קאפיטל ל"ב אין יחזקאל איז דער קאפיטל וואס שליסט די סעריע פון נבואות החורבן אויף מצרים, און ער איז איינגעטיילט אין צוויי נבואות: די ערשטע איז א קינה אויף פרעה מלך מצרים, פיל מיט משלים און דימויים גענומען פון דער וועלט פון בעלי חיים און פון די מצרים'שע אמונות; און די צווייטע, פון פסוק י"ז און ווייטער, א טיפע, פארבארגענע נבואה אויף אחרית הימים, אויף מלחמת גוג ומגוג און אויפן מפלה פון אלע פעלקער וואס וועלן קומען מלחמה האלטן קעגן ירושלים. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים לויטן ביאור פונעם מלבי"ם.
וַֽיְהִי בִּשְׁתֵּי עֶשְׂרֵה שָׁנָה בִּשְׁנֵי־עָשָׂר חֹדֶשׁ בְּאֶחָד לַחֹדֶשׁ הָיָה דְבַר־יְהֹוָה אֵלַי לֵאמֹר׃ - און עס איז געווען אין דעם צוועלפטן יאר, אין דעם צוועלפטן חודש, אויפן ערשטן טאג פונעם חודש, איז געווען דאס ווארט פון ה' צו מיר, אזוי צו זאגן:
עס רעדט זיך אינעם צוועלפטן יאר צו דער מלוכה פון צדקיהו, דאס הייסט איין יאר נאכן חורבן בית המקדש.
בֶּן־אָדָם שָׂא קִינָה עַל־פַּרְעֹה מֶלֶךְ־מִצְרַיִם וְאָמַרְתָּ אֵלָיו כְּפִיר גּוֹיִם נִדְמֵיתָ וְאַתָּה כַּתַּנִּים בַּיַּמִּים וַתָּגַח בְּנַהֲרוֹתֶיךָ וַתִּדְלַח־מַיִם בְּרַגְלֶיךָ וַתִּרְפֹּס נַהֲרוֹתָם׃ - בן אדם, נעם אויף א קינה אויף פרעה מלך מצרים, און זאלסט זאגן צו אים: דו ביסט פארגליכן געווארן צו א יונגן לייב צווישן די פעלקער, אבער דו ביסט ווי דער תנין אין די ימים, און דו ברעכסט ארויס אין דיינע טייכן, און פארטריבסט דאס וואסער מיט דיינע פיס, און מאכסט בלאטיג זייערע שטראמען.
די נבואה איז שווער און פול מיט משלים: א כפיר, א תנין, און איינער וואס טריבט אויף דאס וואסער מיט זיינע פיס. דער מלבי"ם ערקלערט אז פרעה איז ענליך פון איין זייט צו א כפיר און פון דער אנדערער זייט צו א תנין. דער מלבי"ם באשיידט אויף עטליכע פלעצער דעם חילוק צווישן אן אריה און א כפיר: אן אריה איז דער דערוואקסענער לייב, און ער גייט ארויס אויף ווייטע מרחקים צו כאפן זיין רויב; דער כפיר איז דער יונגער לייב, וואס פארמאגט נאך נישט די קראפט ארויסצוגיין ווייט זוכן רויב, נאר ער באהאלט זיך אין זיין הייל און ווארט אז א בעל חי זאל פארבייגיין לעבן אים, שפרינגט אויף אים און שלעפט אים אריין אינעווייניג.
דערפאר זאגט אים דער נביא: אין די אויגן פון די גוים ווערסטו פאררעכנט ווי א כפיר, וואס עס איז נישט דיין שטייגער ארויסצוגיין און אייננעמען ווייטע לענדער, און דו מאכסט נישט קיין גרויסן שאדן אין ווייטע פלעצער. אבער מיט דעם אלעם ביסטו יא מזיק, און דו שעדיגסט אלע דיינע שכנים, און אין דעם ביסטו ווי דער תנים אין די ימים. די מצריים האבן געגלייבט אז דער גרויסער תנין, דאס הייסט דער קראקאדיל, איז הייליג און הערשט איבער די וואסערן, און מיר האבן שוין געזען אז פרעה איז אזוי גערופן געווארן אין א גאנצער נבואה. און זיי האבן געגלייבט אז ווען ער טריבט אויף דאס וואסער מיט זיינע פיס, מאכט ער אז אלע הונדערט טייכן זאלן שטורעמען און אויסגיסן זייערע וואסערן אינעם נילוס. קומט אויס אז פרעה, וואס איז דער משל צום תנין אינעם נילוס, האט געגלייבט אז ער איז א גאט און אז דער דאזיגער כח ליגט אונטער זיין שליטה.
און דער נמשל איז: כאטש אויף דער יבשה ביסטו ווי א כפיר וואס גייט נישט ארויס פון זיין גרעניץ, האסטו אבער אין די ימים אנגעמאכט א גרויסן שאדן. דו האסט אונטערגעווארפן די פעלקער וואס זיצן ביים נהר פרת און ביים ברעג ים, און דו האסט געצויגן צו דיר זייער גאנצן שפע, אזוי ווי דער נילוס ציט צו זיך דעם שפע פון די טייכן. און דורך דעם זענען די טייכן פארמינערט געווארן און זייערע וואסערן זענען געווארן בלאטיג, ווייל ווען עס איז פאראן א באוועגונג און קאכן אינעם וואסער, קומט דער בלאטע און רפש פון אונטן ארויף אויפנאייבערפלאך. "וַתָּגַח" ערקלערט דער מלבי"ם איז מלשון "גחון" (בויך): דו ליגסט אויף דיין בויך אין דיינע טייכן, און מיט דיינע פיס קלאפסטו און פארטריבסט דאס וואסער, און דער גאנצער שפע קומט אן צום טייך פון מצרים.
און פארוואס שטייט "כַּתַּנִּים בַּיַּמִּים" און נישט אינעם נילוס? דערקלערט דער מלבי"ם אז די מצריים האבן געגלייבט אז דער עבודה זרה וואס הערשט איבערן ים קריגט זיך מיטן עבודה זרה וואס הערשט איבערן נילוס. קומט דער נביא און זאגט: דו האלטסט זיך פאר א תנין וואס הערשט אויך איבער די ימים, נישט בלויז איבער די טייכן, און צוליב דער דאזיגער איינרעדעניש האסטו זיך געגעבן די רשות צו פארכאפן די שליטה איבער אלע פעלקער וואס זענען ארום דיר.
כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה וּפָרַשְׂתִּי עָלֶיךָ אֶת־רִשְׁתִּי בִּקְהַל עַמִּים רַבִּים וְהֶעֱלוּךָ בְּחֶרְמִי׃ - אזוי האט געזאגט דער אויבערשטער ה': און איך וועל אויסשפרייטן איבער דיר מיין נעץ דורך א פארזאמלונג פון פילע פעלקער, און זיי וועלן דיך ארויפציען אין מיין פאנג-נעץ.
וואס איז דער חילוק צווישן א רשת און א חרם? דער תרגום טייטשט חרם מלשון געפלאכטן (סרוג), וואס דאס איז אויך א מין נעץ. אבער דער מלבי"ם ערקלערט: א רשת (נעץ) פלעגט מען אויסשפרייטן איבער'ן וואסער כדי צוריקצוהאלטן די פיש פון זייער שווימען, און כדי דאס אויסצושפרייטן האט אויסגעפעלט אסאך מענטשן וואס זאלן עס אויסציען פון עטליכע זייטן. אבער א גרויסער פיש לאזט זיך נישט פאנגען אין א נעץ, ווייל ער רייסט עס איבער און רעכנט זיך נישט דערמיט. דערפאר, צו פאנגען א גרויסן פיש דארף מען א חרם, און דער מלבי"ם ערקלערט אז א חרם איז א מין פאסטקע וואס פארניכטעט און טויט אים. בפשטות מיינט עס א ריזיגן האקן אדער שפייזן (לאנצן) וואס מען פלעגט ווארפן אויפ'ן גרויסן פיש און אים טויטן, און עס קוקט מער אויס אז מען רעדט פון א ריזיגן אנגל-האקן וואס מען פלעגט ווארפן מיט א קעדר (פיתיון) און דערמיט שלעפן דעם פיש און אים ארויפברענגען. און דער נמשל: דורך תחבולות וועט מען ארויסשלעפן פרעה פון זיין לאנד צו א מלחמה מיט'ן מלך בבל, און דאס איז דער טייטש "וְהֶעֱלוּךָ בְּחֶרְמִי".
וּנְטַשְׁתִּיךָ בָאָרֶץ עַל־פְּנֵי הַשָּׂדֶה אֲטִילֶךָ וְהִשְׁכַּנְתִּי עָלֶיךָ כׇּל־עוֹף הַשָּׁמַיִם וְהִשְׂבַּעְתִּי מִמְּךָ חַיַּת כׇּל־הָאָרֶץ׃ - און איך וועל דיך פארלאזן אויף דער ערד, אויפ'ן פנים פונעם פעלד וועל איך דיך אראפווארפן, און איך וועל לאזן רוען אויף דיר אלע פויגל פונעם הימל, און איך וועל זעטיקן פון דיר די חיות פון דער גאנצער ערד.
דו ביסט פונקט ווי א פיש וואס שטארבט ווען ער קומט ארויס אויפ'ן טרוקענעם. מען דארף גארנישט טון אים צו טויטן, דער עצם פאקט אז ער קומט אן צום טרוקענעם איז זיין טויט. אזוי אויך, ווען איך וועל דיך פארלאזן אויפ'ן פנים פונעם פעלד, וועסטו דארט שטארבן פון זיך אליין. און דערנאך, אזוי ווי א לויתן וואס בלייבט שטעקן ביים ברעג ים און שטארבט, קומען די עופות השמים און די חיות הארץ עסן פון זיין פלייש. דער נמשל איז פשוט: ווען פרעה וועט פאלן, וועלן יעדער איינער ארויפפאלן אויפ'ן רויב און לויפן צונעמען דעם שלל פון מצרים. הגם היינט ווערט מצרים פאררעכנט פאר א קעניגרייך און אן אימפעריע, אבער ווען זי וועט ליגן ווי א באזיגטער נבילה, וועלן עוף השמים און חית הארץ קומען הנאה האבן פון איר פלייש.
וְנָתַתִּי אֶת־בְּשָׂרְךָ עַל־הֶהָרִים וּמִלֵּאתִי הַגֵּאָיוֹת רָמוּתֶךָ׃ - און איך וועל געבן דיין פלייש אויף די בערג, און איך וועל אנפילן די טאלן מיט דיין הויכקייט.
"אֶת־בְּשָׂרְךָ" - טייטשט דער רד"ק: דאס פלייש פון דיינע געהרגעטע, דאס פלייש פון די הרוגים, ווייל די נבואה רעדט דאך אויף פרעה און זיינע חילות. און וויאזוי וועט דאס פלייש פון די הרוגים זיין אויף די בערג? טייל מפרשים ערקלערן אז זיי וועלן וועלן אנטלויפן צו די בערג זיך אויסצובאהאלטן, און מען וועט זיי נאכיאגן און זיי דארט הרג'ענען. און טייל ערקלערן אין המשך צום פריערדיגן משל: די פויגלען וועלן צוכאפן דאס פלייש און אנטלויפן דערמיט צו די בערג, און דארט וועלן זיי עס אויפעסן.
און וואס מיינט "רָמוּתֶךָ"? דער רד"ק טייטשט אז די טאלן און די טיפענישן וועלן זיך אזוי שטארק אנפילן מיט'ן פלייש פון די הרוגים, אז זיי וועלן ווערן ווי א רמה און ווי א בארג. אנדערע מפרשים טייטשן עס מלשון רוממות און דערהויבונג: דו האסט דיך געגרויסט מיט דיינע פילע חילות און דיין גרויסער ארמיי, און איך וועל אנפילן די טאלן מיט די זעלבע וואס דו טוסט זיך מיט זיי דערהייבן און בארימען, און דו וועסט זען זייערע פגרים אנפילן די טאלן. רש"י טייטשט "דיין ארונטערווארפן", אזוי ווי "רָמָה בַיָּם", א לשון פון ווארפן, און אזוי ווי דער לשון פון דער גמרא "רמינן אהדדי", "אורמינהו", וואס מיינט א ווארף טון א זאך פון איין ארט צום צווייטן. און עס איז כדאי צו באמערקן: כמעט אין אלע דרוקן שטייט געדרוקט אין רש"י "השכלתך", און דאס איז א קלארער שיבוש אין סדר פון די אותיות, און דער ריכטיגער ווארט איז "השלכתך". נאך א ביאור, וואס רש"י ברענגט און אזוי האלט אויך דער מלבי"ם: "רמותיך" איז ווי "רימותיך", מלשון רימה ותולעה, אזוי ווי עס שטייט "וַיָּרֻם תּוֹלָעִים וַיִּבְאַשׁ". דאס הייסט, דיין פלייש וועט אראפגעווארפן ווערן אויף די בערג, און די טאלן וועלן זיך אנפילן מיט די ווערים וואס וועלן עסן דאס פלייש פון דיינע הרוגים.
וְהִשְׁקֵיתִי אֶרֶץ צָפָתְךָ מִדָּמְךָ אֶל־הֶהָרִים וַאֲפִקִים יִמָּלְאוּן מִמֶּךָּ׃ - און איך וועל אנזויפן דאס לאנד וואס שווימט פון דיין בלוט ביז די בערג, און די טייכן וועלן אנגעפילט ווערן פון דיר.
דאס בלוט וועט שווימען ביז די בערג, און עס וועט זיין אזוי פיל דערפון ביז עס וועט אנזויפן די ערד, און עס וועט אפילו אנפילן די אפיקים, דאס זענען די פלעצער וואו די בעכער שטראמען, און עס וועט שטראמען דארט אזוי ווי פיל וואסער. דער מלבי"ם זאגט אז פרעה וועט האבן עטליכע מפלות, און דא ווערט באשריבן די ערשטע מפלה, וואס ער איז געפאלן אינדרויסן פון זיין לאנד, אזוי ווי עס שטייט אויבן אין קאפיטל כ"ט: "וְנָתַתִּי חַחִים בִּלְחָיֶיךָ... וּנְטַשְׁתִּיךָ הַמִּדְבָּרָה", אז מען וועט אים ארויסנעמען אינדרויסן פון זיין לאנד און דארט וועט זיין זיין ערשטע מפלה.
וְכִסֵּיתִי בְכַבּוֹתְךָ שָׁמַיִם וְהִקְדַּרְתִּי אֶת־כֹּכְבֵיהֶם שֶׁמֶשׁ בֶּעָנָן אֲכַסֶּנּוּ וְיָרֵחַ לֹא־יָאִיר אוֹרוֹ׃ - און איך וועל צודעקן דעם הימל ווען דו ווערסט פארלאשן, און איך וועל פארטונקלען זייערע שטערנס, די זון וועל איך צודעקן מיט א וואלקן, און די לבנה וועט נישט שיינען איר ליכט.
רש"י טייטשט: ווען דיין פייער וועט פארלאשן ווערן, אזוי ווי א ליכט וואס ווערט אויסגעלאשן און לאזט ארויף רויך, וועט ארויפגיין א רויך און צודעקן דעם הימל און פארטונקלען די מאורות. און די כוונה דערפון איז, אז יעדער וואס וועט הערן פון דיין מפלה וועט זיך טרויערן און ווערן דערשראקן, און יעדער וועט זאגן אין הארצן: אויב פרעה איז געפאלן, וואס וועט זיין מיט אונז? אויב בארזים נפלה שלהבת, פון דער דאזיקער בשורה וועט זייער וועלט פארטונקלט ווערן, ווייל אויב מען האט באוויזן צו באזיגן פרעה'ן, איז דאך זיכער אז מלך בבל וועט אויך קומען אויף זיי.
דער מלבי"ם מסביר אז דא גייט מען איבער צו דער צווייטער מפלה פון פרעה, וואס איז אין זיין אייגן לאנד, ווי עס ווערט מבואר אין פרק כ"ט פסוק ח'. און כדי צו פארשטיין דעם משל דארף מען וויסן די אמונה פון מצרים: זיי האבן געגלייבט אז זייער ליכט און זייער שטערן איז דער מושל אין הימל, ער איז דער ראש פון אלע שטערנס און מאורות, און ער איז דער שטארקסטער פון אלעמען. מען האט שוין פריער מסביר געווען אז זיי האבן געגלייבט אז דער טלה איז אן אלוה, און אז מיט זיין כוח וועלן זיי מנצח זיין אלע זייערע שונאים, און דערפאר איז יציאת מצרים געווען דווקא אין חודש ניסן וואס זיין מזל איז טלה, און דווקא אין ט"ו בו, וואס איז די צייט ווען מזל טלה איז אין זיין העכסטן שטאפל און זיין כוח שטייט אין צענטער ווי די לבנה אין איר פולקייט, צו ווייזן אז אפילו אין דעם גרעסטן כוח פון זייער פאלשער אמונה גאלט דער הקדוש ברוך הוא די יידן.
אזוי אויך דא: זיי האבן געגלייבט אז דאס ליכט פון זייער שטערן וועט קיינמאל נישט פארלאשן ווערן, און אויב א וואלקן וועט אים פארטונקלען, וועט נישט נאר זייער שטערן פארלאשן ווערן, נאר עס וועט ארויפגיין א גרויסער רויך און פארטונקלען אלע מאורות השמים. מיט פשוטע ווערטער: אויב מיר זענען דא, איז דא א וועלט; און אויב מיר זענען נישטא, איז קיינער נישטא. די דאזיקע השקפה האט זיך ביי זיי געצויגן, זאגט דער מלבי"ם, ווייל אין מצרים זענען קיינמאל נישט פארטונקלט געווארן די שטערנס פון זייער נאכט, ווייל דארט זענען נישטא קיין וואלקנס און קיין רעגנס, און זיי האבן זיך געקענט גרויסן אז זייער שטערן וועט שיינען אויף אייביק.
און לויט זייער דמיון רעדט צו זיי דער נביא: "וְכִסֵּיתִי בְכַבּוֹתְךָ שָׁמַיִם", דאס איז א משל אויפן ערשטן חורבן אין ארץ מצרים, וואס דעמאלט איז זייער ליכט אביסל פארלאשן געווארן. וואו איז אייער שטערן? וואו איז דער אלוה וואס דארף אייך ראטעווען? אט זענט איר געפאלן! און דעמאלט, לויט זייער אמונה, גייט ארויס רויך און דאמף און א וואלקן, און די שטערנס ווערן פארטונקלט, און די זון און די לבנה ווערן פארדעקט און שיינען נישט אראפ. און דאס איז א רמז אז די פינצטערניש גייט נישט נאר אן אייך, נאר אויך אלע וואס איר האט געמיינט אז זיי וועלן אייך זיין צו א הילף און א שטיץ, זייער ליכט איז אויך פארטונקלט געווארן, און זיי וועלן אייך נישט קענען העלפן.
כׇּל־מְאוֹרֵי אוֹר בַּשָּׁמַיִם אַקְדִּירֵם עָלֶיךָ וְנָתַתִּי חֹשֶׁךְ עַל־אַרְצְךָ נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה׃ - אלע ליכטיקע מאורות אין הימל וועל איך פארטונקלען איבער דיר, און איך וועל לייגן פינצטערניש אויף דיין לאנד, זאגט גאט דער הער.
ביים נעקסטן שלב וועט דאס ליכט גאר פארלאשן ווערן. נישט בלויז א צודעק פון א וואלקן וואס האלט אפ דאס ליכט פון אונטן, נאר "בַּשָּׁמַיִם אַקְדִּירֵם", א פאלקאמע פארטונקלונג אינעם שורש אליין, אז אפילו אין הימל וועלן זיי נישט האבן קיין ליכט. און דאן "וְנָתַתִּי חֹשֶׁךְ עַל־אַרְצְךָ", נישט ווי א וואלקן וואס לאזט נאך איבער עטוואס ליכט, ווייל א פארוואלקנטער טאג איז דאך נישט קיין נאכט, נאר א גמארטע פינצטערניש. און דאס איז א משל אויפן לעצטן חורבן אין מצרים, וואס איז געווען חושך ואפלה, אן אייביקער חורבן און שממה.
וְהִכְעַסְתִּי לֵב עַמִּים רַבִּים בַּהֲבִיאִי שִׁבְרְךָ בַּגּוֹיִם עַל־אֲרָצוֹת אֲשֶׁר לֹא־יְדַעְתָּם׃ - און איך וועל פארדריסן דאס הארץ פון פילע עמים, ווען איך וועל ברענגען דיין בראך צווישן די גוים, צו לענדער וואס דו האסט נישט געקענט.
דער מלבי"ם דערמאנט דא א חילוק וואס ער האט שוין עטליכע מאל איבערגעזאגט: "גוי" מיינט בדרך כלל די נידעריגערע אומות, וואס זענען נישט אויסגעשטעלט מיט א מלוכה און א מלך; און "עם" איז א ציבור מיט אן ארדענטליכער מלכות, א מלך, מושל און מנהיג. לכתחילה וועלן די עמים וואס האבן א מלך ווערן אין כעס, וויבאלד דער בראך פון מצרים האט זיך ווייטער פארשפרייט און איז אנגעקומען אויך צו די נידעריגערע גוים וואס זענען געווען אונטער מצרים, און זיי זענען אויך געפאלן און זייער לאנד איז חרוב געווארן. און פון דארט האט זיך די זאך פארשפרייט צו "אֲרָצוֹת אֲשֶׁר לֹא־יְדַעְתָּם", ווייל די חיל פון כשדים, נאכן אנקומען קיין מצרים, איז ווייטער געגאנגען מיט אן אפעטיט צו נאך לענדער, און זיי האבן אויך געכאפט קלעפ פון זייער שווערער האנט. קומט אויס אז נישט מצרים אליין וועט כאפן, נאר אסאך עמים צוזאמען מיט איר.
וַהֲשִׁמּוֹתִי עָלֶיךָ עַמִּים רַבִּים וּמַלְכֵיהֶם יִשְׂעֲרוּ עָלֶיךָ שַׂעַר בְּעוֹפְפִי חַרְבִּי עַל־פְּנֵיהֶם וְחָרְדוּ לִרְגָעִים אִישׁ לְנַפְשׁוֹ בְּיוֹם מַפַּלְתֶּךָ׃ - און איך וועל פארשטוינען איבער דיר פילע עמים, און זייערע מלכים וועלן ציטערן איבער דיר מיט א שטורעם ווען איך וועל שאקלען מיין שווערד פאר זייערע פנימער, און זיי וועלן ציטערן אין יעדן אויגנבליק, יעדער פאר זיין לעבן, אין טאג פון דיין מפלה.
די עמים וואס האבן א מלך, וועלן זייערע מלכים ווערן אין כעס, און נישט סתם אן אינעווייניגסטער כעס וואס בלייבט אין הארצן, נאר א סער און שממה. און וואס איז "חַרְבִּי"? מלך בבל איז די שווערד פונעם הקדוש ברוך הוא, אזוי ווי עס שטייט "הוֹי אַשּׁוּר שֵׁבֶט אַפִּי", אז אשור איז דער שטעקן מיט וועלכן דער הקדוש ברוך הוא שלאגט אין דער צייט פון כעס. אזוי אויך דא, ווען דער אויבערשטער וויל שלאגן מצרים, איז בבל די שווערד אין זיין האנט. און ווען די שווערד וועט זיך שאקלען איבער זיי און פאר זייערע פנימער, וועלן זיי ציטערן אין יעדן רגע, איש לנפשו, טאמער וועט די מפלה דערגרייכן אויך צו אים און די שווערד וועט אים אויך טרעפן.
כִּי כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה חֶרֶב מֶלֶךְ־בָּבֶל תְּבוֹאֶךָ׃ - ווארום אזוי האט געזאגט ג-ט דער אייבערשטער: די שווערד פון דעם מלך פון בבל וועט קומען אויף דיר.
גיט אַכט אויפן ניקוד: די אותיות בג"ד כפ"ת בראש מילה קומען געוויינטלעך מיט א דגש, און דערפאר וואלט געפאסט צו זאגן "כֹּה" מיט א דגש. נאר אזוי ווי עס גייט פריער פאר דעם אן אות פון די אותיות אהו"י וואס איז סמוך, פאלט אוועק דער דגש, און דערפאר אין רוב פלעצער לייענען מיר "כִּי כֹה אָמַר" [אן א דגש]. אבער דאס אלעס איז נאר ווען דאס אהו"י איז סמוך; און דא איז דא א טעם מפסיק אויפן ווארט "כִּי", דעריבער קערט זיך צוריק דער געוויינטלעכער כלל און דאס ווארט "כֹּה" באקומט א דגש.
און וואס שייך דעם תוכן, דא הייבט זיך אן דער נמשל. "חֶרֶב מֶלֶךְ־בָּבֶל תְּבוֹאֶךָ" איז דער נמשל פון דער ערשטער מליצה, אז דער מלך פון בבל איז געקומען אויף אים ווען ער איז געווען אינדרויסן פון זיין לאנד, און דארט, נאכדעם וואס ער האט אים ארויסגעשלעפט מיט א נעץ (חרם), האט ער געהרג'עט זיינע חילות.
בְּחַרְבוֹת גִּבּוֹרִים אַפִּיל הֲמוֹנֶךָ עָרִיצֵי גוֹיִם כֻּלָּם וְשָׁדְדוּ אֶת־גְּאוֹן מִצְרַיִם וְנִשְׁמַד כׇּל־הֲמוֹנָהּ׃ - דורך די שווערדן פון גיבורים וועל איך אומברענגען דיין המון, די מעכטיגסטע פון פעלקער זענען זיי אלע, און זיי וועלן פארווייסטן דעם שטאלץ פון מצרים, און איר גאנצער המון וועט פארטיליגט ווערן.
"בְּחַרְבוֹת גִּבּוֹרִים אַפִּיל הֲמוֹנֶךָ" איז דער צווייטער שלב, אז דער מלך פון בבל איז געקומען קיין מצרים אליין און דארט געהרג'עט א גרויסן המון, און שוין פאלט דער המון וואס געפינט זיך אין מצרים. "וְנִשְׁמַד כׇּל־הֲמוֹנָהּ" איז דער סוף, דער לעצטער חורבן וואס האט פון זיי גארנישט איבערגעלאזט, און דאס גייט ער ווייטער און באשרייבט.
וְהַאֲבַדְתִּי אֶת־כׇּל־בְּהֶמְתָּהּ מֵעַל מַיִם רַבִּים וְלֹא תִדְלָחֵם רֶגֶל־אָדָם עוֹד וּפַרְסוֹת בְּהֵמָה לֹא תִדְלָחֵם׃ - און איך וועל פארטיליגן אלע אירע בהמות פון העכער די פילע וואסערן, און א פוס פון א מענטש וועט זיי מער נישט פארטריבן מאכן (אויפרודערן דעם בלאטע), און די קלאען פון א בהמה וועלן זיי נישט פארטריבן מאכן.
די מציאות נאכן חורבן: דער מלבי"ם זאגט אז מצרים איז געווען א שממה פערציג יאר, דער יאור איז געווארן אויסגעטריקנט, און עס איז דארט נישט אדורך קיין פוס פון א מענטש אדער בהמה, ווי עס ווערט מבואר אין קאפיטל כ"ט. און עס איז נישט געווען ווער עס זאל אויפרודערן דעם טייך, נישט דער תנים הגדול וואס ליגט דערין און טרעט מיט זיינע פיס, און נישט קיין פוס פון א מענטש און בהמה פון אינדרויסן. און אז עס איז נישטא ווער עס זאל אויפרודערן, דאס הייסט פארמישן און אויפברענגען די בלאטע פון אונטן, פליסן די וואסערן מיט רואיגקייט.
אָז אַשְׁקִיעַ מֵימֵיהֶם וְנַהֲרוֹתָם כַּשֶּׁמֶן אוֹלִיךְ נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה׃ - דעמאלט וועל איך מאכן קלאר זייערע וואסערן, און זייערע טייכן ווי בוימל וועל איך פירן, זאגט ג-ט דער אייבערשטער.
איך וועל מאכן איינזינקען [די בלאטע פון] די וואסערן פון די טייכן און זיי פירן ווי בוימל, וואס גייט בנחת און מיט רואיגקייט, וואס עס איז נישטא אין אים קיין שטורעם, וואס ער איז געדיכט און עס איז נישטא אין אים קיין ערד און קיין שום תערובות. און דער נמשל: דער מלך פון מצרים וועט מער נישט צונעמען די השפעה פון די פעלקער. ביז איצט פלעגט דער טייך אויפברענגען די בלאטע פון אונטן און אריינשלעפן אינעם נילוס די פארמעגנס פון יעדן איינציגן טייך; פון איצט אן וועלן די טייכן רוען און גיין מיט רואיגקייט, און וועלן מער נישט פירן זייערע פארמעגנס צום נילוס. זיי וועלן האבן א מנוחה, און דער מלך פון מצרים וועט נישט הערשן איבער זיי און זיי וועלן אים מער נישט זיין קנעכט.
בְּתִתִּי אֶת־אֶרֶץ מִצְרַיִם שְׁמָמָה וּנְשַׁמָּה אֶרֶץ מִמְּלֹאָהּ בְּהַכּוֹתִי אֶת־כׇּל־יוֹשְׁבֵי בָהּ וְיָדְעוּ כִּי־אֲנִי יְהֹוָה׃ - ווען איך וועל מאכן דאס לאנד מצרים פאר א שממה, און דאס לאנד וועט פארוויסט ווערן פון אלץ וואס איז אין איר, ווען איך וועל שלאגן אלע וואס זיצן אין איר, און זיי וועלן וויסן אז איך בין דער אויבערשטער.
"נְשַׁמָּה" איז נאך א לשון פון שממה, נאך שווערער פונעם ערשטן, און דאס לערנט אונז אויף צוויי שלבים: קודם שממה, און דערנאך ביים לעצטן חורבן נשמה. דאס לאנד וועט ווערן ליידיג און עס וועלן נישט זיין קיין באשעפענישן דאס אנצופילן. און אויף "אֶרֶץ מִמְּלֹאָהּ" טייטשט רש"י: דאס לאנד וואס איז יעצט אנגעפילט מיט אלעם גוטן וועט פארוואנדלט ווערן אין א שממה. און דעמאלט "וְיָדְעוּ כִּי־אֲנִי יְהֹוָה", אז איך בין געטריי צו באצאלן גמול פאר יעדן וואס האט געפייניגט און פאר יעדן וואס האט געטאן שלעכטס.
קִינָה הִיא וְקוֹנְנוּהָ בְּנוֹת הַגּוֹיִם תְּקוֹנֵנָּה אוֹתָהּ עַל־מִצְרַיִם וְעַל־כׇּל־הֲמוֹנָהּ תְּקוֹנֵנָּה אוֹתָהּ נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה׃ - דאס איז א קינה און מ'וועט עס קלאגן, די טעכטער פון די פעלקער וועלן עס קלאגן, אויף מצרים און אויף איר גאנצן המון וועלן זיי עס קלאגן, זאגט ג-ט דער הערשער.
דריי מאל ווערט דא דערמאנט דער לשון פון קינה, און דער מלבי"ם ערקלערט אז פון דעם גאנצן ענין מרישא עד גמירא, וואס איז די מפלה פון מצרים אין דריי מערכות, וועט מען מאכן א קינה, געוויין און קלאג אזוי ווי מ'קלאגט אויף א מת. אויף דער ערשטער מפלה, וואס מ'האט ארויסגעשלעפט פרעה'ן און זיינע חילות אינדרויסן פון זייער לאנד און זיי אראפגעווארפן אין מדבר, ווערט געזאגט "קִינָה הִיא וְקוֹנְנוּהָ": מ'וועט קלאגן אויפן יונגן לייב און אויפן תנין אין די ימען, אויפן תנין וואס איז געווארפן געווארן אינעם מדבר און עס זענען געקומען אויף אים אלע עוף השמים און חית הארץ.
אויף דער צווייטער מפלה, ווען די כשדים זענען שוין געקומען אין זייער לאנד, שטייט "בְּנוֹת הַגּוֹיִם תְּקוֹנֵנָּה אוֹתָהּ", ווייל דעמאלט איז נישט בלויז מצרים אליין געפאלן נאר אויך פיל פעלקער מיט איר, אלע אירע העלפער און שטיצער, און ס'איז געווען אן אלגעמיינע קינה. און "בנות" מיינט נישט דווקא טעכטער, נאר אזוי ווי דער לשון "יהודה ובנותיה", "תגלנה בנות יהודה", וואס דאס זענען די שטעט און דערפער ארום, ווי דער תרגום זאגט "כפרנהא". און ס'איז אויך מעגליך כפשוטו, אז דער וועג פון פרויען איז געווען צו קלאגן. און דער עיקר ווי די ווערטער פונעם מלבי"ם, אז די שווערד האט געטראפן אויך די ארומיגע געגנטער, און דערפאר קלאגן אויך די בנות הגויים. און דארט האט מען געקלאגט אויף די שטערנס און אויף דער זון און לבנה וואס זענען פארדעקט געווארן מיט א וואלקן, אז דער גרויסער ליכטיגקייט, דאס איז מצרים, איז פארדעקט געווארן.
און אויפן דריטן חורבן, ווען גאנץ מצרים איז חרוב געווארן און איז געווען א מדבר שממה פאר פערציג יאר, שטייט "עַל־מִצְרַיִם וְעַל־כׇּל־הֲמוֹנָהּ תְּקוֹנֵנָּה אוֹתָהּ", און דעמאלט האט מען געקלאגט אויף דעם וואס עס האבן זיך פארפינצטערט אלע מאורות השמים און אויפן חושך ואפילה וואס איז געפאלן אויף מצרים. און דער מלבי"ם איז מדייק: פארוואס אויך ביים דריטן חורבן זענען די וואס קלאגן די בנות הגויים און נישט מצרים אליין? נאר ווייל עס איז מער נישטא קיין מצרים! מיר האבן דאך געזאגט אז זי וועט פארטיליגט ווערן און וועט זיין א פאלקאמע שממה, און פונעם המון פון מצרים איז קיינער נישט געבליבן ווער עס זאל קלאגן, נאר בלויז די איבעריגע פעלקער זענען איבערגעבליבן צו זען זייער מפלה, און זיי זענען די וואס קלאגן אויף זיי.
וַיְהִי בִּשְׁתֵּי עֶשְׂרֵה שָׁנָה בַּחֲמִשָּׁה עָשָׂר לַחֹדֶשׁ הָיָה דְבַר־יְהֹוָה אֵלַי לֵאמֹר׃ - און עס איז געווען אינעם צוועלפטן יאר, אינעם פופצנטן טאג פונעם חודש, איז געווען דאס ווארט פון ג-ט צו מיר, זאגנדיג.
דער מלבי"ם זאגט: די נבואה איז זייער פארהוילן און מ'ווייסט נישט וואס זי באדייט, און דער אברבנאל האט שוין באמערקט אז דאס איז א נבואה אויף דער צוקונפט, אויף אחרית הימים, אין די טעג פון גוג ומגוג, ווען אלע פעלקער וועלן זיך צונויפקומען קעגן ירושלים, און אזוי איז דער אמת. נאר דעם אברבנאל'ס וועג אין פארשטיין די תקופה פון גוג איז אנדערש, און דער מלבי"ם ערקלערט דאס לויט זיין אייגענעם מהלך.
און אזוי ערקלערט דער מלבי"ם: ווען כלל ישראל וועט צוריקקערן צו זייער לאנד, וועלן די אומות זיך צונויפקומען צו פארכאפן ירושלים. און עס וועט קומען גוג דער נשיא פון משך ותובל פון די צפון און מערב לענדער, וואס דאס זענען די ערלים וואס ווערן אנגערופן אדום, וואס זענען נישט גע'מל'עט. און משך ותובל זענען פון די בני יפת וואס וואוינען אין אייראפע, ווי יוסיפון האט געשריבן מיט בערך צוויי טויזנט יאר צוריק. און צוזאמען מיט זיי פרס, כוש און פוט, און אויך בית תוגרמה, און די אלע ווערן פאררעכנט צו ישמעאל, וואס אלע פון זיי זענען גע'מל'עט און האלטן זיך ביי דער אמונה פון די ישמעאלים. און זיי וועלן זיך צונויפקומען מיט בני אדום צו פארכאפן דאס לאנד פון די הענט פון ישראל, אבער ווען זיי וועלן אנקומען וועט אריינפאלן צווישן זיי א בהלה און מ'וועט מלחמה האלטן איינער קעגן צווייטן, אדום און ישמעאל איינער מיטן צווייטן, ווייל זייער גלויבן איז צעטיילט, און דארט וועט דער אויבערשטער משפט'ן מיט זיי מיט שווערד און מיט בלוט, ווי עס וועט ערקלערט ווערן אין קאפיטל ל"ח און אין זכריה קאפיטל י"ד.
זעט ווי שטוינענד די ווערטער זענען: מיט צוויי הונדערט יאר צוריק, ווען דער מלבי"ם האט דאס געשריבן, ווער האט זיך בכלל פארנומען מיט מלחמות הדת צווישן די פעלקער? דאס איז בכלל נישט געווען דער שמועס. און היינט, דווקא אין א צייט פון דעם גרעסטן פארשריט, זענען די מלחמות גאר רעליגיעזע מלחמות. איבער וואס קריגן זיך די אראבישע לענדער מיט אייראפע און אמעריקע? אין יסוד איז דאס א מלחמת הדת. דער סימבאל וואס בן לאדן טראגט איז דער סימבאל פון רעליגיע, און די אמעריקאנער רופט ער אן מיט דעם נאמען "די כופרים". א מלחמה פונעם אזוי גערופענעם אויפגעקלערטן וועלט קעגן דער וועלט וואס ווערט ביי זיי פארגעשטעלט אלס א פינצטערע וועלט, און דאס איז די אמונה פון בני ישמעאל. "אמונתם מפורדת", פונקטליך ווי דער לשון פונעם מלבי"ם.
און פון דא און ווייטער, פון פסוק י"ח, שילדערט דער נביא וואס עס וועט זיין דער גורל פון די אלע וואס וועלן קומען צו דער מלחמה: ווי אזוי אלע וועלן גיין צו אבדון, אלע וועלן דורכפאלן און פאלן דא אויף דער ערד פון ארץ ישראל, און זיי וועלן נקמה נעמען איינער פונעם צווייטן. און מצד אונז איז דאס א נקמה אין ביידע, ווייל ביידע האבן אונז געפייניגט, סיי ישמעאל און סיי אדום, די בני יוון און בני יפת וואס האבן חרוב געמאכט דעם בית המקדש, און בני אשור וואס האבן חרוב געמאכט דעם בית ראשון, און אלע צרות וואס זיי האבן אונז אנגעמאכט במשך די דורות. דא וועלן זיי באצאלן דעם פרייז, ווען זיי וועלן מלחמה האלטן איינער קעגן צווייטן און הרג'נען איינער דעם צווייטן.
בֶּן־אָדָם נְהֵה עַל־הֲמוֹן מִצְרַיִם וְהוֹרִדֵהוּ אוֹתָהּ וּבְנוֹת גּוֹיִם אַדִּרִם אֶל־אֶרֶץ תַּחְתִּיּוֹת אֶת־יוֹרְדֵי בוֹר׃ - מענטשנזון, קלאג אויף דעם המון פון מצרים, און נידער זיי אראפ, איר און די טעכטער פון די מעכטיגע פעלקער, צום אונטערשטן לאנד צוזאמען מיט די וואס גייען אראפ אין גרוב.
"נְהֵה" מיינט נבואה זאגן אויף זיי, און נידער אים אראפ בעל כורחו. "וּבְנוֹת גּוֹיִם אַדִּרִם" זענען בני אדום, וואס זיי זענען די מעכטיגע פעלקער. אויך היינט זענען בני אדום די מעכטיגע: די גרעסטע גרויסמאכט אין דער וועלט איז אמעריקע. לויט דער צאל מענטשן איז כינע גרעסער פון איר, און אויך אינדיע, אבער ווען מען רעדט פון א גרויסמאכט, פון וואפן און פון מאכט, ווערט אמעריקע פאררעכנט פאר דער גרעסטער מעכטיגער מלוכה, און דאס איז אדום. "הֲמוֹן מִצְרַיִם" זענען מצרים און זייערע שותפים, אשור און עילם, וואס זענען מיוחס צו די געמלתע, צו די ישמעאלים. און אלע וועלן אראפגיין אין ארץ תחתיות, אין קבר אריין; אלע וועלן ענדיגן אין די קברים און וועלן נישט מנצח זיין אין דער מלחמה.
מִמִּי נָעָמְתָּ רְדָה וְהׇשְׁכְּבָה אֶת־עֲרֵלִים׃ - פון וועמען ביסטו שענער און בעסער? גיי אראפ און לייג זיך צוזאמען מיט די ערלים.
פון וועמען ביסטו שענער און וויכטיגער, אז דו זאלסט מיינען אז פאר דיר וועט זיין א שיינער און זיסער סוף און דו וועסט נישט אראפגיין אין גרוב אריין? גיי אראפ און לייג זיך דארט אין קבר צוזאמען מיט די ערלים.
בְּתוֹךְ חַלְלֵי־חֶרֶב יִפֹּלוּ חֶרֶב נִתָּנָה מָשְׁכוּ אוֹתָהּ וְכׇל־הֲמוֹנֶיהָ׃ - צווישן די געפאלענע פון שווערד וועלן זיי פאלן, א שווערד איז געגעבן געווארן, מען האט איר געצויגן און איר גאנצן המון.
זיי וועלן אויך פאלן צוזאמען מיט דיר אין דער מלחמה וואס וועט זיין צווישן אייך, און דו וועסט ליגן צוזאמען מיט זיי אינעם קבר. און דער טייטש פון "מָשְׁכוּ אוֹתָהּ וְכׇל־הֲמוֹנֶיהָ": די חללי חרב וועלן מיטציען מיט זיך אין קבר אריין אלע די וואס האבן אנגעהויבן די מלחמה. דאס הייסט אז ביידע זייטן וועלן אויסגיין, א שלאכט וואו מען הרגעט איינער דעם צווייטן. און בדרך פשט קען מען זאגן אז דאס איז דער יסוד פון אן אטאם-מלחמה. אין א מלחמה מיט שווערדן מאכט זיך נישט אז ביידע זייטן זאלן שטארבן, איינער שטארקט זיך און דער צווייטער שטארבט; אבער אויב איך שיק צו דיר אן אטאם-באמבע און דו זעסט עס און שיקסט צו מיר, ווערן ביידע זייטן אפגעמעקט און עס זענען נישטא קיין געווינער אין אזא מלחמה. און דאס איז וואס שטייט אז זיי פאלן און שלעפן נאך זיך: איך פאל, וועל איך יענעם אויך נאכשלעפן מיט מיר אין גרוב אריין, ער זאל שטארבן צוזאמען מיט מיר.
יְדַבְּרוּ־לוֹ אֵלֵי גִבּוֹרִים מִתּוֹךְ שְׁאוֹל אֶת־עֹזְרָיו יָרְדוּ שָׁכְבוּ הָעֲרֵלִים חַלְלֵי־חָרֶב׃ - עס וועלן צו אים רעדן די שטארקע גיבורים פון טיף אין שאול צוזאמען מיט זיינע געהילפן: זיי זענען אראפגעגאנגען, זיי ליגן די ערלים, די חללים פון שווערד.
"אֵלֵי גִבּוֹרִים" זענען די שטארקע מענטשן, אזוי ווי דער לשון "אילי הארץ". און פון אינעווייניג אין שאול וועלן זיי זיי ציען און אריינברענגען מיט זיך אינעווייניג די חללי חרב.
שָׁם אַשּׁוּר וְכׇל־קְהָלָהּ סְבִיבוֹתָיו קִבְרֹתָיו כֻּלָּם חֲלָלִים הַנֹּפְלִים בֶּחָרֶב׃ - דארט איז אשור און איר גאנצע עדה, ארום אים זענען זיינע קברים, אלע פון זיי זענען חללים וואס זענען געפאלן דורך דער שווערד.
זיי וועלן אויך זיין חללים וואס וועלן פאלן צוזאמען מיט יענע ישמעאלים, וואס דאס איז מצרים מיט איר גאנצן המון, און צוזאמען מיט אדום. אלע געהילפן און שטיצער וועלן זיין א טייל פון יענע קברים וואס וועלן זיין פאר אלע פעלקער וואס וועלן קומען מלחמה האלטן.
אֲשֶׁר נִתְּנוּ קִבְרֹתֶיהָ בְּיַרְכְּתֵי־בוֹר וַיְהִי קְהָלָהּ סְבִיבוֹת קְבֻרָתָהּ כֻּלָּם חֲלָלִים נֹפְלִים בַּחֶרֶב אֲשֶׁר־נָתְנוּ חִתִּית בְּאֶרֶץ חַיִּים׃ - וואָס אירע קברים זענען אַרײַנגעלייגט געוואָרן אין די טיפֿענישן פֿונעם גרוב, און איר גאַנצער מחנה איז אַרום איר קבורה, אַלע פֿאַלן זיי חללים דורכן שווערד, וואָס האָבן אָנגעוואָרפֿן זייער שרעק אין לאַנד פֿון די לעבעדיקע.
אשור איז שוין אַמאָל אַהערגעקומען, אין די צײַטן פֿון סנחריב, און הונדערט און פֿינף און אַכציק טויזנט ראָשי גייסות זענען דעמאָלט אומגעקומען, און זייער קבורה איז אַרום ירושלים. און דאָס איז דער טײַטש "אֲשֶׁר נִתְּנוּ קִבְרֹתֶיהָ בְּיַרְכְּתֵי־בוֹר": אין דער היסטאָריע זענען שוין געלייגט געוואָרן די קברים פֿון אשור אין די זײַטן פֿונעם גרוב; דאָרט ליגט שוין דײַן זיידע, און איר, וואָס זענט ווידער געקומען צו דער מלחמה, וועט זיך אָנשליסן צו אים און ווערן אַ חלק פֿון יענע קברים, און מען וועט זיך צונויפֿקומען אַרום דעם זעלבן אָרט פֿון דער קבורה פֿון סנחריב'ס חיל.
און וואָס מיינט "אֲשֶׁר־נָתְנוּ חִתִּית בְּאֶרֶץ חַיִּים"? חז"ל נוצן דעם דאָזיקן אויסדרוק אויף אַ מענטש וואָס וואַרפֿט אָן אַן איבערגעטריבענעם שרעק, און אפֿילו אויף אַ פּרנס ווערט געזאָגט אַז עס איז אים פֿאַרווערט אָנצואוואַרפֿן זײַן שרעק ("להטיל חיתיתו בארץ חיים"), ווײַל אפֿילו אַז ער איז אַ מנהיג דאַרף ער פֿירן זײַן פֿאָלק מיט חסד. און די דאָזיקע האָבן אָנגעוואָרפֿן זייער שרעק און מורא אין לאַנד פֿון די לעבעדיקע, און דערפֿאַר וועלן זיי אַהערקומען געמשפּט צו ווערן אויף דעם.
שָׁם עֵילָם וְכׇל־הֲמוֹנָהּ סְבִיבוֹת קְבֻרָתָהּ כֻּלָּם חֲלָלִים הַנֹּפְלִים בַּחֶרֶב אֲשֶׁר־יָרְדוּ עֲרֵלִים אֶל־אֶרֶץ תַּחְתִּיּוֹת אֲשֶׁר נָתְנוּ חִתִּיתָם בְּאֶרֶץ חַיִּים וַיִּשְׂאוּ כְלִמָּתָם אֶת־יוֹרְדֵי בוֹר׃ - דאָרט איז עילם און איר גאַנצער המון אַרום איר קבורה, אַלע זענען זיי חללים וואָס פֿאַלן דורכן שווערד, וואָס זענען אַראָפּגעגאַנגען ערלים אין די אונטערשטע ערד, וואָס האָבן אָנגעוואָרפֿן זייער שרעק אין לאַנד פֿון די לעבעדיקע, און זיי האָבן געטראָגן זייער בושה צוזאַמען מיט די וואָס גייען אַראָפּ אין גרוב.
עילם איז פרס, פרס ומדי. זיי וועלן קומען אַרום איר קבורה כּדי צו נעמען זייער נקמה, ווײַל נאָכדעם וואָס זיי וועלן זען וואָס עס איז געשען מיט מצרים וועלן זיי קומען מלחמה האַלטן און נקמה נעמען פֿאַר מצרים. אָבער צום סוף זענען אַלע חללים, און אפֿילו די וואָס זענען געקומען צו העלפֿן און נקמה נעמען פֿאַר די געפֿאַלענע וועלן אויך שטאַרבן. און פֿאַר וואָס וועלן אַזוי פֿיל פֿון עילם אומקומען? זאָגט דער מלבי"ם אַז דאָס קומט אויף זיי פֿאַר דעם וואָס זיי האָבן אָנגעוואָרפֿן זייער שרעק אין לאַנד פֿון די לעבעדיקע, ווײַל זיי האָבן מחריב געווען דעם בית שני, און פֿאַר דעם וועט קומען זייער שטראָף.
בְּתוֹךְ חֲלָלִים נָתְנוּ מִשְׁכָּב לָהּ בְּכׇל־הֲמוֹנָהּ סְבִיבוֹתָיו קִבְרֹתֶהָ כֻּלָּם עֲרֵלִים חַלְלֵי־חֶרֶב כִּי־נִתַּן חִתִּיתָם בְּאֶרֶץ חַיִּים וַיִּשְׂאוּ כְלִמָּתָם אֶת־יוֹרְדֵי בוֹר בְּתוֹךְ חֲלָלִים נִתָּן׃ - צווישן די חללים האָט מען געמאַכט אַ געלעגער פֿאַר איר צוזאַמען מיט איר גאַנצן המון, אַרום אים זענען אירע קברים, אַלע זענען ערלים, דערשלאָגענע פֿונעם שווערד, ווײַל זייער שרעק איז אָנגעוואָרפֿן געוואָרן אין לאַנד פֿון די לעבעדיקע, און זיי האָבן געטראָגן זייער בושה צוזאַמען מיט די וואָס גייען אַראָפּ אין גרוב, צווישן די חללים איז ער געלייגט געוואָרן.
דאָ זאָגט דער מלבי"ם אַ זייער אינטערעסאַנטע זאַך: עס איז באַקאַנט אַז דער ביזיון בײַ די נימולים איז ווען מען ווערט באַגראָבן צוזאַמען מיט ערלים. אויך אין די אויגן פֿון די ישמעאלים ווערן די אדומים גערעכנט פֿאַראַכט, ווײַל זיי זענען ערלים און נישט מתוקן. און דאָס איז דער פּשט אין דעם וואָס שטייט אַז דורך דעם וואָס זיי וועלן באַגראָבן ווערן צוזאַמען מיט זיי האָבן זיי "נָשְׂאוּ כְלִמָּתָם" - געטראָגן זייער בושה. מען האָט זיי געלייגט צווישן די חללים פֿון די אדומים, וואָס זענען בײַ זיי שפֿלים און טמאים, און צוזאַמען מיט זיי וועלן זיי באַגראָבן ווערן. עס איז באַקאַנט אַז בײַ די ישמעאלים, ווען מען וויל אַז אַ טויטער זאָל לויט זייער באַגריף נישט אָנקומען אין גן עדן, וויקלט מען אים אײַן אין אַ חזיר־הויט. און אַז דאָס איז אַזוי בײַ אַ חזיר־הויט, על אחת כמה וכמה איז די קבורה צוזאַמען מיט ערלים, וועלכע זיי באַטראַכטן ווי טמאים, אַ גרויסע כּלימה פֿאַר זיי. און דאָס מיינט "וַיִּשְׂאוּ כְלִמָּתָם אֶת־יוֹרְדֵי בוֹר בְּתוֹךְ חֲלָלִים נִתָּן", אַז זיי וועלן ליגן צוזאַמען מיט די ערלישע חללים אין דעם זעלבן גרוב.
שָׁם מֶשֶׁךְ תֻּבַל וְכׇל־הֲמוֹנָהּ סְבִיבוֹתָיו קִבְרוֹתֶיהָ כֻּלָּם עֲרֵלִים מְחֻלְלֵי חֶרֶב כִּי־נָתְנוּ חִתִּיתָם בְּאֶרֶץ חַיִּים׃ - דאָרט איז משך, תובל און איר גאַנצער המון, אַרום אים זענען אירע קברים, אַלע ערלים, פֿאַרווונדעטע פֿונעם שווערד, ווײַל זיי האָבן אָנגעוואָרפֿן זייער שרעק אין לאַנד פֿון די לעבעדיקע.
און ווער זענען יענע ערלים מיט וועמען מצרים, אשור און עילם וועלן מלחמה האַלטן? משך ותובל וכל המונה, דאָס איז דער חיל פֿון גוג נשיא ראש משך ותובל, און אַלע אירע אַרומיקע. דאָס זענען די נאָך ערלים וואָס וועלן זײַן אין יענער קאָאַליציע וואָס וועט קומען מלחמה האַלטן קעגן ישמעאל. און דאָס אַלץ זענען "מְחֻלְלֵי חֶרֶב", פֿון לשון חללים, ווי חללי חרב, צוליב דעם וואָס זיי האָבן אָנגעוואָרפֿן זייער שרעק אין לאַנד פֿון די לעבעדיקע און האָבן געפּײַניקט כּלל ישראל.
וְלֹא יִשְׁכְּבוּ אֶת־גִּבּוֹרִים נֹפְלִים מֵעֲרֵלִים אֲשֶׁר יָרְדוּ־שְׁאוֹל בִּכְלֵי־מִלְחַמְתָּם וַיִּתְּנוּ אֶת־חַרְבוֹתָם תַּחַת רָאשֵׁיהֶם וַתְּהִי עֲוֺנֹתָם עַל־עַצְמוֹתָם כִּי־חִתִּית גִּבּוֹרִים בְּאֶרֶץ חַיִּים׃ - און זיי וועלן נישט ליגן מיט די גיבורים וואס זענען געפאלן פון די ערלים, וואס זענען אראפגעגאנגען אין שאול מיט זייערע כלי מלחמה, און מען האט געלייגט זייערע שווערדן אונטער זייערע קעפ, און זייערע עבירות זענען געווען אויף זייערע ביינער, ווייל דער שרעק פון די גיבורים איז געווען אין לאנד פון לעבעדיקע.
דער מלבי"ם זאגט אז ביי די אומות העולם איז געווען א מנהג: ווער עס האט מצליח געווען אין קאמף און געזיגט, און איז געשטארבן בשעת דער מלחמה, פלעגט מען ביים קבורה לייגן זיין שווערד אונטער זיין קאפ אלס כבוד, צו צייגן אז ער איז געשטארבן א מיתת גיבורים אין מלחמה און נישט סתם אזוי. און דא ווערט געזאגט אז עס וועט נישט אזוי זיין: זיי וועלן נישט ליגן מיט די גיבורים, מען וועט נישט לייגן פאר זיי קיין שווערד אונטערן קאפ צו זייער פראכט און כבוד, ווייל זיי וועלן ליגן צוזאמען מיט די ערלים און באגראבן ווערן מיט זיי. און פונדעסטוועגן "וַתְּהִי עֲוֺנֹתָם עַל־עַצְמוֹתָם", ווייל זיי האבן אנגעווארפן זייער שרעק אין לאנד פון לעבעדיקע. קומט אויס אז זיי וועלן סיי האבן א ביזיון, און סיי איז זייער מיתה געקומען צוליב די מעשים וואס זיי האבן געטאן, פארן רודפ'ן און מצער זיין כלל ישראל.
וְאַתָּה בְּתוֹךְ עֲרֵלִים תִּשָּׁבַר וְתִשְׁכַּב אֶת־חַלְלֵי־חָרֶב׃ - און דו וועסט צובראכן ווערן צווישן ערלים, און דו וועסט ליגן מיט די חללי חרב.
די נבואה איז מלכתחילה געזאגט געווארן אויף פרעה, "נְהֵה עַל־הֲמוֹן מִצְרַיִם", "מִמִּי נָעָמְתָּ", און דער נביא ווענדט זיך צום מלך און צו זיין גאנצן המון. און איצט קערט ער זיך צוריק צו אים: אויך דו, פרעה, וועסט זיין צווישן די ערלים, צווישן משך און תובל וואס זענען די פעלקער פון אדום, און מיט זיי וועסטו ליגן, וואס דארט וועט מען דיך באגראבן צוזאמען מיט זיי, און דו וועסט האבן דעם זעלבן ביזיון אליין.
שָׁמָּה אֱדוֹם מְלָכֶיהָ וְכׇל־נְשִׂיאֶיהָ אֲשֶׁר־נִתְּנוּ בִגְבוּרָתָם אֶת־חַלְלֵי־חָרֶב הֵמָּה אֶת־עֲרֵלִים יִשְׁכָּבוּ וְאֶת־יֹרְדֵי בוֹר׃ - דארט איז אדום, אירע מלכים און אלע אירע נשיאים, וואס זענען איבערגעגעבן געווארן מיט זייער גבורה צוזאמען מיט די חללי חרב, זיי וועלן ליגן מיט די ערלים און מיט די וואס גייען אראפ אין גרוב.
דא רעדט מען פון א ווייטערדיקן שלב פון דער מלחמה: אדום און אירע מלכים וועלן קומען מלחמה האלטן און זיך נוקם זיין פאר וואס עס איז פריער געווען, פאר וואס די ישמעאלים האבן געטאן פאר די פעלקער פון אייראפע, און זיי וועלן קומען מוחה זיין און פאדערן זייער כבוד. אבער אויך פאר זיי וועט געשען דאס וואס עס איז געשען מיט די אנדערע, "הֵמָּה אֶת־עֲרֵלִים יִשְׁכָּבוּ וְאֶת־יֹרְדֵי בוֹר".
און דער מלבי"ם פירט אויס אז דא וועלן זיין דריי מלחמות, דריי שלבים: די ערשטע זענען מצרים, משך און תובל; דערנאך שלאגט זיך אשור מיט אדום; און די דריטע מלחמה איז עילם מיט די נסיכי צפון, וואס רעדן אויך פון אייראפע. און מיט דעם שטימען גוט די ווערטער פון חז"ל וואס האבן געזאגט אז דריי מאל וועט גוג קומען, ווייל מען זעט דאך דא דריי מחזורים פון מלחמה. נאר מיר האבן נישט קיין קלארן וויסן ווי אזוי די זאך וועט זיין: צי מיט הפסקות צי אויף איינמאל, עס קען זיין אז עס וועט זיך ענדיגן די ערשטע מערכה און גלייך נאכדעם די צווייטע און גלייך נאכדעם די דריטע, און עס קען זיין אז עס וועט נעמען צייט. אבער דעם עצם חשבון פון דריי האט מען ארויסגענומען פון דא, פון די דריי מחזורים פון דער מלחמה.
שָׁמָּה נְסִיכֵי צָפוֹן כֻּלָּם וְכׇל־צִדֹנִי אֲשֶׁר־יָרְדוּ אֶת־חֲלָלִים בְּחִתִּיתָם מִגְּבוּרָתָם בּוֹשִׁים וַיִּשְׁכְּבוּ עֲרֵלִים אֶת־חַלְלֵי־חֶרֶב וַיִּשְׂאוּ כְלִמָּתָם אֶת־יוֹרְדֵי בוֹר׃ - דארט זענען די נסיכים פון צפון, זיי אלע, און יעדער צידוני, וואס זענען אראפגעגאנגען מיט די געהרגעטע; פון דעם שרעק וואס זיי האבן אנגעווארפן מיט זייער גבורה זענען זיי פארשעמט געווארן, און זיי האבן זיך געלייגט ערלים צוזאמען מיט די חללי חרב, און געטראגן זייער בושה מיט די וואס גייען אראפ אין גרוב.
נאכדעם וועלן קומען די נסיכי צפון און די צידונים, און וועלן געשלאגן ווערן דורכן מחנה פון עילם. און זיי וועלן נישט קעמפן מיט קיין גבורה, און דאס איז "מִגְּבוּרָתָם בּוֹשִׁים", אז זיי וועלן האבן בזיונות אויפן שלאכטפעלד פארן נישט קעמפן מיט גבורה. און זיי וועלן ליגן מיט די ערלים, און וועלן זיין חללי חרב פונעם מחנה פון עילם, און אויך זיי וועלן דארט פאלן אין קאמף.
אוֹתָם יִרְאֶה פַרְעֹה וְנִחַם עַל־כׇּל־הֲמוֹנֹה חַלְלֵי־חֶרֶב פַּרְעֹה וְכׇל־חֵילוֹ נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה׃ - זיי וועט פרעה זען און ער וועט זיך טרייסטן אויף זיין גאנצן המון, פרעה און זיין גאנצע חיל וואס זענען געפאלן חללי חרב, זאגט גאט דער הער.
אלע די דאזיגע חללים וועט פרעה זען, און ער וועט האבן טרייסט אויף זיין פאלק. ווייל לכתחילה וועלן פרעה און זיין פאלק געשלאגן ווערן אין א גרויסער מאס, און ווען ער וועט זען אז אויך די צווייטע זייט איז געפאלן, וועט ער זיך טרייסטן. ווייל אויב די צווייטע זייט זיגט מיט גבורה און די ערשטע זייט אנטלויפט פארן לעבן, איז דאס א ביזיון; אבער ווען אויך די צווייטע זייט איז געפאלן און דורכגעפאלן פונקט ווי אים, בארואיגט זיך זיין געמיט אביסל. און דאס איז "וְנִחַם עַל־כׇּל־הֲמוֹנֹה", אז ער וועט זיך טרייסטן אויפן טויט פון זיין המון, ווען ער זעט אז אויך די וואס קעמפן קעגן אים פאלן אראפ.
כִּי־נָתַתִּי אֶת־חִתִּיתִי בְּאֶרֶץ חַיִּים וְהֻשְׁכַּב בְּתוֹךְ עֲרֵלִים אֶת־חַלְלֵי־חֶרֶב פַּרְעֹה וְכׇל־הֲמוֹנֹה נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה׃ - ווייל איך האב געגעבן מיין שרעק אין לאנד פון די לעבעדיגע, און ער וועט געלייגט ווערן צווישן ערלים צוזאמען מיט די חללי חרב, פרעה און זיין גאנצער המון, זאגט גאט דער הערשער.
כביכול קומט דער הקדוש ברוך הוא און זאגט: ביז היינט האט איר, די אומות העולם, געגעבן אייער שרעק אין לאנד פון די לעבעדיגע; און יעצט, ווען דער אויבערשטער וועט קומען און זיי משפט'ן, "נָתַתִּי אֶת־חִתִּיתִי בְּאֶרֶץ חַיִּים", וועל איך געבן און ווייזן מיין כוח אין לאנד פון די לעבעדיגע. און דורך דעם וועט נתגדל און נתקדש ווערן דער נאָמען פונעם אויבערשטן אויף דער וועלט, אזוי ווי עס ענדיגט זיך די נבואה אין קאפיטל ל"ח.
קאפיטל ל"ב הייבט זיך אן מיט א קינה אויף פרעה, וועלכער ווערט באשריבן ווי א כפיר וואס גייט נישט ארויס פון זיין גרעניץ, אבער ווי א תנין וואס ציט צו זיך דעם שפע פון אלע טייכן. הקדוש ברוך הוא שפרייט אויס איבער אים א נעץ און ברענגט אים ארויף מיט א חרם, נעמט אים ארויס פון זיין לאנד און ווארפט אים אראפ, און דערנאך שלאגט ער זיין לאנד ביז שממה ונשמה, אין דריי מפּלות קעגן וועלכע ס'איז דא דריי קינות. דער צווייטער חלק פונעם קאפיטל, א פארהוילענע נבואה אויף אחרית הימים, באשרייבט לויטן מלבי"ם די מלחמת גוג ומגוג: א קאאליציע פון די ערליכע בני אדום מיט די געמלטע פעלקער פון ישמעאל, וואס וועט קומען אייננעמען ירושלים פון די הענט פון ישראל, און וועט פאלן אין אן אינערליכער מלחמה וואס וועט אויסברעכן צווישן זיי צוליב דעם פירוד אין זייער אמונה. אלע וועלן אראפגיין אין ארץ תחתיות, זיי וועלן ליגן מיט ביזיון צווישן ערלים און נישט ווי דער טויט פון גיבורים, ועוונם על עצמותם פארן געבן זייער שרעק אין לאנד פון די לעבעדיגע און פייניגן ישראל. און צום סוף ווערט נתגלה די תכלית פון אלעס: "כִּי־נָתַתִּי אֶת־חִתִּיתִי בְּאֶרֶץ חַיִּים", אז דער הקדוש ברוך הוא וועט ווייזן זיין כוח אויף דער וועלט און זיין נאָמען וועט נתגדל און נתקדש ווערן.