נאכדעם וואס יחזקאל האט געענדיגט שילדערן דעם חורבן פון ארץ ישראל און די פורענות פונעם בית המקדש, פאנגט זיך דא אן א נייער קאפיטל: די פורענויות אויף די שכנות'דיגע פעלקער ארום ארץ ישראל. דאס זענען די אומות וואס האבן אונז געפייניגט, סיי בשעת'ן חורבן און סיי פארדעם, האבן זיך געפרייט מיט אונזער בראך און מיט אונזערע צרות, און נישט איינמאל געווען אקטיוו אונז צו מוטשען. און דער הקדוש ברוך הוא רעכנט זיך אפ אויך מיט זיי. מיר האבן שוין געזען אין עטליכע פלעצער אז ס'איז פאראן נבואות אויף די אומות, ווי למשל דער גאנצער ספר עובדיה איז א נבואה קעגן אדום, און דא איז איינע פון די פלעצער.
וַיְהִי דְבַר־יְהֹוָה אֵלַי לֵאמֹר׃ בֶּן־אָדָם שִׂים פָּנֶיךָ אֶל־בְּנֵי עַמּוֹן וְהִנָּבֵא עֲלֵיהֶם׃ - און עס איז געווען דאס ווארט פון ה' צו מיר, אזוי צו זאגן: מענטשנזון, ווענד דיין פנים קעגן די בני עמון, און זאג א נבואה אויף זיי.
וְאָמַרְתָּ לִבְנֵי עַמּוֹן שִׁמְעוּ דְּבַר־אֲדֹנָי יֱהֹוִה כֹּה־אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה יַעַן אׇמְרֵךְ הֶאָח אֶל־מִקְדָּשִׁי כִי־נִחָל וְאֶל־אַדְמַת יִשְׂרָאֵל כִּי נָשַׁמָּה וְאֶל־בֵּית יְהוּדָה כִּי הָלְכוּ בַּגּוֹלָה׃ - און זאלסט זאגן צו די בני עמון: הערט אויס דאס ווארט פונעם אייבערשטן ג-ט, אזוי האט געזאגט דער אייבערשטער ג-ט: צוליב דעם וואס דו האסט געזאגט 'האח' (א געשריי פון פרייד) אויף מיין מקדש ווייל ער איז פארשוועכט געווארן, און אויף דער ערד פון ישראל ווייל זי איז פארוויסט געווארן, און אויף דעם הויז פון יהודה ווייל זיי זענען געגאנגען אין גלות.
"יַעַן אׇמְרֵךְ הֶאָח אֶל־מִקְדָּשִׁי כִי נִחָל" - ווען איר האט געזען אז מיין בית המקדש איז פארשוועכט געווארן (נִחָל לשון מתחלל), האט איר געזאגט "האח", א לשון פון שמחה: ווי שיין, ענדליך איז דער בית המקדש חרוב געווארן. דאס איז די ערשטע שמחה. די צווייטע: "וְאֶל־אַדְמַת יִשְׂרָאֵל כִּי נָשַׁמָּה" - די ערד פון ארץ ישראל איז פארוואנדלט געווארן אין א שממה, און אויך אויף דעם האט איר זיך שטארק געפרייט. און די דריטע: "וְאֶל־בֵּית יְהוּדָה כִּי הָלְכוּ בַּגּוֹלָה" - אז אויך דאס פאלק וואס זיצט אין ציון איז געגאנגען אין גלות. אויף די אלע דריי ענינים וועלן זיי מוזן אפגעבן דין וחשבון, ווי מיר וועלן באלד זען. און דער רד"ק ערקלערט אז "אדמת ישראל כי נשמה" רעדט פונעם לאנד פון די עשרת השבטים, וואס איז שוין געשטאנען פארוויסט פון יאר זעקס צו חזקיהו.
לָכֵן הִנְנִי נֹתְנָךְ לִבְנֵי־קֶדֶם לְמוֹרָשָׁה וְיִשְּׁבוּ טִירוֹתֵיהֶם בָּךְ וְנָתְנוּ בָךְ מִשְׁכְּנֵיהֶם הֵמָּה יֹאכְלוּ פִרְיֵךְ וְהֵמָּה יִשְׁתּוּ חֲלָבֵךְ׃ - דעריבער, זע, איך גיב דיך איבער פאר די בני קדם פאר א ירושה, און זיי וועלן באזעצן זייערע פעסטונגען אין דיר, און אוועקשטעלן זייערע וואוינונגען אין דיר, זיי וועלן עסן דיינע פרוכט און זיי וועלן טרינקען דיין מילך.
ווער זענען די "בני קדם"? רש"י ערקלערט אז די כוונה איז אויף די כשדים און ארמיים, וואס געפינען זיך צו דער מזרח-זייט; דער רד"ק ערקלערט אז די כוונה איז אויף מדי ופרס. און דא באצאלן די בני עמון אויף די דריי שמחות, מדה כנגד מדה: קעגן דעם וואס דו האסט זיך געפרייט אויפ'ן חורבן פונעם בית המקדש - "וְיִשְּׁבוּ טִירוֹתֵיהֶם בָּךְ", אין די ספעציעלע ערטער דיינע פאר עבודה זרה וועלן די בני קדם קומען און באזעצן זייערע פעסטונגען. קעגן דעם וואס דו האסט זיך געפרייט אויף דער ערד פון ישראל וואס איז איינגענומען געווארן - "וְנָתְנוּ בָךְ מִשְׁכְּנֵיהֶם", זייערע וואוינארטער וועלן זיי באזעצן אין דיין לאנד. און קעגן דעם וואס דו האסט זיך געפרייט אויפ'ן גלות פון ישראל - "הֵמָּה יֹאכְלוּ פִרְיֵךְ וְהֵמָּה יִשְׁתּוּ חֲלָבֵךְ", ווייל דו וועסט גיין אין גלות, און די וואס וועלן ירש'ענען און עסן די פרוכט פון דיין האראוואניע וועלן זיין די פעלקער וואס וועלן דיך אייננעמען.
וְנָתַתִּי אֶת־רַבָּה לִנְוֵה גְמַלִּים וְאֶת־בְּנֵי עַמּוֹן לְמִרְבַּץ־צֹאן וִידַעְתֶּם כִּי־אֲנִי יְהֹוָה׃ - און איך וועל מאכן רבה פאר א פאשע-פלאץ פאר קעמלען, און דאס לאנד פון בני עמון פאר א רו-פלאץ פאר שאף, און איר וועט וויסן אז איך בין ה'.
"רבה" איז רבת בני עמון, וואס ווערט דערמאנט אסאך מאל אין תנ"ך מיט דעם נאמען. "נווה גמלים" און "מרבץ צאן" זענען שטענדיג אן אויסדרוק פאר א פלאץ וואס האט נישט קיין יישוב פון מענטשן, וואס קעמלען און שאף פאשען דארט - א סימבאל פון חורבן און שממה. לכאורה איז דאס א סתירה צום פריערדיגן פסוק, וואו עס שטייט דאך אז די בני קדם וועלן דארט וואוינען און עסן אירע פירות? דעריבער ערקלערט דער רד"ק: שפעטער, ווען מדי ופרס וועלן זיי פארלאזן פון זיך אליין, אדער ווען אן אנדער פאלק וועט קומען און אייננעמען מדי ופרס, דעמאלט וועט דער פלאץ פארוואנדלט ווערן אין א שממה. "וִידַעְתֶּם כִּי־אֲנִי יְהֹוָה" - איר וועט וויסן אז די כח און יכולת איז אין מיינע הענט, און דאס וואס עס איז געקומען אויף עם ישראל, וואס איר האט זיך געפרייט מיט זייער צרה, איז געווען פון מיר; און דאס וואס קומט אויף אייך, איז אויך פון מיר, פאר דעם וואס אנשטאט צו פארשטיין אז איך האב געשטראפט כלל ישראל און מיטפילן מיט זייער צרה, זענט איר געגאנגען זיך פרייען.
און פארוואס דערמאנט ער דווקא קעמלען און שאף? זאגט דער מלבי"ם: די בני קדר האבן זיך אפגעגעבן מיט קעמלען און שאף, דעריבער וועט די הויפטשטאט ווערן א נווה גמלים, און דאס גאנצע לאנד וועט ווערן א מרבץ צאן.
כִּי כֹה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה יַעַן מַחְאֲךָ יָד וְרַקְעֲךָ בְּרָגֶל וַתִּשְׂמַח בְּכׇל־שָׁאטְךָ בְּנֶפֶשׁ אֶל־אַדְמַת יִשְׂרָאֵל׃ - וואָרום אַזוי האָט געזאָגט דער גאָט דער האַר: צוליב דעם וואָס דו האָסט געפּלאַטשט מיט דער האַנט און געשטעמפּפֿט מיטן פֿוס, און זיך געפֿרייט מיט דײַן גאַנצן ביטול אין האַרצן אַנטקעגן דער ערד פֿון ישׂראל.
פּלאַטשן מיט די הענט און שטעמפּפֿן מיטן פֿוס - דערקלערט רש"י אַז דאָס זענען אויסדרוקן פֿון שׂמחה. און כאָטש אין יחזקאל קאַפּיטל ו' האָבן מיר געזען פֿאַרקערט, "הַכֵּה בְכַפְּךָ וּרְקַע בְּרַגְלְךָ וֶאֱמָר אָח", און דאָרט איז דאָס געזאָגט געוואָרן אויף אַבֿלות - זאָגט רש"י מע זאָל זיך נישט וואונדערן: עס זענען פֿאַראַן זאַכן וואָס מע טוט סײַ צו אַבֿלות און סײַ צו שׂמחה, און זייער ענין איז נישט גלײַך. אַזוי ווי פֿלייטן פֿאַר אַ כּלה און פֿאַר אַ מת: די גמרא זאָגט אַז ווען אַ מענטש איז נסתּלק געוואָרן פֿלעגט מען ברענגען באָבעס וואָס קלאָגן (מקוננות) און דינגען פֿאַר אים פֿלייטן, און בײַ דער לוויה פֿלעגט מען שפּילן אַ טרויעריקן און ווייטיקדיקן ניגון; און פֿאַר אַ כּלה, להבֿדיל, שפּילט מען אויך אויף פֿלייטן, נאָר דאָרט איז דער ניגון פֿריילעך. זעט מען דאָך אַז צוויי פֿאַרקערטע זאַכן, אַבֿלות און שׂמחה, באַנוצן זיך מיט די זעלבע מיטלען אַרויסצוברענגען דעם געפֿיל אויף אַ שטאַרקן אופֿן. און דאָס איז זייער ענלעך צום ענין פֿון געוויין: אַ מענטש אין צער וויינט, און עס איז אויך פֿאַראַן אַ געוויין פֿון שׂמחה. דאָס אַלץ איז אַ כּלי אַרויסצוברענגען אַ פֿלייץ פֿון געפֿילן, און עס איז פֿאַראַן אַ פֿלייץ פֿון געפֿילן אין צער און עס איז פֿאַראַן אַ פֿלייץ פֿון געפֿילן אין שׂמחה.
"בְּכׇל־שָׁאטְךָ בְּנֶפֶשׁ" - רש"י טײַטשט אַז "שאטך" איז אַ לשון פֿון ביזיון, אַזוי ווי "וַיִּבֶז עֵשָׂו" די בכורה, אַז דו האָסט מבזה געווען די ערד פֿון ישׂראל. און רש"י ברענגט נאָך אַ פּירוש, אַז דאָס איז פֿונעם לשון "שוטף", דאָס וואָס דו ביסט געלאָפֿן און פֿאַרפֿלייצט מיט דײַן נפֿש קיין ארץ ישׂראל.
דער מלבי"ם זאָגט אַז דאָ ווערט זיי געגעבן אַ באַזונדערער שטראָף קעגן דער שׂמחה וואָס זיי האָבן געהאַט נאָכן חורבן: זיי האָבן זיך נישט נאָר געפֿרייט אין האַרצן און נישט נאָר פֿאַרטיילט צוקערקעס ווי דער שטייגער איז, נאָר זיי האָבן געוויזן שׂמחה בפֿועל דורך אַ טאַנץ. און עס ווערט געברענגט אַז בני עמון האָבן זיך נאָכן חורבן אויך באַזעצט אויף דער ערד פֿון ישׂראל, איז דאָס דאָך נישט בלויז אַ שׂמחה, נאָר אַ שׂמחה וואָס האָט געפֿירט צו אַ ירושה. ווי עס שטייט אין ירמיהו מ"ט: "מַדּוּעַ יָרַשׁ מַלְכָּם אֶת־גָּד וְעַמּוֹ בְּעָרָיו יָשָׁב", און אויף דעם וואָס שטייט "עַל בִּקְעָם הָרוֹת הַגִּלְעָד לְמַעַן הַרְחִיב אֶת גְּבוּלָם" - זעט מען אַז זיי זענען אויך אַרײַן קיין גלעד און פֿאַרברייטערט זייער גרענעץ, און זענען אַרײַן אין די חלקים פֿון גד און ישׂראל כּדי זיי אײַנצונעמען. אויף דעם באַקומען זיי אַ באַזונדערן עונש.
און וואָס באַטײַט "בשאטך" לויטן מלבי"ם? פֿון לשון "שוט" (אַ שמיץ, אַ קנאַט), וואָס אַ שוט באַווײַזט אויף אַ קלאַפּ. און אַזוי ווי "הַשָּׂטִים אוֹתָךְ", וואָס די כּוונה איז אויף דערנער וואָס שטעכן און טוען וויי, און אַזוי ווי "וְלִשְׂטֵט בְּצִדֵּיכֶם" אין יהושע - די שטעכעדיקע דערנער אין זייערע זײַטן. און ווען דער קלאַפּ איז נישט מיט קיין דערנער נאָר דורך בוז און שפּאָט, הייסט דאָס "שאטת הנפש" - אַ ווייטיק אין דער נפֿש און נישט אין גוף. דערנער טוען וויי אין גוף, אָבער שפּאָט איז אַ דאָרן אין דער נשמה. פֿון דאַנען שטאַמט דער אויסדרוק "בשאט נפש", און אַזוי וועלן מיר זען ווײַטער אין קאַפּיטל ל"ו פּסוק ה'.
לָכֵן הִנְנִי נָטִיתִי אֶת־יָדִי עָלֶיךָ וּנְתַתִּיךָ לְבַז לַגּוֹיִם וְהִכְרַתִּיךָ מִן־הָעַמִּים וְהַאֲבַדְתִּיךָ מִן־הָאֲרָצוֹת אַשְׁמִידְךָ וְיָדַעְתָּ כִּי־אֲנִי יְהֹוָה׃ - דעריבער, אָט שטרעק איך אויס מײַן האַנט אויף דיר, און איך וועל דיך איבערגעבן צו רויב פֿאַר די פֿעלקער, און איך וועל דיך פֿאַרשנײַדן פֿון צווישן די אומות, און דיך אומברענגען פֿון די לענדער; איך וועל דיך פֿאַרטיליקן, און דו וועסט וויסן אַז איך בין ה'.
"הִנְנִי נָטִיתִי אֶת־יָדִי עָלֶיךָ" - אַז אויך נאָכן חורבן וועסטו בײַ די גוים נישט געפֿינען קיין רו. און דער מלבי"ם האָט אונדז שוין מסביר געווען עטלעכע מאָל אַז עס איז פֿאַראַן אַ חילוק צווישן "גוים" און "עמים": "גוים" זענען די נידעריקערע, די ווייניקער אָרגאַניזירטע מדינות, ערטער וואָס האָבן נישט קיין קעניג; "עמים" זענען די מער וויכטיקע, וואָס פֿאַרמאָגן אַ קעניג. אויב מע וויל געבן אַ משל: אייראָפּע וואָלט מען גערופֿן "עמים", און לענדער אין אַפֿריקע איז מער פּאַסיק אָנצורופֿן "גוים", וואָס כאָטש עס איז דאָרט פֿאַראַן אַ שליט וואָס איז אַרויפֿגעקומען, איז ער נישט קיין קעניג וואָס פֿירט אַ מדינה, נאָר אין רובֿ פֿאַלן מיליציעס און פֿאַלאַנגען.
און מע זאָל באַמערקן דעם כּתיב: עס שטייט געשריבן "לבג" און מע ליינט "לְבַז". און דאָס מיינט חלילה נישט קיין טעות סופֿר, נאָר דער מלבי"ם, און אַזוי אויך דער רד"ק, דערקלערן אַז "בג" איז פֿון לשון שפּײַז, אַזוי ווי בײַ חנניה מישאל ועזריה - "פַּת־בַּג הַמֶּלֶךְ", זיך נישט צו פֿאַרומרייניקן מיט פֿתבג המלך. דאָס הייסט: אין די הענט פֿון די נידעריקע גוים, די אומות וואָס האָבן נישט קיין מלוכה, וועסטו זײַן ווי אַ שטיק ברויט, זיי וועלן דיך אויפֿעסן אַזוי ווי מע עסט ברויט. אָבער צווישן די חשובֿע עמים - "וְהִכְרַתִּיךָ מִן־הָעַמִּים", דאָרט וועסטו גאָרנישט קענען זיצן. צווישן די שפֿל'דיקע גוים וועסטו קענען זיצן, אָבער זיי וועלן דיך פּײַניקן און אויפֿעסן. און אויב דו וועסט זיך וועלן באַזעצן אין לענדער פֿאַר זיך אַליין, נישט בײַ די גוים און נישט בײַ די עמים - "וְהַאֲבַדְתִּיךָ מִן־הָאֲרָצוֹת", וועסטו פֿאַרלאָרן גיין פֿונעם ישובֿ, און דורך דעם "אַשְׁמִידְךָ", וועל איך דיך אינגאַנצן פֿאַרטיליקן.
כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה יַעַן אֲמֹר מוֹאָב וְשֵׂעִיר הִנֵּה כְּכׇל־הַגּוֹיִם בֵּית יְהוּדָה׃ - אַזוי האָט געזאָגט דער גאָט דער האַר: ווײַל מואב און שעיר האָבן געזאָגט, אָט איז ווי אַלע פֿעלקער דאָס הויז פֿון יהודה.
ביז אַהער האָבן מיר גערעדט וועגן עמון, און דאָ גייט מען איבער צו מואב, וואָס אויך זיי פֿלעגן אונדז ענג מאַכן און פּײַניקן. און מיט "שעיר" איז די כּוונה אויף אדום. און וואָס האָבן זיי געזאָגט? "הִנֵּה כְּכׇל־הַגּוֹיִם בֵּית יְהוּדָה" - עס איז בטל געוואָרן די ליבשאַפֿט פֿונעם קדוש ברוך הוא פֿון זיי, זאָגט רש"י, און זיי זענען פֿאַראַכט געוואָרן, איבערגעגעבן צו ווערן אין דער האַנט פֿון נבוכדנצר אַזוי ווי אַלע אַנדערע עכו"ם, ווײַל ער האָט שוין מער קיין שײַכות נישט מיט זיי.
און דער מדרש אגדה ברענגט: ווען זיי זענען אריין אין היכל און האבן אראפגעשיילט (קיפלו) די צורה פון די כרובים וואס שלמה המלך האט אויסגעפארמט אויפן וואנט פונעם היכל, כמעור איש ולויות, און זיי האבן זיי ארויסגעפירט אינדרויסן, האבן זיי געזאגט: זעט די דאזיגע וואס האבן זיך געמאכט פאר צניעות'דיגע, מיט וואס זיי געבן זיך אפ! און דאס לשון המדרש פאדערט א פארשטאנד: "קיפלו צורת כרובים שצר שלמה על קיר ההיכל" איז משמע אז די צורה איז געווען אויסגעקריצט אין דער וואנט, און "קיפלו" איז טייטש ווי "קילפו", דאס הייסט זיי האבן עס אראפגעשיילט און אראפגענומען דאס וואס איז געווען איינגעקריצט. ווידער ווען מיר האבן געלערנט אין ספר מלכים די תבנית פונעם היכל, איז משמע אז ס'זענען געווען צוויי גרויסע כרובים וואס זענען געשטאנען און אויסגעשפרייט די פליגלען איינער צום צווייטן, אויסער די צוויי כרובים וואס זענען געווען אויפן ארון. און אויב ס'וואלט געווען די רעדע פון די כרובים אליין, וואלט מען זיי דאך געקענט ארויסטרגן אזוי ווי זיי שטייען, און ס'איז נישטא קיין ענין פון אראפשיילן, ווייל זיי זענען דאך געשטאנען אויפן פאדלאג פונעם היכל.
און ס'איז אנגענומען צו זאגן אז מ'האט ארויסגענומען די כרובים וואס זענען געווען אויפן ארון, אבער ס'איז זייער שווער אזוי צו זאגן, ווייל דער ארון איז דאך נגנז געווארן נאך פריער - מ'האט שוין געוואוסט אז דער בית המקדש וועט חרוב ווערן און מ'האט אים באהאלטן - און אויב אזוי איז א טעות צו זאגן אז די שונאים האבן ארויסגענומען דעם ארון און די כרובים, ווייל ס'איז שוין נישט געווען קיין ארון און קיין כרובים בסוף ימי בית ראשון. דערפאר מוז מען זאגן אז דער מדרש רעדט פון די אנדערע כרובים, נאר מ'דארף פארשטיין פארוואס שטייט אז זיי זענען געווען איינגעקריצט אין דער וואנט פונעם היכל.
און נאך א קשיא: די כרובים וואס זענען געשטאנען קען מען נישט ערקלערן אלס מעורים זה בזה (פארבינדן און ארומגענומען איינער דעם צווייטן), ווייל זיי זענען דאך געשטאנען מיט אויסגעשטרעקטע פליגלען פון רעכטס אויף לינקס, די רעכטע פליגל פון איינעם האט אנגערירט די לינקע פליגל פונעם צווייטן, זייער רוקן כביכול צום היכל און זייער פנים צום אריינגייער. און אויב אזוי, וואו האבן זיי געזען כרובים מעורים זה בזה? און נאך מער: דאס וואס שטייט אז די כרובים זענען געווען מעורים זה בזה אלס א סימן אז כלל ישראל טוט רצונו של מקום, און ווען נישט האבן זיי געקערט די פנימ'ער אוועק - איז דאך לכאורה געזאגט געווארן אויף די כרובים וואס זענען אויפן ארון, און אויב דער ארון איז נגנז געווארן, ווי אזוי קען מען דאס פארשטיין? און צו זאגן אז די כרובים וואס זענען געווען איינגעקריצט אויפן וואנט האבן זיך געביטן - אז ווען מ'טוט רצונו של מקום זענען זיי געווען איינגעקריצט צוזאמענגעבינדן און ווען נישט, נישט צוזאמענגעבינדן - וואו האבן מיר געהערט אזא זאך? דער ענין פאדערט א ביאור, און מ'דארף דערין מעיין זיין, און אפשר נאכקוקן שינויי גרסאות.
ווי עס זאל נישט זיין, לאמיר בלייבן מיטן מדרש כפשוטו: זיי זענען אריין און האבן געזען כרובים מעורים זה בזה, זיי האבן זיי ארויסגענומען אינדרויסן און מיט דעם פארשעמט כלל ישראל, און געזאגט: זעט די דאזיגע וואס האבן זיך ארויסגעשטעלט פאר צנועים, מיט וואס זיי געבן זיך אפ! און אויף דעם שטייט "כְּמַעַר אִישׁ וְלֹיוֹת", אזוי ווי א מאן איז פאראייניגט מיט זיין ווייב, און אויף דעם שטייט "כִּי גִלּוּ עֶרְוָתָהּ" - די באהאלטענע און אינעווייניגסטע ענינים פונעם חיבור צווישן קודשא בריך הוא און כלל ישראל, דאס האבן זיי אנטפלעקט און ארויסגעטראגן אויף דער גאס. און דאס איז "יַעַן אֲמֹר מוֹאָב וְשֵׂעִיר הִנֵּה כְּכׇל־הַגּוֹיִם בֵּית יְהוּדָה": זעט די דאזיגע וואס זייער קללה איז א קללה און זייער ברכה איז א ברכה, מיט וואס געבן זיי זיך אפ? מיר האבן געמיינט אז זיי זענען צדיקים און קדושים, און אט זעט וואספארא בילד זיי האבן אינעווייניג אין בית המקדש - א יונגל און א מיידל, זייערע פליגלען זענען אויסגעשפרייט איינער צום צווייטן ווי פאראייניגט. פאר זיי איז דאס געווען א גרויסער בזיון, און פאר קיין איין רגע האבן זיי נישט געטראכט אז ס'רעדט זיך דא פונעם קדוש'ן חיבור צווישן קודשא בריך הוא און כנסת ישראל.
און מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם: א מענטש משפט'ט זיין חבר לויט זיין אייגענער וועלט פון מושגים. און מיר האבן שוין דערציילט וואס די גמרא דערציילט אויף רבי יהושע בן פרחיה און זיין תלמיד, אותו האיש, וואס האבן זיך איינגעקוארטירט ביי א בעלת אכסניה וואס האט זיך זייער געמוטשעט פאר זיי. האט רבי יהושע בן פרחיה געזאגט: "כמה נאה אכסניה זו" - דאס הייסט ווי שיין איז דער דאזיגער אכסניא-פלאץ, וויפיל זיי שטרענגען זיך אן פאר אונז. האט יענער מענטש צו אים געזאגט: רבי, עיניה טרוטות - כבוד הרב, איר האט נישט אזא גוטן טעם אין פרויען, זי איז נישט עפעס באזונדערס, אירע אויגן זענען נישט עפעס מיוחד. נורא נוראות! האט ער צו אים געזאגט: רשע, מיט דעם ביסטו פארנומען?! אפיק ארבע מאה שופרי ושמתיה (ער האט ארויסגענומען פיר הונדערט שופרות און אים משמת געווען). און דאס שרעקליכע דערפון איז נישט נאר דאס וואס ער האט זיך פארנומען דערמיט, ווייל מיר האבן שוין געהערט פעלער פון "צורבא מרבנן דסני שומעניה", אז עס קען זיין א תלמיד חכם וואס איז נכשל געווארן אין אן עבירה. דאס שרעקליכע איז, אז דו מיינסט אז דיין רבי געפינט זיך אויך אין דעם זעלבן בלאטע ווי דיר, און דו זיצסט און טיילסט מיט אים איינדרוקן איבער דער בעלת הבית! דאס איז א געוואלדיגע שפלות, און דערפאר האט ער אים משמת געווען, און האט אים אפילו נישט געוואלט שפעטער צוריקנעמען.
און דאס זעלבע איז דא: וויבאלד די דאזיגע גוים זענען שפעלע מענטשן, און זייער גאנצע באשעפטיגונג איז אין ענינים פון שמוץ און נידעריגקייט, ווען ער זעט אזא זאך אינעם בית קדשי הקדשים - וואו נעמט ער עס אהין? צו די פלעצער וואו ער אליין געפינט זיך. זיין טייטש איז געבויט אויפן מיסט און שמוץ אין וואס ער ליגט, און ער איז זיכער אז אויך כלל ישראל, אינעם גרעסטן, הייליגסטן און דערהויבנסטן פלאץ, זענען פארנומען מיט די נארישקייטן מיט וואס די גוים זענען פארנומען.
דער רד"ק ערקלערט "ככל הגוים בית יהודה" אויף נאך אן אופן: בית יהודה איז געבליבן נאך גלות עשרת השבטים, און זיי האבן געמיינט אז בית יהודה וועט נישט גיין אין גלות, ווייל מיר האבן דאך וואס די עשרת השבטים האבן נישט - א מקדש. און מיר האבן שוין עטליכע מאל מסביר געווען אז אזוי פלעגן זיי זאגן: "הֵיכַל יְהֹוָה, הֵיכַל יְהֹוָה, הֵמָּה". ס'איז נישטא וואס צו זארגן, מיר האבן דעם היכל, ס'איז פאראן א בית המקדש, און כל זמן מ'ברענגט קרבנות זענען מיר באשיצט, און מ'דארף נישט אנשרעקן און דערשרעקן, אלעס וועט זיין בסדר, דער אויבערשטער וועט נישט חרוב מאכן זיין הויז. און דערפאר איז געווען א שרעקליכער הלם ווען דער בית המקדש איז חרוב געווארן, ס'איז געווען א פולקאמע איבערראשונג, אזוי ווי מיר האבן געזען ביי דער מיתה פון יחזקאל'ס ווייב, וואס איז געווען פלוצלונג און מיט א מגפה, און א שרעקליכער בראך פאר זיי. און יעצט, ווען מ'זעט אז אט גייען זיי אין גלות, זאגן די גוים: "ככל הגוים בית יהודה" - אלע פעלקער האבן געליטן דורך סנחריב און נבוכדנצר, און קום זע אז אויך בית יהודה האבן געליטן דורך זיי. וואס, בית המקדש? אט זעט, דער בית המקדש האט זיי נישט געראטעוועט; דער אויבערשטער וואוינט אין זיין הויז? אט זעט, ער האט זיי נישט געראטעוועט. זיי האבן געמיינט אז דער בית המקדש וועט זיי ראטעווען, און אט האט עס זיי גארנישט געהאלפן.
דער מלבי"ם לייגט צו אז מואב, אנדערש ווי עמון, האט נישט צוגענומען קיין חלק פון דער נחלה פון ישראל, נאר האט בלויז געפרייט זיך מיט זייער מפלה. און ער איז געווען א שותף מיט שעיר אין דער אמירה "הנה ככל הגוים בית יהודה", וואס די כוונה איז אז כלל ישראל איז אונטערגעווארפן אונטערן טבע און דער קדוש ברוך הוא היט שוין מער נישט אויף זיי מיט קיין השגחה פרטית. און דאס איז וואס מיר האבן געזאגט אז חז"ל זאגן אז מ'האט ארויסגענומען די כרובים, און לויטן מלבי"ם זענען זיי געווען זיכער אז ישראל דינט צו די כרובים אזוי ווי די גוים דינען זייערע אפגעטער, דאס הייסט א סארט עבודה זרה צו א פארקערפערטער געשטאלט. און דאס איז וואס שטייט אין ירמיה: "וְאִם־לוֹא שְׂחוֹק הָיָה לְךָ יִשְׂרָאֵל אִם בְּגַנָּבִים נִמְצָא", וואס ער מוסר'ט זיי פארן מאכן א שפאט פון בית ישראל און חוזק מאכן פון זיי.
לָכֵן הִנְנִי פֹתֵחַ אֶת־כֶּתֶף מוֹאָב מֵהֶעָרִים מֵעָרָיו מִקָּצֵהוּ צְבִי אֶרֶץ בֵּית הַיְשִׁימֹת בַּעַל מְעוֹן וְקִרְיָתָיְמָה׃ - דעריבער, אט עפן איך דעם פלייצע פון מואב פון די שטעט, פון זיינע שטעט, פון זיין עק, די שיינקייט פונעם לאנד, בית הישימות, בעל מעון און קריתיימה.
זאגט דער מלבי"ם: דער שונא וועט אריינקומען פון דער זייט פון די שטעט פונעם לאנד, נישט פון דער זייט פונעם מדבר, נאר דווקא אויפן פלאץ וואו די שטעט געפינען זיך, און ער וועט אנהויבן דעם חורבן "מֵעָרָיו מִקָּצֵהוּ", אזוי ווי עס ווערט מבואר דארט אין ירמיהו אז דער שונא האט איינגענומען אלע שטעט פון מואב. און דער תכלית פונעם חורבן פון מואב איז דורך דעם וואס דער פתח וועט זיך עפענען - די עצם עפענונג פונעם פתח איז דער עיקר חורבן.
לִבְנֵי־קֶדֶם עַל־בְּנֵי עַמּוֹן וּנְתַתִּיהָ לְמוֹרָשָׁה לְמַעַן לֹא־תִזָּכֵר בְּנֵי־עַמּוֹן בַּגּוֹיִם׃ - צו די בני קדם צוזאמען מיט בני עמון, און איך וועל עס געבן פאר א ירושה, כדי בני עמון זאל מער נישט דערמאנט ווערן צווישן די פעלקער.
"לבני קדם" - איך וועל רופן די בני קדם זיי זאלן קומען אויף בני עמון, אזוי ערקלערט דער רד"ק. און דער רד"ק פרעגט: פארוואס קערט מען זיך צוריק און מען דערמאנט נאכאמאל דעם ענין פון בני עמון, נאכדעם וואס מען האט זיי שוין אויבן דערמאנט? און ער ענטפערט: ווייל זיי האבן מער שלעכטס געטאן פאר כלל ישראל און זיי געלאסטערט מער ביי זייער גלות. ווי עס שטייט אין דער נבואה פון עמוס: "עַל־בִּקְעָם הָרוֹת הַגִּלְעָד לְמַעַן הַרְחִיב אֶת־גְּבוּלָם" - "הרות גלעד" מיינט די שטעט פון גלעד, און לויט אן אנדער באדייט די שוואגערע פרויען אין גלעד, אדער א לשון פון בערג, און "למען הרחיב גבולם" - אז זיי זענען געגאנגען צונעמען א חלק פון ארץ ישראל. און אזוי אויך אין דער נבואה פון צפניה: "שָׁמַעְתִּי חֶרְפַּת מוֹאָב וְגִדּוּפֵי בְּנֵי עַמּוֹן" - זעט מען אז בני עמון האבן פארמערט מיט גידופים. און אזוי אויך דא: "יען אומרך האח", "יען מחאך יד ורקעך ברגל ותשמח" - אויסדרוקן פון זייער א גרויסער שנאה פון עמון קעגן כלל ישראל. און דערפאר פארמערט דא דער פסוק אין זייער פורעניות און קערט זיך צוריק צו זייער נבואה נאך א מאל.
און דער מלבי"ם ערקלערט: דורך דעם עפענונג וואס האט זיך געעפנט אין די שטעט פון מואב זענען די בני קדם אריין כדי זיך צו באזעצן אין די שטעט פון עמון, און דאס וואס ער האט עס געגעבן פאר א מורשה - איז דער ציל דערפון "לְמַעַן לֹא־תִזָּכֵר בְּנֵי־עַמּוֹן בַּגּוֹיִם", וויבאלד זיי האבן שוין מער נישט קיין לאנד, און אין זייער לאנד-שטריך זיצן שוין די בני קדם. דאס איז פונקט ווי היינט: זוכט וואו די אצטעקן זענען. זיי האבן נישט קיין לאנד, און דאס איז אן אומה וואס איז אונטערגעגאנגען, און ממילא ווערט זי מער נישט דערמאנט צווישן די פעלקער. און נישט ווי מצרים, וואס מען זאגט עס איז געווען אמאל מצרים און עס איז דא אויך היינט מצרים - ס'איז נישט זיכער צי דאס זענען די זעלבע מצריים, אבער עס איז דא א נאמען, און דער נאמען ווערט דערמאנט צווישן די גוים. אבער בני עמון וועלן נישט דערמאנט ווערן, וויבאלד זיי האבן מער נישט קיין לאנד און די בני קדם האבן עס געירשנט.
און דאס איז א מידה כנגד מידה, ווארום עס שטייט דאך שוין "לֹא אֶתֵּן לְךָ מֵאַרְצוֹ יְרֻשָּׁה כִּי לִבְנֵי־לוֹט נְתַתִּיהָ יְרֻשָּׁה". און וואס באדייט "ירושה"? זאגט דער מלבי"ם: א זאך וואס האט נישט קיין אויפהער. וואס בני עמון האבן באקומען איז געווען א ירושה, נאר זיי האבן זיך נישט באגנוגנט מיט דער ירושה וואס דער הקדוש ברוך הוא האט זיי געגעבן, די שטאט רבה, נאר זיי זענען געגאנגען און צוגענומען די ירושה פון ישראל און איינגענומען חלקים פון ארץ ישראל. דערפאר זענען זיי באשטראפט געווארן מידה כנגד מידה, אז מען האט צוגענומען זייער ירושה און זי געגעבן פאר די בני קדם.
און עס איז באקאנט, זאגט דער מלבי"ם, אז פאר יעדן פאלק האט דער הקדוש ברוך הוא אפגעגרענעצט זיין נחלה: "בְּהַנְחֵל עֶלְיוֹן גּוֹיִם בְּהַפְרִידוֹ בְּנֵי אָדָם יַצֵּב גְּבֻלֹת עַמִּים לְמִסְפַּר בְּנֵי יִשְׂרָאֵל" - פאר יעדער אומה האט ער געגעבן איר גרענעץ און איר חלק. און נאכדעם וואס ער האט פאר בני עמון באשטימט זייער ירושה, און יעצט איז עס צוגענומען געווארן פון זיי און געגעבן געווארן פאר א צווייטן, איז אויסגעקומען אז מיט דעם האבן זיי אויפגעהערט צו זיין א גוי, און זיי וועלן מער נישט דערמאנט ווערן צווישן די גוים. און אזוי איז איינגעפירט ביי אלע אומות: אין דער רגע וואס זיי האבן מער נישט קיין לאנד און קיין ירושה, ווערן זיי פארמעקט.
כלל ישראל איז דאס איינציגע פאלק וואס איז באשטימט געווארן צו זיין א פאלק נאך איידער עס האט געהאט א לאנד. ביי אלע אומות איז דער סדר פארקערט: קודם באזעצט מען זיך אין א געוויסן ארט, מען פאראייניגט זיך, און דערנאך שטעלט מען אויף א מלוכה, געווענליך נאכדעם וואס מען קעמפט קעגן דער אומה אין וועלכער מען זיצט - ווי די קורדן צווישן די טערקן, וואס קעמפן צו באקומען אן אייגענעם סטאטוס, און אזוי ווייטער - און מען באקומט פאר זיך א לאנד-שטריך וואו מען דעפינירט זיך אלס אן אומה. אבער עם ישראל האט זיך גיגרינדעט אלס פאלק נישט אין זיין לאנד, נאר אינעם מדבר, דיר צו ווייזן אז כלל ישראל איז א פאלק אן א פארבינדונג מיט א לאנד-שטריך. און דערפאר איז ער דאס איינציגע פאלק וואס האט געהיט אויף זיין מהות אפילו אין גלות, און אפילו נאך צוויי טויזנט יאר איז ער געבליבן דאס זעלבע פאלק, מיט דער זעלבער תורה, די זעלבע רבנים און די זעלבע הלכות.
א ייד וואס איז אהערגעקומען פון תימן, וואס זענען נאך פאריאגט געווארן אהין בזמן בית ראשון, מיט קנאַפּ צוויי טויזנט פינף הונדערט יאר צוריק, און א ייד וואס איז געקומען פון ארצות אשכנז, אדער פון עיראק, אדער פון מאראקא, אדער פון פרס, אדער פון אלזשיר, אדער פון יעדן אנדערן לאנד - אלע זענען געקומען מיט די זעלבע תפילין. קיינער איז נישט געקומען מיט גרינע, געלע אדער רויטע תפילין. ביי יעדן זענען פאראן די זעלבע פרשיות אין די תפילין, און ביי יעדן די זעלבע ספרי תורה, אן קיין שינוי פון איין ווארט צווישן איין ספר תורה און דעם צווייטן, און דאס איז אן אויסערגעוויינלעכע זאך. ביי דעם "ברית החדשה", למשל, זענען פאראן פיר און צוואנציג טויזנט נוסחאות, און דאס איז נאך אין א שריפט וואס איז זייער פריש קעגן דער תורה - ווייניגער פון צוויי טויזנט יאר, קעגן דריי טויזנט דריי הונדערט יאר פון דער תורה. זעט מען דאך אז עם ישראל איז נישט געבינדן צו קיין לאנד-שטריך, און ממילא האט ער א קיום אויף יעדן ארט וואו ער געפינט זיך. אבער די שאר האומות, וואס דער הקדוש ברוך הוא האט פאר זיי געשטעלט גרענעצן - כל זמן זיי זענען אין זייער גרענעץ עקזיסטירן זיי, און אין דער רגע וואס זיי גייען ארויס און צעשפרייטן זיך האבן זיי נישט קיין קיום. צום מערסטנס וועלן זיי זיין וואנדערנדע שבטים: וואו זענען די ציגיינער? איז דען דא אזא אומה? אסאך אומות וואס האבן זיך צעשיידט און זענען פארטריבן געווארן האבן זיך אסימילירט אין די נייע ערטער וואוהין זיי זענען אנגעקומען, און זייער נאמען ווערט מער נישט דערמאנט. און דאס איז וואס מען פארזיכערט דא, אז בני עמון וועט מער נישט דערמאנט ווערן צווישן די גוים, ווייל איר לאנד וועט ווערן א מורשה פאר די בני קדם.
וּבְמוֹאָב אֶעֱשֶׂה שְׁפָטִים וְיָדְעוּ כִּי־אֲנִי יְהֹוָה׃ - און אין מואב וועל איך מאכן משפטים, און זיי וועלן וויסן אז איך בין ה'.
מואב האבן נישט צוגענומען פון דער נחלה פון ישראל, נאר האבן בלויז געפרייט זיך אויף זייער מפלה, דערפאר איז זייער שטראף גרינגער: דער הקדוש ברוך הוא נעמט נישט צו זייער לאנד אויף אייביג, נאר בלויז "אֶעֱשֶׂה שְׁפָטִים". ווי עס שטייט אין ירמיה: "עַד־הֵנָּה מִשְׁפַּט מוֹאָב", דאס הייסט אז דער משפט פון מואב האט געהאט א גרענעץ.
און בנוגע בני עמון, שטייט דאך לכאורה אויך דארט "וְאַחֲרֵי־כֵן אָשִׁיב אֶת־שְׁבוּת בְּנֵי־עַמּוֹן", און אויב אזוי איז דען זייער משפט נישט קיין ענדגילטיגער? זאגט דער מלבי"ם: ווער נישט צומישט. דאס אומקערן די געפאנגענע איז געווען ביי דער ערשטער מפלה, אבער ביי דער צווייטער מפלה איז שוין געווען פארטיג - דער הקדוש ברוך הוא האט זיי אפגעמעקט פון צו זיין א פאלק, און זיי זענען מער נישט צוריקגעקומען.
און לויט דעם ערקלערט דער מלבי"ם אויף א וואונדערלעכן אופן די מחלוקת וואס ווערט געברענגט אין מסכת ברכות דף כ"ח: בו ביום איז יהודה גר עמוני געקומען פאר זיי אין בית המדרש. האט רבן גמליאל צו אים געזאגט: דו ביסט פארבאטן צו קומען אין קהל, "לא יבוא עמוני ומואבי בקהל ה'". און לכאורה האט דאך סנחריב בלבל געווען די אומות, און דערפאר היינטיגע צייטן האבן מיר בכלל נישט די גדרים פון א גר מצרי, גר עמוני און גר מואבי. סנחריב האט גענומען פעלקער פון דאנעט און זיי מגלה געווען קיין כותה, עווא און ספרוים, און גענומען פעלקער פון דארט און זיי געברענגט אהער, און פון דעמאלט אן איז נישטא קיין מעגלעכקייט פעסטצושטעלן אז דאס פאלק וואס זיצט אין מצרים זענען די אלטע מצריים, און דאס פאלק וואס זיצט אין עמון זענען די אלטע עמונים. און אויב אזוי פרעגט די גמרא: וויאזוי האט רבן גמליאל געאסר'ט דעם גר עמוני? האט רבן גמליאל זיי געענטפערט: שטייט דאך "ואחרי כן אשיב שבות בני עמון" - אז ביי בני עמון שטייט אז דער אויבערשטער וועט אומקערן זייער שבות, און ממילא זענען זיי צוריקגעקומען צו זייער ארט. און רבי יהושע האט מחולק געווען און אים געזאגט: דו ביסט מותר צו קומען אין קהל. און פארוואס? זאגט דער מלבי"ם, לויט ווי עס איז פריער מבואר געווארן איז דאס געוואלדיג: כאטש דער אויבערשטער האט צוריקגעקערט זייער שבות, אבער ביים צווייטן מאל זענען זיי פאריאגט געווארן אן קיין צוריקקער, און ווי מיר האבן ערקלערט אז די בני קדם זענען געקומען און זיך באזעצט אין זייער לאנד, און דורך דעם ווערן זיי מער נישט דערמאנט. און אויב אזוי איז ער באמת נישט קיין עמוני ממש, און אזוי איז טאקע נפסוק געווארן די הלכה ווי רבי יהושע, אז אויב עס קומט א גר עמוני - איז ער מותר צו קומען אין קהל.
כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה יַעַן עֲשׂוֹת אֱדוֹם בִּנְקֹם נָקָם לְבֵית יְהוּדָה וַיֶּאְשְׁמוּ אָשׁוֹם וְנִקְּמוּ בָהֶם׃ - אַזוי האָט געזאָגט דער הויכער ג-ט: וויבאַלד אדום האָט געטאָן דורך נעמען אַ נקמה אינעם הויז פון יהודה, און זיי האָבן זיך שווער פאַרזינדיקט און נקמה גענומען אין זיי.
אַ באַמערקונג צום ליינען: "וַיֶּאְשְׁמוּ" - ווען עס זענען דאָ צוויי שווא'ס איינער נאָכן צווייטן, איז דער דקדוק'ישער כּלל אַז דער צווייטער שווא ווערט אַ שווא נע. דאָ איז דער ערשטער שווא אַ נח אויף יעדן פאַל, און דער צווייטער איז אַ נע, און מען דאַרף אים ליינען: לויטן מנהג פון די ספרדים ענלעך צו אַ צירה, און לויטן מנהג פון די תימנים ענלעך צו אַ פתח.
דער מלבי"ם זאָגט: אדום האָט שלעכטס געטאָן פאַר כלל ישראל ביים חורבן בית ראשון, און זיי האָבן דאָס געטאָן מיט אַ נקמה, ווי עס שטייט "יַעַן הֱיוֹת לְךָ אֵיבַת עוֹלָם וַתַּגֵּר אֶת־בְּנֵי־יִשְׂרָאֵל עַל־יְדֵי־חָרֶב". און דאָס איז "יַעַן עֲשׂוֹת אֱדוֹם בִּנְקֹם נָקָם" - אויף אַן אופן פון נקמה, וואָס דאָס איז אַן אויסדרוק פון שנאה. און שפּעטער, אין בית שני, האָבן זיך די אדומים גע'מל'עט און מגייר געווען דורך די מלכים פון בית חשמונאי, אָבער ווען די רוימער זענען געקומען, האָבן זיי איבערגעדרייט דאָס פעל און זיך פאַראייניקט מיט די רוימער זיי צו העלפן חרוב מאַכן ירושלים. און דאָס איז "וַיֶּאְשְׁמוּ אָשׁוֹם" - אַז זיי האָבן עובר געווען אויפן ברית, "וְנִקְּמוּ בָהֶם" - זיי האָבן נקמה גענומען אין כלל ישראל. און דאָס נעמט אויך אַריין זייער נקמה אין דער צייט פונעם גלות, מיט די שמדות און דעם אומקום.
און ווי מען האָט שוין אַמאָל דערמאָנט: דאָס בלוט וואָס איז פאַרגאָסן געוואָרן דורך אדום - אפילו אויב די ישמעאלים וועלן גיסן בלוט נאָך לאַנגע יאָרן, וועלן זיי נישט דערגרייכן צו דעם וואָס די אדומים האָבן אונדז אָנגעטאָן. זיי וועלן דאָס נישט דערגרייכן, און מען האָט נאָך נישט באַוויזן צו פאַרגעסן. און מען רעדט נישט נאָר וועגן דעם שרעקלעכן חורבן אין אייראָפּע; ווער עס ליינט וועגן די שוידערלעכע פאָגראָמען וואָס זענען געווען אין די שטעט פון אדום, גזירות ת"ח ות"ט, כמעלניצקי מיט זיינע חברים און אַלץ וואָס איז געווען איבער דער היסטאָריע - גאַנצע טייכן בלוט זענען דאָרט פאַרגאָסן געוואָרן. און וויפיל מיר באַטראַכטן די ישמעאלים ווי מערדער, איז דאָס נאָך אַלץ קליין קעגן דעם "ויאשמו אשום" פון אדום דורכאויס דער גאַנצער היסטאָריע. אויך היינט וואָלטן זיי געוואָלט ווייטער גיין אין זייער וועג, נאָר ס'איז נישט קיין "פּאָליטיקלי קאָרעקט", דערפאַר טוען זיי דאָס דורך די מוסדות פונעם או"ם און מיט אַלערליי וועגן ווי זיי בינדן אונדזערע הענט כדי די ישמעאלים זאָלן אונדז שלאָגן. און דאַן פילן זיי גוט, זייערע הענט זענען ריין, כּאילו זיי האָבן גאָרנישט געטאָן; אָבער יעדעס מאָל וואָס מען וויל ענטפערן וועלן זיי אונדז בינדן די הענט, און דורך דעם וועט מען נישט רעאַגירן, און די ישמעאלים וועלן טאָן די אַרבעט. דאָס איז דער פּלאַן, און דערפאַר וועט מען קיינמאָל נישט הערן פון זיי קיין פאַרדאַמונג אויף וואָס די ישמעאלים טוען, ווייל עס פּאַסט זיי שטענדיק - עמעצער טוט פאַר זיי די אַרבעט. אָבער אַז מיר זאָלן ענטפערן, אונדז איז דאָס פאַרווערט; מיר מוזן שטענדיק זיין גרייט אײַנצושלונגען, אַבי מען זאָל אונדז הרג'ענען און שחיטה'נען, און אַזוי פירט אדום אויס זיין פּלאַן אָן צו באַשמוצן זיינע הענט מיט בלוט.
צוויי דקדוק'ישע דיוקים זענען פאַראַן אינעם פּסוק. דער ערשטער: "וְנִקְּמוּ" מיט אַ דגש, אין בנין כבד, און נישט "וְנָקְמוּ" אין בנין קל. און מען האָט שוין עטלעכע מאָל מסביר געווען אַז אַ בנין כבד - וואָס ווערט אַזוי אָנגערופן ווייל ער איז שווערער אויף די מוצאי הפה - קומט צו ווייזן אויף דער שטאַרקייט און תוקף פון דער פעולה און אויף איר התמדה. דאָס הייסט, נישט בלויז נקמה גענומען, נאָר זיי האָבן נקמה גענומען און ווידער נקמה גענומען און אָנגעהאַלטן אין זייער מעשה, און דאָס ווייזט אויף דער שאַרפֿקייט פון דער נקמה, די שמדות און די רציחות וואָס די אדומים האָבן אָנגעטאָן אין כלל ישראל. און דער צווייטער דיוק: עס שטייט נישט "ונקמו מהם" נאָר "וְנִקְּמוּ בָהֶם". "נקמו מהם" באַטייט אָפּצוצאָלן פאַר עפּעס וואָס דו האָסט מיר געטאָן, אַז דו האָסט געהאַנדלט קעגן מיר און איך האָב זיך געראַכנט מיט דיר; אָבער "נקמו בהם" באַטייט אַ מעשה וואָס קומט פשוט פון שנאה, וואָס איז נישט קיין ענטפער אויף קיין שום אַקציע וואָס מען האָט געטאָן קעגן זיי, נאָר ריין פון שנאה זענען זיי געגאַנגען און געשלאָגן אין ישראל.
לָכֵן כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה וְנָטִתִי יָדִי עַל־אֱדוֹם וְהִכְרַתִּי מִמֶּנָּה אָדָם וּבְהֵמָה וּנְתַתִּיהָ חׇרְבָּה מִתֵּימָן וּדְדָנֶה בַּחֶרֶב יִפֹּלוּ׃ - דעריבער, אַזוי האָט געזאָגט דער הויכער ג-ט: און איך וועל אויסשטרעקן מיין האַנט אויף אדום און אויסראָטן פון איר מענטש און בהמה, און איך וועל זי מאַכן פאַר אַ חורבה פון תימן, און ביז דדן וועלן זיי פאַלן דורכן שווערד.
"וְנָטִתִי יָדִי עַל־אֱדוֹם" - דאָס איז געווען דורך נבוכדנצר און דורך די חשמונאים, וועלכע האָבן פאַרשניטן פון אדום מענטש און בהמה. דאָס ערשטע מאָל "וּנְתַתִּיהָ חׇרְבָּה מִתֵּימָן", ווי עס שטייט "וְחַתּוּ גִבּוֹרֶיךָ תֵימָן", אַז פון דער זײַט פון תימן, דאָס הייסט פון דרום זײַט, וועט זיין אַ חורבה. און דאָס צווייטע מאָל "וּדְדָנֶה בַּחֶרֶב יִפֹּלוּ" - דער צד וווּ עס זענען געווען די בני דדן, וועלכע זענען דאַן געווען אונטער זייער האַנט, זענען געפאַלן מיט זיי דורכן שווערד. און פאַרוואָס? זאָגט דער מלבי"ם: ווייל בלויז ביים צווייטן מאָל זענען די בני דדן געווען צוזאַמען מיט זיי, בעת ביים ערשטן מאָל האָבן זיי זיך אָפּגעטיילט פון זיי, ווי עס שטייט אין ירמיהו מ"ט "הֶעְמִיקוּ לָשֶׁבֶת יֹשְׁבֵי דְּדָן" - אַז זיי האָבן זיך דערווײַטערט, און ממילא איז די מכה נישט געקומען אויף זיי. און דאָס צווייטע מאָל, ווען זיי זענען געווען נענטער, זענען אויך די בני דדן געשלאָגן געוואָרן.
וְנָתַתִּי אֶת־נִקְמָתִי בֶּאֱדוֹם בְּיַד עַמִּי יִשְׂרָאֵל וְעָשׂוּ בֶאֱדוֹם כְּאַפִּי וְכַחֲמָתִי וְיָדְעוּ אֶת־נִקְמָתִי נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה׃ - און איך וועל געבן מיין נקמה אין אדום דורך דער האַנט פון מיין פאָלק ישראל, און זיי וועלן טאָן אין אדום לויט מיין כּעס און מיין גרימצאָרן, און זיי וועלן וויסן מיין נקמה, זאָגט דער הויכער ג-ט.
רש"י זאָגט: זיי וועלן זיין מיינע שליחים צו נעמען מיין נקמה. און דער רד"ק זאָגט אַז פון דאַנען זעט אויס אַז די דאָזיקע נבואה איז אויף דער צוקונפט, ווייל מען איז דאָך נאָך נישט אָנגעקומען צו אַ מצב פון "נקמתי באדום ביד עמי ישראל" - וווּ האָט כלל ישראל נקמה גענומען אין אדום? און מען קען מעגלעך מסביר זיין אַז דאָס איז געווען אין בית שני, ווען די האַנט פון כלל ישראל איז געווען שטאַרקער איבער זיי און זיי האָבן זיי חרוב געמאַכט, ווי מען האָט טאַקע געזען אַזאַ מציאות אין דער צייט פון די בני חשמונאי. נאָר דער רד"ק מאַכט אַ פאָרבאַהאַלט: "וזה לא ידענו, כי לא נכתבו דברי בית שני בספר נבואות". דאָס הייסט, אויף וואָס עס איז געווען אין בית ראשון האָבן מיר נבואות, און מען זעט גענויע באַשרײַבונגען - ווען דער שונא איז געקומען, ווי אַזוי מען האָט מלחמה געהאַלטן קעגן אים, וועמען ער האָט פאַרגלאָגט אין דער ערשטער גלות און וועמען אין דער צווייטער. אָבער די נבואה האָט זיך אָפּגעשטעלט גלייך ביים אָנהייב פון בית שני: חגי, זכריה און מלאכי זענען געווען די לעצטע נביאים, און נאָך זיי איז מער נישט געווען קיין נבואה, און ממילא איז שווער פעסטצושטעלן וואָס איז געווען אין דער תּקופה פון בית שני, וואָס מיר האָבן נישט קיין פּרטיות'דיקע נבואות דערויף.
דער מלבי"ם זאָגט: "ונתתי נקמתי באדום" - דערנאָך וועל איך זיך נוקם זיין אין אדום, און דאָס איז אַ נקמה אויף כבוד שמים, אויפן נאָמען פון הקדוש ברוך הוא וואָס איז פאַרשוועכט געוואָרן צווישן די גוים. וואָרום ווען כלל ישראל איז דערנידעריקט, ווערט שם השם מחולל, ווייל זיי זאָגן "הֲלֹא עַם ה' אֵלֶּה וּמֵאַרְצוֹ יָצָאוּ", און ווי קומט עס אַז זיי ליידן אַזוי פיל? און מיט דעם ווערט כביכול חילול השם, גלייך ווי דער אויבערשטער קען חלילה נישט ישועה ברענגען פאַר זיין פאָלק. זאָגט דער אויבערשטער: צוליב דעם דאָזיקן חילול השם וועל איך געבן מיין נקמה אין די גוים דורך דער האַנט פון מיין פאָלק ישראל. און דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָס רעדט זיך אויף דער צוקונפט, דורך משיח בן יוסף, און דאַן "וְעָשׂוּ בֶאֱדוֹם כְּאַפִּי וְכַחֲמָתִי", און דאָס איז באַשטימט אויף אחרית הימים, ווי עס שטייט "וְעָלוּ מוֹשִׁעִים בְּהַר צִיּוֹן לִשְׁפֹּט אֶת־הַר עֵשָׂו וְהָיְתָה לַיהוָה הַמְּלוּכָה" - דער גרויסער און פאָרכטיקער יום הדין ווען הקדוש ברוך הוא וועט אָפּרעכענען מיט אדום.
און דעריבער האָט אויך יעקב געזאָגט צו עשו ווען ער האָט זיך געזעגנט פון אים "עַד אֲשֶׁר־אָבֹא אֶל־אֲדֹנִי שֵׂעִירָה". און רש"י ברענגט דעם מדרש חז"ל וואָס פרעגט: מען האָט דאָך קיינמאָל נישט געזען אַז יעקב זאָל גיין קיין שעיר, און אויב אַזוי, האָט ער צוגעזאָגט און נישט געהאַלטן? און וווּ איז "תִּתֵּן אֱמֶת לְיַעֲקֹב"? נאָר אַזוי האָט אים יעקב געזאָגט: מיר וועלן זיך נאָך באַגעגענען, ווען ביים סוף פון דער היסטאָריע וועסטו דאַרפן געבן אַ דין וחשבון אויף אַלץ וואָס דו האָסט אָנגעטאָן - "אָבוֹא אֶל אֲדֹנִי שֵׂעִירָה", "וְעָלוּ מוֹשִׁיעִים בְּהַר צִיּוֹן לִשְׁפּוֹט אֶת הַר עֵשָׂו", דאָס איז הר שעיר. איך וועל קומען דיך שטעלן פאַרן משפט אויף אַלץ וואָס דו האָסט אונדז אָנגעטאָן דורכאויס דער גאַנצער היסטאָריע. דאָס וועט זיין דער איינציקער טרעף וואָס איך בין גרייט צו האָבן מיט דיר; אַנדערע באַגעגענישן ענדיקן זיך שטענדיק נישט גוט פאַר מיר, און אויף זיי בין איך מוותר.
כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה יַעַן עֲשׂוֹת פְּלִשְׁתִּים בִּנְקָמָה וַיִּנָּקְמוּ נָקָם בִּשְׁאָט בְּנֶפֶשׁ לְמַשְׁחִית אֵיבַת עוֹלָם׃ - אַזוי האָט געזאָגט ג-ט דער האַר: צוליב דעם וואָס די פלשתים האָבן געהאַנדלט מיט נקמה, און זיך גענומען נקמה מיט פאַראַכטונג פון האַרצן (נפש) צו פאַרניכטן, צוליב אַן אייביקער פיינטשאַפט.
אויך די פלשתים האָבן געטאָן פֿון פיינטשאַפט און שנאה, זאָגט דער מלבי"ם, און דאָס איז די כוונה "בנקמה". צוערשט אין די טעג פֿון יהויקים, וואָס דער אויבערשטער האָט געשיקט אויף אים די גדודים פֿון פלשתים, און דערנאָך אין דער צייט פֿונעם חורבן, וואָס אויך דעמאָלט האָבן זיי זיך געראַכט מיט פיינטשאַפט. און דער פּסוק וואָס באַווייזט דאָס: "עַל־שְׁלֹשָׁה פִּשְׁעֵי עַזָּה... עַל־הַגְלוֹתָם גָּלוּת שְׁלֵמָה לְהַסְגִּיר לֶאֱדוֹם" - עזה מיינט די פלשתים. און אין יואל פּרק ד' פּסוק ד' שטייט אַז זיי האָבן פֿאַרקויפֿט די קינדער פֿון יהודה צו די בני היוונים. און דאָס איז "לְמַשְׁחִית אֵיבַת עוֹלָם" - אַז זיי האָבן דאָס געטאָן פֿון דער פיינטשאַפט וואָס זיי האָבן געהאַט צו אונדז. און טייל זאָגן אַז דאָס זענען די מאָדערנע פלשתים, די פּאַלעסטינער, וואָס זיצן אין די זעלבע ערטער ממש - אין עזה און אין די אוראַלטע פלשתישע מקומות.
"וַיִּנָּקְמוּ נָקָם בִּשְׁאָט בְּנֶפֶשׁ" - אַז זיי פֿלעגן זיי מבזה זיין אין זייערע נפשות, און זיי שלעכטס טאָן אויף אַן אופֿן פֿון ביזיון און קלון. מען קען הרגענען אַ מענטש אויף אַ בכבודיקן אופֿן, און מען קען אים הרגענען מיט קלון און שאַנדע. דעריבער דוד המלך, ווען ער האָט זיך אָפּגערעכנט מיט זיי, האָט ער דאָס געטאָן אויף אַ דרך פֿון קלון - ער האָט אָפּגעשניטן הונדערט ערלות פֿון די פלשתים. וויבאַלד דער וועג פֿון די פלשתים איז שטענדיק געווען מיט ליצנות און קלון, און זייערע מעשים זענען געווען מעשים פֿון חרפּה און ביזיון, אַזוי אויך האָט מען זיך פֿאַרגאָלטן מיט זיי.
לָכֵן כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה הִנְנִי נוֹטֶה יָדִי עַל־פְּלִשְׁתִּים וְהִכְרַתִּי אֶת־כְּרֵתִים וְהַאֲבַדְתִּי אֶת־שְׁאֵרִית חוֹף הַיָּם׃ - דעריבער, אַזוי האָט געזאָגט ג-ט דער האַר: אָט שטרעק איך אויס מיין האַנט אויף די פלשתים, און איך וועל פאַרשניידן די כרתים, און איך וועל אומברענגען די איבערגעבליבענע פונעם ברעג ים.
וואָס איז טייטש "כרתים"? צוויי ביאורים, און מיר האָבן שוין געזען די דאָזיקע פֿירושים. איינער: "עמא דחייבין למישתי צעא" - אַ שלעכט פֿאָלק וואָס זיין פּסק איז אומקום, דאָס הייסט זייער דין איז צו ווערן פֿאַרשניטן (נכרת ווערן). און רש"י ברענגט נאָך אַ פֿירוש און זאָגט: וויבאַלד איך האָב געזען אין אַן אַנדער אָרט אַז מען רופֿט די פלשתים "כרתים", "הוֹי יֹשְׁבֵי חֶבֶל הַיָּם גּוֹי כְּרֵתִים" אין צפניה, און מען רופֿט נישט אַזוי קיין שום אַנדער פֿאָלק - איז משמע אַז דאָס איז נישט אינעם זינען פֿון פֿאַרשניטן ווערן, נאָר אַז ביים גרענעץ פֿון פלשתים איז דאָ אַן אָרט וואָס הייסט כרתי, און דאָס איז די כוונה דאָ. און ווי עס שטייט אין שמואל א' פּרק ל', ביי יענעם גדוד וואָס האָט פֿאַרברענט צקלג: "אֲנַחְנוּ פָּשַׁטְנוּ נֶגֶב הַכְּרֵתִי" - נאָך אַן אויסדרוק פֿון "נגב הכרתי", און פלשתים זענען דאָך אויפֿן דרומדיקן זייט פֿון ארץ ישראל. און אַזוי זאָגט אויך דער רד"ק, אַז כרתים איז אַ גרויסע משפּחה פֿון פלשתים, ווי עס שטייט "פשטנו נגב הכרתי" און "גוי כרתים".
"וְהַאֲבַדְתִּי אֶת־שְׁאֵרִית חוֹף הַיָּם" - עס איז שוין אומגעקומען ביים חורבן פֿון ארץ ישראל, וואָס דער ים האחרון איז זייער גרענעץ, און אין לאַנד פלשתים איז אויך דאָ אַ טייל אויפֿן ברעג ים, ווי מיר ווייסן אַז עזה זיצט אויפֿן ברעג. און יענער טייל וואָס איז איבערגעבליבן נאָכן חורבן פֿון ארץ ישראל, אויף דעם זאָגט דער הקדוש ברוך הוא אַז ער וועט אויך אונטערגיין, און דאָס איז "והאבדתי" - אַ פֿאַרלוסט נאָך אַ פֿאַרלוסט, ווי דער לשון פֿונעם מלבי"ם.
וְעָשִׂיתִי בָם נְקָמוֹת גְּדֹלוֹת בְּתוֹכְחוֹת חֵמָה וְיָדְעוּ כִּי־אֲנִי יְהֹוָה בְּתִתִּי אֶת־נִקְמָתִי בָּם׃ - און איך וועל טאָן אין זיי גרויסע נקמות מיט שטראָפֿן פֿון כּעס, און זיי וועלן וויסן אַז איך בין ג-ט ווען איך וועל געבן מיין נקמה אין זיי.