הקדמה: צוויי נבואות אויף צור - צום נגיד און צום מלך
פרק כ"ח אין יחזקאל ציט ווייטער די רייע נבואות אויף צור, נאר דאס מאל ווענדט זיך די רייד צו דער הערשערישער פערזענלעכקייט. דער פרק איז אויסגעשטעלט פון דריי חלקים: א נבואה צום "נגיד צור", א קינה אויפן "מלך צור", און א נבואה אויף צידון וואס ענדיגט זיך מיט א גרויסער נחמה פאר בית ישראל. פון די פסוקים דרש'ענען חז"ל און ערקלערן די געשטאלט פון חירם מלך צור, דער גוטער פריינד פון שלמה המלך און זיין שותף אינעם בנין בית המקדש, וואס זיין הארץ איז געווארן אזוי דערהויבן ביז ער האט זיך געמאכט פאר א גאט. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים לויטן פירוש פונעם מלבי"ם, און צופלעכטן דערביי די ווערטער פון חז"ל און די מדרשים.
"אמור לנגיד צור" - די גבהות הלב
בֶּן־אָדָם אֱמֹר לִנְגִיד צֹר כֹּה־אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה יַעַן גָּבַהּ לִבְּךָ וַתֹּאמֶר אֵל אָנִי מוֹשַׁב אֱלֹהִים יָשַׁבְתִּי בְּלֵב יַמִּים וְאַתָּה אָדָם וְלֹא־אֵל וַתִּתֵּן לִבְּךָ כְּלֵב אֱלֹהִים׃ - מענטשנזון, זאג צום נגיד פון צור, אזוי האט געזאגט דער האר גאט: וויבאלד דיין הארץ איז געווארן הויכמוטיק און דו האסט געזאגט, "איך בין א גאט, דעם זיץ פון גאט זיץ איך אין הארץ פון די ימען", און דו ביסט דאך א מענטש און נישט קיין גאט, און האסט געמאכט דיין הארץ ווי דאס הארץ פון א גאט.
דער מלבי"ם ברענגט דא די ווערטער פונעם אברבנאל: "נגיד צור" איז נישט דער "מלך צור", ווייל ווייטער אינעם פרק קומט דאך א באזונדערע נבואה אויפן מלך צור. לויטן אברבנאל איז דער נגיד געווען א ממונה וואס איז געשטאנען איבער די ענינים פון דער מדינה, בעת דער מלך איז גאר אן אנדערער ענין, דער הערשער אליין. דער מלבי"ם באמערקט אז זיין אייגענעם פירוש וועט ער זאגן שפעטער, און ווי מיר וועלן זען, שטעלט ער דא אויף א גאנצע שיטה וואס פארענטפערט אלעס.
"יען גבה לבך" - ערקלערט דער מלבי"ם אז גבהות הלב מיינט אלעמאל אז דער מענטש שאצט זיך אפ פיל מער ווי ער איז באמת. דאס איז א תועבה, ווי עס שטייט געשריבן "תועבת ה' כל גבה לב", און דערפאר קומט די שטראף גלייך דערנאך. און די דאזיקע גאווה האט זיך ארויסגעוויזן אויך אין דעם ארט וואו ער האט געוואוינט: ער איז געגאנגען און זיך באזעצט אין הארץ פון די ימען, ווי א גאט וואס איז אפגעשיידט פון די באשעפענישן, און אויך ער האט זיך אפגעזונדערט פון די מענטשן און זיך באזעצט טיף אינעם ים.
"ואתה אדם ולא אל" - צי איז דען איינעם אויפן געדאנק געפאלן אז ער איז טאקע א גאט? מיר האבן שוין אנגעוויזן דערויף עטליכע מאל: די פעלקער פלעגן צושריבן צו מענטשן געטלעכע כוחות, און האבן זיי גערופן "אל", נישט אינעם זין אז זיי זענען ממש א גאט, נאר אז זיי האבן אין זיך איבערנאטירלעכע כוחות. אזוי האט פרעה געזאגט "לי יאורי ואני עשיתיני", און אזוי האט נבוכדנצר געוואלט מקרב זיין ריחות און קרבנות פאר דניאל נאכדעם וואס ער האט געזען אין אים א העכערע גייסטיקע קראפט וואס האט געוואוסט פותר צו זיין זיינע חלומות. אויף דעם זאגט אים דער נביא: דו ביסט א מענטש און נישט קיין גאט. דו ביסט נישט ווי משה וואס ווערט אנגערופן "איש האלהים", און דו ביסט נישט ווי דניאל וואס אויף אים שטייט "רוח אלהין ביה", נאר בלויז א מענטש, און ס'איז נישט פאראן אין דיר קיין שום כוח אלוקי. "ותתן לבך כלב אלהים" - דו שטעלסט פאר דיין הארץ כאילו דאס איז דאס הארץ פון א גאט, בעת עס איז אין דיר גארנישט פון קיין שום השפעה פון אלוקות.
דער מלבי"ם אונטערשטרייכט דעם חילוק צווישן א "נגיד" און א "מלך": נגיד איז אן אלגעמיינער אויסדרוק פאר יעדן וואס האט אן אנפירונג אין דער האנט - ווי נגיד בית האלהים, אדער א נגיד איבער די אוצרות. מלך איז נאר דער וואס די ירושה פון דער מלוכה איז אים פארזיכערט. דערפאר ווערט דוד, איידער עס איז אים פארזיכערט געווארן די ירושה פון דער מלוכה, אנגערופן א נגיד; און אזוי אויך שאול - "אותך עשיתי נגיד לעמי" - ווייל אויך פאר אים איז די מלוכה נישט פארזיכערט געווארן בירושה; און אזוי אויך ירבעם, צוליב דעם זעלבן טעם, ווערט אנגערופן נגיד.
מדרש הילקוט: די זיבן הימלען פון חירם
חז"ל דרש'ענען די דאזיקע פסוקים אויף חירם מלך צור, און אינעם ילקוט (און אזוי אויך אין דער תוספתא צום תרגום) געפינט זיך א וואונדערלעכע באשרייבונג פון זיין גרויסער גאווה. האט דער הקדוש ברוך הוא געזאגט צו חירם: דו מאכסט זיך פאר א גאט? ס'שטייט דאך "הנה חכם אתה מדניאל" - נבוכדנצר האט געוואלט מקרב זיין צו דניאל און אים מקריב זיין זבח ניחוח און א מנחה, און דניאל האט נישט געוואלט. דניאל האט אפגעזאגט, ווייל דער הקדוש ברוך הוא באשטראפט נישט נאר די וואס דינען עבודה זרה, נאר אויך די געטער אליין, און אויב אזוי וועט מען זיך אויך נוקם זיין אין אים. און דאך איז אין דניאל געווען אן אמת'ער כוח - בעת דו, וואס האסטו דען אין זיך אז דו האסט זיך געמאכט פאר א גאט?
און וואס איז געווען די מעשה פון חירם? דערציילט דער מדרש: חירם מלך צור איז געווען א גרויסער בעל גאווה און האט זיך שטארק אויפגעבלאזן. וואס האט ער געטאן? ער איז אריין אינעם ים און האט זיך געמאכט פערציק אייזערנע זיילן, פיר-עקיקע און לאנגע מיט דער זעלבער מאס, און זיי געשטעלט איינס קעגן דאס אנדערע, און געמאכט זיבן רקיעים - ווי א געביידע פון זיבן שטאק וואס שטייט אויף פערציק זיילן - און ער האט עס צוגעדעקט און געמאכט חיות, דונערן און בליצן. דעם ערשטן רקיע האט ער געמאכט פון גלאז, פינף הונדערט איילן אויף פינף הונדערט איילן (בערך צוויי הונדערט און פופציק מעטער אויף צוויי הונדערט און פופציק), און געמאכט דערין א זון, א לבנה און שטערנס. דער בנין איז געווארן אלץ ברייטער כלפי מעלה: דער צווייטער רקיע פון אייזן, טויזנט איילן אויף טויזנט איילן, און א שטראם פון וואסער - א פאנטאן - האט אפגעטיילט צווישן דעם ערשטן און דעם צווייטן. דער דריטער פון אייזן, פופצן הונדערט אויף פופצן הונדערט, און א וואסער-שטראם טיילט אפ צווישן דעם צווייטן און דריטן, און ארומגעקייקלטע שטיינער האט ער געמאכט אינעם אייזערנעם רקיע, וואס פלעגן זיך רייבן און שפאלטן איינע אין די אנדערע און מען האט עס געהערט ווי דונערן. דאס אלעס כדי נאכצומאכן ממש א בילד פון אן אמת'ן הימל: זון, שטערנס און דונערן.
דער מדרש ציט ווייטער: דער פערטער רקיע איז געווען פון בליי, צוויי טויזנט אויף צוויי טויזנט, און א וואסער-שטראם טיילט אפ צווישן דעם דריטן און פערטן. דער פינפטער פון קופער, צוויי טויזנט און פינף הונדערט אויף צוויי טויזנט און פינף הונדערט, און א וואסער-שטראם טיילט אפ צווישן דעם פערטן און פינפטן. דער זעקסטער פון זילבער, דריי טויזנט אויף דריי טויזנט, און א וואסער-שטראם טיילט אפ צווישן דעם פינפטן און זעקסטן. דער זיבעטער פון גאלד, דריי טויזנט און פינף הונדערט אויף דריי טויזנט און פינף הונדערט, און ער האט דערין אריינגעזעצט אבנים טובות ומרגליות אן אייל אויף אן אייל - ריזיקע טייערע שטיינער. און ער פלעגט ווייזן פון איין זייט און פון דער אנדערער זייט: פון דאנען ווערן געמאכט בליצן און פון דארטן פייער-פונקען, און ער פלעגט שאקלען זיך אליין און יענע שטיינער פלעגן זיך קלאפן איינע אין די אנדערע און עס האבן אפגעהילכט דונערן. און ער אליין איז געזעסן אין דער הויך, אינעם זיבעטן רקיע.
דער אויבערשטער האָט געזאָגט צו יחזקאל: בן אדם, זאָג פֿאַר חירם מלך צור, פֿאַרוואָס ביסטו זיך מתגאה? אַ ילוד אשה ביסטו! האָט ער געזאָגט פֿאַר אים: רבונו של עולם, ווי אַזוי קען איך גיין צו אים ווען ער הענגט אין דער לופֿטן? אין יענער שעה האָט דער אויבערשטער געברענגט אַ ווינט, אָנגעכאַפּט ביי די ציצית פֿונעם קאָפּ פֿון יחזקאל און אים אַרויפֿגעברענגט צו חירם. ווי נאָר חירם האָט דערזען יחזקאל'ן איז ער געוואָרן דערשראָקן און געציטערט, און האָט צו אים געזאָגט: ווער האָט דיך אַהער אַרויפֿגעברענגט? האָט ער אים געזאָגט: דער הקדוש ברוך הוא האָט מיר באַפֿוילן: גיי זאָג אים פֿאַרוואָס שטאָלצירסטו, אַ ילוד אשה ביסטו.
האָט חירם געזאָגט צו אים: אַ ילוד אשה בין איך? איך לעב און עקזיסטיר דאָך אויף אייביק! אַזוי ווי דער אויבערשטער איז זיין מושב אין האַרצן פֿון די ימים - אַזוי אויך מיין מושב איז אין האַרצן פֿון די ימים; אַזוי ווי דער אויבערשטער איז אין די זיבן רקיעים - אַזוי אויך איך. און ניט בלויז דאָס, נאָר וויפֿל מלכים זענען געשטאָרבן און איך לעב נאָך: איין און צוואַנציק פֿון די מלכי בית דוד, און איין און צוואַנציק פֿון די מלכי ישראל, און פֿופֿציק נביאים, און צען כהנים גדולים - אַלע האָב איך באַגראָבן אין מיין לעבן, און איך לעב נאָך. איך בין דאָך אַ ג-ט, "מושב אלהים ישבתי בלב ימים". און דאָ פֿאַרשטייט מען זיין טעות: פֿון די צייטן פֿון שלמה, ווען שלמה האָט פֿון אים גענומען ביימער צום בית המקדש, ביז די טעג פֿון יחזקאל, זענען פֿאַרגאַנגען לפּחות פֿיר הונדערט יאָר. און אויב ער איז אין די צייטן פֿון שלמה שוין געווען אַ בן פֿערציק אָדער פֿופֿציק יאָר, האָבן מיר דאָ אַ מענטש פֿון בערך פֿיר הונדערט און פֿופֿציק יאָר. דעריבער איז ער געווען זיכער: אויב איך האָב שוין אַזוי פֿיל געלעבט, איז אַ סימן אַז איך וועל קיינמאָל ניט שטאַרבן, איך בין אַ ג-ט.
האָט יחזקאל צו אים געזאָגט: עס זענען דאָך אויפֿגעשטאַנען גרעסערע פֿון דיר און האָבן ניט געטאָן ווי דיינע מעשים - עס זענען געווען מענטשן פֿון אַ פֿיל העכערער מדרגה פֿון דיר, און זיי האָבן ניט געבלאָנדזשעט אין דיינע דמיונות. צו וואָס איז חירם געווען ענלעך? צו אַן עבד וואָס האָט געמאַכט אַ קלייד פֿאַר זיין הער. פֿון וואַנען איז אים געקומען די גרויסע גאווה? פֿון דעם וואָס ער האָט געפֿילט: "איך האָב געבויט דעם בית המקדש, איך האָב געמאַכט אַ הויז פֿאַרן אויבערשטן, איך האָב צוגעשטעלט די ביימער". און כל זמן דאָס קלייד איז אויפֿן הער, קוקט דער עבד און שטאָלצירט: איך האָב געמאַכט דאָס דאָזיקע קלייד פֿאַר מיין הער! האָט דער הער געזאָגט: איך וועל צערייסן דאָס קלייד, כּדי דער עבד זאָל זיך ניט מתגאה זיין איבער מיר. אַזוי אויך האָט חירם שטאָלצירט מיט דעם וואָס ער האָט געשיקט די צעדערנער צום בית המקדש. האָט דער הקדוש ברוך הוא געזאָגט: איך וועל חרוב מאַכן מיין הויז, כּדי חירם זאָל זיך ניט מתגאה זיין איבער מיר, ווי עס שטייט געשריבן: "פתח לבנון דלתיך ותאכל אש בארזיך". און פֿאַרוואָס ווערן דערמאָנט דווקא דער לבנון און די צעדערנער? ווייל מיט זיי אַליין האָט חירם שטאָלצירט, אַז ער האָט געברענגט די צעדערנער פֿונעם לבנון.
און וואָס איז געווען זיין סוף? דער הקדוש ברוך הוא האָט געברענגט אויף אים נבוכדנצר'ן, און ער האָט פֿאַראומרייניקט זיין מוטער פֿאַר זיינע אויגן - אַ וואונדערלעכע זאַך, וואָרום אויב חירם איז געווען פֿיר הונדערט און פֿופֿציק יאָר אַלט, איז זיין מוטער געווען נאָענט צו פֿינף הונדערט יאָר! און ער האָט אים אַראָפּגעוואָרפֿן פֿון זיין בענקל, און פֿלעגט יעדן טאָג אָפּשניידן פֿון זיין פֿלייש ווי צוויי פֿינגער, עס איינטונקען אין עסיק און אים עס געבן צו עסן, ביז ער איז געשטאָרבן אַ מיתה משונה. און עס איז משמע אַז דאָס איז געווען בעת ער האָט נאָך געלעבט, טאָג-טעגלעך. און יענע פּאַלאַצן, וואָס איז מיט זיי געוואָרן? יענע גאַנצע ריזיקע געביידע פֿון רקיעים - האָט דער הקדוש ברוך הוא צעשפּאָלטן די ערד און זיי באַהאַלטן פֿאַר די צדיקים אויף לעתיד לבוא.
אַ דואַלע באַציאונג צו חירם
מיר זעען דאָ אַ דואַלע באַציאונג צו חירם: פֿון איין זייט האָט ער זוכה געווען צו דעם וואָס אַ סך אַנדערע האָבן ניט זוכה געווען, בזכות דעם בנין בית המקדש; און פֿון דער אַנדערער זייט איז ער באַשטראָפֿט געוואָרן מיט שווערע שטראָפֿן און האָט געענדיקט אויפֿן ביטערסטן אופֿן. דער מדרש זאָגט: דרייצן זענען די וואָס האָבן ניט פֿאַרזוכט קיין טעם מיתה, און דאָס זענען - חנוך, און אליעזר עבד אברהם, און מתושלח, און חירם מלך צור, און עבד מלך הכושי, און בתיה בת פרעה, און סרח בת אשר, און די דריי בני קורח, און אליהו ז"ל, און משיח, און רבי יהושע בן לוי. און נאָך זאָגט דער מדרש: ניין זענען אַריין לעבעדיקערהייט אין גן עדן - חנוך, און אליהו, און משיח, און אליעזר, און עבד מלך הכושי, און חירם מלך צור, און יעבץ בן בנו של רבי יהודה הנשיא, און סרח בת אשר, און בתיה בת פרעה; און יש אומרים נעם אַרויס חירם און לייג אַריין אונטער אים רבי יהושע בן לוי. זעט מען אַז עס איז פֿאַראַן אַ דעה אַז חירם האָט זוכה געווען אַריינצוגיין בחייו אין גן עדן צוליב זיין שותפות אינעם בנין בית המקדש, און טייל קריגן און נעמען אים אַרויס פֿון דער רשימה - און אַדרבה, פֿון די פּסוקים און פֿונעם מדרש קומט אַרויס אַ שאַרפֿע קריטיק אויף דער גאווה וואָס האָט אים אָנגענומען צוליב יענעם שותפות גופֿא.
"הנה חכם אתה מדניאל"
הִנֵּה חָכָם אַתָּה מִדָּנִיֵּאל כׇּל־סָתוּם לֹא עֲמָמוּךָ׃ - אָט ביסטו דאָך קליגער פֿון דניאל, קיין שום פֿאַרבאָרגענע זאַך איז ניט פֿאַרטונקלט פֿאַר דיר.
צי ביסטו דען ענלעך צו דניאל, וואָס נבוכדנצר האָט אים אָנגערופֿן מיט אַ נאָמען פֿון געטליכקייט צוליב זיין חכמה, ווי עס שטייט געשריבן: "ולדניאל סגיד, ומנחה וניחוחין אמר לנסכה ליה" - ער האָט זיך געבקט צו אים און געוואָלט גיסן פֿאַר אים אַ מנחה און בשמים, און דניאל האָט ניט מסכים געווען. צי ביסטו דען קליגער פֿון דניאל אַז "כל סתום לא עממוך"? ביי דניאל איז די חכמה געווען אַזוי גרויס אַז עס איז ניט געווען קיין פֿאַרטונקלטע און פֿאַרבאָרגענע זאַך פֿאַר אים; אַלץ איז געווען ליכטיק און קלאָר. דער מלבי"ם ברענגט צוויי פֿרושים אויף "עממוך": איינס איז מלשון "איכה יועם זהב", אַז דאָס ליכט ווערט פֿאַרטונקלט - און עס איז ניט געווען קיין זאַך וואָס איר ליכט איז ניט אַנטפּלעקט געוואָרן פֿאַר דניאל (און אַזוי אויך דער אויסדרוק "גחלים עוממות", וואָס זייער שיין איז פֿאַרהוילן). און דער צווייטער - מלשון "היה עמך": צי איז אויך ביי דיר יעדער פֿאַרבאָרגענער ענין פֿאַראַן מיט דיר און קלאָר פֿאַר דיינע אויגן?
"בחכמתך ובתבונתך עשית לך חיל" - בתמיהה
בְּחׇכְמָתְךָ וּבִתְבוּנָתְךָ עָשִׂיתָ לְּךָ חָיִל וַתַּעַשׂ זָהָב וָכֶסֶף בְּאוֹצְרוֹתֶיךָ׃ - מיט דיין חכמה און מיט דיין פֿאַרשטאַנד האָסטו זיך געמאַכט פֿאַרמעגן, און אָנגעזאַמלט גאָלד און זילבער אין דיינע אוצרות.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז דער פּסוק ווערט געזאָגט בתמיהה: צי דען דער עשירות מיט וואָס דו באַרימסט זיך - האָסטו אים אַליין אויפֿגעטאָן און באַשאַפֿן פֿון זיך אַליין? צי האָסטו געקענט די חכמה פֿון אַלכעמיע, אָדער סגולות און פֿאַרבאָרגענע זאַכן, אַז די פשוט'ע מעטאַלן וואָס ליגן אין דיינע אוצרות זאָלן זיך איבערקערן אויף גאָלד און זילבער? אין די מיטל-אַלטער יאָרן האָט מען געגלויבט אַז אויב מען וועט נאָר אַ ביסל מער אַנטוויקלען די חכמה פֿון אַלכעמיע - דעם אופֿן פֿון די כעמישע פּראָצעסן - וועט מען מצליח זיין איבערצודרייען אייזן אויף גאָלד, און פֿיל האָבן געפֿאָרשט און זיך געמוטשעט און געווען זיכער אַז זיי שטייען איין טריט דערפֿון. און דאָס איז וואָס ער זאָגט אים: צי האָסטו אויסגעטראַכט אַזאַ כעמישע ערפֿינדונג, אָדער האָסטו דערגרייכט אַ פֿאַרבאָרגענע חכמה, אַ רוחניות'דיקע חכמה, מיט וואָס דו קענסט פֿאַרוואַנדלען אייזן אויף גאָלד? אויב יאָ, וואָלט איך געזאָגט אַז דיין גאָלד איז געמאַכט געוואָרן מיט דיין תבונה. אָבער דו האָסט דאָך ניט אויף דעם אופֿן געמאַכט דיין רייכטום.
בְּרֹב חׇכְמָתְךָ בִּרְכֻלָּתְךָ הִרְבִּיתָ חֵילֶךָ וַיִּגְבַּהּ לְבָבְךָ בְּחֵילֶךָ׃ - דורך דיין גרויס חכמה אין דיין האנדל האסטו פארמערט דיין פארמעגן, און דיין הארץ איז גאה געווארן אין דיין פארמעגן.
וואס פאר א חכמה האסטו דען געהאט? די חכמה פון מסחר, מקח וממכר, קויפן און פארקויפן. מיט דעם האסטו פארמערט דיין פארמעגן - און דאס איז דאך נישט קיין גרויסע חכמה. בפרט נאך אז דיין האנדל איז נישט געווען מיט צדק און יושר, נאר דורך שווינדל, פאלשקייט און אונאה, און אויף דעם אופן האסטו אריינגעצויגן צו זיך דאס געלט פון אנדערע. דאס קען דאך יעדער קרעמער טון. אויב אזוי, ווי קען דיין הארץ גאה ווערן מיט דיין פארמעגן? נאר צוליב דעם וואס מיט פארשידענע קאמבינאציעס ביסטו רייך געווארן, שפירסטו שוין אז דו פארמאגסט א באזונדערע חכמה, אן השפעה אלוקית און אן העכערער רוחניות'דיגער כח?
די שטראף: "הנני מביא עליך זרים עריצי גויים"
לָכֵן כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה יַעַן תִּתְּךָ אֶת־לְבָבְךָ כְּלֵב אֱלֹהִים׃ - דערפאר, אזוי האט געזאגט דער אויבערשטער ה': וויבאלד דו האסט געמאכט דיין הארץ גלייך ווי דאס הארץ פון אלוקים.
לָכֵן הִנְנִי מֵבִיא עָלֶיךָ זָרִים עָרִיצֵי גּוֹיִם וְהֵרִיקוּ חַרְבוֹתָם עַל־יְפִי חׇכְמָתֶךָ וְחִלְּלוּ יִפְעָתֶךָ׃ - דערפאר, זע איך ברענג אויף דיר פרעמדע, די שטארקע פון די פעלקער, און זיי וועלן ארויסציען זייערע שווערדן אויף דער שיינקייט פון דיין חכמה, און וועלן פארשוועכן דיין גלאנץ.
"תועבת ה' כל גבה לב" - און פאר'ן מאכן דאס הארץ ווי דאס הארץ פון אלוקים קומט די שטראף. לויט די ווערטער פונעם ילקוט וואס מיר האבן געזען, שטימען די זאכן געוואלדיג: "הנני מביא עליך זרים" - דאס מיינט נבוכדנצר; "וחיללו יפעתך" - מען האט דאך פארשוועכט זיין שיינקייט און פראכט ווען מען האט אים געהרג'עט און צעשניטן זיין פלייש אויף שטיקער, בעת ער איז געווען זיכער אז ער זיצט שוין אינעם זיבעטן הימל. און מען קען אויך טייטשן "וחיללו יפעתך" אויף זיין מוטער, וואס נבוכדנצר האט געוואלטעוועט איבער איר פאר זיינע אויגן.
דער מלבי"ם ערקלערט: די דאזיגע פרעמדע וועלן נישט האבן קיין רחמנות אויף דיין כבוד, און זיי וועלן זיין "עריצי גוים". דער נאמען "עריץ" באצייכנט א גיבור לגנאי: ס'איז פאראן א גיבור לשבח, און ווען מען וויל אנרופן א גיבור וואס באגייט שלעכטע מעשים זאגט מען "עריץ", און אויך היינט רופט מען א הערשער וואס פירט זיך נישט אויף מיט יושר און חסד א "מושל עריץ". דאס וועלן זיין רשעים און פארדארבענע צווישן די פעלקער, וואס דו וועסט נישט קענען ביישטיין קעגן זיי. "והריקו חרבותם על יפי חכמתך" - אויף דיין עשירות, מיט וואס דו האסט געמיינט אז דו האסט באוויזן דיין חכמה, און זיי וועלן פלינדערן דיין גאנצן פארמעגן. "וחיללו יפעתך" - "יפעה" איז לשון הופעה. דו טענה'סט דאך אז ס'האט אויף דיר גערוהט אן אלוקישע חכמה, און זיי וועלן דאס פארשוועכן און מאכן פאר חולין: ווארום אויב דו האסט טאקע אן אלוקישע הופעה, וואלסטו דאך געדארפט איבערלעבן און גארנישט געשעדיגט ווערן. דער עצם פאקט וואס זיי וועלן דיר שעדיגן און אומברענגען, באווייזט אז דו פארמאגסט גאר קיין אלוקישע הופעה נישט. דער מלבי"ם באטאנט אז דער ענין פון יפעה און הופעה איז תמיד אן אויסדרוק אויף א באאיינפלוסנדיגער רוחניות, אזוי ווי "הופיע אור עננו", "יושב הכרובים הופיעה".
און רש"י ברענגט א מדרש אגדה: וואס איז געווען דער חילול? משכב זכור, מען האט אים באנוצט ווי א פרוי. און דער מדרש זאגט: דריי האבן זיך געמאכט פאר א ג-ט און מען האט זיי באנוצט ווי פרויען - און דאס איז דער גרעסטער ביזיון - יואש בן אחזיה, ווי ס'שטייט "ואת יואש עשו שפטים", חירם, און נבוכדנצר.
לַשַּׁחַת יוֹרִדוּךָ וָמַתָּה מְמוֹתֵי חָלָל בְּלֵב יַמִּים׃ - אין גרוב וועלן זיי דיר אראפנידערן, און דו וועסט שטארבן מיט די טויטן פון א דערהארגעטן אין הארץ פון די ימען.
"לשחת יורידוך" - זיי וועלן דיר הרג'ענען, און דאס וועט זיין דער באווייז אז דו ביסט נישט אייביג, נאכדעם וואס דו ביסט געווען זיכער אז דו ביסט א ג-ט וואס עקזיסטירט אויף אייביג. "ומתה ממותי חלל" - א מיתה של ביזיון, און דאס איז א באווייז אז דו פארמאגסט קיין שום אלוקישע הופעה. און פארוואס שטייט "ממותי" בלשון רבים? דערקלערט דער מלבי"ם אז דאס וועט זיין דורך אסאך שטעכערייען, פילע הריגות. און לויט'ן מדרש איז דאס הפלא ופלא: מ'האט דאך צעשניטן זיין פלייש און אים אומגעברענגט צוביסלעך, יעדן טאג א ברייטקייט פון צוויי פינגער פון זיין פלייש און אים דאס געגעבן צו עסן - זענען דאך דאס פילע מיתות, מען האט ארויסגענומען זיין נשמה שטייטלעך אויף שטייטלעך.
הֶאָמֹר תֹּאמַר אֱלֹהִים אָנִי לִפְנֵי הֹרְגֶךָ וְאַתָּה אָדָם וְלֹא־אֵל בְּיַד מְחַלְלֶיךָ׃ - וועסטו דען נאך זאגן "אלוקים בין איך" פאר דעם וואס הרג'עט דיך, בעת דו ביסט דאך א מענטש און נישט קיין ג-ט אין דער האנט פון דיינע פארשוועכער?
ווען זיי וועלן קומען דיר הרג'ענען, וועסטו נאך דעמאלט קענען זאגן "אלוהים אני"? אויב דו ביסט א ג-ט, ווי אזוי האט מען געקענט אנרירן אין דיר? קען מען דען הרג'ענען א ג-ט? און מצד דיינע "מחלליך", וואס מאכן דיך פאר חולין מיט'ן ביזיון וואס זיי פארשעמען דיר - אדער ווי מיר האבן געזען, אז מען האט אים באנוצט ווי א פרוי - פון דעם וועט זיין דער קלארער באווייז אז דו ביסט א מענטש און נישט קיין ג-ט. דער דאזיגער ביזיון וועט אויפווייזן אז ס'איז נישטא אין דיר קיין שום אלוקישע זאך, און אפילו א רוח אלוקית געפינט זיך נישט אין דיר; דו ביסט נישט קיין מענטש וואס אין אים האט זיך באהאפטן אן עליונה'דיגער כח.
מוֹתֵי עֲרֵלִים תָּמוּת בְּיַד־זָרִים כִּי אֲנִי דִבַּרְתִּי נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה׃ - די מיתה פֿון ערלים וועסטו שטאַרבן דורך דער האַנט פֿון פֿרעמדע, וואָרום איך האָב גערעדט, זאָגט דער אייבערשטער ג־ט.
מען וועט דיך נישט טייטן אַזוי ווי מען טייט אַ מלך און אַ געטלעכן מענטש, נאָר אַזוי ווי מען טייט ערלים, מיט גרויס ביזיון. און דער רד"ק ערקלערט אַז "ערלים" דאָ מיינט רשעים, אַזוי ווי "ערלי לב" - וואָרום אַלע יענע פֿעלקער זענען דאָך געווען ערלים, און דאָס איז בײַ זיי גאָרנישט קיין חסרון אָדער גנאי, דעריבער איז די כוונה נישט אויף דער ערלת בשר, נאָר אויף דער ערלת הלב.
די קינה אויף מלך צור - דער שיטה פֿונעם מלבי"ם
בֶּן־אָדָם שָׂא קִינָה עַל־מֶלֶךְ צוֹר וְאָמַרְתָּ לּוֹ כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה אַתָּה חוֹתֵם תׇּכְנִית מָלֵא חׇכְמָה וּכְלִיל יֹפִי׃ - מענטשנזון, הייב אָן אַ קינה אויפֿן מלך פֿון צור, און זאָג צו אים: אַזוי האָט געזאָגט דער אייבערשטער ג־ט: דו ביסט דער חותם פֿונעם מוסטער, פֿול מיט חכמה און פֿולקאָם אין שיינקייט.
דאָ קערט זיך דער מלבי"ם צוריק צו די ווערטער פֿונעם אברבנאל: די ערשטע נבואה איז געווען צום "נגיד צור", און די דאָזיקע איז צום "מלך צור", און עס איז משמע אַז דאָס זענען צוויי באַזונדערע מענטשן, וואָרום עס איז נישט מסתבר מען זאָל אים ערשט רופֿן נגיד און דערנאָך מלך, און דאָס זענען דאָך צוויי באַזונדערע נבואות. פֿון דער אַנדערער זײַט, זאָגט דער מלבי"ם, אינעם מדרש ווערט מבואר אַז חירם איז געווען דער אוהב פֿון שלמה המלך און האָט געלעבט ביז יענער תקופה און איז אומגעקומען דורך נבוכדנצר, און פֿון אַן אַנדער מדרש קומט אויס אַז חירם איז אַרײַן לעבעדיקערהייט אין גן עדן - און דאָס אַלץ האָבן חז"ל אַרויסגענומען פֿון די דאָזיקע פּסוקים פֿאַר אונדז. די זאַכן זענען גאַנץ פֿאַרשטענדלעך שווער: ערשטנס, פֿון דער זײַט פֿון דער מציאות, אַז אַ מענטש זאָל לעבן אַזוי פֿיל לאַנגע יאָרן; און צווייטנס, מצד דער סתירה: צי איז ער טאַקע אַרײַן לעבעדיק אין גן עדן, אָדער איז ער געשטאָרבן אַ מיתה משונה?
ערקלערט דער מלבי"ם לויטן פשט: חירם פֿון די צײַטן פֿון שלמה המלך האָט זוכה געווען צו אַ געוואַלדיקן כּבֿוד פֿון די לײַט פֿון זײַן מלוכה, צוליב דעם באַזונדערן ברית וואָס ער האָט געשלאָסן מיט דוד און מיט שלמה, און צוליב דעם וואָס ער איז געווען אַ הילף און שטיצע בײַם בנין בית המקדש. זײַן פֿאָלק האָט געהאַט צו אים אַ געטלעכע פֿאַראיירונג, און זיי האָבן געגלייבט אַז ער האָט אַ גדר פֿון חסידי אומות העולם און האָט זוכה געווען צו זיצן אין גן עדן אונטער צען חופות. נאָכדעם וואָס ער איז געשטאָרבן, מחמת ער איז פֿאַררעכנט געוואָרן ווי אַן איבער־מענטשלעכער מנהיג, זענען זיי נישט געווען גרייט אָנצונעמען אַן אַנדער מלך - ענלעך צו סטאַלין אין זײַן צײַט, וואָס מען האָט נישט געוואָלט גלייבן אַז ער איז געשטאָרבן און מען האָט אים ווײַטער פֿאַרגאָטערט פֿיל יאָרן נאָך זײַן טויט. וואָס יאָ האָבן זיי געטאָן? זיי האָבן איבערגעגעבן די הנהגה בפועל אין די הענט פֿון אַ "נגיד", בשעת דער "מלך" אין זייערע אויגן איז געבליבן חירם וואָס זיצט אין גן עדן. דאָס איז ווי דער יחס פֿון אַ פּרעזידענט און אַ פּרעמיער־מיניסטער אויף אַן אָרט וווּ דער פּרעזידענט האָט דאָס לעצטע וואָרט און דער פּרעמיער פֿירט בלויז אויס זײַנע באַפֿעלן בפועל.
און כּדי אָפּצוהיטן זײַן אָנדענק, פֿירט אויס דער מלבי"ם, האָבן זיי געמאַכט די דמות דיוקנו פֿון חירם: זיי האָבן אים אָפּגעמאָלט זיצנדיק אויף זײַן שטול, און איבער אים צען חופות פֿון טײַערע שטיינער, גלײַך ווי ער זיצט אין גן עדן. און אויך האָבן זיי געמאַכט זײַן פֿאָן אין דער געשטאַלט פֿון אַ כרוב - פֿאַרוואָס דווקא אַ כרוב? ווײַל ער איז געווען אַ שותף אינעם בנין בית המקדש, און אינעם בית המקדש זענען דאָך געווען כרובים. די כרובים זענען געווען געמאַכט פֿון עצי שמן, דאָס הייסט פֿון איילבערט־האָלץ, איבערגעצויגן מיט גאָלד, און האָבן צוגעדעקט דעם ארון; און וויבאַלד עס זענען געווען צוויי כרובים, האָבן זיי פֿאַרשטאַנען אַז איינער איז אַ רמז אויף שלמה המלך און דער צווייטער אויפֿן צווייטן שותף אינעם בנין - חירם, וואָס האָט צוגעשטעלט די הילצער. נאָך אַ מעגלעכקייט ברענגט דער מלבי"ם: אַז מען האָט אונטער אים באַשטימט אַ שיינעם און קלוגן מענטש, וואָס זאָל זײַן ווי אַ מאַריאָנעט וואָס רעפּרעזענטירט חירם - ער פּסקנט גאָרנישט בפועל און מישט זיך נישט אין דער הנהגה פֿון דער מדינה, נאָר ער שטעלט פֿאָר חירם וואָס זיצט אין גן עדן, און ער איז דער "מלך צור" לויט זייער פֿאַנטאַזיע.
לויט דעם איז די ערשטע נבואה געווען אויפֿן "נגיד צור" - דער וואָס האָט בפועל געפֿירט די ענינים פֿון דער מלוכה; און די צווייטע נבואה איז אויפֿן "מלך צור", וואָס דאָס איז די הייליקע פֿיגור וואָס זיי האָבן זיך אויסגעטראַכט, אָדער יענער מענטש וואָס איז געקומען אים פֿאָרצושטעלן מיט חכמה און שיינקייט. דעריבער ווערט צו אים געזאָגט "אַתָּה חוֹתֵם תָּכְנִית מָלֵא חָכְמָה וּכְלִיל יֹפִי". און וואָס מיינט "חותם תכנית"? נישט חותם פֿון אונטערשרײַבן אַ שטר, נאָר פֿון אַ זיגל און אַ חותם: דו אַליין ביסט נישט חירם, דו ביסט בלויז זײַן אָפּדרוק. ווען מען דריקט אָפּ אַ זיגל באַקומט מען גענוי די זעלבע געשטאַלט, און אַזוי איז אין דיר אָפּגעדרוקט געוואָרן די צורה פֿונעם מלך צור פּינקטלעך. "תכנית" - לויט דעם זעלבן אינהאַלט (תוכן), דאָס הייסט דו ביסט אַ גענויער קאָפּיע פֿונעם תוכן פֿון חירם.
"בעדן גן אלוהים היית"
בְּעֵדֶן גַּן־אֱלֹהִים הָיִיתָ כׇּל־אֶבֶן יְקָרָה מְסֻכָתֶךָ אֹדֶם פִּטְדָה וְיָהֲלֹם תַּרְשִׁישׁ שֹׁהַם וְיָשְׁפֵה סַפִּיר נֹפֶךְ וּבָרְקַת וְזָהָב מְלֶאכֶת תֻּפֶּיךָ וּנְקָבֶיךָ בָּךְ בְּיוֹם הִבָּרַאֲךָ כּוֹנָנוּ׃ - אין עדן, אין גאָטס גאָרטן ביסטו געווען, יעדער טײַערער שטיין איז געווען דײַן באַדעקונג: אודם, פטדה און יהלום, תרשיש, שוהם און ישפה, ספיר, נופך און ברקת, און גאָלד; די מלאכה פֿון דײַנע פּויקן און דײַנע לעכער זענען אין דיר, אין טאָג פֿון דײַן באַשאַפֿונג זענען זיי געגרינדעט געוואָרן.
דער תרגום טײַטשט: "בסגי טבוון ותפנוקין את מתפנק, כאילו בעדן גינתא דה' את שרי" (מיט אַ סך טובֿות און תענוגים פֿאַרווײַלסטו זיך, גלײַך ווי דו וואוינסט אין גן עדן פֿונעם אייבערשטן). און אויך רש"י ערקלערט אַז דאָס רעדן איז געווענדעט צו חירם אַליין, און מען זאָגט אים: דו פֿאַרנעמסט זיך מיט אַ סך גוטס גלײַך ווי דו זיצסט אין גן עדן - דאָס איז דאָך נאָר אַ משל. אָבער דער מדרש רבה דרשנט אַז ער איז טאַקע באמת געווען אין גן עדן, און ער איז פֿון די וואָס זענען אַרײַן אין גן עדן בײַ זייער לעבן, נאָר אין גן עדן איז ער געוואָרן פֿאַרגרעבט מיט גאווה, און צוליב דעם איז ער פֿאַרטריבן געוואָרן. און מיט דעם ווערט פֿאַרענטפֿערט די סתירה: פֿון איין זײַט איז ער אַרײַן לעבעדיקערהייט אין גן עדן, און פֿון דער אַנדערער זײַט איז ער פֿאַרטריבן געוואָרן פֿון דאָרטן און דער קדוש ברוך הוא וואַרפֿט אים אַראָפּ מיט אַ שווערער נבואה.
און וואונדער זיך נישט ווי אַזוי עס קען זײַן אַז אַ מענטש געפֿינט זיך אין גן עדן און עס זאָל נאָך שייך זײַן בײַ אים קיין גאווה. מיר האָבן דאָך שוין פֿריִער ערקלערט: אַ מענטש ווען ער שטאַרבט פֿאַרריכט נישט זײַנע מידות; די זעלבע מידות וואָס ער האָט געהאַט דאָ גייען מיט אים ווײַטער. וואָס ער האָט פֿאַרראָכטן בײַ זײַן לעבן - איז פֿאַרראָכטן, און וואָס ער האָט נישט פֿאַרראָכטן ציט זיך מיט אים ביז ער גייט דורך אַ זיכוך אין גיהנום. גיהנום איז ווי אַ וועש (כיבוס), און כּל זמן ער איז נישט דורכגעגאַנגען די דאָזיקע רייניקונג בלײַבט ער מיט דעם וואָס ער האָט געהאַט אין זיך. און וויבאַלד עס איז געווען אין אים אַ פֿונק פֿון גאווה אויף דער וועלט, איז דאָס געקומען צום אויסדרוק אויך אין גן עדן: ער האָט אָנגעהויבן טראַכטן אַז ער איז אַ ג־ט, וויבאַלד ער איז דאָך אַרײַן לעבעדיקערהייט אין גן עדן, און דערפֿאַר האָט אים דער אייבערשטער פֿאַרטריבן פֿון דאָרטן.
און דער מלבי"ם ערקלערט לויט זיין שטייגער: דאס פאלק האט געגלייבט אז ער זיצט אין גן עדן אונטער צען חופות, און כדי דאס פארצושטעלן האבן זיי אפגעמאלן די געשטאלט וואס זיי האבן געמאכט ווי זי זיצט אין גן עדן און פארנעמט זיך דארט מיט תענוגים, און מ'האט איר איבערגעדעקט מיט סוכות פון טייערע שטיינער. און גיט אכט - דאס זענען ניין פון די שטיינער פון די רייען פונעם חושן. און פארוואס פעלן די שטיינער פונעם דריטן טור, לשם, שבו און אחלמה? ערקלערט דער מלבי"ם אז זיי זענען פון דער זייט פון דין און שלעכטס, און קעגנאיבער זיי פון די צוועלף מזלות זענען עקרב, סרטן און קשת, און אנשטאט זיי קומט דאס גאלד, וואס איז קעגנאיבער זיי ווייל עס ווייזט אויף דינים.
"מלאכת תופיך ונקביך בך ביום הבראך כוננו" - כביכול שילדערט ווי ער האט דארט הנאה פון די תענוגים פון געזאנג און ניגון. אין כלי שיר זענען פאראן חללים דורך וועלכע דער ניגון גייט ארויס; כמעט יעדער כלי נגינה - א פויק, א גיטארע, א פאזאון - פארמאגט א חלל דורך וועלכן דער קלאנג קומט ארויס. און דא רעדט מען פון מיני פויקן וואס האבן אין זיך לעכער וואס גיבן ארויס דעם קול, און כביכול זיין קערפער אליין איז א כלי שיר וואס לאזט הערן פארשידענע ניגונים. "ביום הבראך כוננו" - פון טאג וואס דו ביסט באשאפן געווארן האט דיך דער הקדוש ברוך הוא געשטעלט אין דער דאזיקער מציאות.
אַתְּ־כְּרוּב מִמְשַׁח הַסּוֹכֵךְ וּנְתַתִּיךָ בְּהַר קֹדֶשׁ אֱלֹהִים הָיִיתָ בְּתוֹךְ אַבְנֵי־אֵשׁ הִתְהַלָּכְתָּ׃ - דו ביסט דער גרויסער צודעקענדיקער כרוב וואס איך האב דיך געמאכט, אויפן הייליקן בארג פון גאט ביסטו געווען, צווישן פייערדיקע שטיינער ביסטו ארומגעגאנגען.
פון דאנעט איז דער מקור צום "את כרוב ממשח זיו אורך" וואס מיר זאגן אין "בר יוחאי". לויטן מלבי"ם איז די כוונה אויפן פאן וואס זיין געשטאלט איז געווען א כרוב, ווי מיר האבן מסביר געווען. "ממשח" - מלשון שמן, איילבירטנ-האלץ (ווי "משח רבותא", גרויסער בוימל וואס מ'זאלט דערמיט); די כרובים אויפן ארון זענען געווען געמאכט פון עצי שמן און האבן צוגעדעקט דעם ארון. "ונתתיך בהר קודש אלוהים היית" - דו האסט געוואוינט אויפן הייליקן בארג וואס איז מיוחד פאר גאט, אינעם בית המקדש אויפן הר ציון, וואס דו ביסט געווען א שותף אין זיין בויען. "בתוך אבני אש התהלכת" - אונטער די חופות אין גן עדן, וואו די טייערע שטיינער זענען נישט גשמיות'דיק נאר פייערדיקע שטיינער, נישט פון אן ערדישן מאטריאל ווי אונדזערס, און צו אזא מדרגה ביסטו זוכה געווען.
תָּמִים אַתָּה בִּדְרָכֶיךָ מִיּוֹם הִבָּרְאָךְ עַד־נִמְצָא עַוְלָתָה בָּךְ׃ - גאנץ און ערליך ביסטו געווען אין דיינע וועגן פון טאג וואס דו ביסט באשאפן געווארן, ביז וואס עס איז געפונען געווארן אין דיר אן עוולה.
ערשטנס ביסטו געווען תמים און ביסט געווען ראוי צו דער גאנצער דאזיקער כבוד, ביז ס'איז געפונען געווארן אין דיר אן עוולה, און צוליב דעם ביסטו מער נישט ראוי דערצו. און לויטן מדרש, צוליב דעם וואס ער האט זיך מתגאה געווען איז ער פארטריבן געווארן פון גן עדן.
"ברוב רכולתך מלו תוכך חמס"
בְּרֹב רְכֻלָּתְךָ מָלוּ תוֹכְךָ חָמָס וַתֶּחֱטָא וָאֲחַלֶּלְךָ מֵהַר אֱלֹהִים וָאַבֶּדְךָ כְּרוּב הַסֹּכֵךְ מִתּוֹךְ אַבְנֵי־אֵשׁ׃ - דורך דיין גרויסן מסחר האט זיך דיין אינעווייניגסטע אנגעפילט מיט רויב און דו האסט געזינדיקט, און איך האב דיך פארשוועכט פונעם בארג פון גאט, און איך האב דיך פארלארן, דו צודעקענדיקער כרוב, פון צווישן די פייערדיקע שטיינער.
מיר האבן געזען אז זיי האבן זיך פארנומען מיט האנדל און מסחר, נאר דער שטייגער פון דיין מסחר איז געווען מיט פאלשקייט און שווינדל, און פון דעם איז געקומען דער חטא. און דאס איז וואס מיר האבן פריער געזען: דו האסט געמיינט אז מיט חכמה האסטו פארדינט דאס זילבער און דאס גאלד, אבער ס'איז גארנישט אזוי, נאר דורך רמאות און ליגנטס, מיט פאלשן מסחר און ארומנארן מענטשן. און צוליב דעם האסטו פארלוירן דיין חלק אונטן אינעם בית המקדש: "ואחללך מהר אלוהים" - דו האסט געהאט א זכות אז דו ביסט געהייליקט געווארן דורך זיין א שותף אינעם בויען פון מיין הויז, אבער וויבאלד דו האסט פארדארבן דיינע וועגן און זיך געפירט מיט שווינדל אין דיין מסחר, ביסטו אראפגעווארפן געווארן פון יענעם זכות. און ממילא האסטו אויך פארלוירן דיין חלק אין גן עדן: "ואבדך כרוב הסוכך מתוך אבני אש" - ווארום די פייערדיקע שטיינער אין גן עדן זענען דיר געקומען מחמת דעם וואס דו ביסט געווען דער "כרוב הסוכך", א שותף אינעם בנין בית המקדש, און יעצט האסטו אלעס פארלוירן.
רש"י ברענגט א מדרש אגדה אז חז"ל דרשנ'ען די דאזיקע פסוקים אויף אדם הראשון. און דאס קומט אויך פארענטפערן די שוועריקייט וואס פון איין זייט איז דא דא א גרויסער לויב און פון דער צווייטער זייט א גרויסער בזיון: אלע הערלעכע אויסדרוקן דא רעדן וועגן אדם הראשון, און זיי זענען א טייל פון דער תוכחה וואס איז געזאגט געווארן צו חירם. זאגט אים דער נביא: אויף וואס טוסטו זיך בארימען מיט דיינע הימלען? צי ביסטו דען געווען אין גן עדן ווי אדם הראשון, וואס יעדער טייערער שטיין האט אים איבערגעדעקט? די אלע חופות האב איך געמאכט פאר אדם הראשון, און די קלענסטע פון זיי אלע איז געווען פון גאלד, וואס ווערט אויסגערעכנט צום לעצט. און דו ביסט געגאנגען און האסט דיר געמאכט חופות און רקיעים, כאילו דו זיצסט ערגעץ דארט אין די הימלען. מיט וואס ביסטו אים ענליך? בלויז אין "מלאכת תופיך ונקביך בך ביום הבראך כוננו" - אז דו האסט אין דיר נקבים און דיין קערפער איז ענליך צו זיין קערפער. "את כרוב ממשח" - צי ביסטו דען ווי יענער כרוב וואס איז געווען גרויס, "ממשח הסוכך", וואס זיין פליגל-שפאן איז געווען פון איין עק הימל ביזן צווייטן עק הימל, אזוי ווי עס ווערט געזאגט אויף אדם הראשון אז ערשטנס האט ער אנגעפילט די גאנצע וועלט אינגאנצן ביז דער הקדוש ברוך הוא האט געלייגט זיין האנט אויף אים און אים פארקלענערט? ביסטו דען אויף זיין מדרגה? ביסטו דען זוכה געווען צו דעם וואס ער איז זוכה געווען? אויב אזוי, מיט וואס בארימסטו זיך?
גָּבַהּ לִבְּךָ בְּיׇפְיֶךָ שִׁחַתָּ חׇכְמָתְךָ עַל־יִפְעָתֶךָ עַל־אֶרֶץ הִשְׁלַכְתִּיךָ לִפְנֵי מְלָכִים נְתַתִּיךָ לְרַאֲוָה בָךְ׃ - דיין הארץ איז הויך געווארן אין דיין שיינקייט, דו האסט פארדארבן דיין חכמה וועגן דיין גלאנץ, אויף דער ערד האב איך דיך אראפגעווארפן, פאר מלכים האב איך דיך געגעבן זיי זאלן זען דיין שאַנד.
דערנאך האסטו ווייטער געזינדיקט מיט דעם וואס דיין הארץ איז גאה געווארן מיט דיין שיינקייט, און דערמיט האסטו פארדארבן דיין חכמה און דיין יפעה - אזוי ווי דער מלבי"ם ערקלערט אז יפעה מיינט די ג-טלעכע ערשיינונג. דו ביסט זוכה געווען צו א געוויסער מדרגה דורך דער שותפות אינעם בנין בית המקדש, און דו האסט דאס פארדארבן און פארלוירן. און דערפאר איז דער עונש: "על ארץ השלכתיך, לפני מלכים נתתיך לראווה בך" - איך האב דיך אראפגעווארפן אויף דער ערד, און דיך געגעבן פאר מלכים זיי זאלן צוקוקן דיין בזיון. ערקלערט דער מלבי"ם אז "ראווה" שטאמט פונעם שורש ראה, ווי מיר זאגן היינט א "חלון ראווה", א שוי-פענצטער וואו דער סוחר ווייזט זיין סחורה; און אזוי ווי פון "גאה" נעמט זיך "גאווה" און פון "זוע" נעמט זיך "זעווה", אזוי אויך פון "ראה" נעמט זיך "ראווה". און ווען דער אויסדרוק קומט מיטן אות ב', "לראווה בך", איז דאס לגנאי: מען וועט זען דיין בושה און דיין בזיון.
מֵרֹב עֲוֺנֶיךָ בְּעֶוֶל רְכֻלָּתְךָ חִלַּלְתָּ מִקְדָּשֶׁיךָ וָאוֹצִא־אֵשׁ מִתּוֹכְךָ הִיא אֲכָלַתְךָ וָאֶתֶּנְךָ לְאֵפֶר עַל־הָאָרֶץ לְעֵינֵי כׇּל־רֹאֶיךָ׃ - פון דער גרויסקייט פון דיינע זינד, אין דעם אומיושר פון דיין מסחר, האסטו פארשוועכט דיינע הייליגטימער, און איך האב ארויסגעבראכט א פייער פון דיין מיטן, זי האט דיך פארצערט, און איך האב דיך געמאכט פאר אש אויף דער ערד פאר די אויגן פון אלע וואס זעען דיך.
דו האסט נאר צוגעלייגט זינד: פון דער גרויסקייט פון דיינע עוונות, אין דעם אומיושר וואס דו האסט זיך געפירט אין דיין מסחר, האסטו נאך "חיללת מקדשיך" (פארשוועכט דיינע הייליגטימער). דער מלבי"ם ערקלערט אז ער האט זיך געפרייט מיטן חורבן בית המקדש, און מיט דער שמחה האט ער פארלוירן די זכות וואס ער האט געהאט ביים בנין בית המקדש. דו האסט זיך געהאלטן פאר א שותף אין בנין בית המקדש - ריכטיג, דו ביסט געווען א חלק פון זיין אויפבוי, אבער דו האסט זיך געפרייט מיט זיין חורבן, און די דאזיגע שמחה מעקט אויס דעם זכות. דערפאר, מידה כנגד מידה: "ואוציא אש מתוכך היא אכלתך" - אזוי ווי דו האסט זיך געפרייט מיט דער שריפה פונעם בית המקדש, אזוי וועסטו יעצט ווערן פאר אש אויף דער ערד.
כׇּל־יוֹדְעֶיךָ בָּעַמִּים שָׁמְמוּ עָלֶיךָ בַּלָּהוֹת הָיִיתָ וְאֵינְךָ עַד־עוֹלָם׃ - אלע דיינע באקאנטע צווישן די פעלקער זענען ערשטוינט איבער דיר, א שרעק ביסטו געווארן, און דו וועסט מער נישט זיין ביז אייביג.
דער בזיון וועט זיין אזוי גרויס, אז אלע דיינע באקאנטע צווישן די פעלקער וועלן שטיין פארגאפט און ערשטוינט. "שממו" - א לשון פון השתוממות (ערשטוינונג), אזוי ווי "ישום ושרק", ווען א מענטש איז ערשטוינט און לאזט ארויס א פייף פון מויל צוליב גרויס ערשטוינונג. "בלהות היית" - דער מלבי"ם ערקלערט אין עטליכע פלעצער אז "בלהה" איז א לשון פון א שד און רשף; און דער רד"ק האט מסביר געווען אז דאס איז ווי "בהלות", אז יעדער וואס זעט דיך וועט זיך דערשרעקן פון דער גרויסקייט פון דיין מפלה. "ואינך עד עולם" - דו וועסט פארלוירן גיין אויף אייביג.
די נבואה אויף צידון
בֶּן־אָדָם שִׂים פָּנֶיךָ אֶל־צִידוֹן וְהִנָּבֵא עָלֶיהָ׃ - מענטשנזון, ווענד דיין פנים קיין צידון און נבואה'זשע אויף איר.
נאך צור וועט אויך צידון חרוב ווערן, און דערפאר "שים פניך אל צידון".
וְאָמַרְתָּ כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה הִנְנִי עָלַיִךְ צִידוֹן וְנִכְבַּדְתִּי בְּתוֹכֵךְ וְיָדְעוּ כִּי־אֲנִי יְהֹוָה בַּעֲשׂוֹתִי בָהּ שְׁפָטִים וְנִקְדַּשְׁתִּי בָהּ׃ - און זאלסט זאגן, אזוי האט געזאגט ג-ט דער הערשער: אט קום איך אויף דיר, צידון, און איך וועל פארעט ווערן אין דיין מיטן, און זיי וועלן וויסן אז איך בין ה', ווען איך וועל אויספירן אין איר משפטים און געהייליגט ווערן אין איר.
מצודת דוד ערקלערט: "ונכבדתי בתוכך" - דורך דעם דין וואס איך וועל מאכן אין דיר, וועט מיר זיין כבוד אין דיין מיטן. ווען דער קדוש ברוך הוא נעמט נקמה פון זיינע שונאים און באצאלט פאר די אומות העולם, מיט דעם ווערט זיין נאמען גרויס און געהייליגט אויף דער וועלט, אזוי ווי עס שטייט "והתגדלתי והתקדשתי לעיני גויים רבים" - ווען? ווען ער וועט באצאלן פאר גוג. "בעשותי בה שפטים" - א שטראף וואס יעדער וועט איינזען אז דאס איז אויפן דרך המשפט, מידה כנגד מידה קעגן דאס שלעכטס וואס זיי האבן געטון. "וידעו כי אני ה'" - זיי וועלן אנערקענען אז דער קדוש ברוך הוא איז נאמן צו באצאלן שכר און נאמן צו שטראפן ווער עס איז ראוי דערצו. "ונקדשתי בה" - קידוש השם איז א העכערע מדרגה ווי כבוד השם: קודם "ונכבדתי בתוכך", און צום סוף וועט געהייליגט ווערן זיין הייליגער נאמען. און דער כבוד, זאגט דער מלבי"ם, איז מיט דעם וואס זיי וועלן זאגן אז ה' איז אלוהי האלוהים.
וְשִׁלַּחְתִּי־בָהּ דֶּבֶר וָדָם בְּחוּצוֹתֶיהָ וְנִפְלַל חָלָל בְּתוֹכָהּ בְּחֶרֶב עָלֶיהָ מִסָּבִיב וְיָדְעוּ כִּי־אֲנִי יְהֹוָה׃ - און איך וועל שיקן אין איר א מגפה און בלוט אין אירע גאסן, און דער דערהרגעטער וועט פאלן אין איר מיטן דורך א שווערד אויף איר פון ארום, און זיי וועלן וויסן אז איך בין ה'.
דער דאזיגער פסוק איז מפרש דעם פריערדיגן. קעגן "הנני עליך צידון" - "ושילחתי בה דבר ודם בחוצותיה": עס וועט זיין א מלחמה צווישן איש לאחיו, און מען וועט פארגיסן איינער דעם צווייטנ'ס בלוט. און קעגן "וידעו כי אני ה' בעשותי בה שפטים" - "ונפלל חלל בתוכה בחרב עליה מסביב": ער וועט ברענגען אויף איר די שונאים פון ארום. "ונפלל", זאגט דער מלבי"ם, איז אזוי ווי "ונתן בפלילים", א לשון פון משפט, וואס א גרויסע זאך ווערט אנגערופן "בפלילים". דער משפט וועט דא געפירט ווערן דורך א שווערד, און דער חלל וואס וועט פאלן אין איר מיטן וועט זיין א שטראף על פי משפט פאר די רציחות וואס זענען געווען צווישן זיי.
די נחמה: די הפטורה פון פרשת וארא
וְלֹא־יִהְיֶה עוֹד לְבֵית יִשְׂרָאֵל סִלּוֹן מַמְאִיר וְקוֹץ מַכְאִב מִכֹּל סְבִיבֹתָם הַשָּׁאטִים אוֹתָם וְיָדְעוּ כִּי אֲנִי אֲדֹנָי יֱהֹוִה׃ - און עס וועט מער נישט זיין פאר בית ישראל קיין שטעכענדיגער דארן און קיין ווייטאגליכער שטעכער פון אלע זייערע ארומיגע וואס פאראכטן זיי, און זיי וועלן וויסן אז איך בין דער אויבערשטער ג-ט.
פון דא ביז צום סוף פונעם קאפיטל זענען דאס די פסוקים פון דער הפטורה פון פרשת וארא. רש"י ערקלערט: היות ער האט דא נבואה געזאגט אויף עמון, מואב, פלשתים, אדום, צור און צידון - אלע שכנים פון ארץ ישראל - און אלע וועלן חרוב ווערן, דערפאר וועט מער נישט זיין פון אונזערע ארומיגע קיין "סילון ממאיר וקוץ מכאיב". "סילון" איז א מין דערנער און שטעכערס, און "ממאיר" מיינט ווייטאגליך. "השאטים אותם" - די וואס פאראכטן זיי. זיי וועלן מער נישט האבן קיין שום שאדן, צער אדער שטרונג פון די פעלקער ארום זיי. און דער מלבי"ם לייגט צו: דער תכלית פון זייער מפלה איז כדי עס זאל מער נישט זיין פאר בית ישראל קיין שטעכענדיגער דארן פון אלע ארום זיי; אויך צידון, וואס זענען געווען שלעכטע שכנים און האבן אונז געפייניגט, וועלן באקומען זייער שטראף, און דערמיט וועלן זיי וויסן אז איך בין ה' וואס פירט זייער קריג.
כֹּה־אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה בְּקַבְּצִי אֶת־בֵּית יִשְׂרָאֵל מִן־הָעַמִּים אֲשֶׁר נָפֹצוּ בָם וְנִקְדַּשְׁתִּי בָם לְעֵינֵי הַגּוֹיִם וְיָשְׁבוּ עַל־אַדְמָתָם אֲשֶׁר נָתַתִּי לְעַבְדִּי לְיַעֲקֹב׃ - אזוי האט געזאגט דער אויבערשטער ג-ט: ווען איך וועל צונויפנעמען בית ישראל פון די פעלקער וואו זיי זענען צעשפרייט געווארן צווישן זיי, און איך וועל געהייליגט ווערן דורך זיי פאר די אויגן פון די גוים, און זיי וועלן זיצן אויף זייער ערד וואס איך האב געגעבן פאר מיין קנעכט יעקב.
און אויב וועסטו פרעגן: יעצט זענען דאך כלל ישראל אין גלות און זענען צעשפרייט צווישן די פעלקער, און זיי זענען בכלל נישט קיין שכנים מיט צידון - אויף דעם קומט דער פסוק גלייך און זאגט: "בקבצי את בית ישראל מן העמים". ווען וועט דאס געשען? ווען איך וועל זיי צונויפנעמען, ווען כורש וועט זיי געבן רשות צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל, און דעמאלט "ונקדשתי בם לעיני הגוים", "וישבו על אדמתם אשר נתתי לעבדי ליעקב" - אזוי ווי עס איז געגעבן געווארן פאר יעקב א נחלה בלי מצרים, "ופרצת ימה וקדמה וצפונה ונגבה", אזוי וועל איך זיי געבן.
וְיָשְׁבוּ עָלֶיהָ לָבֶטַח וּבָנוּ בָתִּים וְנָטְעוּ כְרָמִים וְיָשְׁבוּ לָבֶטַח בַּעֲשׂוֹתִי שְׁפָטִים בְּכֹל הַשָּׁאטִים אֹתָם מִסְּבִיבוֹתָם וְיָדְעוּ כִּי אֲנִי יְהֹוָה אֱלֹהֵיהֶם׃ - און זיי וועלן זיצן דערויף אין זיכערקייט, און וועלן בויען הייזער און פלאנצן וויינגערטנער, און וועלן זיצן אין זיכערקייט ווען איך וועל משפט'ן אלע וואס פאראכטן זיי פון זייערע ארומיגע, און זיי וועלן וויסן אז איך בין ה' זייער ג-ט.
"וישבו עליה לבטח" - ווייל ביים אנפאנג פון שיבת ציון האבן זיי נאך אלץ געהאט פיינט און מציקים, ווי מיר האבן שוין געלערנט אין עזרא און נחמיה. און שפעטער וועלן זיי בויען הייזער און זיצן אין זיכערקייט, און זייער ישוב אין ארץ ישראל וועט זיך מערן, ווייל אין אנהייב זענען צוריקגעקומען ווייניגער ווי פופציג טויזנט. און צום סוף וועט ער טון משפטים אין אלע וואס פאראכטן זיי, אין אלע די וואס האבן זיי גערודפ'ט, און דורך דעם "וידעו כי אני ה' אלהיהם" - אז ער פירט זיי מיט השגחה פרטית. ווייל יעדעס ארט וואו עס שטייט "אלהיהם" איז די כוונה אויף השגחה פרטית וואס איז מיוחד ספעציעל פאר זיי.
צום סך-הכל:
דער גאנצער קאפיטל איז איין גרויסער שיעור אין דעם גנות פון גבהות הלב. חירם מלך צור האט זוכה געווען צו מעלות וואס אסאך האבן נישט זוכה געווען - שותפות אינעם בנין בית המקדש, אן אויסערארדנטליכע אריכות ימים, און לויט א טייל מדרשים אפילו אריינגיין לעבעדיגערהייט אין גן עדן - און דאס אלעס האט ער פארלוירן צוליב גאווה: פון אן איבערגעטריבענער זעלבסט-שאצונג איז ער אנגעקומען צו זאגן "אל אני", ער האט זיך געבויט זיבן רקיעים אין הארץ פון די ימען, און צום סוף איז אנטפלעקט געווארן אז זיין גאנצער עשירות איז נישט געקומען פון קיין חכמה אלוקית נאר פון האנדל פון רמאות און חמס, און זיין גאנצע מהות איז קלאר געווארן אלס "אדם ולא אל". "וחללו יפעתך" - דאס אליין וואס ער איז געהרג'עט און פארשעמט געווארן ווייזט אז עס איז אין אים נישט געווען קיין שום הופעה אלוקית. און פון דא גייט דער נביא אריבער צו צידון, וואס אויך אין איר וועט נתכבד און נתקדש ווערן שם שמים מיטן טון דעם משפט, און ענדיגט מיט נחמה: ווען עס וועלן אפגעראמט ווערן אלע דערנער און שטעכערס פון ארום ישראל, וועט דער אויבערשטער צונויפנעמען זיין פאלק, זיי באזעצן אויף זייער ערד אין זיכערקייט, און עס וועט באקאנט ווערן פאר יעדן אז ער איז ה' אלהיהם וואס היט אויף זיי מיט השגחה פרטית.