְיֶה לָכֶם הַפָּסַח חָג שְׁבֻעוֹת יָמִים מַצּוֹת יֵאָכֵל׃ (כא) - אינעם ערשטן חודש, אויפן פערצנטן טאג פונעם חודש, זאל זיין ביי אייך דער פסח, א חג פון זיבן טעג, זאל מען עסן מצות.
איצט באשרייבט ער אים דעם סדר פונעם מילואים און חנוכת הבית וואס הייבט זיך אן פון ערב פסח. "בראשון" - דער ערשטער טאג פון חנוכת המזבח הייבט זיך אן אינעם פערצנטן טאג פונעם חודש, און דעמאלט וועט זיין פסח. דער מלבי"ם ערקלערט אז דער כתוב קומט אונז לערנען, מען זאל נישט מיינען אז די קרבנות וואס מען וועט גלייך זען קומען אנשטאט דעם קרבן פסח. ניין און ניין: ווי מיר האבן געזאגט, זענען די דאזיגע קרבנות באזונדערע ספעציעל פאר חנוכת המקדש, און אלע געווענליכע קרבנות וועלן געבראכט ווערן פונקט ווי עס שטייט אין דער תורה, ווייל די תורה וועט קיינמאל נישט געטוישט ווערן. און דערפאר זאגט ער "בארבעה עשר יום לחדש יהיה לכם הפסח" - זאלסט זיך נישט טועה זיין, דער קרבן פסח בלייבט אזוי ווי ער איז, און ער וועט געשאכטן ווערן כהלכתו אין י"ד ניסן.
"חג שבועות ימים" - אזוי ווי חג שבעת ימים (א יום טוב פון זיבן טעג). און רש"י טייטשט "חג שבועות ימים", צוליב דעם וואס פונעם צווייטן טאג פסח הייבט מען אן ציילן די זיבן וואכן פונעם עומר. און אזוי אויך "מצות יאכל" - אין חג המצות וועט מען ברענגען די קרבנות אזוי ווי עס שטייט אין דער תורה, און מען וועט עסן מצות כדין דעם גאנצן פסח. מאך זיך נישט קיין טעות צו טראכטן אז עפעס וועט זיך ענדערן - די תורה וועט זיך נישט ענדערן.
דער פר החטאת פונעם נשיא אין ערב פסח
וְעָשָׂה הַנָּשִׂיא בַּיּוֹם הַהוּא בַּעֲדוֹ וּבְעַד כָּל עַם הָאָרֶץ פַּר חַטָּאת׃ (כב) - און דער נשיא זאל מאכן אין יענעם טאג פאר זיך און פארן גאנצן עם הארץ א פר חטאת.
חוץ פון די קרבנות פונעם טאג וואס זענען א חוב לויט תורת משה און על פי הלכה, וועט דער נשיא מאכן קרבנות וואס זענען א הוראת שעה, כדי מחנך צו זיין דעם מקדש. און ערב פסח וועט ער ברענגען פאר דער חנוכה א פר חטאת, און דאס איז נישט מוחל צו זיין אויפן מזבח און אויפן מקדש - ווייל ער האט שוין מכפר געווען אויף זיי פון ראש חודש אדר - נאר דאס איז בלויז מכפר צו זיין פאר זיך און פארן גאנצן עם הארץ, מכשיר צו זיין אים און דאס גאנצע פאלק און מכפר צו זיין אויף זיי.
די קרבנות פון די זיבן טעג פונעם יום טוב
וְשִׁבְעַת יְמֵי הֶחָג יַעֲשֶׂה עוֹלָה לַיהוָה שִׁבְעַת פָּרִים וְשִׁבְעַת אֵילִים תְּמִימִם לַיּוֹם שִׁבְעַת הַיָּמִים וְחַטָּאת שְׂעִיר עִזִּים לַיּוֹם׃ (כג) - און אין די זיבן טעג פונעם יום טוב זאל ער מאכן אן עולה צום ה', זיבן אקסן און זיבן פולקאמע ווידערס א טאג די אלע זיבן טעג, און פאר א חטאת א ציגנבאק א טאג.
אין די זיבן טעג פונעם יום טוב, חוץ פון די קרבנות פונעם יום טוב וואס שטייען אין דער תורה, וועט ער מאכן אן עולה צום ה' זיבן פרים א טאג. און מיינט נישט אז סך הכל וועלן זיין זיבן פרים, איין פר פאר יעדן טאג - דערפאר שטייט "שבעת הימים", דאס הייסט אין יעדן איינציגן טאג זיבן פרים. און אזוי אויך די חטאת. און דאס אלעס איז, ווי געזאגט, מחנך צו זיין דעם מקדש.
וּמִנְחָה אֵיפָה לַפָּר וְאֵיפָה לָאַיִל יַעֲשֶׂה וְשֶׁמֶן הִין לָאֵיפָה׃ (כד) - און א מנחה פון אן איפה צום אקס און אן איפה צום ווידער זאל ער מאכן, און ביל א הין פאר יעדער איפה.
אויך די מנחה וואס ער וועט ברענגען פאר חנוכת המקדש וועט זיין אנדערש ווי די שטענדיגע מנחה אין דער תורה: אן איפה סיי פאר א פר און סיי פאר אן איל. און אזוי אויך די מאס פונעם אויל ענדערט זיך - א הין פאר אן איפה. דאס אלעס איז א הוראת שעה מחנך צו זיין דעם מקדש, און דאס איז אחוץ די נסכים וואס מען פלעגט מקריב זיין כהלכתן, די נסכים פונעם טאג לויט דער חובת היום.
דער סיום פון דער חנוכה אין סוכות
בַּשְּׁבִיעִי בַּחֲמִשָּׁה עָשָׂר יוֹם לַחֹדֶשׁ בֶּחָג יַעֲשֶׂה כָאֵלֶּה שִׁבְעַת יָמִים כַּחַטָּאת כָּעֹלָה וְכַמִּנְחָה וְכַשָּׁמֶן׃ (כה) - אינעם זיבעטן חודש, אויפן פופצנטן טאג פונעם חודש, אינעם יום טוב, זאל ער מאכן אזוי ווי די אלע זיבן טעג, אזוי ווי די חטאת, אזוי ווי די עולה, און אזוי ווי די מנחה און אזוי ווי דאס אויל.
דער חינוך וועט אָנהאַלטן ביז חג הסוכות: אינעם זיבעטן חודש, אום פופצנטן טאָג פונעם חודש, אויף חג הסוכות, יעשה כאלה שבעת הימים. דורכאויס אַלע זיבן ימי הסוכות און ביז שמיני עצרת וועלן זיך ציען די ימי החינוך, וואָס דאָס איז פּינקטלעך הונדערט און ניינציק טעג. און ער וועט מאַכן כחטאת וכעולה ווי ער האָט געטאָן אויף פּסח, און אַזוי אויך די מנחה און דאָס בוימל פּינקטלעך ווי ער האָט מקריב געווען אויף פּסח - שבעת פרים ושבעת אילים תמימים וכולי. ווייל אויף פּסח הייבט ער אָן און אויף סוכות ענדיקט ער, דערפֿאַר זענען די קרבנות אין זיי גלייך. און אויך דעמאָלט, ווי דערמאָנט, וועט זיין די ישועה פֿון מלחמת גוג ומגוג, ווי עס שטייט אין זכריה אין קאַפּיטל י"ד.
לסיכום:
אין דעם חלק האָבן מיר געלערנט וועגן די תרומות פונעם פֿאָלק צום נשיא - איינס פֿון זעכציק פֿון די ווייץ און גערשטן, איינס פֿון הונדערט פֿונעם בוימל, און איינס פֿון צוויי הונדערט פֿון די שאָף און פֿון די אַנדערע משקים, און פֿון דאַנען האָבן חז"ל געלערנט אַז ערלה איז בטלה במאתיים. אַלע די תרומות זענען געווען באַשטימט דערפֿאַר, כּדי דער נשיא זאָל מקריב זיין פֿון זיי די קרבנות ציבור, און עס זאָל פֿאַררעכנט ווערן כאילו גאַנץ כּלל ישראל איז שותף אין זיי. דערנאָך האָבן מיר עוסק געווען אין די גרויסע פֿראַגעס און וואונדער ביי די קרבנות וואָס ווערן דאָ באַשריבן, וואָס שטימען נישט מיט וואָס עס שטייט אין דער תורה, און אינעם תירוץ וואָס די גמרא ברענגט אין מנחות מ"ה: דאָס זענען נישט קיין קרבנות לדורות נאָר קרבנות המילואים, אַ הוראת שעה אויף חנוכת הבית השלישי, בעת וואָס די קרבנות התורה בלייבן ווי זיי זענען - "זאת התורה לא תהא מוחלפת". און מיר האָבן געזען דעם נפלא'דיקן חשבון פונעם מלבי"ם, וואָס רעכנט צונויף די ימי המילואים און די טעג פֿון חנוכת הנשיאים פֿון אַלע מקדשים צו פּינקטלעך הונדערט און ניינציק טעג, קץ הימין, פֿון ערב פסח ביז שמיני עצרת - פֿון אָנהייב פֿון דער גאולה אין ניסן ביז איר פֿאַרענדיקונג אין תשרי.