הקדמה: נבואה אויף הר שעיר
פרק ל"ה אין ספר יחזקאל איז א נבואה אויף הר שעיר, דאס איז אדום. דער קאפיטל איז אוועקגעשטעלט דא דייקא ווייל די נבואות אויפ'ן צוריקקער פון ישראל צו זייער לאנד און אויפ'ן חורבן פון אדום זענען נאנט איינע צו די אנדערע אין דער צייט; און וויבאלד די זאכן זענען פארגעקומען בסמיכות, ווען דער נביא נבוא'ט אויפ'ן צוריקקער פון ישראל, נבוא'ט ער אויך אויפ'ן חורבן פון אדום.
(א) וַיְהִי דְבַר־יְהֹוָה אֵלַי לֵאמֹר׃ (ב) בֶּן־אָדָם שִׂים פָּנֶיךָ עַל־הַר שֵׂעִיר וְהִנָּבֵא עָלָיו׃ - (א) און עס איז געווען דאס ווארט פון ה' צו מיר, אזוי צו זאגן: (ב) מענטשנזון, ווענד דיין פנים קעגן הר שעיר, און נבוא'ע אויף אים.
דער מלבי"ם זאגט: מיר האבן אן אלטן חשבון מיט אדום. נאך פון די צייטן פון עשיו עקזיסטירט די פיינטשאפט, און ביים חורבן בית ראשון, ווען נבוכדנצר איז געקומען אויף אונז, האבן מיר געזען ווי אדום פרייט זיך מיט אונזער מפלה: כאילו יעקב באצאלט יעצט דעם פרייז פאר'ן צונעמען די בכורה פון עשיו. שפעטער, אין די טעג פון בית חשמונאי און הורדוס, האט מען געמאכט אין זיי שפטים, און אויך נבוכדנצר האט חרוב געמאכט זייער לאנד - אבער גיט אכטונג: יענער חורבן איז נישט געווען קיין אייביגער חורבן אויף אייביג, נאר א צייטווייליגער חורבן. און דאס איז פונקט וואס דער נביא דערמאנט דא און צוטיילט אין שטופעס.
דריי וויסטענישן: פון נבוכדנצר ביז א שממת עולם
(ג) וְאָמַרְתָּ לּוֹ כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה הִנְנִי אֵלֶיךָ הַר־שֵׂעִיר וְנָטִיתִי יָדִי עָלֶיךָ וּנְתַתִּיךָ שְׁמָמָה וּמְשַׁמָּה׃ - און זאלסט אים זאגן: אזוי האט געזאגט ג-ט ה': אט קום איך קעגן דיר, הר שעיר, און איך וועל אויסשטרעקן מיין האנט אויף דיר, און איך וועל דיר מאכן פאר א שממה און א פארוויסטונג.
"הִנְנִי אֵלֶיךָ" - איך קום מלחמה האלטן מיט דיר. "וְנָטִיתִי יָדִי עָלֶיךָ" - דיר צו שלאגן. "וּנְתַתִּיךָ שְׁמָמָה וּמְשַׁמָּה" - דאס איז דער ערשטער חורבן, דער חורבן פון נבוכדנצר, וואס איז נאך נישט געווען קיין ענדגילטיגער חורבן.
(ד) עָרֶיךָ חׇרְבָּה אָשִׂים וְאַתָּה שְׁמָמָה תִהְיֶה וְיָדַעְתָּ כִּי־אֲנִי יְהֹוָה׃ - דיינע שטעט וועל איך מאכן פאר א חורבה, און דו וועסט זיין א שממה, און דו וועסט וויסן אז איך בין ה'.
"עָרֶיךָ חׇרְבָּה אָשִׂים" - די שטעט וועל איך מאכן חרוב. און דא איז שווער: אויב די שטעט זענען חרוב, איז ער דאך ממילא וויסט, פאר וואס דארף מען נאך זאגן "ואתה"? עס וואלט גענוג געווען צו זאגן "ושממה תהיה". ערקלערט דער מלבי"ם: "וְאַתָּה שְׁמָמָה תִהְיֶה" גייט ארויף אויף די מענטשן - די לייט פון שעיר אליין, וואו זיי וועלן נאר זיין, אפילו אינדרויסן פון זייערע שטעט, וועט די שממה זיי נאכיאגן. דער מצודת דוד לעומת זה ערקלערט אז "ואתה" מיינט דאס גאנצע לאנד: עס זענען דא די שטעט וואס זענען דער באזעצטער ארט, און עס איז דא דאס גאנצע לאנד, דעריבער זענען זיי דערמאנט געווארן באזונדער.
דער מלבי"ם לייגט נאך צו אז דא רעדט מען פון א ווייטערדיגער שטופע: אויב "נתתיך שממה ומשמה" איז דער חורבן דורך נבוכדנצר, רעדט דאך "עריך חורבה אשים" פון א פיל שפעטערדיגער תקופה, דורך בית חשמונאי. און דאס וואס עס שטייט "וְיָדַעְתָּ כִּי־אֲנִי יְהֹוָה" - ווי באקאנט האבן זיך אסאך פון די בני אדום מגייר געווען, זענען אריין אין ברית מילה און טבילה און האבן מקבל געווען אויף זיך די ג-טליכקייט פונעם בורא; דערויף שטייט "וידעת" - דו וועסט קומען אנערקענען מיין ג-טליכקייט.
"בעת אידם בעת עוון קץ" - א פיינטשאפט אן קיין נוצן
(ה) יַעַן הֱיוֹת לְךָ אֵיבַת עוֹלָם וַתַּגֵּר אֶת־בְּנֵי־יִשְׂרָאֵל עַל־יְדֵי־חָרֶב בְּעֵת אֵידָם בְּעֵת עֲוֺן קֵץ׃ - ווייל דו האסט געהאט אן אייביגע פיינטשאפט, און דו האסט אויסגעגאסן דאס בלוט פון די בני ישראל דורך דער שווערד אין דער צייט פון זייער אומגליק, אין דער צייט פונעם ענדגילטיגן עונש פאר די זינד.
זאָגט דער מלבי"ם: ווען די רוימער זענען אַרײַן קיין ירושלים, זענען כביכול די בני אדום געקומען צו אונדזער הילף - אָבער אין האַרצן האָבן זיי געהיט די אַלטע פֿײַנטשאַפֿט. "וַתַּגֵּר" איז מלשון הגרה, ווי אַ זאַך וואָס פֿליסט און גיסט זיך אויס, אַזוי ווי "והגרתי לגיא אבניה" - דו האָסט געבראַכט דעם אונטערגאַנג פֿון די בני ישראל דורך דער שווערד. און דאָס איז וואָס עס שטייט: "גם אתה כאחד מהם... ואל תעמוד על הפרק להכרית את פליטיו": ווען כּלל ישראל זענען אַנטלאָפֿן אין דער צײַט פֿונעם חורבן, זענען די אדומים געשטאַנען "על הפרק", דאָס הייסט בײַם גרענעץ און בײַ די איבערגאַנגען, און האָבן זיי געשלאָגן.
"בְּעֵת עֲוֺן קֵץ" - עס איז געווען אַן ענדע צו זייער זינד, די שטראָפֿן זענען שוין געווען דערפֿילט און זייער עבֿירה איז שוין אָפּגעביסט געוואָרן. "בְּעֵת אֵידָם" - אין דער צײַט פֿון זייער בראָך און מפּלה, אַזוי ווי "שמח לאיד" וואָס איז אַ לשון פֿון אַ בראָך. און אַז אַ מענטש זעט דאָך זײַן חבֿר אין אַזאַ מצבֿ, אַז זײַן אומגליק איז באַחתמעט און זײַן עבֿירה איז שוין אָפּגעביסט, וואָלט מען מן הדין געדאַרפֿט רחמנות האָבן אויף אים; אָבער איר האָט ניט אַזוי געטאָן, נאָר דווקא אין דער צײַט פֿון זייער אומגליק זענט איר זיי נאָכגעלאָפֿן מיט דער שווערד. און פֿאַר וואָס? אַלץ וואָס דו האָסט געטאָן, זאָגט דער מלבי"ם, איז געווען בלויז פֿון ריינער שׂנאה און ניט צוליב קיין תּועלת: ניט ווײַל זיי האָבן דיר געשעדיגט, און ניט ווײַל זיי האָבן דיר געטאָן עפּעס שלעכטס, נאָר פֿון יענער אור־אַלטער שׂנאה.
"אם לא דם שנאת ודם ירדפך"
(ו) לָכֵן חַי־אָנִי נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה כִּי־לְדָם אֶעֶשְׂךָ וְדָם יִרְדְּפֶךָּ אִם־לֹא דָם שָׂנֵאתָ וְדָם יִרְדְּפֶךָּ׃ - דעריבער, אַזוי ווי איך לעב, זאָגט גאָט דער האַר, ווײַל פֿאַר בלוט וועל איך דיך מאַכן, און בלוט וועט דיך נאָכיאָגן; אויב דו האָסט ניט פֿײַנט געהאַט דאָס בלוט, וועט דיך בלוט נאָכיאָגן.
דאָ ווערט דער גזר דין באַחתמעט מיט אַ שבֿועה. "כִּי־לְדָם אֶעֶשְׂךָ" - אַזוי ווי דו האָסט פֿאַרגאָסן בלוט, אַזוי וועסטו אָנגעפֿילט ווערן מיט דעם בלוט פֿון געהרגטע. "וְדָם יִרְדְּפֶךָּ" - דער שטייגער פֿון דער וועלט איז, אַז מען יאָגט נאָך אַ שׂונא כּדי צו פֿאַרכאַפּן געפֿאַנגענע אָדער נעמען רויב; אָבער דאָ וועט ניט דאָס זײַן די מציאות, נאָר מען וועט דיך נאָכיאָגן בלויז כּדי צו פֿאַרגייסן בלוט. און דאָס איז מידה כנגד מידה: "אִם־לֹא דָם שָׂנֵאתָ" - דײַן שׂנאה צו ישׂראל איז געווען אַ "שׂנאת דם", אַזוי ווי דער אויסדרוק "ער האָסט אים אין בלוט". דאָס הייסט, דו האָסט פֿײַנט אַ מענטש בלויז ווײַל ער איז פֿונעם בלוט פֿון די ייִדן, ניט צוליב אַ היזק וואָס איז דיר געשען און ניט צוליב קיין שום חשבון. און וויבאַלד די שׂנאה איז ניט געווען פֿאַר קיין תּועלת אָדער רווח, און ניט פֿון מורא פֿאַר אַ היזק - "ודם ירדפך", אַ יאָגעניש וואָס איר גאַנצער תּכלית איז שפיכות דמים, ניט קיין געפֿאַנגענשאַפֿט און ניט קיין רויב.
רש"י ברענגט דאָ אַן אינטערעסאַנטן פּיש פשט: "דם שנאת" גייט אויף עשׂו, ווײַל אדום שטעמט דאָך פֿון עשׂו. עשׂו האָט ניט געוואָלט דינען די עבֿודה אין בית המקדש, און פֿאַר וואָס? "שנאת להיות מלכלך עצמך בדם קרבן עבודתי" - דו האָסט פֿײַנט געהאַט זיך אָנצושמירן מיט דעם בלוט פֿון די קרבנות פֿון מײַן עבֿודה. עס איז דיר ניט געווען אָנגענעם זיך צו באַשמוצן מיטן בלוט פֿון די קרבנות - האָט דער אייבערשטער געזאָגט צו אים: דער שמוץ פֿונעם בלוט פֿון די געהרגטע וועט דיך נאָכיאָגן. רש"י ברענגט נאָך אַ פּירוש: יש אומרים, פֿון מערדער האָסטו מורא ווי יעדער אַנדערער מענטש - דערפֿאַר וועלן דיך מערדער נאָכיאָגן. און אַנדערע זאָגן "דם שנאת" אין דעם זין פֿון די רייד פֿונעם מלבי"ם: דו האָסט פֿײַנט געהאַט דײַן ברודער וואָס איז דײַן אייגן פֿלייש און בלוט, דו האָסט פֿײַנט געהאַט דעם וואָס איז דײַן נאָענטער שאר בשר, און דערפֿאַר וועט דײַן רדיפֿה זײַן אַ רדיפֿה פֿון בלוט.
(ז) וְנָתַתִּי אֶת־הַר שֵׂעִיר לְשִׁמְמָה וּשְׁמָמָה וְהִכְרַתִּי מִמֶּנּוּ עֹבֵר וָשָׁב׃ - און איך וועל מאַכן דעם באַרג שׂעיר פֿאַר אַ וויסטעניש און אַ שממה, און איך וועל פֿאַרשנײַדן פֿון דאָרט יעדן דורכגייער און אומקערער.
"שִׁמְמָה" - אויפֿן משקל פֿון שמלה, שפחה, ווי דער רד"ק דערקלערט. און ווען וועט דאָס זײַן? באחרית הימים. און די שממה וועט זײַן אַזוי גרויס, אַז קיין מענטש וועט דאָרט ניט דורכגיין - "והכרתי ממנו עובר ושב", קיינער וועט ניט דורכגיין זייער אָרט. און פֿאַר וואָס טאָפּלט דער פּסוק "לשממה ושממה"? דערקלערט דער מלבי"ם, אַז דאָס כּפֿול לשון ווײַזט אַז נאָך דעם וואָס עס וועט זײַן אַ שממה, וועט ער מאַכן דאָרט נאָך אַ שממה - אַ שממה אויף אַ שממה. יעדער כּפֿל אין לשון ווײַזט אויף אַ מערהייט פֿון דער זאַך.
(ח) וּמִלֵּאתִי אֶת־הָרָיו חֲלָלָיו גִּבְעוֹתֶיךָ וְגֵיאוֹתֶיךָ וְכׇל־אֲפִיקֶיךָ חַלְלֵי־חֶרֶב יִפְּלוּ בָהֶם׃ - און איך וועל אָנפֿילן זײַנע בערג מיט זײַנע געפֿאַלענע; אויף דײַנע גבעות און אין דײַנע טאָלן און אין אַלע דײַנע טײַכלעך, וועלן פֿאַלן די חללי חרב.
כּדי דו זאָלסט ניט מיינען אַז דאָס איינציקע וואָס וועט מיט דיר פּאַסירן איז גלות פֿון דײַן לאַנד - זאָגט דער אייבערשטער: זיי וועלן ניט גיין אין גלות, נאָר "ומלאתי את הריו חלליו", די גופֿים פֿון בני אדום וועלן אָנפֿילן די בערג. און כּדי דו זאָלסט ניט מיינען אַז דאָס וועט זײַן בלויז אין דעם אָרט וווּ מען האָט מלחמה געהאַלטן, דאָס הייסט אויף די בערג - זאָגט ער "גבעותיך" וכו', אויך דאָרט וועלן פֿאַלן חללי חרב, דאָס הייסט אַז אויך נאָכן אײַננעמען וועט מען אַלעמען אויסהרגענען.
און וואָס זענען "הריו, גבעותיך, גיאותיך, אפיקיך"? דער מלבי"ם האָט שוין פֿריִער מסביר געווען: די בערג זענען גרעסער פֿון די גבעות, און די בערג זענען אין מיטן און די נידעריקע גבעות זענען אַרום זיי. די אפיקים זענען די ערטער וווּ דאָס וואַסער פֿליסט מיט אַ שטראָם, און זיי געפֿינען זיך צווישן די הויכע בערג, פֿון וווּ דאָס וואַסער רינט אַראָפּ צו די אפיקים. און די גאיות שטייען קעגנאיבער די גבעות - דער גיא געפֿינט זיך צווישן די גבעות. דאָס הייסט: אפיקים צווישן די בערג, און גאיות צווישן די גבעות.
שממות עולם: "ואת עשיו שנאתי"
(ט) שִׁמְמוֹת עוֹלָם אֶתֶּנְךָ וְעָרֶיךָ לֹא (תישבנה) [תָשֹׁבְנָה] וִידַעְתֶּם כִּי־אֲנִי יְהֹוָה׃ - אן אייביקע פֿאַרוויסטונג וועל איך דיך מאַכן, און דיינע שטעט וועלן ניט צוריקקערן [באַזעצט ווערן], און איר וועט וויסן אַז איך בין ה'.
רש"י זאָגט: ניט אַזוי ווי איך האָב געזאָגט צו מצרים "ושבתי את שבות מצרים", און ניט ווי איך האָב געזאָגט "ושבתי את שבות בני עמון", וואָס עס איז עתיד צו זײַן פֿאַר זיי אַ תקומה - בײַ דיר וועט ניט אַזוי זײַן, "עריך לא תשובנה", אַ פֿאַרוויסטונג אויף אייביק. און דאָס איז וואָס עס שטייט "ואת עשיו שנאתי ואתן את הריו שממה". הרי אַפֿילו מצרים און בני עמון איז דער אויבערשטער עתיד צוריקצוברענגען פֿון זייער גלות, בעת אויף עשיו שטייט געשריבן "שנאתי" - ווײַל די שנאה פֿון עשיו איז געווען אַ שנאת עולם, און פֿון עשיו איז אַרויסגעקומען עמלק, און דאָס איז ניט קיין שנאה התלויה בדבר נאָר אַ בלוט-שנאה; דערפֿאַר גיט דער אויבערשטער זיינע בערג פֿאַר שממות עולם.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָס איז די דריטע פֿאַרוויסטונג: פֿריִער איז געווען "שממה ומשמה" און "לשממה ושממה", און דאָ איז די הוספה די אייביקייט - "שממות עולם אתנך", ביז די שטעט וועלן מער ניט צוריקקערן. און דער רד"ק, וואָס זײַן דרך איז תמיד צו פֿאַרבינדן דעם קרי מיטן כתיב, זאָגט אַז ביידע זאַכן זענען ריכטיק: דער כתיב "תישבנה" - עס וועט דאָרט ניט זײַן קיין יישוב; און דער קרי "תשובנה" - און ניט בלויז דאָס, נאָר זיי וועלן אויך ניט צוריקקערן לקדמותן, צו דעם וואָס זיי זענען געווען פֿריִער. "וידעתם כי אני השם" - פֿון דעם וועט איר וויסן אַז איך בין דער אויבערשטער וואָס באַשטראָפֿט, אַזוי ווי עס שטייט "המה יבנו ואני אהרוס", און דאָס וועט באַווײַזן אַז דער עונש קומט בהשגחה.
"את שני הגויים... וַיהוה שם היה"
(י) יַעַן אֲמׇרְךָ אֶת־שְׁנֵי הַגּוֹיִם וְאֶת־שְׁתֵּי הָאֲרָצוֹת לִי תִהְיֶינָה וִירַשְׁנוּהָ וַיהֹוָה שָׁם הָיָה׃ - צוליב דעם וואָס דו האָסט געזאָגט: די צוויי פֿעלקער און די צוויי לענדער וועלן מיר געהערן און מיר וועלן עס ירשענען, בעת ה' איז דאָרט געווען.
דער פסוק איז פֿאַרהוילן, לאָמיר זען ווי אַזוי דער מלבי"ם באַלײַכט אים. אין די טעג פֿון גלות האָט אדום געוואָלט משעבד זײַן עם ישראל מיט אַן אייביקן שעבוד, און אַז ארץ ישראל זאָל געהערן צו איר. "שני הגויים" זענען יהודה און די עשרת השבטים, וואָס זענען געווען צוויי מלוכות; "ואת שתי הארצות לי תהיינה וירשנוה" - סײַ שומרון און סײַ יהודה וועל איך ירשענען. "וַיהוה שם היה" - דו האָסט געזאָגט אַז דו וועסט אויך ירשענען דעם הייליקן נאָמען וואָס איז דאָרט געווען.
דאָ דערקלערט דער מלבי"ם אויף אַ וואונדערלעכן אופֿן אַלע פסוקים אויף דער נצרות, נאָר וויבאַלד ער האָט געלעבט צווישן די נוצרים האָט ער געמוזט נוצן אַ קלוגע שפּראַך און זיך אויסדריקן מיט גרויס פֿאָרזיכטיקייט, און דערפֿאַר רעדט ער מיט רמזים; אָבער יעדער וואָס קען אַ ביסל היסטאָריע פֿאַרשטייט וואוּהין זײַנע ווערטער צילן. אדום האָט געזאָגט אַז ער קומט אַרײַן אונטער ישראל: די נוצרים האָבן געטענהט אַז דער קדוש ברוך הוא האָט אַרויסגעוואָרפֿן עם ישראל פֿון זייער לאַנד צוליב דעם וואָס זיי זענען מורד געווען אין אים, און האָט גענומען אַנשטאָט זיי די בני אדום. "איר האָט געזאָגט אַז ישראל האָט מחלל געווען דעם השם און איר זענט דער פֿאָלק וואָס דער אויבערשטער האָט אויסדערוויילט" - אַז ישראל איז שולדיק אין טויטן זײַן משיח, אותו האיש וואָס די ראשי תיבות פֿון זײַן נאָמען איז ימח שמו וזכרו. און וויבאַלד זיי האָבן מחלל געווען דעם השם, "וה' שם היה" - אויך אים האָסטו געוואָלט ירשענען, און זאָגן אַז דער קדוש ברוך הוא האָט פֿאַרלאָזט ישראל און גענומען דיך.
מדרש רבי תנחומא: דעם פּלאַן פֿון עשיו
רש"י ברענגט דאָ אַ מדרש אגדה, און רבי תנחומא דרש'נט דאָס לגבי דעם וואָס עשיו איז געגאַנגען צו ישמעאל זיך משדך צו זײַן מיט אים - שעיר און זײַן שווער. און וואָס איז געווען זײַן כוונה? ניט קיין ליבשאַפֿט צו ישמעאל, נאָר אויפֿצומונטערן ישמעאל'ן און אים אָנצוהייצן קעגן יצחק: דײַן פֿאָטער אברהם איז געשטאָרבן און האָט איבערגעלאָזט אַ ירושה, און מען האָט דיך פֿאַרטריבן פֿון איר, און יצחק האָט זיך משתלט געווען אויף אַלץ, ווי עס שטייט "כי ביצחק יקרא לך זרע". מיר האָבן שוין גערעדט וועגן דעם אַז די שנאה פֿון ישמעאל איז אַ טיפֿע שנאה, ווײַל עשיו האָט נאָך באַקומען אַ חלק, בעת ישמעאל איז פֿאַרטריבן געוואָרן מיט זײַן מוטער און האָט גאָרנישט באַקומען; און כאָטש שפּעטער האָט ער תשובה געטאָן, שטייט ניט אַז ער האָט באַקומען אַ ירושה - דערפֿאַר איז זײַן שנאה אַ שנאת עולם.
האָט עשיו געזאָגט: איך וועל אויסנוצן די דאָזיקע שנאה. איך וועל אויפֿוועקן ישמעאל'ן ער זאָל גיין הרגענען יצחק'ן צוליב די ענינים פֿון אברהם'ס ירושה, און דערנאָך, וויבאַלד יצחק איז מײַן פֿאָטער, בין איך דער גואל הדם - און איך וועל גיין און הרגענען ישמעאל'ן. קומט אויס אַז איך וועל געווינען צוויי פֿייגל מיט איין קלאַפּ: סײַ די ירושה פֿון ישמעאל און סײַ די ירושה פֿון יצחק. דאָס זענען געווען די פּלענער פֿון אדום. און אויף דעם זאָגט דער פּסוק "וה' שם היה" - ערקלערט רש"י: דער קדוש ברוך הוא איז דאָרט געווען, ער ווייסט דײַנע פּלענער און דײַנע מחשבות. "יען אמרך את שני הגויים ואת שתי הארצות לי תהיינה" - סײַ דער חלק פֿון ישמעאל און סײַ דער חלק פֿון יצחק, ביידע זענען פֿאַר מיר; "וה' שם היה" - און דער אויבערשטער ווייסט.
"ועשיתי כאפך וכקנאתך"
(יא) לָכֵן חַי־אָנִי נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה וְעָשִׂיתִי כְּאַפְּךָ וּכְקִנְאָתְךָ אֲשֶׁר עָשִׂיתָה מִשִּׂנְאָתֶיךָ בָּם וְנוֹדַעְתִּי בָם כַּאֲשֶׁר אֶשְׁפְּטֶךָ׃ - דעריבער, אַזוי ווי איך לעב, זאָגט גאָט דער ה', איך וועל טאָן לויט דײַן צאָרן און לויט דײַן קנאה וואָס דו האָסט געטאָן פֿון דײַנע שנאות צו זיי, און איך וועל באַקאַנט ווערן בײַ זיי ווען איך וועל דיך משפּטן.
"לכן חי אני" - איך שווער. "ועשיתי כאפך וכקנאתך" - צוליב דעם וואס דו האסט אנגעטאן פיל רעות פאר כלל ישראל אין די יארן פון גלות. און ווער עס ווייסט וואס איז גלות אדום, ווייסט אז דאס איז נישט געווען ווי די אנדערע גלויות צווישן די אראבישע פעלקער: דאס איז געווען א גלות וואס עם ישראל האט געליטן אין איר במשך אלע יארן - רציחות, רדיפות, גזירות ת"ח ות"ט, פאגראמען, עלילות דם, וואס נישט. "אף" מיינט צארן, און "קנאה" - אז זיי האבן נישט געקענט פארנעמען דעם עצם קיום פון כלל ישראל: לויט זייער טעאריע האט דער אויבערשטער זיי פארלאזט און זיי דארפן זיין שפלים און קנעכט, און פלוצים זעט מען אז עם ישראל עקזיסטירט; פון דעם קומט א שרעקליכע שנאה קעגן דעם אידישן פאלק.
מיר האבן שוין איין מאל דערמאנט איינעם פון זייערע ארכיבישאפן פון מיט פינף הונדערט יאר צוריק, וואס האט געזאגט אז דער באווייז אז דער אויבערשטער האט פארלאזט כלל ישראל איז דאס וואס זיי וועלן קיינמאל נישט צוריקקומען צו זייער לאנד. אין יאר תש"ח זענען מיר צוריקגעקומען צו אונזער לאנד, און דערפאר איז דער פויבסט נישט געקומען באזוכן דא - ווייל דאס איז דאך סותר זיין גאנצע שיטה. האט מען פרובירט צו געפינען אן הסבר און געזאגט: די כוונה איז אז זיי וועלן נישט צוריקקומען קיין ירושלים. אבער אין יאר תשכ"ז זענען מיר צוריקגעקומען אויך קיין ירושלים - און דאן קומט מען פשוט נישט, מען זעט נישט און מען הערט נישט. די שיטה פונעם שטרויס: וואס דו האסט נישט געזען און נישט געהערט גייט דיך נישט אן, און דו דארפסט זיך נישט שלאגן מיט די פאקטן.
און דא זעט מען ווי שווער עס איז צו זאגן א נבואה. די נביאים זענען פול מיט נבואות במשך דער היסטאריע, און אלעס וואס האט געדארפט פארווירקליכט ווערן איז מקוים געווארן פונקטליך איינס ביי איינס. און דא קומט אן ארכיבישאף און האט געזאגט א נבואה וואס האט נישט אנגעהאלטן קיין פינף הונדערט יאר - און זיין נבואה איז דאך געווען אינגאנצן הגיוני: די אידן זענען צעשפרייט, וואס איז די שאנס אז זיי זאלן צוריקקומען? אין עטליכע צענדליג יאר וועלן זיי זיכער פארטיליגט ווערן. די נביאים דערקעגן זאגן נבואות וואס גייען נישט לויטן שכל: ווער עס איז היינט אן אימפעריע - וועט פאלן. צו זאגן היינט אז די פאראייניגטע שטאטן וועט פאלן און וואשינגטאן וועט ווערן א מדבר שממה, ווער קען דען זאגן אזא זאך? און דאס האבן די נביאים געזאגט אויף בבל, און זייערע ווערטער שטייען ביז היינטיגן טאג: אלט-בבל איז א חורבה, "לא ירעה שם ולא יאהל שם ערבי", ווי מיר האבן געלערנט. צו זאגן נבואות וואס זענען קעגן דעם טבע - דאס איז א געוואלדיגע שטארקייט, און זיי זענען מקוים געווארן.
און וויבאלד זייערע אלע פלענער האבן זיך איבערגעדרייט, און עם ישראל איז צוריקגעקומען צו זיין לאנד, ווייסן זיי נישט ווי אזוי צו שלינגען די פאקטן. און וואס טוען זיי? די עמי אדום טוען יעדע פעולה אפצומעקן כלל ישראל: זיי שטעלן אויף פאנדן קעגן אונז, שלעפן אונז צום בית דין אין האג, בינדן די הענט פונעם מיליטער ער זאל נישט קענען האנדלען קעגן זיינע שונאים - און אלעס מיט שיינע דרכים, אלעס דורך געזעץ און כביכול לעגיטימע געריכטן. "עס איז דא דא אפארטהייד", "עס זענען דא דא שרעקליכע זאכן", א יונג וואס צה"ל האט אפשר געהרג'עט יארן צוריק - גלייך דארף מען דאס אויספארשן. און אין דער זעלבער צייט שטערט קיינעם נישט הונדערטער טויזנטער געהרג'עטע אין אונזער אונטערשטן הויף, ווייל דאס איז אסאד און דאס איז זיין אייגן פאלק. אבער אויב מען ראמט אויס א דארף וואס איז געבויט געווארן שלא כדין - קאכט גאנץ אייראפע, און באלד שטייען אויף מוכיחים און מטיפי מוסר. דאס זענען בני אדום, און זיי וועלן זיך נישט טוישן: אויב זיי קענען - ווארפן זיי אונז אריין אין די קרעמאטאריומס; און אויב עס איז נישט "פאליטיקלי קארעקט" - וועלן זיי דאס טון אויף איידעלע און פסעוודא-משפטי'דיגע וועגן.
און דאס איז וואס דער מלבי"ם זאגט דא: דו האסט אנגעטאן פאר ישראל אסאך שלעכטס אין די גלות-טעג דורך כעס און קנאה, גלייך ווי דו וואלסט מקנא געווען קנאת אלקים. נאכאמאל מרמז דער מלבי"ם אויף דער נצרות: זיי האבן געטענהט אז דער איד מוז זיין גערודפ'ט און עס איז א חוב אים צו רודפ'ן, און דערפאר זענען די גלחים אלעמאל געווען אין שפיץ פון אנצינדן די פאגראמען, ווייל זיי האבן געזאגט אז דאס איז אן עונש פונעם אויבערשטן פאר דעם וואס די אידן האבן גע'הרג'עט זיין משיח. זיי האבן געהאט א רעליגיעזע לעגיטימאציע, און פארקערט - וואס מער די אידן ווערן גערודפ'ט, אלץ מער שטארקט זיך די טעאריע אז דער אויבערשטער האט זיי פארלאזט און פארשטויסן. "אשר עשית משנאתך בם" - דאס אלעס קומט נישט פון קיין קנאת אלקים נאר פון פשוט'ער שנאה. "ונודעתי בם כאשר אשפטך" - ווען איך וועל דיך משפט'ן וועט באקאנט ווערן פאר יעדן אז כלל ישראל איז מיין פאלק און איך בין זייער גאט, און עס וועט נתגלה ווערן די אמת'ע אמונה. גיט אכט: דער מלבי"ם דערמאנט נישט קיין קריסטן בכלל, נאר ער שרייבט "כאילו קינאת קנאת אלוהים" און "ייוודע האמונה האמיתית" - און דאס איז פונקט וואס ער מיינט דערמיט.
"שמעתי את כל נאצותיך"
(יב) וְיָדַעְתָּ כִּי אֲנִי יְהֹוָה שָׁמַעְתִּי אֶת־כׇּל־נָאָצוֹתֶיךָ אֲשֶׁר אָמַרְתָּ עַל־הָרֵי יִשְׂרָאֵל לֵאמֹר שָׁמֵמוּ לָנוּ נִתְּנוּ לְאׇכְלָה׃ - און דו וועסט וויסן אז איך בין ה', איך האב געהערט דיינע אלע לעסטערונגען וואס דו האסט געזאגט אויף די בערג פון ישראל, זאגנדיג: זיי זענען פארוויסט געווארן, צו אונז זענען זיי געגעבן געווארן צו פארצערן.
קעגן דעם וואס דו האסט געזאגט אז די צוויי לענדער קומען זיך דיר - און מיר האבן מסביר געווען לויטן מלבי"ם אז די כוונה איז צום חלק פון יהודה און בנימין און צום חלק פון די עשרת השבטים - זאגט דער אויבערשטער: איך האב געהערט דיינע אלע לעסטערונגען, וואס דו לעסטערסט קעגן מיר מיט דעם. "אשר אמרת על הרי ישראל לאמור שממו" - דו האסט געזאגט אז זיי זענען פארוויסט צוליב דעם חטא פון ישראל, און דאס איז די טענה פון דער נצרות אז דער אויבערשטער האט אונז פארלאזט און פארטריבן פונעם לאנד און דעריבער איז עס פארוויסט. "לנו ניתנו לאכלה" - די ירושה איז אונז נישט נאר געגעבן געווארן צו וואוינען דארט נאר אויך צו עסן אירע פירות; דאס הייסט אלעס וואס געפינט זיך אין לאנד איז אונז געגעבן געווארן, ווייל מיר זענען כביכול דער ערזאץ פון דעם מקור'דיגן עם ישראל.
(יג) וַתַּגְדִּילוּ עָלַי בְּפִיכֶם וְהַעְתַּרְתֶּם עָלַי דִּבְרֵיכֶם אֲנִי שָׁמָעְתִּי׃ - און איר האט גרויס גערעדט קעגן מיר מיט אייער מויל, און איר האט געמערט קעגן מיר אייערע רייד, איך האב עס געהערט.
קעגן דעם וואס זיי האבן געזאגט "וה' שם היה", דאס הייסט אז דער אויבערשטער האט זיי פארלאזט און יעצט איז ער ביי אונז, און זיי האבן געוואלט ירש'ענען אויך די שכינה הקדושה - קומט דער פסוק "ותגדילו עלי בפיכם". אויך דא רמז'ט דער מלבי"ם, און שרייבט אויף "עניין הסיפורים המהבילים באלוהות" (און בדרך אגב, אין אלע דרוקן איז געדרוקט "המבהילים", און דאס איז א קלארער טעות סופר; מען דארף זאגן "המהבילים"). "והעתרתם עלי דבריכם" - די פרטים וואס זיי האבן פארציילט איבער דער אלקות, וואס אין זיי ליגט א גנאי, א דופי און אן הבל. און ער איז נישט מאריך מפרש צו זיין - און דאס אליין באווייזט אז די כוונה איז נישט "מבהילים" נאר "מהבילים", ווייל ער זאגט דאך אז עס איז דא אין דעם גנאי און הבל.
און וועגן וואס רעדט זיך דא? וועגן די נארישע טענות פון דער נצרות, אז רוח הקודש האט כביכול באשלאסן צו מעבר זיין יענע אשה, און פון דעם איז געבוירן געווארן אותו האיש, וואס איז נישט קיין מענטש נאר דער זון פון רוח הקודש. דאס רופט דער מלבי"ם אן "סיפורי הגנאי והדופי וההבל". ער איז נישט מאריך, אבער ער רירט עס אן ברמז. "ותגדילו עלי בפיכם" - דאס מיינט צו רעדן מיט א ברייט מויל און זאגן קעגן דעם אויבערשטן גאר הארבע זאכן; און דער מלבי"ם זאגט אז דער ענין רירט אן בכבודו של מקום, ווייל עס איז נישטא קיין גרעסערע שפלות ווי דאס, צו זאגן אז רוח הקודש פארבינדט זיך מיט אן אשה. און אויף דעם זאגט דער אויבערשטער: "אני שמעתי" - אויך די דאזיגע רייד האב איך געהערט.
און דער רד"ק טייטשט "והעתרתם" מלשון ריבוי, ווי "ונעתרות נשיקות שונא" און "עתר ענן הקטורת" - דאס הייסט אסאך; און אזוי האט תרגום יונתן געטייטשט: "ואסגיתון עלי פתגמיכון", איר האט געמערט קעגן מיר אייערע ווערטער, איר האט פארמערט רייד קעגן דעם אויבערשטן.
מידה כנגד מידה: שמחה קעגן שמחה
(יד) כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה כִּשְׂמֹחַ כׇּל־הָאָרֶץ שְׁמָמָה אֶעֱשֶׂה־לָּךְ׃ - אַזוי האָט געזאָגט דער אייבערשטער גאָט: ווען די גאַנצע ערד וועט זיך פֿרייען, וועל איך מאַכן פֿאַר דיר אַ פֿאַרוויסטונג.
קעגן דעם וואָס דו האָסט זיך געפֿרייט אויף דער מפלה פֿון ישראל - מידה כנגד מידה, שממה אעשה לך, וועל איך מאַכן אויף דיר אַ פֿאַרוויסטונג. ווען די גאַנצע ערד וועט זיך פֿרייען ווען כלל ישראל וועט צוריקקערן צו זייער לאַנד און עס וועט זײַן אַ גרויסע שמחה, קעגן דעם וועט בײַ דיר זײַן אַ שממה: קודם וועסטו צוקוקן זייער שמחה, און ערשט דערנאָך וועט קומען דײַן מפלה.
(טו) כְּשִׂמְחָתְךָ לְנַחֲלַת בֵּית־יִשְׂרָאֵל עַל אֲשֶׁר־שָׁמֵמָה כֵּן אֶעֱשֶׂה־לָּךְ שְׁמָמָה תִהְיֶה הַר־שֵׂעִיר וְכׇל־אֱדוֹם כֻּלָּהּ וְיָדְעוּ כִּי־אֲנִי יְהֹוָה׃ - אַזוי ווי דײַן שמחה אויף דער נחלה פֿון בית ישראל פֿאַר דעם וואָס זי איז פֿאַרוויסט געוואָרן, אַזוי וועל איך טאָן צו דיר; אַ פֿאַרוויסטונג וועסטו זײַן, באַרג שׂעיר און גאַנץ אדום אין גאַנצן, און זיי וועלן וויסן אַז איך בין ה'.
דער פֿריִערדיקער פּסוק האָט גערעדט וועגן דײַן שמחה איבער דער מפלה פֿון ישראל, און דאָ רעדט עס וועגן דײַן שמחה איבערן חורבן פֿונעם לאַנד: "כשמחתך לנחלת בית ישראל על אשר שממה" - אַזוי וועל איך טאָן צו דיר, און אַזוי וועלן זיך אַלע פֿרייען אויפֿן חורבן פֿון דײַן לאַנד. קומט אויס מידה כנגד מידה אין ביידע זאַכן: סײַ פֿאַר דעם וואָס דו האָסט זיך געפֿרייט אויף זייער מפלה, און סײַ פֿאַר דעם וואָס דו האָסט זיך געפֿרייט אויף זייער חורבן - אַזוי וועט מען זיך פֿרייען אויף דײַן מפלה און אויף דײַן חורבן. "שממה תהיה הר שעיר וכל אדום כולה וידעו כי אני ה'".
צום סך-הכּל:
פּרק ל"ה איז די נבואה פֿונעם חשבון מיט אדום, וואָס איז אויסגעפֿלאָכטן אין די נבואות פֿון שיבת ישראל צוליב דער סמיכות הזמנים. דער נביא שטעלט אַראָפּ דרײַ שטופֿעס פֿון פֿאַרוויסטונג: דער חורבן דורך נבוכדנצר ("שממה ומשמה"), דער חורבן אין די צײַטן פֿון בית חשמונאי ("עריך חורבה אשים"), און צום סוף "שממות עולם" וואָס נאָך דעם איז מער נישטאָ קיין אויפֿשטאַנד. דער חטא פֿון אדום איז אַ שנאת עולם וואָס איז נישט תּלוי בדבֿר - "דם שנאת" - אַ שנאה וואָס האָט קיין שום תּועלת נישט נאָר דאָס בלוט און דעם שורש אַליין, און דערפֿאַר איז איר שטראָף מידה כנגד מידה: "ודם ירדפך", אַ רדיפֿה וואָס איר גאַנצער תּכלית איז בלויז שפּיכות דמים. אדום האָט געוואָלט ירשנען ביידע לענדער און אַפֿילו דעם אייבערשטן אַליין, טענהנדיק אַז ישראל איז פֿאַרלאָזט געוואָרן און זי קומט אויף זייער אָרט, און קעגן דעם זאָגט דער קדוש ברוך הוא "וה' שם היה" - איך האָב געהערט די שפּאָט-רייד, די נישטיקע מעשׂיות און אײַער מויל וואָס איר האָט גרויס געהאַלטן קעגן מיר. און צום סוף, פּונקט ווי זי האָט זיך געפֿרייט אויף דער מפלה פֿון ישראל און אויפֿן חורבן פֿון זייער לאַנד, אַזוי וועט זי פֿאַרוויסט ווערן און עס וועט זײַן אַ שמחה אויף דער גאַנצער וועלט איבער איר מפלה - "וידעו כי אני ה'", און עס וועט קענטיק ווערן די אמתע אמונה.