קאפיטל לו - די נחמה פון די הרי ישראל - חלק ב

אין די פריערדיגע פסוקים ווערט געזאגט "וְהִרְבֵּיתִי עֲלֵיכֶם אָדָם", און דערנאך "וְהוֹלַכְתִּי עֲלֵיכֶם אָדָם" - און מיט דעם האט דער נביא מרמז געווען אז די גאולה פון כורש וועט נישט זיין קיין אייביגע גאולה, נאר כלל ישראל וועט קומען צום בית שני און דערנאך נאכאמאל גיין אין גלות. פון דא און ווייטער קומט דער נביא מסביר זיין פארוואס עס וועט אזוי זיין: פארוואס טוט דער הקב"ה אונז נישט גואל זיין גלייך מיט אן אייביגער גאולה, נאר ער לייזט אויס און דערנאך צעשפרייט ער אונז ווידער. דאס איז דער ענין פון דעם טייל וואס שטייט פאר אונז.

(16) וַיְהִי דְבַר־יְהֹוָה אֵלַי לֵאמֹר׃ - און עס איז געווען דאס ווארט פון ה' צו מיר, אזוי צו זאגן:

(17) בֶּן־אָדָם בֵּית יִשְׂרָאֵל יֹשְׁבִים עַל־אַדְמָתָם וַיְטַמְּאוּ אוֹתָהּ בְּדַרְכָּם וּבַעֲלִילוֹתָם כְּטֻמְאַת הַנִּדָּה הָיְתָה דַרְכָּם לְפָנָי׃ - מענטשנזון, דאס הויז פון ישראל וואס האבן געוואוינט אויף זייער ערד, און האבן זי מטמא געווען מיט זייער וועג און מיט זייערע שלעכטע מעשים; ווי די טומאה פון א נדה איז געווען זייער וועג פאר מיר.

"בֵּית יִשְׂרָאֵל יֹשְׁבִים עַל־אַדְמָתָם" - די כוונה איז אויף די ימי בית שני. זיי האבן געטאן פארדארבענע מעשים און מטמא געווען דאס לאנד, און דאך זאגט דער הקב"ה: איך האב זיי נישט פארטריבן אינגאנצן פון מיין פנים, ווייל א גירוש באדייט אויף אייביג; נאר מיין דערווייטערונג פון זיי איז געווען "כְּטֻמְאַת הַנִּדָּה" - פונקט ווי ביי א נדה וואס איר מאן דערווייטערט זיך פון איר, אבער ער ווארט אויף איר זי זאל נטהר ווערן און קערט זיך צוריק צו איר. אזוי האט דער הקב"ה געווארט אז זיי זאלן תשובה טאן צו אים, בבחינת "שובו אלי ואשובה אליכם".

"בְּדַרְכָּם וּבַעֲלִילוֹתָם" - א כלל וואס דער מלבי"ם חזר'ט איבער אין עטליכע פלעצער: "דרך" מיינט די תכונת הנפש, און "עלילות" מיינט די מעשים בפועל. גאווה איז א תכונה פון דער נפש, כעס איז א תכונה פון דער נפש; אבער ווען א מענטש איז אין כעס און צום סוף שלאגט ער אויך - איז דער כעס "דרכם", און דאס שלאגן איז "עלילותם", ווייל עלילות זענען תמיד די מעשים וואס וואקסן ארויס פון די תכונות. דא באשולדיגט ער זיי אין ביידע: סיי אין זייערע פארדארבענע תכונות הנפש, און סיי אין די שלעכטע מעשים וואס זענען ארויסגעקומען פון זיי.

(18) וָאֶשְׁפֹּךְ חֲמָתִי עֲלֵיהֶם עַל־הַדָּם אֲשֶׁר־שָׁפְכוּ עַל־הָאָרֶץ וּבְגִלּוּלֵיהֶם טִמְּאוּהָ׃ - און איך האב אויסגעגאסן מיין חמה אויף זיי, צוליב דעם בלוט וואס זיי האבן פארגאסן אויפן לאנד, און מיט זייערע עבודה זרות האבן זיי עס מטמא געווען.

דער מלבי"ם מאכט תמיד א חילוק צווישן "חמה" און "אף": חמה איז דער אינעווייניגסטער כעס וואס ברענט אינעם מענטש, און אף איז דער כעס וואס דערקענט זיך אויף אינדרויסן - "אש קדחה באפי". דער גרעסערער קושי איז דוקא ביי דער אינעווייניגסטער חמה וואס מען קען נישט ארויסלאזן. אזוי האט דער מלבי"ם מסביר געווען ביי אחשורוש "וחמתו בערה בו": אחשורוש האט נישט געקענט ארויסווייזן זיין כעס אויף אינדרויסן, ווייל דאס ארויסווייזן דעם כעס וואלט פארראטן אז ער איז באטראפן געווארן פון וואס עס איז געטאן געווארן, דעריבער איז די חמה געבליבן ברענען אינעווייניג.

"עַל־הַדָּם אֲשֶׁר־שָׁפְכוּ" - דאס איז שפיכות דמים; "וּבְגִלּוּלֵיהֶם טִמְּאוּהָ" - גילוי עריות אדער עבודה זרה. אויף די ביידע ווערט געזאגט אז דאס לאנד ברעכט אויס אירע איינוואוינער: "כי הדם הוא יחניף את הארץ", און ביי פרשת עריות שטייט "ולא תקיא הארץ אתכם בטמאכם אותה".

(19) וָאָפִיץ אֹתָם בַּגּוֹיִם וַיִּזָּרוּ בָּאֲרָצוֹת כְּדַרְכָּם וְכַעֲלִילוֹתָם שְׁפַטְתִּים׃ - און איך האב זיי צעשפרייט צווישן די פעלקער און זיי זענען צעווארפן געווארן אין די לענדער, לויט זייער וועג און לויט זייערע מעשים האב איך זיי געמשפט.

גיט אכט אויפן דיוק הלשון: "וָאָפִיץ" גייט ארויף אויפן הקדוש ברוך הוא, אבער "וַיִּזָּרוּ" שטייט נישט "ואזרה אותם". אין אנהייב האט דער הקדוש ברוך הוא זיי צעשפרייט צווישן די גוים, און פון צווישן די גוים האבן זיי אליין זיך צעווארפן און צעשפרייט אין ווייטע לענדער. און ווי מיר האבן שוין געזען עטליכע מאל ביים אויסדרוק "ואפיץ ואזרה", איז די זרייה שווערער פון הפצה, ווייל דאס איז א פיל גרעסערע צעווארפנקייט.

און דאך - "כְּדַרְכָּם וְכַעֲלִילוֹתָם שְׁפַטְתִּים": דאס איז נישט געווען קיין עונש פון כליה און נישט פון הסתר פנים, ווי כאילו דער הקדוש ברוך הוא וואלט זיי הפקר געלאזט און קוקט נישט אויף דעם וואס עס פאסירט מיט זיי. אדרבה, דער עונש איז געווען אן עונש מיט השגחה. און עס איז דאך פאראן א גרויסער חילוק צווישן אן עונש בהשגחה און אן עונש שלא בהשגחה: ביי אן עונש שלא בהשגחה איז פאראן א מעלה, אז דער הקדוש ברוך הוא ווארפט אונז כביכול איבער צום מזל, און אויב לויט די נאטירליכע אומשטענדן דארף נישט זיין שלעכט - וועט נישט זיין שלעכט; אלעס ווענדט זיך אין דער הנהגת הטבע. אבער ביי אן עונש בהשגחה איז פאראן א חסרון און א מעלה: דער חסרון - דאס שלעכטס קומט אן במוכרח, ווייל דער הקדוש ברוך הוא גיט אכט ברענגען די צרה; די גרויסע מעלה - עס איז פאראן איינער וואס מעסט שטענדיג אפ די מאס, עס זאל נישט זיין צו שווער און עס זאל נישט פירן צו א כליה. דער הקדוש ברוך הוא האט אונז נישט אוועקגעווארפן פון זיך צו די פגעים פון נאטור, נאר ער גיט דעם עונש פונקטליך וויפיל עס פעלט אויס. און דאס איז דער טייטש פון "ואף גם זאת בהיותם בארץ אויביהם לא מאסתים ולא געלתים לכלותם להפר בריתי איתם כי אני ה' אלוהיהם".

און וואו זעט מען דאס דא? אין די ווערטער "כְּדַרְכָּם וְכַעֲלִילוֹתָם שְׁפַטְתִּים". קודם כל, דאס איז א לשון פון משפט, און א משפט איז שטענדיג אפגעמאסטן און פונקטליך. צווייטנס, דאס איז מידה כנגד מידה: "כדרכם" קעגן דער שלעכטקייט פונעם הארץ און זיינע מחשבות, "וכעלילותם" קעגן די מעשים וואס זיי האבן געטאן בפועל. פון דעם פארשטייט מען אז דער עונש איז נישט געווען מער ווי דער מאס נאר מיט פונקטליכע מאסן, און דאס איז א סימן אז די השגחה איז נישט אוועק פון זיי.

(20) וַיָּבוֹא אֶל־הַגּוֹיִם אֲשֶׁר־בָּאוּ שָׁם וַיְחַלְּלוּ אֶת־שֵׁם קׇדְשִׁי בֶּאֱמֹר לָהֶם עַם־יְהֹוָה אֵלֶּה וּמֵאַרְצוֹ יָצָאוּ׃ - און ער איז געקומען צו די פעלקער וואו זיי זענען אהינגעקומען, און זיי האבן פארשוועכט מיין הייליגן נאמען ווען מען האט אויף זיי געזאגט: דאס איז דאס פאלק פון גאט, און פון זיין לאנד זענען זיי ארויסגעגאנגען.

לכאורה וואלט געדארפט שטיין "ויבואו אל הגויים אשר באו שם", ווייל ביים סוף פסוק שטייט דאך בלשון רבים. ברענגט רש"י א פשוט'ן פשט: פריער איז געשטאנען "בית ישראל", וואס דאס איז לשון יחיד - נישט "ישראלים" נאר "בית ישראל", און דערפאר גייט עס ווייטער מיטן זעלבן אויסדרוק "ויבוא".

און רש"י ברענגט אויך א מדרש אגדה: "ויבוא" - דער הקדוש ברוך הוא איז געקומען צו די פעלקער וואו זיינע קינדער זענען אהינגעקומען. דער הקדוש ברוך הוא איז מיטגעגאנגען מיט זיי אין גלות, בבחינת "עמו אנוכי בצרה", און האט צוגעבויגן זיין אויער צו הערן וואס די שוֹבים זאגן. און וואס זאגן זיי? "עַם־יְהֹוָה אֵלֶּה וּמֵאַרְצוֹ יָצָאוּ" - דאס איז דאך עם ה' און ער האט נישט געהאט די כח זיי צו ראטעווען. פון דעם איז געווארן א שרעקליכער חילול השם: אויב עם ה' גייט אין גלות, איז א משמעות חלילה אז זייער גאט איז שוואך.

אויך דער מלבי"ם טייטשט אז "ויבוא" גייט ארויף אויפן הקדוש ברוך הוא, און ער ברענגט א ראיה דערצו פונעם המשך הפסוק: "וַיְחַלְּלוּ אֶת־שֵׁם קׇדְשִׁי" - שם קדשי איז דער וואס איז געקומען צו די גוים. און פארוואס איז ער געקומען? אזוי ווי ער האט פריער מבאר געווען: "כדרכם וכעלילותם" - דער עונש איז מיט א פולער השגחה, און דער הקדוש ברוך הוא איז געקומען זיכער מאכן אז דער עונש זאל נישט אריבערגיין די מאס, נאר עס זאל זיין מידה כנגד מידה פונקטליך לויט וויפיל עס קומט זיי, און כדי זיי זאלן שפירן און פארשטיין אז דער עונש קומט בהשגחה פרטית. און ווען א מענטש פארשטייט אז דער עונש איז השגחי, איז אים פיל גרינגער תשובה צו טון. ווען כלל ישראל האט זיבעציג יאר נישט געהיט קיין שמיטות, און דעמאלט "תרצה הארץ את שבתותיה" און קעגן דעם זענען זיי פארטריבן געווארן אויף זיבעציג יאר - פארשטייט מען גלייך דעם שייכות, מען זעט אז מען באצאלט א פרייז פאר א געוויסן קלקול, און מען פארראכט די וועגן.

נאר פונקט פון דעם איז געווארן דער חילול השם ביי די גוים: זיי זעען אז הגם ישראל איז אין גלות, איז דער אויבערשטער מיט זיי און די השגחה באגלייט זיי און ער האט זיי נישט פארלאזט. דעריבער פרעגן זיי: "עם ה' אלה" - זיין השגחה איז נאך אלץ צוגעקלעבט צו זיי, און אויב אזוי, "ומארצו יצאו" - פארוואס זענען זיי אין גלות? פארוואס ברענגט ער זיי נישט צוריק צו זיין לאנד, וואס דאס איז דאך דער מקום ההשגחה, "ארץ אשר עיני ה' אלוהיך בה מראשית שנה ועד אחרית שנה"? און זייער געצוואונגענער אויספיר איז: מבלתי יכולת ה', כביכול חלילה ער איז באגרענעצט און איז געצוואונגען מיטצוגיין מיט זיי אין גלות און משגיח זיין אויף זיי דארט, און ער קען זיי נישט צוריקקערן צו זייער לאנד. און פון דעם איז ארויסגעקומען דער גרויסער חילול השם.

(21) וָאֶחְמֹל עַל־שֵׁם קׇדְשִׁי אֲשֶׁר חִלְּלֻהוּ בֵּית יִשְׂרָאֵל בַּגּוֹיִם אֲשֶׁר־בָּאוּ שָׁמָּה׃ - און איך האב רחמנות געהאט אויף מיין הייליגן נאמען, וואס בית ישראל האט פארשוועכט צווישן די פעלקער וואו זיי זענען אהינגעקומען.

ביז אַהער האָט מען גערעדט וועגן דעם חילול וואָס די גויים האָבן געמאַכט מיט זייערע שאַרפע רייד. איצט זאָגט דער הקב"ה: איך האָב רחמנות געהאַט אויף מיין הייליקן נאָמען וואָס בית ישראל האָט מחלל געווען - נישט די גויים, נאָר כלל ישראל אַליין. ווי אַזוי? מיט זייערע שלעכטע מעשים דאָרט צווישן די פעלקער. און דעמאָלט איז דער הקב"ה געווען געצוואונגען זיי צו שטראָפן מיט רדיפות, מיט רציחות, מיט פאָגראָמען און מיט אַלץ וואָס איז אַריבער אויף אונדז, און דאַן ווערט שטאַרקער ביי די גויים די הכרה אַז ער קען זיי כביכול נישט אויסלייזן און ראַטעווען - אָט זענען זיי דאָ פאַרפאָלגט. און זיי פאַרשטייען נישט אַז דווקא דאָס באַווייזט די השגחה, אַז דער הקב"ה געפינט זיך און טוט אויף אין דער מציאות, און אַז ישראל באַצאָלט אַ פּרייז פאַר זייערע מעשים אויך אין גלות. און אַזוי ווערט יעדעס מאָל פונדאָסניי פאַרשוועכט זיין הייליקער נאָמען דורך זיין הנהגה מיטן פאָלק.

(22) לָכֵן אֱמֹר לְבֵית־יִשְׂרָאֵל כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה לֹא לְמַעַנְכֶם אֲנִי עֹשֶׂה בֵּית יִשְׂרָאֵל כִּי אִם־לְשֵׁם־קׇדְשִׁי אֲשֶׁר חִלַּלְתֶּם בַּגּוֹיִם אֲשֶׁר־בָּאתֶם שָׁם׃ - דעריבער זאָג צו בית ישראל, אַזוי האָט געזאָגט דער ג-ט דער האַר: נישט צוליב אייך טו איך עס, בית ישראל, נאָר צוליב מיין הייליקן נאָמען וואָס איר האָט פאַרשוועכט צווישן די גויים וואו איר זענט אַהין געקומען.

די קומענדיקע ישועה וועט נישט זיין "למענכם". ווייל ווען זי וואָלט געווען צוליב אייך, וואָלט עס געווען אָפּהענגיק אין זכותים און חובות - צי איר זענט ראוי, צי איר זענט ערלעך, צי ס'איז כדאי צו טאָן. און וואָס וואָלט דעמאָלט געשען אויב ישראל וועט ווידער זינדיקן? וואָלט דער הקב"ה געמוזט זיי נאכאַמאָל פאַרטריבן אין גלות. דעריבער זאָגט דער הקב"ה: דאָס איז נישט פאַר אייַערטוועגן און נישט אָפּהענגיק אין אַ זכות אָדער אַ חוב, נאָר איך טו עס צוליב מיין נאָמען און מיין כבוד וואָס איז מחולל געוואָרן צווישן די גויים. און וויבאַלד ס'איז אַזוי, וועל איך זיכער זען צו דעם אַז איר זאָלט מער נישט גיין אין גלות און מיין נאָמען זאָל נישט ווידער פאַרשוועכט ווערן ביי די פעלקער. און ווי אַזוי דאָס וועט זיין - וועט ערקלערט ווערן אין די קומענדיקע פּסוקים.

(23) וְקִדַּשְׁתִּי אֶת־שְׁמִי הַגָּדוֹל הַמְחֻלָּל בַּגּוֹיִם אֲשֶׁר חִלַּלְתֶּם בְּתוֹכָם וְיָדְעוּ הַגּוֹיִם כִּי־אֲנִי יְהֹוָה נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה בְּהִקָּדְשִׁי בָכֶם לְעֵינֵיהֶם׃ - און איך וועל הייליקן מיין גרויסן נאָמען וואָס איז פאַרשוועכט צווישן די גויים, וואָס איר האָט פאַרשוועכט צווישן זיי, און די גויים וועלן וויסן אַז איך בין ה', זאָגט דער ג-ט דער האַר, ווען איך וועל געהייליקט ווערן דורך אייך פאַר זייערע אויגן.

די צוויי חילולים ווערן דאָ דערמאָנט: "הַמְחֻלָּל בַּגּוֹיִם" - וואָס די גויים האָבן מחלל געווען מיטן זאָגן "עם ה' אלה ומארצו יצאו"; "אֲשֶׁר חִלַּלְתֶּם בְּתוֹכָם" - וואָס מיר האָבן מחלל געווען מיט אונדזערע שלעכטע מעשים דאָרט, ווי עס שטייט אין פסוק כ"א. און קעגן ביידע וועט קומען דער תיקון. "בְּהִקָּדְשִׁי בָכֶם לְעֵינֵיהֶם" - דער הקב"ה וועט הייליקן זיין נאָמען דורך כלל ישראל, מיט דעם וואָס ער וועט אונדז ברענגען צו תשובה, ווי עס שטייט "ביד חזקה אמלוך עליכם", "והבאתי אתכם אל מדבר העמים", "וברותי מכם המורדים בי" - ער וועט הערשן איבער אונדז מיט אַ שטאַרקער האַנט און אונדז צווינגען צו תשובה טאָן, און זיין הייליקער נאָמען וועט געהייליקט ווערן דורך אונדז.

(24) וְלָקַחְתִּי אֶתְכֶם מִן־הַגּוֹיִם וְקִבַּצְתִּי אֶתְכֶם מִכׇּל־הָאֲרָצוֹת וְהֵבֵאתִי אֶתְכֶם אֶל־אַדְמַתְכֶם׃ - און איך וועל אייך נעמען פון די גויים, און אייך צונויפנעמען פון אַלע לענדער, און אייך ברענגען צו אייַער ערד.

דאָס איז קעגן דעם צווייטן חילול: אפילו אויב מיר וועלן זיין בעלי מעשים טובים, איז דער עצם פאַקט וואָס מיר זענען אין גלות אַ חילול השם, ווייל די גויים זאָגן "עם ה' אלה ומארצו יצאו". קעגן דעם שטייט - "וְלָקַחְתִּי אֶתְכֶם מִן־הַגּוֹיִם", איך וועל אייך אַרויסנעמען פון די פעלקער וואו איר זענט אונטערטעניק אונטער זיי; "וְקִבַּצְתִּי אֶתְכֶם מִכׇּל־הָאֲרָצוֹת" - פון די ערטער וואו איר זענט צעשפּרייט געוואָרן צווישן די גויים, און "קיבוץ" ווערט תמיד געזאָגט אויף עפּעס וואָס איז צעשפּרייט, "אקבץ נדחות"; "וְהֵבֵאתִי אֶתְכֶם אֶל־אַדְמַתְכֶם" - און ס'וועט שוין מער נישט געזאָגט ווערן "ומארצו יצאו", נאָר ס'וועט זיין קלאָר פאַר יעדן אַז ישראל איז צוגעבונדן צום הקב"ה און זיי זענען נישט אין גלות.

(25) וְזָרַקְתִּי עֲלֵיכֶם מַיִם טְהוֹרִים וּטְהַרְתֶּם מִכֹּל טֻמְאוֹתֵיכֶם וּמִכׇּל־גִּלּוּלֵיכֶם אֲטַהֵר אֶתְכֶם׃ - און איך וועל שפּריצן אויף אייך ריינע וואַסער און איר וועט גערייניקט ווערן, פון אַלע אייַערע טומאות און פון אַלע אייַערע געצנדינערייען וועל איך אייך רייניקן.

כדי צו פאַרריכטן די פאַרגאַנגענע זינד און כדי מען זאָל מער נישט זינדיקן אויף ווייטער, טוט דער הקב"ה צוויי פעולות. אויפן עבר - "וזרקתי עליכם מים טהורים וטהרתם". און אָט איז אויבן געזאָגט געוואָרן "כטומאת הנידה היתה דרכם", און טומאת נידה דאַרף אַ טבילה אין מקווה; בעת וואָס אַ טמא מת איז גענוג מיט הזיה, נאָר די מי ההזיה זענען נישט קיין ריינע וואַסער. דער מלבי"ם ערקלערט: מי הנידה, מלשון "וידו אבן בי", דאָס זענען די וואַסער וואָס מען וואַרפט און שפּריצט - די מי אפר פרה אדומה - און זיי מאַכן טמא דעם מזה און דעם וואָס טראָגט זיי, "יכבס בגדיו", קומט אויס אַז זיי הייסן נישט מים טהורים נאָר מים טמאים. אויב אַזוי, וואָלט לכאורה דאָ נישט געהאָלפן קיין הזיה פון מים טהורים.

נאָר לעתיד לבוא וועלן דאָ זיין צוויי מעלות: ערשטנס, איר וועט גערייניקט ווערן מיט מים טהורים אויך אָן אַ טבילה, און עס וועט זיין גענוג בלויז מיט זריקה אָן אריינגיין אין מקווה; און צווייטנס, מען וועט נישט דאַרפן קיין מים טמאים פון מי נידה, נאָר אַ ביסל וואַסער, און דאָס וואַסער וועט זיין טהור.

און וואָס איז דער נמשל? ערקלערט דער מלבי"ם: ווען מען רעדט וועגן טהרה, מיינט מען טהרת הדעת, די ריינקייט פונעם שכל, די מחשבות און די מעשים; און ווען מען זאָגט "כמים לים מכסים", מיינט מען אַ ריבוי הדעת, ידיעת ה' און זיין עבודה. לעתיד לבוא וועט מען נטהר ווערן מיט אביסל ריינע וואַסער וואָס מען וועט שפּריצן אויף זיי - מיט אַ קליינער הארה און מיט די וואַסערן פון דעת און תשובה וועט מען נטהר ווערן. היינט, כדי צו תשובה טאָן, פאָדערט זיך אַן אָנשטרענגונג, יגיעה און פיל פּעולות; אָבער דעמאָלט, מיט אביסל מים טהורים וועט דער דעת גערייניקט ווערן און מען וועט זיך דערנענטערן צום אויבערשטן.

און נאָך מער: בזמן הזה העלפט די טהרה נאָר צו רייניקן דעם גוף - ווער עס טובל'ט זיך אין מקוה, ווערט זיין גוף נטהר אָבער זיין נפש ווערט נישט נטהר; און עס העלפט אויך נאָר אויף טומאה, נישט אויף מעשה גילולים און עבודה זרה. אָבער ביי דער טהרה פון לעתיד לבוא - "מִכֹּל טֻמְאוֹתֵיכֶם", סיי טומאת הגווייה סיי טומאת הנפש, "וּמִכׇּל־גִּלּוּלֵיכֶם" - אפילו פון דער עבודה זרה.

אַ וויכטיקע באַמערקונג אינעם נוסח: אין אַ סך דרוקן שטייט געדרוקט "לא מועילה טהרה אלא לטומאת הגויים ולא לטומאת הנפש", און דאָס איז אַ קלאָרער שיבוש. אינעם מקור איז געווען געשריבן בקיצור "הגוי'" מיט אַ שטריכל, און די כוונה איז "הגווייה" (דער קערפּער), און מען איז געקומען עפֿענען דעם קיצור און געלייענט "הגויים". און דער באַווייז איז פון דעם המשך פון זיינע ווערטער: "רצה לומר בין טומאת הגווייה בין טומאת הנפש". פֿון דאָ הייבן זיך אָן אַלע מכשולות - מענטשן וואָס קומען עפֿענען ראשי תיבות און קיצורים אָן אַן הבנה אינעם ענין גופא. מען האָט אַמאָל געזען אַ ספר, וואָס געפינט זיך נאָך אינדערהיים, וואו עס שטייט געשריבן וועגן אַ פּאָרפֿאָלק וואָס איז געגאַנגען צו אַ רב ער זאָל זיי בענטשן זיי זאָלן זוכה זיין צו "זרע שבת קודש". מען האָט זיך געבראָכן דעם קאָפּ - וואָס מיינט דער דאָזיקער אויסדרוק? ביז מען האָט פֿאַרשטאַנען אַז ער האָט געזען די ראשי תיבות "זש"ק" [זרע של קיימא] און עס אָפּגעטײַטשט "זרע שבת קודש". אַזוי וויל אַ מענטש העלפֿן און מסביר זיין, און קאַליע מאַכט ער מער ווי ער פֿאַרריכט.

(26) וְנָתַתִּי לָכֶם לֵב חָדָשׁ וְרוּחַ חֲדָשָׁה אֶתֵּן בְּקִרְבְּכֶם וַהֲסִרֹתִי אֶת־לֵב הָאֶבֶן מִבְּשַׂרְכֶם וְנָתַתִּי לָכֶם לֵב בָּשָׂר׃ - און איך וועל אייך געבן אַ נײַ האַרץ, און אַ נײַעם גייסט וועל איך אַרײַנטאָן אין אייך, און איך וועל אָפּטאָן דאָס שטיינערנע האַרץ פֿון אייער פֿלייש, און איך וועל אייך געבן אַ פֿליישיק האַרץ.

וואָס האָט גורם געווען צום חטא, זאָגט דער מלבי"ם, זענען געווען דאָס האַרץ און די רוח. דאָס האַרץ באַשרײַבט דעם כוח הממשלה אינעם מענטש - עס איז דער צענטער, עס איז דער מלך און מושל, און דער מענטש גייט נאָך די תאוות פֿון זײַן האַרץ, און וואָס דאָס האַרץ וויל און שטרעבט טוט ער. די רוח איז דער חלק הדמיון - די בילדער און פֿאָרשטעלונגען וואָס דער מענטש מאָלט זיך אויס.

און ווי אַזוי הייבט זיך אָן יעדער עבירה? די רוח מאָלט אויס די שלעכטע בילדער און ברענגט זיי אַרויף צום האַרצן. אַלץ הייבט זיך אָן אינעם דמיון: אַ מענטש שטעלט זיך פֿאָר אַז די עבירה איז עפּעס וואונדערבאַר, און דעמאָלט הייבט זיין האַרץ אָן צו גלוסטן, און ווען עס גלוסט - פירט דאָס האַרץ, וואָס אין זיין האַנט איז דער כוח הפעולה און ער גיט באַפֿעלן צו אַלע אברים, אויס דאָס שלעכטס. זאָגט דער הקב"ה: איך וועל אייך געבן אַ ניי האַרץ וואָס זיין גאַנצע נייגונג וועט זיין צום גוטן, און אויך די בילדער וואָס קומען אַרויף אין דער רוח - די דמיונות - וועלן זיין בלויז גוט, און די מחשבות וועלן זיין גוטע מחשבות.

און ווי גרויס איז דער כוח הדמיון: די היינטיקע רעקלאַמע-מאַכער ווייסן דאָס זייער גוט. מען וויל דיר פאַרקויפן אַ פיצא - מען פאָטאָגראַפירט נישט סתם אַ פיצא, נאָר מען מאָלט עס דיר אויס ווי עס ציט זיך און ווערט צעשניטן און דער געלער קעז שפּרייט זיך אויס, און עס מאַכט נישט אויס וויפיל קעז עס איז דאָרטן פאַראַן באמת און וואָס זיין טעם איז - די שפּייַכל-דריזן הייבן שוין אָן צו אַרבעטן. דורך דמיון און בילדער מיט גלאַנציקע קאָלירן ציט מען דאָס האַרץ.

און ביז איצט איז דאָס האַרץ נישט געווען גרייט צו מקבל זיין קיין מוסר - אַ לב אבן, אַ שטיינערן האַרץ, וואָס עס איז שווער אין אים עפּעס אײַנצוקריצן און שווער אויף אים צו משפיע זיין. דעריבער "וַהֲסִרֹתִי אֶת־לֵב הָאֶבֶן... וְנָתַתִּי לָכֶם לֵב בָּשָׂר" - אַ האַרץ וואָס וועט נשפע ווערן פון וואָס מען וועט אים זאָגן און פונעם מוסר וואָס ער וועט הערן, און די השפעות וועלן אָנזעבאר זיין אויף אים און ער וועט ענדערן זיינע וועגן.

(27) וְאֶת־רוּחִי אֶתֵּן בְּקִרְבְּכֶם וְעָשִׂיתִי אֵת אֲשֶׁר־בְּחֻקַּי תֵּלֵכוּ וּמִשְׁפָּטַי תִּשְׁמְרוּ וַעֲשִׂיתֶם׃ - און מײַן גייסט וועל איך אַרײַנטאָן אין אײַך, און איך וועל מאַכן אַז אין מײַנע חוקים זאָלט איר גיין, און מײַנע משפטים זאָלט איר היטן און טאָן.

"וְאֶת־רוּחִי" - דאָס איז רוח הקודש. דורך די ניסים ונפלאות מיט וועלכע דער הקב"ה וועט שטענדיק ווייזן זיין מציאות צווישן אונדז, וועט רוח ה' רוען אין אונדז, און ווי עס שטייט אין אַנדערע נבואות "ואקים מבניכם לנביאים ומבחוריכם לנזירים" און "אשפוך את רוחי על כל בשר". און מכוח השראת השכינה און רוח הקודש וועט זיך אונדזער טבע ענדערן צו ווערן אַ טבע וואָס איז נוטה צו קדושה וטהרה, און דאָס איז "וְעָשִׂיתִי אֵת אֲשֶׁר־בְּחֻקַּי תֵּלֵכוּ" - דער טבע וועט זיין אויסגעלייטערט און פון זיך אַליין וועט מען גיין אין זיינע חוקים; "וּמִשְׁפָּטַי תִּשְׁמְרוּ וַעֲשִׂיתֶם" - מען וועט מער נישט טאָן קיין שלעכטס און מען וועט נישט קאַליע מאַכן די וועגן.

(28) וִישַׁבְתֶּם בָּאָרֶץ אֲשֶׁר נָתַתִּי לַאֲבֹתֵיכֶם וִהְיִיתֶם לִי לְעָם וְאָנֹכִי אֶהְיֶה לָכֶם לֵאלֹהִים׃ - און איר וועט וואוינען אין דעם לאַנד וואָס איך האָב געגעבן צו אייערע אָבות, און איר וועט מיר זיין צו אַ פאָלק, און איך וועל אייך זיין צו אַ ג-ט.

איר וועט זיצן אין לאַנד און ס'וועט מער נישט זיין קיין גלות - און דער טעם איז דאָך פאַרשטענדלעך פון זיך אַליין: אויב אונדזערע מעשים זענען גוט, און דער רוח ה' איז אין אונדז, און אין זיינע חוקים גייען מיר און זיינע משפטים היטן מיר, און מיר דערצערענען אים נישט - פאַרוואָס זאָל דען זיין אַ גלות? קומט אויס אַז די זאַך אַליין פאַרזיכערט שוין אַז דער גלות וועט זיך אויפהערן.

און דער מלבי"ם איז מדייק אינעם סדר: לכתחילה איז אַלץ דורך אַן אתערותא דלעילא - "וזרקתי עליכם מים טהורים", "ואת רוחי אתן בקרבכם", "ועשיתי את אשר בחוקי תלכו" - אַלץ איז פון אים יתברך. אָבער דערנאָך שטייט "וִהְיִיתֶם לִי לְעָם" - פון דאַן אָן קומט די אתערותא דלתתא: איר אַליין פון זיך וועט זיין גרייט צום הייליקייט, איר וועט זיך אָנזאַמלען מצוות ומעשים טובים און טאָן פאַר קרבת ה', און דורך דעם "וְאָנֹכִי אֶהְיֶה לָכֶם לֵאלֹהִים".

און דאָס איז מקביל צו גאולת מצרים. דער דרך פונעם אויבערשטן איז צו פאָדערן אַז כלל ישראל זאָל עפענען דעם פתח און מאַכן דעם ערשטן טריט - "שובו אלי ואשובה אליכם". אָבער ביי יציאת מצרים איז נישט אַזוי געווען: אַלץ איז געשען דורך אַן אתערותא דלעילא, און ישראל האָבן כמעט גאָרנישט געטאָן. בלויז צוויי מצוות האָבן זיי געהאַט אין דער האַנט, און אפילו זיי זענען לכאורה געווען זייער שוואַך: דם פסח און דם מילה. דם פסח - צו שעכטן אַ קרבן און עסן; און אפילו דאָס האָבן זיי נישט געטאָן מיט קיין שמחה, ווייל זיי האָבן זיך דאָך אָפּגעזאָגט צו מל'ענען, ביז דער הקב"ה האָט אַרויסגעלאָזט דעם ריח פון גן עדן פונעם פסח, און דאַן זענען זיי געגאַנגען און זיך געמלט כדי צו זוכה זיין צו עסן פונעם קרבן פסח. אויב אַזוי, פון וואָס פאַראַ כוח זענען זיי אויסגעלייזט געוואָרן? אַלץ פונעם אתערותא דלעילא. און דאָס איז מרומז אין "פסחתי אני על הפתח": שטענדיק זאָגט דער אויבערשטער "פתחו לי פתח", אַז די התחלה זאָל קומען פון דיין זייט, בשעת ביי יציאת מצרים האָט דער אויבערשטער איבערגעשפּרונגען איבערן פתח און נישט געוואַרט מיר זאָלן עפענען, ווייל ווען ער וואָלט געוואַרט וואָלט מען חלילה גאָרנישט אויסגעלייזט געוואָרן און מיר וואָלטן אָנגעקומען צו די נ' שערי טומאה. אַזוי אויך לעתיד לבוא: די עפענונג וועט זיין פון זיין זייט יתברך, ער וועט שפריצן אויף אונדז ריינע וואַסער, און ערשט דערנאָך "והייתם לי לעם" - די אתערותא דלתתא וועט קומען פון אונדז אַליין. און דאָס איז מעין וואָס חז"ל זאָגן "כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות", אַז די צוקונפטיקע גאולה וועט זיין ענלעך צו דער פריִערדיקער גאולה.

(29) וְהוֹשַׁעְתִּי אֶתְכֶם מִכֹּל טֻמְאוֹתֵיכֶם וְקָרָאתִי אֶל־הַדָּגָן וְהִרְבֵּיתִי אֹתוֹ וְלֹא־אֶתֵּן עֲלֵיכֶם רָעָב׃ - און איך וועל אייך אויסלייזן פון אַלע אייערע טומאות, און איך וועל רופן צו דער תבואה און זי מערן, און איך וועל נישט ברענגען אויף אייך קיין הונגער.

"וְהוֹשַׁעְתִּי אֶתְכֶם מִכֹּל טֻמְאוֹתֵיכֶם" - כאָטש דער יצר הרע איז נאָך דאָ, וועל איך אייך ראַטעווען פון זיין טומאה. און חז"ל האָבן געזאָגט אַז פון דעם טאָג וואָס טהרה איז בטל געוואָרן, איז בטל געוואָרן דער ריח פון די פירות, און טייל זאָגן דער טעם פון די פירות; און אַז איר וועט געהאָלפן ווערן פון אייער טומאה, וועט מער נישט זיין קיין מציאות פון ביטול טהרה, נאָר פאַרקערט, די טהרה וועט מערן - "וזרקתי עליכם מים טהורים וטהרתם" - און דערפאַר "וְקָרָאתִי אֶל־הַדָּגָן וְהִרְבֵּיתִי אֹתוֹ", אַ ריבוי פון תבואה דורך השגחה פון אים יתברך, און עס וועט נישט זיין קיין הונגער.

(30) וְהִרְבֵּיתִי אֶת־פְּרִי הָעֵץ וּתְנוּבַת הַשָּׂדֶה לְמַעַן אֲשֶׁר לֹא תִקְחוּ עוֹד חֶרְפַּת רָעָב בַּגּוֹיִם׃ - און איך וועל מערן די פירות פונעם בוים און דעם וואוקס פונעם פעלד, כדי איר זאָלט מער נישט ליידן די חרפה פון הונגער צווישן די פעלקער.

כאָטש הונגער איז שוין נישטאָ צוליב דעם ריבוי תבואה, לייגט דער הקב"ה צו און מערט אויך די פירות פונעם בוים און דעם וואוקס פונעם פעלד, וואָס דאָס איז ווי מותרות, ווייל דער עיקר חיונה פונעם מענטש איז דאָך תבואה און ברויט. און דער טעם איז: "לְמַעַן אֲשֶׁר לֹא תִקְחוּ עוֹד חֶרְפַּת רָעָב בַּגּוֹיִם". דער רד"ק דערקלערט אַז די גוים פלעגן שילטן און שפּאָטן פון די אידן און זאָגן: קוקט וואו איר זיצט, אין אַ לאַנד וואָס דאַרף רעגן מער ווי אַלע אַנדערע לענדער, און דערפאַר איז הונגער דאָרט אָפט. און אַזוי זעען מיר ביי אברהם וואָס איז אַראָפּגעגאַנגען פון לאַנד צוליב הונגער, און ביי יצחק, און ביי אלימלך און נעמי וואָס זענען אַראָפּ צוליב דעם הונגער; און אַ מענטש וואָס גייט אין גלות פון זיין אייגן לאַנד צו אַן אַנדער לאַנד צוליב הונגער - איז דאָס דאָך אַ חרפה און אַ בזיון פאַר אים.

און פאַרוואָס טאַקע האָט דער אויבערשטער אַזוי באַשאַפן דאָס לאַנד? פאַרוואָס האָט ער אונדז נישט געגעבן די שווייץ פונעם מיטל מזרח? דער ענטפער איז: דאָס גופא איז דער טעם. "ארץ אשר למטר השמים תשתה מים". פאַר מצרים, ווי דער נחש הקדמוני, האָט דער הקב"ה אַוועקגעוואָרפן דעם נילוס און זיי געזאָגט: אָט האָט איר אַ טייך און באַוואַסערונג, לאָזט מיר אָפּ און ווענדט זיך נישט צו מיר. אָבער אידן וויל דער הקב"ה שטענדיק זאָלן זיין אין אַ קשר מיט אים, און דערפאַר דאַאווענען מיר אויף רעגן און בעטן פאר אים ער זאָל אונדז משפיע זיין שפע. און פונקט ווי דער עניין פונעם מן: דער אויבערשטער וואָלט דאָך געקענט געבן דעם מן איין מאָל אַ יאָר, אָבער וואו וואָלט געווען דער קשר? ער האָט געוואָלט אַז דער קשר זאָל בלייבן, דעריבער גייט מען יעדן איינציקן טאָג צונויפנעמען דעם מן, מען געדענקט ווער ס'גיט עס, מען דאַוונט צו אים און מען פאַרבינדט זיך צו אים יתברך. נאָר ווען ס'איז דאָ אַ טריקעניש און הונגער - איז דאָ אַ חרפה צווישן די גוים, "קוקט וואָס פאַר אַ לאַנד איר האָט"; אָבער ווען די תבואה וועט זיין פיל, וועט זיך די חרפה אויפהערן.

און דער מלבי"ם לייגט צו: וואָס האָט פרי העץ צו טאָן מיט דער חרפה פון די גוים? נאָר כאָטש תבואה האָבן זיי שוין, אויב עס וועט זיי פעלן פירות וועלן זיי מוזן קויפן ביי די גוים אַרום, און דאַן וועלן זיי זאָגן: אָט קומען זיי קויפן דאָ, אַ סימן אַז זיי האָבן אַ חרפת רעב. דעריבער וועט דער הקב"ה מערן סיי די פירות פונעם בוים און סיי דעם וואוקס פונעם פעלד, און איר וועט בכלל נישט אָנקומען צו די גוים.

(31) וּזְכַרְתֶּם אֶת־דַּרְכֵיכֶם הָרָעִים וּמַעַלְלֵיכֶם אֲשֶׁר לֹא־טוֹבִים וּנְקֹטֹתֶם בִּפְנֵיכֶם עַל עֲוֺנֹתֵיכֶם וְעַל תּוֹעֲבוֹתֵיכֶם׃ - און איר וועט זיך דערמאנען אין אייערע שלעכטע וועגן און אין אייערע מעשים וואס זענען נישט גוט געווען, און איר וועט זיך עקלען אין אייערע אייגענע אויגן איבער אייערע זינד און איבער אייערע תועבות.

איר וועט נאך אלץ געדענקען די שלעכטע וועגן וואס איר האט געהאט, און פארװאס? "וּנְקֹטֹתֶם בִּפְנֵיכֶם" - זיי זאלן ליגן פאר אייך און איר זאלט אייך תמיד חרטה האבן אויף זיי. רש"י טייטשט "ונקוטותם" מלשון נמק - איר וועט פארפוילט ווערן און איינשרומפן ביי זיך פאר בושה, ווי א מענטש וואס שרומפט איין און ווערט צעפאלן און עס איז אים ביטער, אויפן שלעכטן גמול וואס איר האט אפגעטאן כביכול פארן קודשא בריך הוא און אויף דער טובה וואס ער באצאלט אייך אנטקעגן דעם. און דער רד"ק טייטשט מלשון "אקוט בדור" (און דארט זענען אויך דא וואס טייטשן א לשון פון קללה), דאס הייסט מלשון אפשניידן און פארהאקן, ווי דאס ווארט "קט" וואס זיין באדייט איז אפשניידן - כאטש עס איז נישט קיין לשון קודש, איז עס אבער נאנט דערצו; דאס הייסט, איר וועט זיין ווי אפגעשניטן אין אייערע אייגענע אויגן, און ווען איר וועט זיך דערמאנען אין אייערע עוונות וועט איר זאגן: מיט רעכט האט אונז דער הקב"ה פארטריבן אין גלות פון אונזער לאנד.

און דער מלבי"ם איז מדייק: "דרכיכם הרעים" - דאס זענען די מדות און נאטורן פון דער נפש, ווי גאווה, נקמה און אכזריות, און זיי אלע זענען געווען שלעכט. נאר עס איז דא א חידוש: אפילו ווען די מדות הנפש זענען שלעכט, איז מעגלעך אז עס זאלן ארויסקומען פון זיי גוטע מעשים. ווי אזוי? א בעל גאווה עפנט א גמ"ח כדי צו ווייזן ווי שטארק ער איז אן איש חסד און וויפיל ער גיט און העלפט ארויס - פון א שלעכטער מידה איז ארויסגעקומען א גוטע זאך, אז ער העלפט אנדערע. און אזוי אויך ווער עס האט אין זיך נקמה און אכזריות און ער נוצט זיי אויס קעגן מחללי שם שמים און די פיינט פון ה' - די מידה איז נישט קיין גוטע, אבער ער נוצט זי אויס אויף אן אופן וואס ברענגט א תועלת. דערפאר לייגט דער פסוק צו: "וּמַעַלְלֵיכֶם אֲשֶׁר לֹא־טוֹבִים" - נישט בלויז די וועגן זענען געווען שלעכט, נאר אויך די מעשים וואס זענען ארויסגעקומען פון זיי זענען נישט געווען קיין גוטע; איר האט נישט אויסגענוצט די דאזיגע אייגנשאפטן פאר א גוטער זאך, נאר פאר שלעכטס.

און וואס איז די כפילות "עַל עֲוֺנֹתֵיכֶם וְעַל תּוֹעֲבוֹתֵיכֶם"? א "עוון" איז תמיד אן אויסדרוק אויף א פארקרומטן שכל, און דאס איז דאס ערגסטע פון אלעם - אז דער מענטש האנדלט פון א פארקרומטן שכל און גיט א סברא און א בארעכטיגונג פאר זיין שלעכטן מעשה. כל זמן דו האסט געטאן א שלעכטע זאך ווייל דו ביסט נאכגעצויגן געווארן נאך דיינע תאוות הלב, קענסטו זאגן "מיין תאוה האט מיר איבערגעמאנט"; אבער ווען דו בארעכטיגסט עס נאך מיט א שכל'דיגן טעם - האסטו דאך פארקרומט דיין שכל צו בארעכטיגן דיין שלעכטס. און דערפאר איז דער עוון קעגנאיבער די "דרכים", וואס דאס זענען די מדות און די הנהגה וואס קומט פון פארקרומטן שכל, וואס דער שכל זאגט אים אז אזוי פאסט זיך צו גרויסן און צו פירן; און די תועבות זענען די שלעכטע מעשים, קעגן די "מעללים".

(32) לֹא לְמַעַנְכֶם אֲנִי־עֹשֶׂה נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה יִוָּדַע לָכֶם בּוֹשׁוּ וְהִכָּלְמוּ מִדַּרְכֵיכֶם בֵּית יִשְׂרָאֵל׃ - נישט צוליב אייך טו איך דאס, זאגט גאט דער הערשער, זאל אייך באקאנט זיין, שעמט זיך און ווערט פארשעמט פון אייערע וועגן, בית ישראל.

צוויי טעמים זענען פאראן פארן געדענקען די שלעכטע וועגן: איינס - "ונקוטותם בפניכם", כדי איר זאלט האבן חרטה אויף זיי; און דאס צווייטע - "יִוָּדַע לָכֶם", אז נישט צוליב אייך האב איך דאס געטאן. און וואס וועלן מיר פארדינען מיט דער ידיעה? "בּוֹשׁוּ וְהִכָּלְמוּ" - דורך דעם וועט איר זיך שעמען און ווערן פארשעמט. און די בושה, זאגט דער מלבי"ם, איז די אינעווייניגסטע בושה, און זי איז פון די יסודות פון תשובה און כפרת העוון, אזוי ווי חז"ל האבן געזאגט אז יעדער וואס באגייט אן עבירה און שעמט זיך דערמיט, פארגעבט מען אים אויף אלע זיינע עוונות. און דער חילוק צווישן "בושו" און "היכלמו": בושה איז ווען א מענטש שעמט זיך פון זיך אליין, און כלימה איז ווען אנדערע פארשעמען אים. און דא וועלן זיין ביידע - מיר וועלן זיך שעמען מצד זיך אליין און מיר וועלן פארשעמט ווערן פון אנדערע איבער די שלעכטע מעשים, און דאס אליין וועט זיין א תשובה פון התעוררות פון אונזער זייט זיך מקרב צו זיין צו אים יתברך.

(33) כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה בְּיוֹם טַהֲרִי אֶתְכֶם מִכֹּל עֲוֺנוֹתֵיכֶם וְהוֹשַׁבְתִּי אֶת־הֶעָרִים וְנִבְנוּ הֶחֳרָבוֹת׃ - אזוי האט געזאגט גאט דער הערשער, אין דעם טאג ווען איך רייניג אייך פון אלע אייערע זינד, וועל איך באזעצן די שטעט און די חורבות וועלן אויפגעבויט ווערן.

דער הקב"ה לאזט וויסן אז נאך דער פולקאמער תשובה און דער טהרה פון די עוונות וועט פון זיי גארנישט איבערבלייבן קיין שום רושם, און אזוי אויך וועט נישט איבערבלייבן קיין שום רושם פונעם חורבן פונעם לאנד - ווייל הא בהא תליא, דאס איין זאך ווענדט זיך אינעם צווייטן: אין דער צייט וואס כלל ישראל האט עוונות ווערט דאס לאנד חרוב, און אין דער צייט וואס זיי האבן נישט קיין עוונות איז דאס לאנד אויפגעבויט. דערפאר, "ביום טהרי אתכם מכל עוונותיכם" - גלייך "והושבתי את הערים ונבנו החורבות", און די פארלאזטע שטעט וועלן צוריק אויפגעבויט ווערן.

(34) וְהָאָרֶץ הַנְּשַׁמָּה תֵּעָבֵד תַּחַת אֲשֶׁר הָיְתָה שְׁמָמָה לְעֵינֵי כׇּל־עוֹבֵר׃ - און דאס וויסטע לאנד וועט באארבעט ווערן, אנשטאט דעם וואס זי איז געווען וויסט פאר די אויגן פון יעדן פארבייגייער.

(35) וְאָמְרוּ הָאָרֶץ הַלֵּזוּ הַנְּשַׁמָּה הָיְתָה כְּגַן־עֵדֶן וְהֶעָרִים הֶחֳרֵבוֹת וְהַנְשַׁמּוֹת וְהַנֶּהֱרָסוֹת בְּצוּרוֹת יָשָׁבוּ׃ - און זיי וועלן זאגן: דאס דאזיגע לאנד וואס איז געווען וויסט איז געווארן ווי דער גן עדן, און די שטעט וואס זענען געווען חרוב, וויסט און צעשטערט, שטייען באפעלקערט און באפעסטיגט.

"נשמה" מיינט א פארוויסטער ארט. ביז יעצט איז דאס לאנד געווען א שממה, און פון יעצט אן "תֵּעָבֵד" וועט זי באארבעט און באזייט ווערן. און יעדער וואס איז ביז היינט דורך דארט האט געזאגט: וואס פאר אן ארץ אוכלת יושביה, וואס פאר א וויסט לאנד, א לאנד וואס פאסט בכלל נישט פאר איר קעניג; און יעצט וועלן זיך אלע וואונדערן און זאגן: דאס דאזיגע לאנד וואס איז געווען פארוויסט - ווי אזוי איז זי פארוואנדלט געווארן ווי גן עדן, און די שטעט וואס זענען געווען חרוב, פארלאזט און צובראכן - ווי אזוי שטייען זיי יעצט פעסט און באוואכט?

און דער מלבי"ם איז מדייק אין דער כפילות פון "הֶחֳרֵבוֹת וְהַנְשַׁמּוֹת וְהַנֶּהֱרָסוֹת": עס איז מעגלעך אז אן ארט זאל זיין חרב אבער נישט שמם, אז מען וואוינט אין דער חורבה; און דא איז עס געווען סיי חרב און סיי שמם. און נאך איז פאראן א חילוק צווישן "חרבות" און "נהרסות", ווי מיר האבן געזען "חורבותייך ושוממותייך וארץ הריסותייך" - וואס דאס זענען באזונדערע אויסדרוקן. און שממה גייט אויך אויפן כלל פונעם לאנד, ווי "בניתי הנהרסות נטעתי הנשמה", וואס דער כלל פונעם לאנד איז בגדר שממה; בעת וואס "הריסה" איז אן ארט וואס איז צעבראכן און פאראומגליקט נאך מער ווי אן ארט וואס איז חרב.

(36) וְיָדְעוּ הַגּוֹיִם אֲשֶׁר יִשָּׁאֲרוּ סְבִיבוֹתֵיכֶם כִּי אֲנִי יְהֹוָה בָּנִיתִי הַנֶּהֱרָסוֹת נָטַעְתִּי הַנְּשַׁמָּה אֲנִי יְהֹוָה דִּבַּרְתִּי וְעָשִׂיתִי׃ - און די פעלקער וואס וועלן איבערבלייבן ארום אייך וועלן וויסן אז איך, ה', האב געבויט די אומגעווארפענע ערטער, און האב באפלאנצט די פארוויסטע, איך, ה', האב גערעדט און געטאן.

דער הקב"ה וועט זען אז די גוים זאלן וויסן אלץ וואס קומט פאר מיט כלל ישראל, און זיי וועלן פארשטיין אז דאס איז נישט בדרך הטבע נאר על פי רוח הקודש. און פונקט ווי דער הקב"ה האט באשאפן זיין וועלט מיט אן אמירה - "הוא ציווה ויעמוד" - אזוי אויך דא: "אֲנִי יְהֹוָה דִּבַּרְתִּי וְעָשִׂיתִי", דער דיבור וואס ה' האט גערעדט צו זיינע נביאים, ער אליין האט אלעס געברענגט לידי מעשה בדרך ניסית, ווייל דער דיבור פונעם הקב"ה פועל'ט שוין די זאכן אין דער נאטור.

דער נביא ערקלערט פארוואס די ערשטע גאולה איז נישט געווען אייביג: ישראל האבן מטמא געווען דאס לאנד מיט זייערע וועגן און מעשים, מיט שפיכות דמים און גילולים, און זענען באשטראפט געווארן מיט פארשפרייטונג און צעזייאונג - אבער א שטראף מיט השגחה, אויסגערעכנט און מדה כנגד מדה, וואס עס איז נישטא אין איר קיין כליה. פון דעם איז געבוירן געווארן א חילול השם: די גוים האבן געזען אז די השגחה איז מיט אונז אין גלות, און האבן דערפון אפגעדרונגען כביכול א חוסר יכולת, און ישראל אליין האבן מחלל געווען זיין נאמען מיט זייערע מעשים. דעריבער וועט די צוקונפטיגע גאולה נישט זיין אנגעהאנגען אין אונזערע זכותים נאר "לְשֵׁם קׇדְשִׁי", און דערפאר מוז זי בהכרח זיין א גאולה וואס נאך איר איז מער נישטא קיין גלות: א קיבוץ פון צווישן די גוים, א שפריצן פון ריינע וואסער וואס וועט מטהר זיין דעם דעת מיט א לייכטער אויפלאכטונג, א ניי הארץ אנשטאט דעם שטיינערנעם הארץ, א נייע רוח וואס וועט רייניגן דעם כח הדמיון, און רוח ה' אין אונזער קרב וואס וועט נייגן אונזער טבע צו קדושה. אנפאנגס וועט אלעס זיין מיט אן אתערותא דלעילא, ווי "פסחתי אני על הפתח" ביי יציאת מצרים, און דערנאך "והייתם לי לעם" פון אונזער זייט. און דעמאלט וועט זיך מערן דער תבואה און די פירות פונעם בוים, און די חרפה פון הונגער וועט אויפהערן, מיר וועלן געדענקען אונזערע שלעכטע וועגן און זיך שעמען און תשובה טון, דאס פארוויסטע לאנד וועט ווערן ווי גן עדן, און די גוים וועלן וויסן אז "אֲנִי יְהֹוָה דִּבַּרְתִּי וְעָשִׂיתִי".