00:00 ספר יחזקאל פרק ל"א. ויהי באחת עשרה שנה בשלישי באחד לחודש היה דבר השם אליי לאמור. באחת עשרה שנה בשלישי באחד לחודש רעדט מען אין דעם יאר פון חורבן, וואָס דאָס איז דאָס עלפֿטע יאר צו דער גלות פון יהויכין און צו דער מלוכה פון צדקיהו. בשלישי רעדט מען וועגן דעם דריטן חודש. און דא איז דא אַ מסר פֿאַר פרעה. בן אדם אמור אל פרעה מלך מצרים ואל המונו אל מי דמית בגודלך. זאָגט אים דער הייליקער באשעפֿער, זאָג צו יחזקאל, זאָג צו פרעה, זאָגט השם צו יחזקאל, זאָג צו פרעה אַ נבואה, אל מי דמית בגודלך. ער פֿרעגט אים אין דער גדלות וואָס דו טראַכטסט צו נעמען פֿאַר זיך, צו וועמען ווילסטו זיך פֿאַרגלײַכן? מן הסתם צו דעם גרעסטן. און ווער איז דער גרעסטער? דאָס איז אשור. דער מלך אשור. איצט וועט ער אים זאָגן ווער דער מלך אשור איז געווען און וואָס ער איז אין דער אמת'ן, און דערנאָך מיט דעם וועט ער כביכול צעברעכן די מחשבה פון גבהות און גדלות פון פרעה.
הנה אשור ארז בלבנון יפה ענף וחורש מצל וגבה קומה ובין עבותים הייתה צמרתו. ער זאָגט אים דו ווילסט זיך פֿאַרגלײַכן צו אשור, זאָגט ער אים אַזוי ווי אשור האָט געהאַט אַ ריזיקייט, איז געווען גרויס, אָבער דער פֿאַל זײַנער איז אויך געווען אין דעם צוגלייך, זאָגט ער אים אָט אַזוי וועט אויך זײַן דײַן מפלה. איצט וועט ער באשרײַבן אין די פסוקים, אין די קומענדיקע פסוקים, די גדלות פון דעם מלך אשור, ער וועט אויך באשרײַבן די דאָזיקע גדלות אין אַ משל צו אַן ארז וואָס איז עצום ורב אַזוי ווי מיר וועלן באלד זען, און דא קומט דער גאַנצער משל אויסצודריקן אַ נמשל וועגן אַ געוואַלדיקער ממשלה וואָס ער האָט געהאַט, וועגן דעם פֿאַל פון דעם מלך אשור, און אַזוי וועט אויך זײַן די מסקנה, דו ווילסט זיך פֿאַרגלײַכן צו אים אין דײַן גדולה, אַזוי ווי ער איז געווען גרויס ורב און איז געפֿאַלן, אַזוי וועט אויך זײַן דײַן מפלה. דאָס איז געווען, דאָס וועט זײַן דער קו פון אונדזער פרק. און לאָמיר זען.
ער זאָגט אים הנה אשור ארז בלבנון. ער פֿאַרגלײַכט אים צו אַן ארז. דער ארז איז דער גרעסטער בוים פֿון אַלע אילנות וואָס זײַנען דא אין לבנון, דאָס איז אויך זייער סמל, אין דעם פֿאָן פֿון לבנון איז דא אַן ארז, דאָס זײַנען די ארזי הלבנון. ווען שלמה האָט געדאַרפֿט בויען אַ בית, דעם בית המקדש, ארז בלבנון, דער ארז הלבנון איז אַ סימן פֿאַר אַ געוואַלדיקן בוים, אַ ריזיקן בוים. און ער איז גרעסער פֿון אַלע אילנות פֿון לבנון, און ער האָט אויך יתרון מעלות איבער אַלע אַנדערע ארזים. ווײַל דעם ארז הלבנון'ס ענפים זײַנען געווען זייער שיין. ער איז געווען ווי אַ חורש מצל, ווי אַ וואַלד וואָס מאַכט אַ גרויסן שאָטן. ער איז געווען פֿול מיט אַ סך ענפים, ווי אַ וואַלד וואָס איז פֿאַרפּלאָנטערט אין זײַנע ענפים און מאַכט אַ גרויסן שאָטן. ער איז געווען גבה קומה, זײַן צמרת, ווען מען רעדט תמיד וועגן צמרת, איז די כוונה אויף דעם מיטלסטן ענף וואָס איז אין ראש האילן, דאָס איז די צמרת, איז געווען בין עבותים. וואָס איז דער פירוש בין עבותים? אַרום אים זײַנען געווען עבותים, פירושו של דבר, זײַנען געווען געפֿלאָכטענע ענפים, וואָס דאָס פֿאַרשענערט די צמרת, מאַכט די צמרת שיין און נאָה.
וואָס איז אין דער אמת'ן דער נמשל? דער נמשל איז דער פאר פֿון דער מלוכה פֿון דעם מלך אשור. א' זאָגט ער, ער האָט געהאַט מחנות, ער האָט געהאַט אַ געוואַלדיקן עושר, און דאָס איז דער גדר פֿון דעם מצל, ער איז מצל און שיצט איבער אַלע די עמים וואָס געפֿינען זיך אַרום אים. אַ ווײַטערער זאַך, ער איז העכער פֿון אַלעמען, וואָס דאָס ווײַזט אויף אַ מלכות וואָס איז העכער פֿון אַלע אַנדערע מלכויות. אַ ווײַטערער זאַך, די צמרת פֿון דעם ארז, די צמרת איז דער מלך וואָס שטייט דאָרטן אויבן אין ראש התורן, ער איז די צמרת, ער איז אַרומגערינגלט מיט עבותים. דאָס הייסט געדיכטע ענפים, וואָס דאָס קומט זאָגן אַז עס זײַנען געווען חשובע שרים אַרום אים. דאָס איז דער אויסדרוק פֿון עבותים, חשובע שרים וואָס שיצן און רינגלען אַרום דעם מלך. דאָס זאָגט אַז עס זײַנען אויך געווען מלכים און חשובע מענטשן וואָס געפֿינען זיך אַרום אים.
זאָגט דער מלבי"ם עס שטייט דא ענף וחורש מצל. וואָס איז אַ חורש? אַ חורש איז אַ וואַלד וואָס די ביימער אין אים זײַנען נאָענט איינע צו דער אַנדערער און פֿאַרפּלאָנטערט איינע אין דער אַנדערער, דאָס רופֿט מען אַ חורש. פֿאַרוואָס רופֿט מען דאָס אַ חורש? זאָגט דער מלבי"ם ווײַל דער וואָס קומט צו אַ חורש קען זיך דאָרטן באהאַלטן. צוליב דעם געדיכטן געוועקס פֿון די ביימער קען ער זיך באהאַלטן. אַזוי ווי עס שטייט וישב דוד בחורשה. דוד האָט דאָך אַנטלאָפֿן, דוד האָט זיך דאָך באהאַלטן. און דעריבער זאָגט ער דאָס רופֿט מען אַ חורש, ווײַל דאָס איז מלשון חרש. די זאַך וואָס דו ווילסט זי באהאַלטן, חרש, שטיל, פֿאַרבאָרגן, אַז מען זאָל נישט וויסן, האָט מען זיך באהאַלטן אין דעם חורש.
מים גידלוהו תהום רוממתהו את נהרותיה הולך סביבות מטעה ואת תעלותיה שלחה אל כל עצי השדה. מים גידלוהו, ער באשרײַבט איצט די סביבותדיקע תנאים פֿון דעם דאָזיקן ארז. דער דאָזיקער ארז האָט געהאַט אַ שפע פֿון מים וואָס דורך דעם איז ער געוואַקסן און דערגרייכט צו די דאָזיקע מידות. און ער האָט אויך געהאַט נישט נאָר מים פֿון אויבן, ער האָט אויך געהאַט אַ ברכת תהום רובצת תחת. תהום רוממתהו, דהיינו דער תהום וואָס איז פֿון אונטן, און דורך דעם וואָס ער האָט מים סײַ פֿון אויבן סײַ פֿון אונטן, הייבט ער זיך אויף אַ סך. די מים וואָס גייען אַרויס פֿון דעם תהום ווערן צו אַ סך נהרות, און אַלע די דאָזיקע נהרות הולך סביבות מטעה, די כוונה איז עס גייט אַרום דעם מטע פֿון דעם ארז כדי אים צו באוואַסערן. און פֿון דאָרטן, גיט אַ קוק, ואת תעלותיה שלחה אל כל עצי השדה. כביכול וואָס עס איז געבליבן פֿון די מים פֿון דעם ארז וואָס איז דא אַרויס פֿון דעם תהום, די שיריים גיט ער צו די אַנדערע, צו די איבעריקע עצי השדה.
וואָס איז דא דער נמשל? אַז אין דער אמת'ן האָט דער מלך אשור געהאַט אַ געוואַלדיקע שפע פֿון דער גאַנצער וועלט, אַלע זײַנען געווען כפוף אונטער אים, און דאָס איז דער משל פֿון די מים פֿון דעם מטר פֿון אויבן, פֿון דעם תהום פֿון אונטן. דער תהום פֿון אונטן, דאָס זאָגט דעם אייגענעם עושר זײַנעם, פֿון זײַן מדינה. דער מטר פֿון אויבן, דאָס זאָגט אַלץ וואָס מען האָט אויף אים אַרויפֿגעגאָסן פֿון אַלע אַנדערע אומות אַרום. ער האָט באקומען פֿון זיי די שפע ווען ער איז אין דער אמת'ן געווען דער ערשטער. אַלע די עמים וואָס זײַנען געווען עצי השדה אַרום, נעמען זיי נאָר פֿון דער תמצית. די תמצית זאָגט וואָס עס בלײַבט און פֿליסט אויך אויף זיי, אָבער דעם עיקר פֿון דער שפע באקומט ער. און דאָס אַלץ איז געווען כדי צו ווײַזן די געוואַלדיקע כח פֿון דעם מלך אשור.
רש"י ברענגט אַ דרשת חז"ל. חז"ל זאָגן פֿון וואַנען האָט ער זוכה געווען צו גדולה? לפי שנמנע מעצת דור הפלגה. עס שטייט מן הארץ ההיא יצא אשור. ווען אַלע עמי עולם זײַנען געוואָרן איין קליקע צו קומען אין אַן עצה צו מורד זײַן אין אים יתברך, איז געווען זײַן צמרת כביכול שטייענדיק פֿאַר זיך אַליין, אַ באזונדערע, און האָט זיך נישט אַראָפּגעצויגן מיט זיי. האָט אשור געזען אַז זיי ווילן מורד זײַן, מן הארץ ההיא יצא אשור. אַ, דו האָסט זיך אָפּגעטיילט פֿון די מורדים אין השם, דעריבער איז ער זוכה צו אַזאַ צמרת, דעריבער איז ער זוכה צו אַזאַ כח, צו אַזאַ גדולה. מים גידלוהו תהום רוממתהו, זאָגט ער נאָך אַ מעלה האָט אשור געהאַט, וואָס ער האָט צוגעהערט צום קול פֿון יונה בן אמיתי. יונה בן אמיתי וואָס האָט אַראָפּגעניקערט צום תהום, אַזוי ווי עס זאָגט אין ספר יונה אַז ער איז דערגרייכט אל ירכתי תהום, דער פֿיש וואָס האָט אים אַרײַנגענומען אַרײַן אין דעם תהום. יונה וואָס איז געקומען זיי מוכיח זײַן, האָבן זיי אָנגענומען זײַן תוכחה. דער מלך אשור האָט אָנגעטאָן אַ שק, זיי האָבן חזרה בתשובה געטאָן, די אנשי נינווה האָבן זיך אומגעקערט מן החמס אשר בכפיהם. אויך דאָס איז אים געווען אַ נקודה פֿון זכות. אָט איז דאָס תהום רוממתהו. דאָס וואָס ער איז ניצול געוואָרן פֿון דעם תהום האָט אים דערהויבן, יונה וואָס איז געווען אין תהום האָט זיי דערהויבן און אומגעקערט בתשובה און זיי האָבן אָנגענומען זײַנע ווערטער. אויך דאָס איז געווען אַ מעלה וואָס דורך דעם איז ער איצט זוכה צו דער דאָזיקער גדולה.
על כן גבהא קומתו מכל עצי השדה ותרבינה סרעפותיו ותארכנה פארותיו ממים רבים בשלחו. על כן גבהא קומתו מכל עצי השדה, היות ער האָט באקומען דעם עיקר פֿון דער שפע אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט, דעם רעגן פֿון אויבן, דעם תהום פֿון אונטן, דעריבער גבהא קומתו, ער האָט זיך אַנטוויקלט מער פֿון אַלעמען. ותרבינה סרעפותיו. וואָס איז סרעפותיו? דערקלערט דער מלבי"ם סרעפותיו דאָס זײַנען די סעיפים, די כוונה איז די גרויסע ענפים וואָס טראָגן די דינע ענפים. עס איז דא דער גזע, פֿון דעם גזע גייען אַרויס גרויסע ענפים און פֿון זיי גייען אַרויס קליינע ענפים. אין אַן ארז איז דאָס בפרט זייער אָנצוזען. דער ארז איז אַזוי ווי דער אשוח פֿון די נוצרים, יאָ? וואָס דאָס זאָגט איין בוים, הויך פֿון אונטן ביז אויבן גלײַך, פֿון אים גייען אַרויס ענפים צו אַלע זײַטן, און פֿון די דאָזיקע ענפים גייען אַרויס ענפים אויף אַ זייער זייער סדרדיקן אופֿן, ווי אַ דרײַעק, ווי דער סמל פֿון לבנון, יאָ? ווי דער סמל פֿון דעם ארז פֿון לבנון. אַ בוים וואָס איז געבויט אויף אַ זייער זייער סדרדיקן אופֿן. אַלזאָ ווען מען רעדט וועגן סרעפותיו רעדט מען וועגן די גרויסע ענפים וואָס גייען אַרויס פֿון דעם צענטראַלן גזע, און פֿון זיי גייען אַרויס די דינערע ענפים.
אין אַן עץ פרי זײַנען די דאָזיקע ענפים די וואָס טראָגן דעם פרי און זיי מערן זיך זייער. און די דאָזיקע ענפים זײַנען אין ראש האילן, אָדער די ענפים וואָס וואַקסן ווי אַ פאר און קופּעס אויבן, דעריבער זאָגט ער ותרבינה סרעפותיו ותארכנה פארותיו, יאָ? דאָס איז ווי דער פאר וואָס געפֿינט זיך אויבן. פארותיו שטייט מיט אַן א', נאָר דער א' איז נחה, דעריבער לייענט מען נישט פוארותיו נאָר מען לייענט פורותיו, יאָ? דער א' איז נישט אָנצוהערן אין דער הגייה. און דאָס גיט אַ פאר צום אילן, דעריבער רופֿט מען דאָס פורותיו, מלשון פאר, דאָס גיט שיינקייט און נוי צום אילן. און די דאָזיקע ענפים האָבן זיך פֿאַרלענגערט און זיך געבויגן און האָבן פֿאַרשענערט דעם אילן, און דאָס איז וואָס עס שטייט ותרבינה סרעפותיו ותארכנה פורותיו. און מיר וועלן באלד זען ביז וואַנען די דאָזיקע פורות וואָס האָבן זיך פֿאַרלענגערט, האָבן זיך פֿאַרלענגערט איבער דעם טבע און דעם געוויינטלעכן. אויף דעם זאָגט ער ממים רבים בשלחו. די התפשטות איז געווען דורך די אַ סך מים, דורך דעם האָט ער זיך פֿאַרלענגערט און זיך אויסגעצויגן מכוח די אַ סך מים.
זאָגט דער מלבי"ם אַז די פורותיו, אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט, איז אין ראש האילן, דאָס איז אין גדר פֿון דעם פאר. די עופות פֿלעגן געוויינטלעך נישט זײַן אונטער די פורות נאָר אונטער די סרעפות, די ענפים וואָס געפֿינען זיך אין דער מיט. אונטער זיי פֿלעגן געוויינטלעך זײַן די עופות. און דא וויל ער זאָגן אַז די פורות האָבן זיך אַזוי פֿאַרלענגערט אַז דאָס זײַנען זיי אַליין די אויבערשטע, זיי אַליין האָבן געשיצט איבער די עופות. פירושו של דבר, זיי זײַנען די וואָס האָבן געגעבן חיות צו די חיות אונטן.
בסעפותיו קיננו כל עוף השמיים ותחת פורותיו ילדו כל חית השדה ובצילו ישבו כל גויים רבים. בסעפותיו קיננו כל עוף השמיים. זאָגט דער מלבי"ם דער עוף מאַכט נישט אַ קן אין די פורות וואָס זײַנען אין ראש האילן אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט, נאָר ער מאַכט דאָס אין אַ נידעריקערן אָרט, אין די סרעפים, אין די סעיפים וואָס זײַנען אין דער מיט פֿון אילן. די חיות געבערן אין אַן אָרט וווּ דער שאָטן איז נענטער צום אילן, וואָס דאָס איז אונטער די פורות, וואָס דאָס איז נאָענט צום עץ. זאָגט דער מלבי"ם און די סרעפות האָבן זיך פֿאַרשפּרייט פֿון דעם אילן אַף דער ווײַט. וואָס איז דא דער נמשל? די חיות זײַנען אין דער אמת'ן די תקיפֿע מלכים וואָס זײַנען תקיף ווי חיות, וואָרן די חיה איז אין דער אמת'ן פֿיל שטאַרקער פֿון דעם עוף. ער וויל זאָגן, זיי זײַנען געקומען זיך צו באשיצן אין זײַן שאָטן. דאָס הייסט וואָסער אַ כח האָט געהאַט דער דאָזיקער ארז, אַז די גרויסע, שטאַרקע, תקיפֿע חיות קומען זיך באשיצן אין זײַן שאָטן, זיי האָבן געפֿונען אַ מחסה אין זײַנע פורות. די כוונה איז אין דעם עושר און אין דעם כבוד פֿון זײַן מלכות, זיי האָבן זיך ווי געדאַרפֿט צו דער השפעה זײַנע, דאָס ווײַזט זײַן גדולה.
די עופות קומט משל זײַן די שוואַכערע אומות, אָבער דאָס זײַנען אומות וואָס זײַנען בעלי מסחר, אַזוי ווי די עופות זײַנען נודדים און גייען אַריבער פֿון אָרט צו אָרט, זיי זײַנען בעלי מסחר און שיפֿן, די עופות גייען אַריבער איבער נהרות און ימים און וואַנדערן פֿון אָרט צו אָרט. אַזוי אויך די יושבי האיים וואָס שווימען ווי דער עוף פֿאַר מסחר, זיי פֿלעגן דאָרטן ברענגען זייערע סחורות, ביז זיי האָבן דאָרטן געפֿונען אַ קן. בסעפותיו קיננו כל עוף השמיים. זיי האָבן דאָרטן געפֿונען זייער קן, זייער אָרט, זייער רו, דעם אָרט וווּ זיי קענען סוחר זײַן. וממילא קומט אַרויס אַז אויך די אנשי המסחר, דאָרטן איז געווען אַלץ. אַלזאָ אויב אַזוי, אויך די גיבורדיקע מלכים האָבן זיך אויך געשיצט אין זײַן שאָטן, אויך די סוחרים האָבן אויך אים געדאַרפֿט, ווײַל אויך זיי זײַנען געקומען, בסעפותיו קיננו כל עוף השמיים. און גיט אַ קוק אַז ווען מיר רעדן וועגן עוף השמיים וואָס זײַנען אין דער אמת'ן די שוואַכערע, דאָס זײַנען סוחרים, איז דאָס בסעפותיו, דאָס איז אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט סרעפותיו, דאָס זײַנען די נידעריקערע ענפים. לעומת זאת די חיות וואָס מיר האָבן געזאָגט אַז די חיות זײַנען די שטאַרקע מלכים, אויף זיי זאָגט ער תחת פורותיו ילדו. זיי זײַנען תחת פורותיו, וואָס דאָס זאָגט אונטער די הויכע ענפים וואָס זײַנען דער פאר, זיי זײַנען די כוחדיקערע, זיי זײַנען די נענטערע צום מלך, דאָס איז נאָענט צו דער צמרת פֿון דעם עץ. נאָר וואָס, על פי טבע די הויכערע ענפים, ווי אַזוי וועלן זיך די חיות באשיצן אין זייער שאָטן? דעריבער האָט דער מלבי"ם דערקלערט לעיל אַז די פורות האָבן זיך פֿאַרלענגערט, ביז אַזוי ווײַט אַז דער אויבערשטער חלק וואָס איז דער חלק פֿון דער צמרת פֿון דעם עץ האָט זיך אַזוי פֿאַרלענגערט אַז אונטער אים אונטן האָבן זיך אויך געשיצט די חיות. וואָס דאָס קומט דיר זאָגן אַז די חיות האָבן זיך דערנענטערט כביכול צום מלך כדי זיך צו באשיצן אין דעם שאָטן פֿון זײַן מלכות. און דאָס איז וואָס ער זאָגט ובצילו ישבו כל גויים רבים.
וייף בגודלו באורך דליותיו כי היה שורשו אל מים רבים. הגם אַז דער אילן ווען ער וואַקסט מער און ער ברענגט אַרויס דליות, די כוונה איז ענפים וואָס הענגען אַראָפּ און פֿאַרלענגערן זיך, ווען זיי זײַנען ענפים וואָס גייען אַרויס און גייען איבער זייערע גרענעצן, שאַדט דאָס דעם נוי פֿון דעם אילן. און דעריבער וואָס מען פֿלעגט געוויינטלעך טאָן, פֿלעגט מען זיי אָפּשנײַדן. חוץ דעם וואָס אַ סך מאָל וואָס עס פֿלעגט געשען מיט די דליות איז אַז זיי פֿלעגן זיך אויסטריקענען, און דאַן פֿלעגן זיי דריקן אויף דעם אילן, זיי זײַנען אַ נטל פֿאַר דעם אילן, און דעריבער וואָס מען פֿלעגט טאָן, האָט מען זיי אָפּגעשניטן. דאָס איז זייער געוויינטלעך לדוגמה בײַ אַ גפן. אַ גפן ווען מען וויל אַז זי זאָל געבן איר פֿירות ווי געהעריק, האָט מען די שריגים וואָס פֿאַרלענגערן זיך אָפּגעשניטן, און דורך דעם קען די גפן געבן איר כח אין אירע פירות אַנשטאָט צו געבן איר כח אין די שריגים און אין די פֿאַרלענגערטע דליות. ער זאָגט דא אדרבה, ער איז געוואָרן שענער אין דעם אורך פֿון זײַנע דליות. וייף בגודלו באורך דליותיו. ווען זײַנע דליות זײַנען לאַנג געוואָרן און זײַנען געוואַקסן האָט דאָס אים נאָך צוגעגעבן אַ נוי, וואָס פֿון דעסטוועגן זאָגט ער דיר אַז אויך דער אילן איז געוואַקסן, און די סיבה איז געווען מפני כי היה שורשו אל מים רבים. ווײַל זײַנע שורשים אַזוי ווי מיר האָבן פֿריער דערקלערט האָבן זיך געזויגן פֿון אַ סך מים, וממילא האָט דאָס באשאַפֿן אַ מצב אַז דער אילן איז נאָר געוואַקסן און צוגעקומען, און עס איז נישט געווען אַ מצב פֿון אויסטריקענען צוליב דעם וואָס זײַנע דליות האָבן זיך פֿאַרלענגערט, זיי האָבן זיך נישט אויסגעטריקנט נאָר האָבן זיך צוגעגעבן און געוואַקסן צום נוי.
דערקלערט דער מלבי"ם אַז אין דער אמת'ן, ווען אַ מלך איז אַ שוואַכער מלך, אויב זײַן מלכות גייט און פֿאַרלענגערט זיך, איז די דאָזיקע זאַך באשאַפֿט אים נאָך אַ שוואַכקייט. פֿאַרוואָס? ווײַל ווען אַ מלכות גייט און פֿאַרשפּרייט זיך, דאַרפֿסטו משאבים כדי צו האַלטן אַזאַ מלכות. דו דאַרפֿסט משאבים כדי צו האָבן הצלחה, לדוגמה, צו שיקן דײַנע חילות צו אַלערליי מקומות פֿון סכסוך אויף דער וועלט און נאָך אַלץ בלײַבן לעבן. אָט גיט אַ קוק וואָס עס פֿאַסירט, לדוגמה, הײַנט מיט איראַן. איראַן שיקט אירע גרורות צו יעדן אָרט אויף דער וועלט וווּ עס זײַנען דא סכסוכים, ווײַל זי וויל באקומען שליטה אין יעדן אָרט. אָבער וואָס פֿאַראורזאַכט די דאָזיקע זאַך? אַז די מענטשן אין איראַן האָבן נישט וואָס צו עסן. דאָס הייסט אויב דײַן מלכות איז נישט גענוג כוחדיק ווען דו פּרוּווסט זיך פֿאַרשפּרייטן, שאַדט דאָס דיר, ווײַל דאָס קומט אויף חשבון פֿון די מענטשן אין דער היים. אַלזאָ ווען דו ווילסט זיי געבן צו עסן, ווערט קלאָר אַז דו האָסט אַלץ געלט אויסגעגעבן אויף וואָפֿן, אויסגעגעבן אויף אַרײַנמישן זיך אין סכסוכים וואָס זײַנען אויסער דײַן טעריטאָריע, וממילא פֿאַראורזאַכט די דאָזיקע זאַך אַז די מלכות אַליין וועט זיך נישט האַלטן. חוץ דעם, ווען דו שיקסט אַ סך חילות אַרויס, ווערסטו מער אנטבלויזט צו אַ מרד אינעווייניק. ווײַל ווען אַ מלך האָט אַן אַרמיי אינעווייניק, איז די אַרמיי היט די מלכות, אָבער ווען די גאַנצע אַרמיי געפֿינט זיך אין דרויסן, קען זייער גוט זײַן אַז מען וועט פּלוצלונג מאַכן אַ הפיכה דא אין דער מלכות און דו האָסט נישט גענוג אַרמיי צו כאַפּן די מלכות מיט כח, ווײַל דײַן אַרמיי געפֿינט זיך ערגעץ אין אַלערליי מלחמות וואָס זי פֿירט אין אַלערליי מקומות אויף דער וועלט. דורך דעם ווערסטו שוואַך אין דײַן מדינה אינעווייניק. אָבער דא זאָגט ער אַזוי איז נישט געווען. ער, פֿון רוב זײַן חוזק און תוקף, הגם אַז ער האָט זיך פֿאַרשפּרייט אַף דער ווײַט, אָבער נאָך אַלץ אין זײַן מדינה האָט ער געהאַט אַ גרויסע און געוואַלדיקע כח, אַז דו זאָלסט נישט טראַכטן אַז דאָס קומט אויף חשבון פֿון יענעם. ווײַל זײַן מלכות איז געווען אַזוי תקיף און געוואַלדיק, אַזוי אַז למעשה האָט די יציאה אין דרויסן נישט געשעדיקט און נישט געשאַדט זײַנע יכולות אינעווייניק צו הערשן אויך אין זײַן מדינה און נישט מורא צו האָבן פֿאַר אַ מרד.
ארזים לא עממוהו בגן אלוהים. ברושים לא דמו אל סעפותיו וערמונים לא היו כפורותיו. כל עץ בגן אלוהים לא דמה אליו ביופיו. ער איז געווען אַזוי גרויס אַז אַפֿילו די ארזים אשר בגן אלוהים, וואָס איז דאָס ארזים אשר בגן אלוהים? דערקלערט דער מלבי"ם די כוונה איז די ארזים וואָס השם האָט געפֿלאַנצט פֿון די ששת ימי בראשית, אויך זיי האָבן אים נישט עממוהו. וואָס איז דער פירוש לא עממוהו? דער מלבי"ם זאָגט דאָס וואָרט עממוהו האָט צוויי גזרות. עס איז מגזר סײַ פֿון דעם אויסדרוק 'עם' און עס איז אויך מגזר פֿון דעם אויסדרוק 'עמם'. און ביידע ביאורים זאָגט דער מלבי"ם קענען מיר דא מבאר זײַן. ארזים לא עממוהו פירושו של דבר זיי זײַנען נישט געווען מיט אים. דהיינו זיי זײַנען נישט אין דעם זעלבן סדר גודל. זײַן כח איז אַזאַ גרויסע ביז ארזים לא עממוהו בגן אלוהים. אויך די ארזים וואָס אין גן אלוהים, די ארזים וואָס השם האָט באשאַפֿן אין די ששת ימי בראשית, האָבן נישט דערגרייכט צו זײַן תוקף, האָבן נישט דערגרייכט צו זײַן כח. אַלזאָ לא עממוהו, די כוונה זיי זײַנען נישט געווען מיט אים. און דאָס איז אויך משתתף מיט דעם תואר עם, וואָס עם ווײַזט אויף אַ קיבוץ פֿון בני אדם, יאָ? כביכול די ארזים אשר בגן אלוהים זײַנען נישט געווען מיט אים צו איין עם. זיי זײַנען נישט, זיי זײַנען נישט משותף מיט אים, זיי זײַנען נישט פֿון דער זעלבער סדרה, ער איז אויף אַ העכערער דרגה פֿון זיי. דאָס איז די כוונה לא עממוהו, זיי זײַנען נישט ווי איין עם צוזאַמען מיט אים.
ברושים, ברושים זאָגט דער מלבי"ם אַז די ווייכע סעיפים וואָס זײַנען געווען אין אים זײַנען געווען גרעסער פֿון דעם ברוש. דער ברוש איז אַ שטאַרקער אילן, דער צווייטער נאָך דעם ארז. און ער זאָגט דו זאָלסט וויסן אַז די ווייכע ענפים פֿון דעם ארז זײַנען שטאַרקער פֿון די שטאַרקע ענפים פֿון דעם ברוש. דאָס איז וואָס ער וויל זאָגן, ברושים לא דמו אל סעפותיו. סעפותיו וואָס דאָס זײַנען די ווייכערע ענפים, ער זאָגט דיר זיי זײַנען געווען שטאַרקער פֿון די ברושים, וואָס דער ברוש איז דער צווייטער נאָך דעם ארז. און נישט נאָר דאָס אַליין אַז ער איז נישט געווען ווי ער, נאָר לא דמו זאָגט אַפֿילו נישט ענלעך, אַפֿילו נישט נאָענט צו דער גדולה פֿון דעם כח פֿון זײַנע ענפים. וערמונים לא היו כפורותיו. ערמונים וואָס וואַקסן אין אַ ווונדערלעכן שיינעם יופי, זײַנען נישט געווען ווי זײַנע פורות. הגם אַז זיי זײַנען געווען ענלעך צו אים, דא שטייט נישט לא דמו, אָבער זיי זײַנען נישט געווען ווי זיי ממש. אַלזאָ די ערמונים וואָס וואַקסן אין יופי זײַנען נאָך אַלץ נישט געווען אַזוי שיין ווי דער יופי פֿון דער צמרת פֿון דעם עץ ארז. און ער גיט צו און זאָגט כל עץ בגן אלוהים, אויך די עצים וואָס השם האָט געפֿלאַנצט אין גן עדן, כל עץ נחמד למראה וואָס זיי זײַנען געווען זייער שיין, זיי זײַנען נישט געווען ענלעך צו אים אין זײַן יופי, זײַן יופי איז געווען אַ דרגה איבער אַלעמען.
וואָס איז אין דער אמת'ן דער נמשל? ער וויל זאָגן עס איז נישט געווען אַ מלך אַזוי תקיף און שטאַרק ווי ער פֿון די ששת ימי בראשית. און דעריבער ווען ער וויל זיך אומקערן צוריק קערט ער זיך אום צו גן עדן. וואָס דאָס איז די יצירה פֿון די ששת ימי בראשית. ער זאָגט דיר פֿון די ימי בראשית איז נישט געווען אַ מלך אַזוי געוואַלדיק ווי ער. אַז אויך זײַנע סעיפות און אויך זײַנע פארות, וואָס זײַנען די שרים, אויך די גיבורים, אויך די עשירים, אַלע זײַנען אַרויף איבער אַלע מלכי הארץ אין גדולה, אין עושר, אין חשיבות, אין ממשלה. עס איז נישט געווען איינער וואָס האָט דערגרייכט צו זייער גדולה. נישט נאָר איצט, נישט נאָר אין דעם דור, ער זאָגט דיר אויך פֿון קדמונע דורות, אויך פֿון די פֿריערדיקע מלכי הארץ וועגן וועמען מען פֿלעגט באשרײַבן און דערציילן געשיכטעס, און עס איז ידוע אַז בפרט אין דעם אַנטוויקלטן דמיון וואָס איז געווען ווען מען פֿלעגט באשרײַבן די גבורה פֿון די מלכים, זייער כח, ער זאָגט אַפֿילו קיין באשרײַבונג האָט נישט דערגרייכט צו דער מציאות פֿון דעם כח פֿון דעם מלך אשור. אַלע זײַנען אַפֿילו נישט געווען ענלעך צו אים.
יפה עשיתיו ברוב דליותיו ויקנאוהו כל עצי עדן אשר בגן האלוהים. יפה עשיתיו ברוב דליותיו. דורך די דליות וואָס זײַנען די ענפים וואָס זײַנען הויך און אויפֿגעהויבן, די כוונה מלשון לדלות, אויפֿהייבן, איז ער געווען זייער שיין, איז געווען אָנצוזען פֿון דער ווײַט, ביז די עצי עדן פֿלעגן אים זען, כביכול די עצי עדן פֿלעגן אים מקנא זײַן. אויף זײַן מעלה, אויף זײַנע דליות וואָס זײַנען דערגרייכט הויך, דערגרייכט אַף דער ווײַט. און דאָס קומט אין דער אמת'ן כביכול זאָגן, אַלע די וואָס האָבן געמושלט אין די פֿריערדיקע דורות פֿלעגן אים מקנא זײַן. די מושלים אין די פֿריערדיקע דורות פֿלעגן אים זען און פֿלעגן זיך מקנא זײַן אין זײַן מעלה. און זיי רופֿט ער כביכול אשר בגן האלוהים. פירושו של דבר, זיי געפֿינען זיך שוין אויבן און זיי זײַנען ווי מתפלל, זאָגט דער מלבי"ם, אויף זײַן נפילה. פֿאַרוואָס? ווײַל זיי זײַנען אין גן האלוהים, אָבער ער איז חוץ פֿון דעם גן. דערקלערט דער מלבי"ם כביכול זײַן שורש, זײַן נוף איז אין דעם אָרט פֿון טומאה. דהיינו ער איז ווײַט פֿון דער קדושה. אַלזאָ די הייליקע אבות און די צדיקים זײַנען מתפלל אַנטקעגן אים און די אויבערשטע שרים שטייען אַנטקעגן אים אים אַראָפּצוּוואַרפֿן. אַז עס קומט אים נישט די דאָזיקע גדולה פֿאַר אַזאַ רשע'שן מלך ווי ער. דעריבער איז דער כח פֿון די וואָס געפֿינען זיך אין גן האלוהים, זיי זײַנען די וואָס וועלן אים אַראָפּוואַרפֿן.
לכן כה אמר השם אלוהים יען אשר גבהת בקומה ויתן צמרתו אל בין עבותים ורם לבבו בגובהו. השם דא נעמט כביכול אָן די זעלבע קנאה און די זעלבע תפילה פֿון די עצי עדן, פֿון די הייליקע אבות, פֿון די צדיקים וואָס פֿרעגן פֿאַרוואָס קומט אים אַזאַ מלכות און אַזאַ גדולה פֿאַר דעם מלך אשור. יען אשר גבהת בקומה, אַזוי ווי עס שטייט אפקוד על פרי גודל לבב מלך אשור. דאָס הייסט דאָס איז נישט סתם געווען אַ גדלות, ער האָט געהאַט אַ גדלות וואָס ער האָט זי אָנערקענט און זיך געשטאָלצירט מיט איר. אַלזאָ אשר גבהת בקומה, דו האָסט זיך נאָך געשטאָלצירט מיט דײַן גדלות. אַלזאָ א' גבה בקומה, דאָס איז דער כח און די גבורה. אַ ווײַטערער זאַך ויתן צמרתו אל בין עבותים, אַז זײַן מלך איז אַרויף איבער אַלע אַנדערע מלכים. און מכוח דעם ורם לבבו בגובהו. ער האָט געטראַכט אַז זײַן כח איז פֿון אים אַליין, ער האָט פֿאַרגעסן אַז אַלץ וואָס ער האָט באקומען, האָט ער באקומען פֿון השם.
ואתנהו ביד אל גויים עשו יעשה לו כרשעו גירשתיהו. ואתנהו ביד אל גויים. דעריבער האָט ער אים איבערגעגעבן אין דער האַנט פֿון נבוכדנצר. וואָס נבוכדנצר איז געווען דער תקיף פֿון די גויים, די גויים האָבן אים באטראַכט ווי אַ גאָט. און ער וועט אים טאָן כרשעו. זאָגט דער הייליקער באשעפֿער איך וועל אים געבן, לפי זײַן גאווה און זײַן גדולה וועל איך אים דערנידעריקן. און היות מיר האָבן שוין געזען זאָגט דער מלבי"ם אַזאַ נבואה וואָס ישעיה האָט נבואה געזאָגט אַנטקעגן אים, הנה האדון השם צבאות מסעף פארה במערצה והרמי הקומה גדועים והגבוהים ישפלו. ישעיהו האָט שוין נבואה געזאָגט אויף דעם מלך אשור, אויף סנחריב, וואָס ער איז געווען דער מלך אשור, אַז ער וועט פֿאַלן. און ווי אַזוי האָט ער אים פֿאַרגליכן? ער האָט אים פֿאַרגליכן צום ארז הלבנון. און ער האָט געזאָגט אַז דער געוואַלדיקער ארז הלבנון וועט פֿאַלן, האָט אים פֿאַרגליכן צו אַ געוואַלדיקן ארז, און דאַן דורך דעם איז ער נכרת געוואָרן דורך השם. דער הייליקער באשעפֿער האָט אים פֿאַרשניטן און אים אַראָפּגעוואָרפֿן. און דורך אַן אדיר, וואָס דאָס איז אַ מלאך השם. זאָגט דער מלבי"ם אַלזאָ נאָך אַלץ איז זײַן מלכות געווען קיים. און איצט וואָס איך האָב אים שוין גירשתי, איך האָב אים נישט געגעבן ביד אל, די כוונה איז מלאכי השם, איך וועל אים איבערגעבן ביד גויים. נאָכדעם וואָס עס איז שוין אַראָפּ זײַן מעלה, זאָגט דער הייליקער באשעפֿער איך וועל אים איבערגעבן ביד אַ מלך, אַז דער מלך וואָס מען רופֿט אים אַזוי, וועט אים אָפּשנײַדן אויף אַן ענדגילטיקן אופֿן. און דאַן וועט ער טאָן כרשעו. אויך ער איז אַ רשע ווי ער, און דורך אַ רשע וועט זיך פֿאָדערן פֿון דעם רשע. דאָס איז וואָס ער זאָגט ואתנהו ביד אל גויים, איך וועל אים איבערגעבן ביד נבוכדנצר, וואָס נבוכדנצר איז געווען באטראַכט בײַ די גויים ווי אַ גאָט, איז געווען באטראַכט ווי זייער כוחדיק, און דאַן עשו יעשה לו כרשעו גירשתיהו. ער וועט אים טאָן און נישט השם זאָגט דער הייליקער באשעפֿער, איך האָב אים געגעבן דעם ערשטן קלאַפּ און ער וועט מיט אים ענדיקן, פֿאַר דעם דורך וואָס כרשעו גירשתיהו.
ויכריתוהו זרים עריצי גויים וייטשוהו אל ההרים ובכל גאיות נפלו דליותיו ותישברנה פורותיו בכל אפיקי הארץ ויירדו מצילו כל עמי הארץ וייטשוהו. איצט וועט ער באשרײַבן נאָך דער גאַנצער גדולה און דעם כח, קום זע דעם פֿאַל. ויכריתוהו זרים. ויכריתוהו זרים דאָס זײַנען די כשדים וואָס זײַנען עריצי גויים, און די זרים וואָס מיט זיי וועלן זיי אים כרת זײַן, זיי וועלן אים נטש זײַן. ייטשוהו די כוונה זיי וועלן אים פֿאַרלאָזן. די לאַנגע דליות וועלן פֿאַלן אויף די הרים. וואָס איז די לאַנגע דליות? דאָס זײַנען זײַנע חילות, זײַנע גדודים, זיי וועלן פֿאַלן אין מלחמה, אין די הרים. און די פורות וועלן פֿאַלן אין די אפיקים. ווער איז די פורות? דאָס זײַנען די עשירים, די וואָס געפֿינען זיך צוזאַמען מיט אים, זיי וועלן זיך צעשפּרייטן אין די אפיקים, די כוונה זיי וועלן גלות זײַן. און די עמי הארץ, די וואָס האָבן זיך געשיצט אין זײַן שאָטן, זיי וועלן אַראָפּ פֿון זײַן שאָטן און אים פֿאַרלאָזן. זיי וועלן זען אַז עס איז נישטאָ אונטער וועמען זיך צו באשיצן, ווײַל דער דאָזיקער ארז אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט וועט זײַן נכרת און פֿאַלן, וממילא וועלן אויך זיי אים פֿאַרלאָזן.
על מפלתו ישכנו כל עוף השמיים ואל פורותיו היו כל חית השדה. על מפלתו ישכנו כל עוף השמיים, די כוונה די עופות און די חיות וועלן נישט קן זײַן, זיי וועלן נישט געבערן דאָרטן, דהיינו עס וועט נישט זײַן אַן אָרט פֿון אַ משכן, נאָר דאָס וועט זײַן אַן אָרט וואָס דאָרטן, זײַט מוחל, וועט נישט זײַן אַן אָרט וואָס דאָרטן וועלן זיי קן זײַן נאָר זיי וועלן נאָר שכנען על מפלתו. דאָס הייסט עס איז דא אַ מצב אַז דו שכנסט אונטער זײַנע ענפים, דאָס איז געווען פֿריער. אָבער עס איז דא אַ מצב וווּ ער איז שוין געפֿאַלן, אַלזאָ וווּ שכנען זיי? זיי שכנען וואָס מען רופֿט אויף די חורבות זײַנע, אויף וואָס עס איז געבליבן, ישכנו על מפלתו. דורך זײַן מפלה וועלן זיי שכנען. דאָס הייסט די איים, די סוחרים וועלן אַריבערגיין דורך דאָרטן צו אַנדערע מקומות. און די הויכע, ווער זײַנען זיי? די שרים, די עמים און זייערע מלכים, זיי וועלן צעטיילן זײַן ארץ צווישן זיך. און דאָס אַלץ וועט זײַן צו ווײַזן די גרויסקייט פֿון זײַן מפלה, ווער עס האָט זיך אונטער זײַן שאָטן געשיצט אין דעם עבר, אַלע וועלן איצט נאָר אַריבערגיין איבער אים און צעטיילן זײַן ארץ און קיינער וועט אים בכלל נישט באטראַכטן פֿאַר אַ מלוכה און ממשלה.
און וואָס איז דער תכלית? למען אשר לא יגבהו בקומתם כל עצי מים ולא יתנו את צמרתם אל בין עבותים ולא יעמדו אליהם בגובהם כל שותי מים כי כולם ניתנו למוות אל ארץ תחתית בתוך בני אדם אל יורדי בור. וואָס איז דא דער מסר פֿון דעם דאָזיקן ענין? דא איז דא אַן אזהרה פֿאַר די מלכי מצרים און אשור. אַזוי ווי מיר האָבן געזען יען אשר גבהת בקומה, און מיט וועמען האָט ער אים געגעבן אַ משל? דו פרעה האָסט זיך גבה בקומה, ווי וועמען ווילסטו זיך פֿאַרגלײַכן? צום מלך אשור, קום זע זײַן מפלה. אַזוי ווי מיר האָבן געעפֿנט אין אָנהייב פרק. אַלזאָ דורך דעם וועלן זיך היטן אַלע עצי מים אַז זיי זאָלן זיך נישט גבה זײַן בקומתם. אַז זיי זאָלן זיך נישט שטאָלצירן, אַז זיי זאָלן זיך נישט פֿירן מיט דער דאָזיקער התנהגות וואָס האָט אַראָפּגעוואָרפֿן דעם מלך אשור. זיי זאָלן וויסן אַז די מים, די שפע, קומט פֿון השם, השם משפיל אף מרומם. אף מרומם, און אין זייער צײַט האָט דאָך אַזוי ווי מיר האָבן געזען אַז דאָס איז געווען די בעיה תמיד פֿון יעדן וואָס האָט אַ ביסל באקומען גדולה און ממשלה, האָט אָנגעהויבן טראַכטן אַז ער איז אַ גאָט. דאָס איז געשען מיט פרעה, אַזוי ווי מיר האָבן געזען די תוכחה לעיל התנים הגדול שוכב בתוך יאוריו, דאָס איז אויך געשען מיט חירם, אַזוי ווי מיר האָבן געזען אַז ער איז געגאַנגען און זיך געבויט דעם געוואַלדיקן בנין מיט די זיבן קומות אויף דעם ים און האָט געוואָלט מאַכן פֿון זיך אַ גאָט, וכן הלאה. יעדער מלך וואָס האָט אַ ביסל באקומען ממשלה און כח האָט זיך שוין באטראַכט פֿאַר אַ גאָט. זאָגט דער הייליקער באשעפֿער דא איז דא אַ מסר, למען אשר לא יגבהו בקומתם, כדי אַז זיי זאָלן זיך נישט גבה זײַן, די דאָזיקע מלכים, בקומתם כל עצי מים, ווײַל זיי זעען אַז אָט זײַנען זיי ביימער וואָס שכנען אויף מים און זיי האָבן, אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט, אַ סך שפע, זאָלסטו וויסן אַז די דאָזיקע שפע פֿון מים איז זייער מקור פֿון השם. השם משפיל אף מרומם. און אַנטקעגן וואָס ער האָט געזאָגט ויתן את צמרתו אל בין עבותים, וואָס דאָס האָבן מיר געזען אַז ער געפֿינט זיך זייער הויך, זאָגט ער ולא יתנו את צמרתם אל בין עבותים. זיי זאָלן נישט טאָן ווי אים און זייער צמרת, וואָס דאָס זאָגט מיר האָבן געזאָגט דער מלך וואָס געפֿינט זיך אויבן בין עבותים, דאָס זײַנען די שרים וואָס געפֿינען זיך אַרום אים, ער זאָל זיך נישט גבה זײַן איבער אַלעמען. דהיינו די מלכים זאָלן זיך נישט גבה זײַן איבער אַנדערע מלכים, זיי זאָלן זיך נישט גבה זײַן איבער זיי, דאָס הייסט זיי זאָלן זיי אויך נישט דערנידעריקן. ווײַל זייער דרך איז געווען אַז דער מלך פֿלעגט הערשן איבער אַן אַנדער אומה, ער פֿלעגט זיי דערנידעריקן, ער פֿלעגט פֿאָדערן פֿון זיי אַ מס, ער פֿלעגט זיי נעמען פֿאַר קנעכט, אין דער אמת'ן פֿלעגט ער מיט זיי טאָן ככל העולה על רוחו. און דאַן אין דעם דאָזיקן מצב איז דא נאָך אַ סיבה אַז דער מלך פֿילט אַ גבהות און פֿילט זיך כוחדיק און פֿילט זיך איבער אַלעמען. אַנטקעגן וואָס מיר האָבן געזען לעיל ורם לבבו בגובהו, זאָגט ער אויף דעם ולא יעמדו אליהם בגובהם כל שותי מים. די כוונה איז ולא יעמדו אליהם, זייערע געטער, יאָ? זייערע מלכים, די וואָס האָבן געמאַכט פֿון זיך געטער, די וואָס האָבן געמאַכט פֿון זיך אלילים, זיי זאָלן נישט שטיין בגובהם. דהיינו כל שותי מים, די וואָס באקומען די שפע, זאָלן נישט טראַכטן אַז זיי זײַנען בני אלים. דאָס איז וואָס ער זאָגט ולא יעמדו אליהם בגובהם כל שותי מים. דו באקומסט בסך הכל די מים און די שפע פֿון השם, אַלזאָ וואָס פֿילסטו דיך אַ גאָט? פֿילסטו אַז די שפע נובעט פֿון דיר? די שפע האָסטו באקומען פֿון אים יתברך. כי כולם ניתנו למוות אל ארץ תחתית. ער זאָגט הרי דו ביסט אַ גאָט, אַזוי ווי מיר האָבן געזען לעיל וואָס ער האָט געטענהט צו חירם. אויב דו ביסט אַ גאָט זאָג צו דעם וואָס קומט דיך צו הרג'ענען אל תפגע בי, אל אני. מיר האָבן געזען אַז ער האָט אים אויסגעלאַכט. אל תהרוג אותי, איך בין אַ גאָט. דו ביסט אַ גאָט? דו ביסט אַ גאָט, וואָס האָסטו מורא פֿאַרן טויט? דער גאָט איז אייביק. און דאָס איז וואָס ער זאָגט דא, כולם ניתנו למוות. זאָגט דער מלבי"ם אַז פֿון די תנאים פֿון אלוהות איז אַז ער זאָל זײַן אייביק. אָט ביסטו אייביק? אָט וועסטו זען אַז אַלע צום סוף ניתנו למוות אל ארץ תחתית. ער זאָגט און נישט נאָר דאָס, אויך דער גאָט שכנט אין דער אייבערשטער וועלט. ער געפֿינט זיך רם מעל רמים, און אויב דו וווּהין וועסטו אַראָפּ? אל ארץ תחתית. דו ביסט נידעריקער פֿון אַלעמען. ניתנו למוות און אויך צו אַ ארץ תחתית, נישט צו אַן אָרט רם ונישא, נישט צום שמים, נישט איבער די כוכבים, נאָר אל ארץ תחתית בתוך בני אדם אל יורדי בור. בתוך בני אדם, נישט בתוך די אלים וואָס דו האָסט זיך פֿאַרגליכן, נאָר בתוך בני אדם, צו זיי, אל יורדי בור, די כוונה מענטשן וואָס צום סוף דערגרייכן צום קבר, גייען אַראָפּ אל דעם בור.
כה אמר השם אלוהים ביום רדתו שאולה האבלתי כיסיתי עליו את תהום ואמנע נהרותיה וייכלאו מים רבים ואקדיר עליו לבנון וכל עצי השדה עליו עולפה. כה אמר השם. זאָגט השם ביום רדתו שאולה, אין דעם טאָג ווען ער איז אַראָפּ צו שאול, וואָס דאָס איז געווען אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט נבוכדנצר כובש אין דעם ערשטן יאר צו זײַן מלכות, און פֿון דעמאָלט הייבט ער אָן צו כובש זײַן אַ סך גויים און האָט געהאַט אַ הצלחה אין זײַנע מלחמות, אַלע האָט ער מצליח געווען צו כובש זײַן. ביז ער האָט צום סוף אויך כובש געווען מצרים און זי חרב געמאַכט, דאָס איז געווען דער סיום פֿון זײַנע מלחמות. אַלזאָ ער באשרײַבט איצט אַז אין דעם טאָג ווען ער האָט חרב געמאַכט אשור, איז נגזר געוואָרן פֿון השם אַז ער וועט חרב מאַכן אַלע ממלכות הארץ. אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט אשור האָט ער כובש געווען ערשט, און מצרים לעצט. אין אָנהייב זײַנען אַלע געווען כפוף אונטער דער מלכות אשור, אַלזאָ כדי צו באקומען ממשלה האָט ער פֿאַרשטאַנען אַז ער דאַרף שעדיקן דעם קאָדקאָד, די מלכות וואָס הערשט איבער אַלעמען. אַלזאָ אין אָנהייב האָט ער מלחמה געהאַלטן אַנטקעגן אשור. און דאַן באשרײַבט ער אַז ביום רדתו שאולה האבלתי כיסיתי עליו את תהום. אַלזאָ דער תהום איז כביכול געוואָרן אַן אבל. אַזוי ווי דער אבל גייט נישט אַרויס אין דרויסן, אַזוי ווי דער אבל דעקט זײַן קאָפּ, אײַנגעוויקלט ווי אבלים, פֿלעגן זיי אײַנוויקלען זייער קאָפּ, אַזוי כביכול דעם תהום האָט השם צוגעדעקט זײַן פּנים, ווי דער אבל וואָס איז צוגעדעקט, האָט השם צוגעדעקט דעם פּנים פֿון דעם תהום אַז ער זאָל נישט אַרויסגיין כדי צו באוואַסערן די עצים. דאָס איז וואָס ער זאָגט האבלתי כיסיתי עליו את תהום. אַז דער תהום זאָל זײַן צוגעדעקט, מיר האָבן דאָך געזען אַז דער תהום איז געווען אַן אויסדרוק פֿאַר די מים וואָס קומען פֿון אונטן צו געבן שפע צו דער ממלכה. דא כיסיתי את תהום, זיי וועלן נישט מער באוואַסערן די עצים, און דורך דעם ואמנע נהרותיה. מיר האָבן דאָך געזען אַז די נהרות וואָס פֿלעגן אַרויסגיין פֿון דאָרטן פֿלעגן גיין אַרום זײַנע מטעים. פֿון דאָרטן פֿלעגט אָנקומען צו אַלע עצי השדה, פירושו של דבר צו אַלע עמים וואָס האָבן זיך געשיצט אין זײַן שאָטן, די שפע פֿלעגט פֿון אים אַרויסגיין, און זיי, האָבן מיר געזאָגט, פֿלעגן באקומען די תמצית, וואָס עס איז געבליבן שיריים פֿלעגן באקומען די עמים וואָס אַרום אים. זאָגט און דאַן ואמנע נהרותיה וייכלאו מים רבים. דורך דעם וועלן די מים וואָס פֿלעגן אַרויסגיין פֿון אים און משפיע זײַן צו זײַנע סביבות, ווערן ייכלאו, ייכלאו די כוונה איז זיי וועלן פֿאַרמיטן ווערן. זאָגט דער מלבי"ם וואָס איז דער הבדל צווישן לכלוא צו לחדול, למנוע, לחסוך? וואָס איז, וואָס איז דער הבדל צווישן זיי? דערקלערט דער מלבי"ם אַז לכלוא דאָס איז בהכרח. און דאָס איז אויך קשור מיט דעם אויסדרוק כלא, יאָ? וואָס אַ כלא, אַ מענטש גייט אַרײַן דאָרטן בהכרח. די גשמים וואָס פֿאַלן אַראָפּ פֿון די הרים שווענקען מיט אַ געוואַלדיקן כח, אַ סך מים, זיי שווענקען דאָס צו די נחלים און פֿון דעם ווערן נהרות. איצט כדי דאָס צו פֿאַרמײַדן דאַרף מען אַ געוואַלדיקן כח קעגן דעם טבע. וייכלא דער גשם פֿון די שמים, די כוונה עמיצער דאַרף דאָס כלא זײַן, וואָס מען רופֿט אין אַ כוחנישער פעולה עס אָפּצושטעלן. דאָס איז תמיד לכלוא, לכלוא דאָס איז אַן אַרײַנמישן זיך מיט כח, אַן אַרײַנמישן זיך מיט כח כדי צו פֿאַרמײַדן די זאַך. דאָס איז וואָס ער זאָגט אויך דא, וייכלאו מים רבים. השם וועט טאָן אַ באזונדערע פעולה צו כלא זײַן די מים אַז זיי זאָלן נישט אַרויסגיין און משפיע זײַן אויף אים, יאָ? אַנטקעגן וואָס מיר האָבן געזען ואת תעלותיה שלחה את כל עצי השדה, דא איז די שפע אַרויסגעגאַנגען פֿון אים צו די ממלכות, איצט האָט השם אָפּגעשטעלט די שפע. דער תהום איז צוגעדעקט, דער תהום כביכול באהאַלט זײַן פּנים און איז נישט משפיע אויף אים שפע, וממילא האָט ער נישט פֿון וואַנען צו זײַן משפיע צו אַלע אַנדערע עצי השדה. וממילא דורך דעם ואקדיר עליו לבנון. דער גאַנצער לבנון איז געוואָרן פֿינצטער, פֿון רוב דעם ברענענדיקן היץ, עס איז נישטאָ דאָרטן מים, השם האָט כלא געווען די מים, אַלזאָ דער לבנון אין זײַן געוואַלדיקן היץ, יאָ? אַזוי ווי עס שטייט אַז דער הייליקער באשעפֿער האָט הקדיר די חמה. פירושו של דבר די חמה גייט אַרויס און פֿאַרברענט. פֿאַרוואָס רופֿט מען דאָס לקדור? ווײַל לקדור די כוונה איז צו מאַכן אַ לאָך, כביכול די חמה פֿאַרברענט און מאַכט לעכער. דאָס איז די כוונה הקדיר עליו לבנון, דער לבנון איז געוואָרן פֿינצטער פֿון רוב דעם היץ וואָס ברענט, ווײַל די מים האָבן זיך איצט אָפּגעשטעלט. וכל עצי השדה עליו עולפה. פֿון רוב דעם דורשט, ווי אַ מענטש וואָס פֿאַרחלשט. אַלזאָ די עצי השדה האָבן זיך ווי פֿאַרחלשט. דהיינו די שפע וואָס איז געפֿלאָסן פֿון אים צו אַלע אַנדערע אומות האָט זיך אָפּגעשטעלט, און דאָס האָט זיי געבראַכט צו אַ מצב אַז אַלע די אומות וואָס האָבן זיך געשיצט אין זײַן שאָטן, האָבן נישט געהאַט ווער עס זאָל זיי באשיצן פֿון דעם וואָס קומט אַנטקעגן זיי, און דאָס איז געווען אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט נבוכדנצר מלך בבל. און דאַן דורך דעם זײַנען זיי אָנגעקומען צו אַ מצב פֿון פֿאַרחלשונג, אָנגעקומען צו אַזאַ מצב אַז זיי זײַנען נישט געווען מסוגל זיך אַליין אויסצוהאַלטן.
מקול מפלתו הרעשתי גויים בהורידי אותו שאולה את יורדי בור ויינחמו בארץ תחתית כל עצי עדן מבחר וטוב לבנון כל שותי מים. אויך זיי מיט אים זײַנען אַראָפּ שאולה. די כוונה די אויסדערוויילטע, די וואָס זײַנען אין בחינת טוב לבנון, כל שותי מים, די כוונה די וואָס האָבן געטרונקען פֿון די מים, אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט, אַז די מים זײַנען אַרויסגעגאַנגען כביכול פֿון אונטער דעם געוואַלדיקן ארז און פֿון אים פֿלעגן זיי באוואַסערן אַלע עמים וואָס אַרום אים, דאָס איז אין דער אמת'ן אַ משל אַז די שפע איז אַלץ געווען פֿון אים, ער זאָגט אַלע צוזאַמען צום סוף אַלע וואָס הענגען זיך אין אים, כל שותי מים, אויך זיי זײַנען אַראָפּ צוזאַמען מיט אים צו שאול. וואָס דאָס קומט אין דער אמת'ן זאָגן אַז אויך זיי מיט אים זײַנען אַראָפּ שאולה, אל חללי חרב ועוזרו ישבה בצילו בתוך גויים. וואָס דאָס קומט זאָגן אַז יעדער וואָס האָט זיך אויף אים פֿאַרלאָזט, איז געפֿאַלן צוזאַמען מיט אים. ווײַל דו ביסט זיך פֿאַרלאָזט אויף אים, אַלזאָ ווען ער איז געפֿאַלן, כשל עוזר ונפל עזור. אַלזאָ די וואָס האָבן זיך געהאָלפֿן דורך אים, אויך זיי זײַנען געפֿאַלן. דהיינו זייערע ארצות זײַנען אויך כובש געוואָרן דורך נבוכדנצר. און אויך די זרוע פֿון אשור, דאָס איז וואָס ער זאָגט ועוזרו ישבה בצילו בתוך גויים. די זרוע פֿון אשור, ווער איז די זרוע? דערקלערט דער מלבי"ם אַז די כוונה איז זײַנע עוזרים, די וואָס האָבן געזעסן אין זײַן שאָטן בתוך גויים, די וואָס פֿלעגן אים תמיד מסייע זײַן און זיצן אין זײַן שאָטן, האָבן הנאה פֿון אים און העלפֿן אים, יאָ? אַלזאָ אויך זיי זײַנען געפֿאַלן צוזאַמען מיט אים.
אל מי דמית ככה בכבוד ובגודל בעצי עדן והורדת את עצי עדן אל ארץ תחתית בתוך ערלים תשכב את חללי חרב הוא פרעה וכל המונו נאום השם אלוהים. איצט ענדיקט ער וואָס ער האָט אָנגעהויבן זאָגן צו פרעה. מיר האָבן דאָך געזען אַז די גאַנצע נבואה האָט זיך אָנגעהויבן מיט אַן אמירה וווּ יחזקאל איז געשיקט געוואָרן צו רעדן מיט פרעה. בן אדם אמור אל פרעה מלך מצרים ואל המונו אל מי דמית בגודלך. איצט מסכם ער דעם גאַנצן מאמר. אל מי דמית בגודלך? צום מלך אשור. אַלזאָ דאָס זאָגט ער אים אל מי דמית ככה בכבוד ובגודל בעצי עדן. ער זאָגט אים אָט איז הוא פרעה וכל המונו, וכל המונו נאום השם אלוהים. דערקלערט דער מלבי"ם, ער זאָגט אים אל מי דמית? אויב דו קומסט זיך פֿאַרגלײַכן צו אשור, אַזוי ווילסטו זײַן ווי ער בכבוד ובגודל בעצי עדן, אויך דו פֿילסט זיך גרויס ווי די מלכים וואָס זײַנען געשטאָרבן, יאָ? און זיי זײַנען כביכול אין עדן, שוין נישטאָ דא אין דער דאָזיקער וועלט. זאָגט ער אים והורדת את עצי עדן אל ארץ תחתית. אויך אין דעם וועסטו זײַן ענלעך צו אים. אויך דו וועסט אַראָפּ מיט אים אל ארץ תחתית, וועסט אַראָפּ מיט אשור צו דעם אָרט דאָרטן פֿון ארץ תחתית, דאָרטן וועסטו ליגן בתוך ערלים. אַלע וועלן דערקענען, זאָגן דאָס איז פרעה. אַלע וועלן זאָגן אָט זעט מען, ער איז פרעה. אַלע דערקענען דיך. דאָס איז אַ חלק פֿון דעם ביזיון. ווײַל דעמאָלט וועסטו אַראָפּ צו גיהנום וועלן זיי זאָגן אַ, אָט איז דאָס פרעה, אויך ער האָט זיך געטראַכט גרויס. אויך ער האָט זיך געשאַצט פֿיל מער פֿון זײַן גודל. און אָט איצט זעט אויך ער ליגט דא צווישן ערלים. ערלים דאָס איז אַן אויסדרוק תמיד פֿאַר פגום, פֿאַר מזוהם, דאָס איז דער אויסדרוק פֿאַר ערלים, ווײַל הרי אַלע גויים זײַנען ערלים, אַלזאָ וואָס איז דאָס בין ערלים? אלא ערלים דאָס איז תמיד אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט אַן אויסדרוק פֿאַר אַ מזוהם'ער זאַך, פֿאַר אַ שפֿל'ער זאַך. אַלזאָ אַלע וועלן דערקענען אַז אָט איז פרעה, דו און דײַן גאַנצער המון, די כוונה און אַלע דײַנע צבאות, אַלע וועלן פֿאַלן צוזאַמען מיט דיר דאָרטן. און דאָס איז וואָס ער האָט אָנגעהויבן זאָגן אל מי דמית בגודלך, דא זאָגט ער אים וואָס טראַכטסטו אַז נאָר אין דער גדולה וועסטו זײַן ענלעך צום מלך אשור? זאָגט לא, אויב דו קומסט זיך פֿאַרגלײַכן צום מלך אשור, זאָלסטו וויסן דאָס איז פֿון אָנהייב ביז סוף. דאָס איז פֿון דער עלייה ביז דעם פֿאַל. ווי ער, ווי דער מלך אשור, וועסטו זײַן מיט אַ המון רב אין שאול, דו וועסט זײַן פֿאַרשריבן כביכול צווישן זיי, הוא פרעה וכל המונו, אַלע וועלן זאָגן אָט איז דאָס פרעה וכל המונו, אויך זיי דא געפֿינען זיך אין שאול צוזאַמען מיט דעם מלך אשור און צוזאַמען מיט אַלע מלכים וואָס האָבן זיך געשטאָלצירט און זיך געטראַכט פֿאַר אלוהויות, אַז צום סוף איז די מפלה און די השפלה געווען זייער סוף. כן יעשה לנו השם אויך אין די דאָזיקע טעג, אמן ואמן.