קאפיטל כ"ג אין יחזקאל איז דער משל פון די צוויי שוועסטער: אהלה - דאס איז שומרון, און אהליבה - דאס איז ירושלים. ביידע זענען טעכטער פון איין מוטער, ביידע האבן געזונדיגט אונטער זייערע מענער, דאס הייסט זיי זענען אפגענויגט פונעם וועג פון ה' און האבן זיך באהאפטן מיט די אומות און מיט זייער עבודה זרה. אין דעם חלק פאר אונז גייט דער נביא אריבער פון דער שילדערונג פונעם חטא צו דער שילדערונג פונעם עונש: ווי אזוי די זעלבע "געליבטע" אליין, מצרים, אשור און בבל, זיי וועלן זיין דער שבט הזעם - מידה כנגד מידה. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים אין די טריט פונעם מלבי"ם, און צולייגן די ווערטער פון רש"י, דעם רד"ק, דעם אברבנאל און דעם תרגום אזוי ווי זיי זענען געברענגט געווארן אינעם שיעור.
בְּנֵי בָבֶל וְכׇל כַּשְׂדִּים פְּקוֹד וְשׁוֹעַ וְקוֹעַ כׇּל בְּנֵי אַשּׁוּר אוֹתָם, בַּחוּרֵי חֶמֶד פַּחוֹת וּסְגָנִים כֻּלָּם שָׁלִשִׁים וּקְרוּאִים רֹכְבֵי סוּסִים כֻּלָּם׃ - די קינדער פון בבל און אלע כשדים, פקוד און שוע און קוע, אלע קינדער פון אשור מיט זיי, באגערטע יונגלייט, געוועלטיגער און הערשער אלע פון זיי, הויכע קאמאנדירן און אנגעזעענע לייט, רייטער אויף פערד אלע פון זיי.
ווער זענען "פקוד ושוע וקוע"? לויטן תרגום יונתן, און אזוי ברענגט אויך רש"י, זענען דאס נעמען פון לענדער - די פעלקער וואס זענען געווען אונטערווארפן אונטער דער הערשאפט פון בבל. און רש"י ברענגט נאך א פירוש, אז דאס זענען פקודים, שרים און שלטונים. "כל בני אשור אותם" - "אותם" מיינט דא "איתם", צוזאמען מיט זיי: אויך די קינדער פון אשור וועלן קומען מיט זיי, ווייל אויך זיי וועלן געדענקען דעם קשר און די פארבינדונג וואס זיי האבן געהאט מיט כלל ישראל פון פריער, און אויך זיי וועלן כביכול וועלן צוריקברענגען די ליבע אזוי ווי אמאל.
און דעריבער חזר'ט דער נביא איבער און רעכנט אויס פונקטליך די זעלבע טיטלען וואס זענען דערמאנט געווארן אויבן ביים שעת החטא: "בחורי חמד, פחות וסגנים כולם, שלישים וקרואים, רוכבי סוסים כולם". דאס זענען די טיטלען צוליב וועלכע זי האט זיך באהאפטן צו זיי, ווייל זי האט געזען אין זיי אנשי מעלה - און יעצט קומען די זעלבע אנשי מעלה אליין צו איר, כביכול צוריקצוברענגען די ליבע ווי פון פריער.
וּבָאוּ עָלַיִךְ הֹצֶן רֶכֶב וְגַלְגַּל וּבִקְהַל עַמִּים, צִנָּה וּמָגֵן וְקוֹבַע יָשִׂימוּ עָלַיִךְ סָבִיב, וְנָתַתִּי לִפְנֵיהֶם מִשְׁפָּט וּשְׁפָטוּךְ בְּמִשְׁפְּטֵיהֶם׃ - און זיי וועלן קומען אויף דיר מיט וואגנס, רייט-וועגנער און רעדער, און מיט א פארזאמלונג פון פעלקער; גרויסע שילדן, קליינע שילדן און קופערנע העלמען וועלן זיי אנשטעלן אויף דיר פון ארום, און איך וועל פאר זיי פארלייגן דעם משפט, און זיי וועלן דיך משפט'ן לויט זייערע געזעצן.
וואס באדייט "הוצן"? דער מלבי"ם טייטשט: פארשידענע ערליי רייט-וועגנער און כלי מלחמה. דער אויסדרוק איז פארבינדן מיט "חוצן", ווי "והביאו בנייך בחוצן", און אויך דארט טייטשט דער מלבי"ם אז דאס איז א מין פון מרכבה - מען וועט זיי ברענגען אין א רייט-וואגן. לעומת זה ברענגט דער רד"ק בשם זיין פאטער אז "חוצן" איז א לשון פון אן ארעם, און פון דעם נעמט זיך אויך א חיל און אן ארמיי, ווייל די ארמיי ווערט אנגערופן אן ארעם, ווי "זרועות הנגב" וואס מיינט חילות. לויט דעם איז דער טייטש פון "ובאו עלייך הוצן" - זיי וועלן קומען אויף דיר מיט גרויסע חילות. "רכב וגלגל ובקהל עמים" - זיי וועלן קומען מיט א מעכטיגער קראפט.
"צינה ומגן וקובע" - דאס זענען כלי מלחמה וואס געבן אן אויבערהאנט אויפן שלאכטפעלד: די צינה שיצט קעגן דער שווערד און רינגלט ארום דעם קעמפער פון דריי זייטן, דער מגן שיצט קעגן דעם פייל פון פראנט, און דער קובע איז א קופערנער העלם וואס ליגט אויפן קאפ. "ישימו עלייך סביב" - זיי וועלן מאכן אויף דיר א באלאגערונג פון אלע זייטן.
"ונתתי לפניהם משפט" - די ארמיי פון בבל וועלן כביכול זיין די שופטים, און הקדוש ברוך הוא איז דער בעל דין און דער תובע, וואס לייגט פאר אונזער משפט פאר זיי אויף דעם וואס מיר האבן מרד געווען אין אים. און אזוי געפינען מיר אין ירמיהו פרק א': "ובאו ונתנו איש כסאו פתח שערי ירושלים... ודברתי משפטי אותם על כל רעתם". און דא זענען פאראן צוויי מיני משפטים. איינס - א משפט מצד דעם וואס הקדוש ברוך הוא איז דער תובע, און דעמאלט גייט דער פסק און דער עונש לויט די משפטי ה', ווייל מען גייט דאך נאכן תובע. און דאס צווייטע - דער משפט פון די שופטים אליין, וואס זייערע געזעצן זענען אנדערש, און זיי וועלן איר באשטראפן לויט זייערע נימוסים, זייערע דינים און ווי די מנהגים פון די גוים. אויפן ערשטן שטייט "ונתתי לפניהם משפט", און אויפן צווייטן "ושפטוך במשפטיהם". קומט אויס אז זי ווערט געשלאגן טאפלט: סיי דער עונש וואס קומט איר על פי התורה, און סיי דער עונש וואס קומט איר לויט די משפטים פון די אומות.
וְנָתַתִּי קִנְאָתִי בָּךְ וְעָשׂוּ אוֹתָךְ בְּחֵמָה, אַפֵּךְ וְאׇזְנַיִךְ יָסִירוּ וְאַחֲרִיתֵךְ בַּחֶרֶב תִּפּוֹל, הֵמָּה בָּנַיִךְ וּבְנוֹתַיִךְ יִקָּחוּ וְאַחֲרִיתֵךְ תֵּאָכֵל בָּאֵשׁ׃ - און איך וועל לייגן מיין קנאה אין דיר און זיי וועלן האנדלען מיט דיר מיט צארן, דיין נאז און דיינע אויערן וועלן זיי אראפנעמען און דיין איבערגעבליבענס וועט פאלן דורך דער שווערד; זיי וועלן צונעמען דיינע זין און דיינע טעכטער, און דיין לעצטע רעשט וועט פארצערט ווערן אינעם פייער.
"ונתתי קנאתי בך" - ווי א מאן וואס איז מקנא זיין ווייב וואס האט מזנה געווען אונטער אים, און דאס איז קעגן "ונתתי לפניהם משפט", דער עונש לויט די דיני התורה. "ועשו אותך בחמה" - קעגן "ושפטוך במשפטיהם", אז זיי וועלן אויספירן אויף דיר דעם משפט מיט כעס און חמה לויט זייערע געזעצן, און עס קומט אויס אז איר עונש איז געדאפלט.
און קעגן "ונתתי קנאתי בך" ווערט געזאגט "אפך ואוזנייך יסירו": אזוי פלעגט מען זיך פירן מיט א פרוי וואס האט מזנה געווען אונטער איר מאן - מען שניידט איר אפ די נאָז און די אויערן. דאס איז א מום וואס בלייבט אויף איר אויף אייביג, און מיט דעם איז פארזיכערט אז קיין מענטש וועט מער אויף איר נישט קוקן, און זי וועט פאראומווירדיגט ווערן אין די אויגן פון די מנאפים. און אלעס איז מידה כנגד מידה: פארן דרייסט מאכן איר פנים און פארנייגן אירע אויערן צו די רייד פון זנות און תאוות.
"ואחריתך בחרב תיפול" - דער אברבנאל טייטשט אז די כוונה איז אויפן עק פון די בגדים, אז מען וועט אפשניידן די ברעגן פון אירע קליידער מיטן שווערד. דאס איז געווען די גרעסטע בושה וואס מען פלעגט טאן צו די דאזיגע פרויען, וואס מען פלעגט אויפדעקן זייערע הינטערשטע חלקים און זיי אנטאן אויף א שאנדפולן אופן, און דאס איז געווען א שטענדיגער קלון וואס האט געוויזן זייער זנות. וואס היינט זענען דא אזעלכע וואס גייען אזוי לכתחילה, אמאל איז דאס געווען א ביזיון און א קלון.
און קעגן "ועשו אותך בחמה", דער משפט וואס זיי וועלן מאכן פון זייער אייגענער מיינונג, זאגט ער "המה בנייך ובנותייך יקחו" - דאס איז אויסער דעם וואס איך גזר'ע אויף דיר: זיי וועלן נעמען די זין און טעכטער אין געפענגעניש. "ואחריתך תיאכל באש" - די שריפה פונעם בית המקדש. קומט אויס אז דא זענען פאראן נאך צוויי עונשים: די געפאנגענשאפט אין א שטענדיגער חרפה, און די שריפה פונעם בית המקדש.
דער גאנג דא איז א מהלך פון מידה כנגד מידה. כלל ישראל האט זיך באהאפטן אין די פעלקער און געזען א ישועה אין מצרים און אין בבל, און אויף דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא: "אי אלהימו צור חסיו בו, אשר חלב זבחימו יאכלו ישתו יין נסיכם, יקומו ויעזרוכם יהי עליכם סתרה". און אזוי שרייבט דער חובת הלבבות: א מענטש וואס פארלאזט זיך אויף א צווייטן, גיט אים דער הקדוש ברוך הוא איבער אין די הענט פון דעם וואס ער האט זיך אויף אים פארלאזט. איר האט זיך פארלאזט אויף מצרים? אט איז מצרים, זעט וואס זיי וועלן אייך טאן. משענת קנה רצוץ, וואס שטעכט אריין אין דער האנט פונעם וואס שטיצט זיך דערויף.
דערפאר קומט דער עונש דווקא דורך די דאזיגע אומות צו וועלכע זיי האבן זיך באהאפטן. דו האסט געמיינט אז דו וועסט זיך באהעפטן צו זיי און ווען אימער דו ווילסט וועסטו זיך אפטיילן - מיר האבן פריער געזען "הנני מעיר את מאהבייך עלייך": זיי וועלן דיר נישט לאזן זיך אפשיידן אזוי שנעל. און דעמאלט וועט קלאר ווערן אז עס איז גארנישט געווען קיין ליבע דא, נאר א שרעקליכע שנאה, "ונתתי קנאתי בך ועשו אותך בחמה, אפך ואוזנייך יסירו... המה בנייך ובנותייך יקחו ואחריתך תיאכל באש". ווייל ווען איר וואלט זיך אנגעשפארט אויפן הקדוש ברוך הוא, וואלט איר געהאט אלע ישועות, הצלחות און ברכה. אבער וויבאלד איר האט געזאגט מיר האבן אנדערע פעלקער זיך אנצושפארן אויף זיי - וועט איר ליידן פון זיי.
און צי זענען די פעלקער צדיקים? אוודאי נישט. אלע האבן צום סוף געגעבן דעם דין וחשבון. דער הקדוש ברוך הוא באצאלט דורך דער אומה, און דערנאך רעכנט ער זיך אפ מיט דער אומה אליין. מצרים האט אונז געפייניגט, און צום סוף האבן זיי באקומען זייערע מכות. בבל האט אונז געמוטשעט און געפייניגט, און אויף איר ווערט געזאגט "בת בבל השדודה, אשרי שיאחז ונפץ את עולליך אל הסלע", און די זאכן פארווירקליכן זיך פאר אונזערע אויגן. וואס איז געבליבן פון בבל? וואס איז געבליבן פון מצרים? וואס איז געבליבן פון אלע פעלקער וואס האבן אונז געפייניגט? עס איז גארנישט פון זיי נישט געבליבן. צום סוף צאלט די אומה דעם פולן פרייז פאר אלעס וואס זי האט געטאן.
וְהִפְשִׁיטוּךְ אֶת בְּגָדָיִךְ וְלָקְחוּ כְּלֵי תִפְאַרְתֵּךְ׃ - און זיי וועלן דיר אויסטאן דיינע קליידער, און וועלן צונעמען די כלים פון דיין שיינקייט.
"והפשיטוך את בגדייך" - די שיינע טייערע בגדים, און רש"י טייטשט דרך משל אז די כוונה איז אויף די בגדי כהונה. "ולקחו כלי תפארתך" - די כלי בית המקדש. און אזוי אויך יעדע טייערע זאך וואס זיי האבן געהאט פון דעם וואס זיי זענען געווען עם ה' - פון דעם אלעם וועט מען זיי אויסטאן און בלויז לאזן.
וְהִשְׁבַּתִּי זִמָּתֵךְ מִמֵּךְ וְאֶת זְנוּתֵךְ מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם, וְלֹא תִשְׂאִי עֵינַיִךְ אֲלֵיהֶם וּמִצְרַיִם לֹא תִזְכְּרִי עוֹד׃ - און איך וועל אפשטעלן דיין זימה פון דיר און דיין זנות פון לאנד מצרים, און דו וועסט מער נישט אויפהייבן דיינע אויגן צו זיי, און מצרים וועסטו מער נישט געדענקען.
"זימה" - ווי מיר האָבן מסביר געווען, די טיפע מחשבות פון זנות, דאָס הייסט דאָס צוגעקלעפטקייט צו כפירה און עבודה זרה מצד עיון און מחשבה. "והשבתי זימתך ממך" - ווייל ווען זיי זענען גולה געוואָרן קיין בבל האָבן זיי שוין מער נישט געדינט קיין עבודה זרה. און וואָס עס שטייט "ועבדתם שם אלהים אחרים עץ ואבן", דרש'ענען חז"ל אַז די כוונה איז נישט אַז איר וועט ממש דינען אַנדערע געטער, נאָר איר וועט דינען די עובדי אלוהים אחרים, און וויבאַלד איר זענט געווען דערנידעריקט פאַר די עובדי אלילים ווערט עס גערעכנט כאילו איר האָט געדינט. און דער טעם איז, ווייל אנשי כנסת הגדולה האָבן שוין מבטל געווען דעם יצר פון עבודה זרה, און ווען די נבואה איז בטל געוואָרן איז זי אויך בטל געוואָרן.
"ואת זנותך מארץ מצרים" - פון דאַן אָן וועלן זיי מער נישט בטוח זיין אין מצרים. "ולא תשאי עינייך אליהם" - צו דער זימה און צו דער עבודה זרה. "ומצרים לא תזכרי עוד" - ווייל מצרים איז דאָך צום סוף אויך געפאַלן, און די בני יהודה וואָס האָבן אַראָפּגענידערט קיין מצרים כדי זיך צו ראַטעווען, נאָכדעם ווי דער נביא האָט זיי געוואָרנט נישט אַראָפּצוגיין, זענען אומגעקומען צוזאַמען מיט זיי.
כִּי כֹה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה, הִנְנִי נֹתְנָךְ בְּיַד אֲשֶׁר שָׂנֵאת בְּיַד אֲשֶׁר נָקְעָה נַפְשֵׁךְ מֵהֶם׃ - ווייל אַזוי האָט געזאָגט גאָט דער האַר: אָט גיב איך דיך איבער אין דער האַנט פון דעם וועמען דו האָסט פיינט באַקומען, אין דער האַנט פון די וואָס דיין נשמה האָט זיך אָפּגעעקלט פון זיי.
ערשטנס שטייט "הנני מעיר את מאהבייך" - אַז זיי קומען אַרויס כביכול צוליב דעם ברית פון ליבע, צו באַנייען דעם קשר און דיך צוריקברענגען צו דינען זיי. אָבער ווען איך וועל דיך געבן אין זייער האַנט, וועט דאָס זיין "ביד אשר שנאת": ווען זיי וועלן זען אַז דו ביסט מער נישט גרייט פאַר דעם דאָזיקן חיבור, וועט ברענען אין זייער האַרץ די שנאה, און זיי וועלן זיך פירן מיט דיר ווי פיינט און צוררים - און דאַן וועט דאָס זיין עד להשחית.
וְעָשׂוּ אוֹתָךְ בְּשִׂנְאָה וְלָקְחוּ כׇּל יְגִיעֵךְ וַעֲזָבוּךְ עֵירֹם וְעֶרְיָה, וְנִגְלָה עֶרְוַת זְנוּנַיִךְ וְזִמָּתֵךְ וְתַזְנוּתָיִךְ׃ - און זיי וועלן זיך באַגיין מיט דיר מיט שנאה, און וועלן צונעמען דיין גאַנצן פּלאָג און וועלן דיך איבערלאָזן נאַקעט און בלויז, און עס וועט אַנטפּלעקט ווערן די שאַנד פון דיינע זנונים, און דיין זימה און דיינע זנות'ן.
"ועשו אותך בשנאה" - נישט מער צוליב דער פריערדיקער ליבע נאָר מצד דער איצטיקער שנאה, אויף דעם וואָס דו ביסט נישט גרייט צוריקצוגיין און זיי דינען. "ולקחו כל יגיעך" - אַלץ וואָס דו האָסט געהאָרעוועט, און זיי וועלן דיך לאָזן ערום ועריה, זיי וועלן אַלץ פאַרוויסטן און גאָרנישט איבערלאָזן. און דאַן וועלן זיי אויף דיר גאָרנישט שוינען. און דער מלבי"ם איז מדייק אין די דריי לשונות: "זנונייך" - דער מעשה הזנות; "זימתך" - דאָס פאַרזונקען זיין אין דער מחשבה פון זנות, וואָס זיי האָבן זיך מדבק געווען אין עבודה זרה נישט נאָר ווי אַן אויסערלעכער מעשה, נאָר האָבן אויך טיף פאַרטראַכט אין איר פילאָסאָפיע; "תזנותייך" - אַ לשון מפעיל, וואָס זיי האָבן זיך נישט באַגנוגנט מיט זייער אייגענער עבודה, נאָר האָבן אויך גורם געווען אַנדערע זאָלן דינען עבודה זרה.
עָשֹׂה אֵלֶּה לָךְ בִּזְנוֹתֵךְ אַחֲרֵי גוֹיִם עַל אֲשֶׁר נִטְמֵאת בְּגִלּוּלֵיהֶם׃ - דאָס וועט מען טאָן צו דיר פאַר דיין גיין פאַרפירט נאָך די גוים, צוליב דעם וואָס דו האָסט זיך פאַראומרייניקט מיט זייערע עבודה זרה'ס.
פאַר וואָס וועט קומען אויף דיר די דאָזיקע גרויסע שטראָף? "בזנותך אחרי גויים" - ווייל דו ביסט אַראָפּגעגאַנגען קיין מצרים באַקומען פון זיי הילף און האָסט נישט בטוח געווען אין ה'. "על אשר נטמאת בגילוליהם" - און נישט בלויז דאָס, נאָר דו ביסט אָנגעקומען אַהין און געדינט עבודה זרה ווי זיי און געטאָן ווי זייערע תועבות.
בְּדֶרֶךְ אֲחוֹתֵךְ הָלָכְתְּ וְנָתַתִּי כוֹסָהּ בְּיָדֵךְ׃ - אינעם וועג פון דיין שוועסטער ביסטו געגאַנגען, און איך וועל געבן איר כוס אין דיין האַנט.
"בדרך אחותך הלכת" - דו האָסט געזען דעם וועג פון אהלה, דו האָסט געזען איר עונש און איר גלות, און דו האָסט נישט גענומען קיין מוסר. דעריבער "ונתתי כוסה בידך" - יענעם כוס תרעלה וואָס אהלה האָט געטרונקען, וועסטו אויך טרינקען.
כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה, כּוֹס אֲחוֹתֵךְ תִּשְׁתִּי הָעֲמֻקָּה וְהָרְחָבָה, תִּהְיֶה לִצְחֹק וּלְלַעַג מִרְבָּה לְהָכִיל׃ - אַזוי האָט געזאָגט ג-ט דער אייבערשטער: דעם בעכער פֿון דײַן שוועסטער וועסטו טרינקען, די טיפֿע און די ברייטע; זי וועט זײַן צום געלעכטער און צו שפּאָט, זי פֿאַרמאָגט אַ סך צו אַרײַננעמען.
"כוס אחותך תשתי" - דו וועסט גיין אין גלות פּונקט ווי זי. "העמוקה והרחבה" - מיין נישט אַז דער כוס איז אויסגעליידיקט געוואָרן ווען דײַן שוועסטער האָט דערפֿון געטרונקען; דער כוס איז טיף און ברייט, עס איז דאָ דערין אַ סך געטראַנק, און עס איז נאָך אַלץ פֿאַרבליבן דערין סם אויך פֿאַר דיר, און עס איז נאָך פֿאַראַן דערין פֿון די ביטערע וואַסערן דיך אָנצוטרינקען - ווי די ביטערע וואַסערן וואָס מען איז מיט זיי בודק די סוטה, קעגן דעם וואָס זי איז פֿאַרקראָכן פֿונעם וועג פֿון ה'.
"תהיה לצחוק וללעג מרבה להכיל" - דאָס איז קעגן די דרײַ מאָל. פּונקט ווי שומרון האָט געטרונקען פֿונעם כוס דרײַ מאָל, אין דרײַ גלות'ן וואָס סנחריב האָט זיי פֿאַרטריבן, אַזוי האָט ירושלים געטרונקען דרײַ מאָל, וואָס זיי זענען פֿאַרטריבן געוואָרן דרײַ מאָל דורך נבוכדנצר, ווי עס שטייט אין ישעיהו "כל ראש לחולי" וגו'. ביים ערשטן מאָל וועט זי זײַן "לצחוק" - צו אַ געלעכטער. און דער מלבי"ם זאָגט אַז שפּאָט (לעג) איז ערגער פֿון געלעכטער, ווײַל לאַכן קען אַ מענטש אויף זײַן חבֿר שלא בפניו, אָבער שפּאָטן טוט מען געוויינטלעך בפניו, אין פנים אַרײַן. און ביים דריטן מאָל "מרבה להכיל" - אַזאַ גרויסער שפּאָט וואָס זי קען שוין מער נישט פֿאַרטראָגן, און דאָס איז אַ גאָר פֿאָליקער חורבן.
שִׁכָּרוֹן וְיָגוֹן תִּמָּלֵאִי, כּוֹס שַׁמָּה וּשְׁמָמָה כּוֹס אֲחוֹתֵךְ שֹׁמְרוֹן׃ - מיט שכרות און טרויער וועסטו אָנגעפֿילט ווערן, דער כוס פֿון פֿאַרוויסטונג און שממה, דער כוס פֿון דײַן שוועסטער שומרון.
ביים ערשטן מאָל "שיכרון ויגון תמלאי" - נישט קיין ווײַן וואָס אַ מענטש ווערט שיכור דערפֿון און קומט דורך דעם צו שמחה, נאָר אַ משקה וואָס מאַכט שיכור, פֿאַרנעמלט דעם שׂכל און ברענגט דעם מענטש צו יגון און טרויער. אַ סך פֿון די וואָס ווערן שיכור הייבן אָן דערנאָך צו וויינען, און פֿאַלן אַרײַן צוליב דער שכרות אין אַ טיפֿער מרה-שחורה. ביים צווייטן מאָל "כוס שמה ושממה" - דאָס גאַנצע לאַנד וועט ווערן וויסט און פֿאַרוויסט. און ביים דריטן מאָל "כוס אחותך שומרון" - דער גאַנצער חורבן, פּונקט ווי עס איז געווען בײַ איר שוועסטער שומרון וואָס איז חרובֿ געוואָרן אינגאַנצן.
וְשָׁתִית אוֹתָהּ וּמָצִית וְאֶת חֲרָשֶׂיהָ תְּגָרֵמִי וְשָׁדַיִךְ תְּנַתֵּקִי, כִּי אֲנִי דִבַּרְתִּי נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה׃ - און דו וועסט אים טרינקען און אויסזויגן, און אירע שערבלעך וועסטו צעברעכן, און דײַנע בריסט וועסטו אָפּרײַסן, וואָרום איך האָב גערעדט, זאָגט ג-ט דער אייבערשטער.
ווידער דרײַ מדרגות: דאָס ערשטע מאָל "ושתית" - דו וועסט טרינקען. דאָס צווייטע מאָל "ומצית" - דו וועסט אויסזויגן די תמצית, אויססמאָקטשען אַז עס זאָל נישט בלײַבן קיין איין טראָפּן, אַפֿילו וואָס איז פֿאַרבליבן אויף די ראַנדן. און ביים דריטן מאָל "ואת חרשיה תגרמי" - "תגרמי" פֿונעם לשון "ועצמותיהם יגרם", אַז ווען מען פֿלעגט עסן און נישט איבערלאָזן גאָרנישט, פֿלעגט מען אַפֿילו צעברעכן די ביינער און אויסזויגן דאָס מאַרך פֿון אינעווייניק. אַזוי אויך דאָ: נאָכדעם וואָס זי האָט געטרונקען און אויסגעזויגט, וועט מען נאָך נעמען די שערבלעך (חרסים) און זיי צעברעכן אויף שטיקער כּדי אויסצוזויגן דאָס געטראַנק וואָס איז איינגעזאַפּט געוואָרן אין זיי. דאָס מיינט צו זאָגן: איר וועט באַקומען די פּורענות מיט דער פֿולסטער מאָס וואָס איז שײַך.
און דער נמשל איז: דאָס גאַנצע פֿאָלק איז פֿאַרלאָרן געגאַנגען, און בלויז אין ירושלים, וואָס זי איז דער כלי, איז נאָך פֿאַרבליבן עפּעס משקה - און ער זאָגט אַז דער כלי וועט צעבראָכן ווערן אויף שטיקער, ירושלים וועט צעפֿאַלן אויף ברעקלעך, און כאָטש זי איז שוין געוואָרן אויף שטיקער וועט זי נאָך אַלץ פֿאַרברענט און חרובֿ ווערן. מכה נאָך מכה, אַז אַפֿילו דאָס וואָס איז פֿאַרבליבן אין די שטיקלעך וועט מען אויסזויגן און אַרויסנעמען.
דער מלבי"ם טײַטשט: מיט די צעבראָכענע שערבלעך וועסטו אָפּרײַסן דײַנע בריסט. ירושלים איז בבחינת אַ מאַמע וואָס גיט צו טרינקען אירע קינדער, וואָס דורך איר פֿלעגט אַראָפּנידערן דער גײַסטיקער און גשמיות'דיקער השפּעה פֿאַר דער גאַנצער וועלט. און דער הייליקער אור החיים זאָגט אַז ווען די אומות העולם וואָלטן געוווּסט וויפֿיל השפּעה עס קומט צו זיי פֿונעם בית המקדש, וואָלטן זיי געשטעלט וואַכן און גאַנצע אַרמייען אָפּצוהיטן ירושלים און דעם בית המקדש מען זאָל אים נישט חרובֿ מאַכן. און ווען די מאַמע רײַסט אָפּ אירע בריסט פֿונעם קינד ער זאָל מער נישט זייגן - קומט אויס אַז יענער גאַנצער געוואַלדיקער שפֿע וואָס איז געווען אין ירושלים, די מלוכה, די כהונה, די עבֿודה און די נבואה, וועט אָפּגעהאַקט ווערן פֿון זיי. "כי אני דיברתי נאום ה' אלוהים" - אַזוי האָב איך גערעדט, און צום סוף וועט די נבואה מקוים ווערן און פֿאַרווירקלעכט ווערן.
און עס איז דאָ דאָ אַ נאָך אַ פּירוש: רש"י פֿאַרגלײַכט דעם כוס פֿון פּורענות וואָס טרינקט אָן כּלל ישׂראל צו אַ כלי חרס (אַ טעפּענעם כּלי). אַ מעטאַלענעם כּלי וואָס צעברעכט זיך קען מען צעלאָזן און מאַכן דערפֿון אַ כּלי פֿון דאָס נײַ, אָבער אַ כלי חרס אַז ער צעברעכט זיך האָט ער נישט קיין תּקנה - וואָס דען, וועסטו אים צעריבן און מאַכן דערפֿון זאַמד? עס איז דאָך דאָ זאַמד אינדרויסן. דערפֿאַר איז "ואת חרשיה תגרמי" אַ גוטע הבטחה: יענער כלי חרס פֿון וואַנען דו האָסט געטרונקען דעם כוס התרעלה וועט צעבראָכן ווערן, און עס וועט מער נישט קומען קיין ווײַטערדיקע פּורענות. ווידער בײַ די אומות העולם שטייט "כוס זהב בבל ביד ה' משכרת כל הארץ" (ירמיהו נ"א) - אַ גאָלדענער בעכער, אַפֿילו אויב ער ווערט צעדריקט און צעבראָכן, צעלאָזט מען אים און מען גיסט ווידער אָן אין אים, דאָס הייסט זיי וועלן טרינקען און ווידער טרינקען. אָבער בײַ ישׂראל איז דאָס אַ כּלי חרס, וואָס האָט זיך צעבראָכן אויף שרבֿים און האָט שוין מער נישט קיין אויפֿריכטונג.
לָכֵן כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה, יַעַן שָׁכַחַתְּ אוֹתִי וַתַּשְׁלִיכִי אוֹתִי אַחֲרֵי גַוֵּךְ, וְגַם אַתְּ שְׂאִי זִמָּתֵךְ וְאֶת תַּזְנוּתָיִךְ׃ - דעריבער אַזוי האָט געזאָגט ג-ט דער אייבערשטער: ווײַל דו האָסט מיך פֿאַרגעסן און האָסט מיך אַוועקגעוואָרפֿן הינטער דײַן רוקן, זאָלסטו אויך טראָגן די שטראָף פֿאַר דײַן זימה און דײַנע זנות'ן.
דא פירט ער אויס און זאגט, אז דער עיקר סיבה צו דעם אלעס איז ווייל דו האסט מיך אינגאנצן פארגעסן, ווי א זונה וואס האט פארלאזט איר מאן און אים אינגאנצן פארגעסן. "וגם את שאי זימתך" - פונקט ווי איך האב געטראגן חרפה וועגן דיר, וואס עטץ זענט דאך געווען עם ה', און ווען עטץ האט אים פארלאזט איז געווען דערין א גרויסער בזיון און חילול השם, גלייך ווי ס'איז חלילה נישט כדאי צו דינען דעם אויבערשטן, ווי איר האט געזאגט "שוא עבוד אלוקים ומה בצע כי שמרנו משמרתו", און איר זענט געגאנגען און אויסגעוועלט נייע געטער - אזוי אויך טראג דו די חרפה פאר דיינע מעשים.
וַיֹּאמֶר יְהֹוָה אֵלַי, בֶּן אָדָם הֲתִשְׁפּוֹט אֶת אׇהֳלָה וְאֶת אׇהֳלִיבָה, וְהַגֵּד לָהֶן אֵת תּוֹעֲבוֹתֵיהֶן׃ - און דער אויבערשטער האט געזאגט צו מיר: מענטשנזון, צי וועסטו משפט'ן אהלה און אהליבה, און זאג זיי אן זייערע תועבות.
זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא: ביסטו אליין גרייט צו משפט'ן? משפטי ה' צדקו יחדיו, סיי ביי אהלה און סיי ביי אהליבה. מיין ווילן איז אז דו זאלסט זיי משפט'ן און זיי זאגן זייערע תועבות.
כִּי נִאֵפוּ וְדָם בִּידֵיהֶן וְאֶת גִּלּוּלֵיהֶן נִאֵפוּ, וְגַם אֶת בְּנֵיהֶן אֲשֶׁר יָלְדוּ לִי הֶעֱבִירוּ לָהֶם לְאׇכְלָה׃ - ווארום זיי האבן מנאף געווען און בלוט איז אויף זייערע הענט, און מיט זייערע אפגעטער האבן זיי מנאף געווען, און אויך זייערע קינדער וואס זיי האבן מיר געבוירן האבן זיי דורכגעפירט פאר זיי צו ווערן פארציט.
דער רד"ק ערקלערט אז דא איז עס שוין נישט קיין משל. ביז יעצט איז דער ניאוף געווען א משל אויף עבודה זרה, אבער דא מיינט "כי נאפו" כפשוטו - אז זיי האבן מנאף געווען מיט זייערע חברים'ס ווייבער. בית ראשון איז דאך חרוב געווארן צוליב דריי עבירות: עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים. "ודם בידיהן" - אזוי ווי ישעיהו האט געזאגט "ידיכם דמים מלאו", און דערפאר ווערט ירושלים אנגערופן "הוי עיר הדמים". "ואת גלוליהן נאפו" - דאס איז שוין יא בדרך משל, אז פונקט ווי א פרוי וואס איז מנאף אונטער איר מאן נעמט פרעמדע מענער, אזוי האבן זיי גענומען גלולים. קומט אויס אז אלע דריי הארבע עבירות ווערן דערמאנט אין איין פסוק אלס די חטאים וואס האבן געברענגט אויף זיי די פורעניות.
"וגם את בניהן אשר ילדו לי" - טייטשט דער רד"ק: וואס זיי האבן געבוירן צו מיין עבודה. און פון וואו ווייסט מען אז זיי זענען צו מיין עבודה? ווייל ביי די אכט טעג נאכן געבוירן האט מען זיי אריינגעברענגט אין ברית און גע'מל'עט, און דאס איז דער חותם המלך צו זיין פאר עבודת ה'. און דערנאך "העבירו להם לאכלה" - מ'האט זיי דורכגעפירט צום מולך אז דאס פייער זאל זיי אויפעסן. און דער מלבי"ם טייטשט "אשר ילדו לי" - די קינדער וואס זיי האבן מקדיש געווען לשמים און צו תלמוד תורה, פונקט זיי האט מען איבערגעגעבן צום בעל פארברענט צו ווערן אין פייער. און אזוי האבן מיר געזען אויבן אין יחזקאל ט"ז, כ': "ותקחי את בניך ואת בנותיך אשר ילדת לי ותזבחום להם לאכול, המעט מתזנותיך".
שטעלט אייך פאר: עס קומט דער כהן פונעם מולך און זאגט: וואס הערט זיך מיט אייך? משפחת פלוני האט שוין איבערגעגעבן, משפחת אלמוני האט שוין איבערגעגעבן אפילו דאס צווייטע קינד, און איר האט נאך נישט מנדב געווען קיין איין קינד! זאגט מען, מען מוז טאקע עפעס טון. ווער, ראובן? ניין, ראובן איז אין מיליטער. שמעון? ניין, שמעון האט פונקט באקומען א גוטע פאזיציע אין הייטעק. יהודה? ניין, יהודה האט זייער וויכטיגע ביזנעס. ווייסט וואס - אהרן, ער זיצט דאך אין ישיבה, נעמט אהרן! וועמען פלעגט מען שיקן צום מולך? די קינדער וואס מען האט מקדיש געווען לשמים און צו תלמוד תורה.
און מיר האבן שוין געברענגט אויף דעם אין קאפיטל ט"ז דעם משל פון "הקדיחה תבשילו", וואס דאס איז א שלעכטע פרוי: וואס איז אנגעברענט זאגט זי פאר איר מאן "דיינס איז פארברענט געווארן", בעת דעם אויבערשטן חלק וואס איז נישט פארברענט - דאס איז מיינס. אזוי אויך דא: דעם תבשיל פונעם הקדוש ברוך הוא איז מען געגאנגען פארברענען, די קינדער פון רבונו של עולם האט מען איבערגעגעבן צום מולך.
און דאס איז א גרויסער מוסר השכל פאר אונז. אסאך מאל דארף א מענטש מסדר זיין א וויכטיגע זאך - גיין אין באנק, אין שטאטראט, ביטוח לאומי, אדער אין קופת חולים. אינדערפרי קען ער נישט, ווייל ער דארף גיין צו דער ארבעט. אבער נאכמיטאג איז דאך סיי ווי דא כולל, גייט ער דעמאלט. און אויפדערנאכט איז דא א שיעור, האט ער דאך מער צייט. וואס נעמט ער צום מולך? די צייט פון תורה, דעם חלק פונעם רבונו של עולם! אויף דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא "וגם את בניהן אשר ילדו לי העבירו להם לאכלה" - דוקא דעם חלק וואס דארף זיין דער טייערסטער און וויכטיגסטער, אין וואס מ'טאר נישט צורירן, דוקא דאס נעמט דער מענטש פאר זיינע עניני חולין.
עוֹד זֹאת עָשׂוּ לִי, טִמְּאוּ אֶת מִקְדָּשִׁי בַּיּוֹם הַהוּא וְאֶת שַׁבְּתוֹתַי חִלֵּלוּ׃ - נאָך דאָס האָבן זיי מיר געטאָן, זיי האָבן פֿאַראומרייניקט מײַן מקדש אין יענעם טאָג און מײַנע שבתות האָבן זיי פֿאַרשוועכט.
אין יענעם זעלבן טאָג וואָס זיי האָבן מקריב געווען זייערע קינדער צום מולך, פֿלעגן זיי גיין אין בית המקדש מקריב זײַן אַ קרבן, כּדי צו פֿאַרשוועכן דעם מקדש, און זיי האָבן מכוון געווען אַז דאָס זאָל זײַן דווקא שבת, כּדי אויך צו פֿאַרשוועכן דעם שבת. קומט אויס, זאָגט דער מלבי"ם, אַז זיי האָבן פֿאַרשוועכט די דרײַ צענטראַלע יסודות פֿון דער גאַנצער וועלט, וואָס ווערן אָנגערופֿן אין ספר יצירה "עש"ן" - עולם, שנה, נפש. דאָס הייליקסטע אין מקום איז דער בית המקדש, און זיי האָבן אים פֿאַרשוועכט. דאָס הייליקסטע אין זמן איז שבת, און זיי האָבן אים פֿאַרשוועכט. און דאָס הייליקסטע אין נפש איז דער זון וואָס איז מיוחד פֿאַר תלמוד תורה, און אים האָבן זיי מעביר געווען למולך. זיי האָבן פֿאַרדאָרבן די דרײַ יסודות אויף וועלכע עס שטייען אַלע רוחניותדיקע ענינים: מקום, זמן און אדם.
וּבְשַׁחֲטָם אֶת בְּנֵיהֶם לְגִלּוּלֵיהֶם וַיָּבֹאוּ אֶל מִקְדָּשִׁי בַּיּוֹם הַהוּא לְחַלְּלוֹ, וְהִנֵּה כֹה עָשׂוּ בְּתוֹךְ בֵּיתִי׃ - און ווען זיי האָבן געשאָכטן זייערע קינדער צו זייערע עבודה זרהס, זענען זיי געקומען צו מײַן מקדש אין יענעם טאָג אים צו פֿאַרשוועכן, און אָט אַזוי האָבן זיי געטאָן אינעווייניק אין מײַן הויז.
און דאָס איז די לעצטע עבירה: אַז אין דעם טאָג וואָס זיי האָבן געשאָכטן זייערע קינדער פֿלעגן זיי קומען צום מקדש, און וויבאַלד גלײַך נאָך דער שחיטה זענען זיי אַרײַנגעגאַנגען אין בית ה', רעכנט עס זיי דער הקדוש ברוך הוא כאילו זיי האָבן געשאָכטן זייערע קינדער צו עבודה זרה אינעווייניק אין בית המקדש אַליין. און דאָס איז די שווערסטע עבירה וואָס קען נאָר זײַן. און דער מלבי"ם זאָגט אַז דאָס איז ענלעך צו אַ פֿרוי וואָס איז מנאפת תחת אישה אין זײַן הויז און פֿאַר זײַנע אויגן, וואָס שרעקט זיך שוין מער גאָרנישט פֿאַר אים - און דאָס איז די זאַך וואָס וועקט אויף די גרעסטע קנאה און דעם גרעסטן צאָרן.
וְאַף כִּי תִשְׁלַחְנָה לַאֲנָשִׁים בָּאִים מִמֶּרְחָק אֲשֶׁר מַלְאָךְ שָׁלוּחַ אֲלֵיהֶם וְהִנֵּה בָאוּ, לַאֲשֶׁר רָחַצְתְּ כָּחַלְתְּ עֵינַיִךְ וְעָדִית עֶדִי׃ - און אויך האָט איר געשיקט נאָך מענטשן וואָס קומען פֿון דער ווײַטנס, וואָס אַ שליח איז געשיקט געוואָרן צו זיי און אָט זענען זיי געקומען, פֿאַר וועמען דו האָסט זיך געוואַשן, געשמינקט דײַנע אויגן און אָנגעטאָן צירונג.
עס גייט ווײַטער אָן צו ווײַזן די גרויס פֿון דער הפקרות, וואָס זי האָט געטאָן איר זנות פֿאַר איר מאַן: ווי אַ זונה וואָס שיקט שליחים בפרהסיא צו מענטשן וואָס קומען פֿון דער ווײַטנס, דורך אַ שליח וואָס ווערט געשיקט צו זיי אַז זיי זאָלן קומען, און זי גייט אַרויס זיי מקבל פנים זײַן. און פֿאַר דעם צוועק "רחצת" - זי האָט זיך געגרייט אין מרחץ; "כחלת עינייך" - ווי דער שטייגער פֿון זונות וואָס פֿלעגן שמינקן זייערע אויגן כּדי צו געפֿעלן די מנאפים; "ועדית עדי" - זי האָט אָנגעטאָן אויף זיך צירונג. און דער רד"ק דערקלערט אַז דער משל קומט זאָגן אַז זי האָט געשיקט בריוו וואָס רעדן מיט כבוד און ברענגען מתנות, כּדי צו ציִען די פֿעלקער צו זיך און זיך אויסמישן מיט זיי און זיך לערנען פֿון זייערע מעשים.
וְיָשַׁבְתְּ עַל מִטָּה כְבוּדָּה וְשֻׁלְחָן עָרוּךְ לְפָנֶיהָ, וּקְטׇרְתִּי וְשַׁמְנִי שַׂמְתְּ עָלֶיהָ׃ - און דו ביסט געזעסן אויף אַ בכבודיקן בעט און אַ טיש איז געווען געדעקט פֿאַר איר, און מײַן קטורת און מײַן אויל האָסטו אַרויפֿגעלייגט אויף איר.
זי איז געזעסן אויף אַ בכבודיקן בעט כּדי אויפֿצונעמען די געסט וואָס קומען, און פֿאַרן בעט אַ געדעקטער טיש מיט אַלע מיני מאכלים, און אויפֿן טיש אויל און קטורת פֿאַר אַ גוטן גערוך. און ער באַטאָנט "קטורתי ושמני" - דאָס אויל און די קטורת וואָס איר מאַן האָט איר געגעבן. כביכול זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: דאָס וואָס איך האָב איר געשאָנקען, דאָס איז זי געגאַנגען מקטיר זײַן פֿאַר די בעלים און פֿאַר די וואָס האָבן געזונט מיט איר, פֿאַר יענע אומות וואָס זענען געקומען אַהער און פֿון וועמען מען האָט זיך געלערנט דעם קלקול פֿון עבודה זרה און די איבעריקע קלקולים.
וְקוֹל הָמוֹן שָׁלֵו בָהּ, וְאֶל אֲנָשִׁים מֵרֹב אָדָם מוּבָאִים סׇבָאִים מִמִּדְבָּר, וַיִּתְּנוּ צְמִידִים אֶל יְדֵיהֶן וַעֲטֶרֶת תִּפְאֶרֶת עַל רָאשֵׁיהֶן׃ - און אַ קול פֿון אַ רויִקן המון איז געווען אין איר, און צו מענטשן פֿון אַ גרויסער מאַסע זענען געבראַכט געוואָרן שיכורים פֿונעם מדבר, און זיי האָבן געלייגט שפּאַנגען אויף זייערע הענט און אַ קרוין פֿון שיינקייט אויף זייערע קעפּ.
"וקול המון שלו בה" - בײַ דעם בעט איז געווען אַ קול פֿון אַ המון מענטשן מיט רואיקייט. און דער מלבי"ם זאָגט אַז דאָס איז פֿאַרקערט פֿון דעם שטייגער פֿון די וואָס זענען מנאף מיט אַן אשת איש, וואָס זיי זענען קיינמאָל נישט רואיק און האָבן תמיד מורא טאָמער וועט דער מאַן קומען. און דאָ נישט נאָר וואָס זיי האָבן קיין מורא נישט, נאָר זיי לאָזן נאָך הערן אַ קול און שרעקן זיך גאָרנישט.
"ואל אנשים מרוב אדם מובאים" - פֿיל מענטשן זענען געגאַנגען ברענגען אַהער די דאָזיקע מנאפים. און ווער זענען זיי? "סבאים ממדבר" - טײַטשט דער מלבי"ם: שיכורים, ווי "אל תהי בסובאי יין", מענטשן וואָס האָבן געטרונקען פֿיל ווײַן און זענען געקומען פֿונעם מדבר, ווילדע מדברדיקע מענטשן. דאָס הייסט, מען האָט אַהער געבראַכט די נידעריקסטע שיכטע פֿון מענטשהייט. "ויתנו צמידים אל ידיהן ועטרת תפארת על ראשיהן" - די וואָס האָבן זיי געבראַכט האָבן זיי געגעבן שפּאַנגען און קרוינען, זיי האָבן געמאַכט פֿון יענע ווילדע לײַט כביכול וויכטיקע און חשובֿע שׂרים. דו האָסט געבראַכט צו דיר נידעריקע מענטשן און זיי פֿאַרוואַנדלט אין חשובֿע, האָסט זיי מכבד געווען מיט קרוינען און שפּאַנגען כּדי צו זײַן מנאף מיט זיי, און דאָס אַלץ בפרהסיא און מיט אַ הויכן קול. דאָס איז די גרויס פֿון דער עבירה פֿון אהליבה.
און עס זענען דא נאך פירושים אויף "סבאים": רש"י טייטשט אז דאס איז נישט לשון פון סובאי יין (שיכורים), נאר דאס זענען די וואס וואוינען ארום איר, מלשון סביב. און דער רד"ק טייטשט אז "סבא" איז דער נאמען פון א פאלק, ווי "סבא וסבתכא ורעמה", פון בני כוש. און סיי ווי סיי איז די כוונה אז מען האט געברענגט אהער דעם אונטערשטן שטאפל פונעם מענטשליכן מין, כדי מקבל צו זיין פון זיי זייערע הנהגות און זייערע מיני עבודה זרה און זיך מדבק זיין אין זיי.
וָאֹמַר לַבָּלָה נִאוּפִים, עַתָּה יִזְנוּ תַזְנוּתֶהָ וָהִיא׃ - און איך האב געזאגט וועגן דער וואס איז פארעלטערט אין ניאופים, יעצט זאלן זיך אפשיידן אירע זנונים און זי אליין.
רש"י טייטשט: מיין הארץ האט מיר געזאגט וועגן דער וואס איז אפגענוצט און אלט געווארן אין ניאופים, איך האב געמיינט אז יעצט "יזנו תזנותיה" - אז די זנות וועט זיך אפשיידן און ארויסגיין פון איר. ווארום דער לשון "לזנות" מיינט אן ארויסגיין און א פארקרומען פונעם גראדן וועג צום קרומען וועג נאך די עבודה זרה'ס, און פון דעם קומט אויך דאס ווארט "זונה", וואס דער תרגום טייטשט "נפקת ברא", א לשון פון ארויסגיין. איך האב געמיינט אז היות זי איז שוין אפגענוצט וועט זי זיך דערווייטערן פונעם וועג פון זנות, "והיא" - אבער איך זע אז זי איז געבליבן אזוי ווי זי איז געווען פון אנפאנג, אז אפילו נאכדעם וואס זי איז אלט און אפגענוצט געווארן אין ניאופים, האט זי נישט געטוישט אירע וועגן.
און דער מלבי"ם טייטשט אויף אן אינטערעסאנטן אופן: דער מאן זאגט, איך האב געמיינט אז די דאזיגע ניאופים וואס די בועלים זענען מנאף יעצט וועלן זיין "לבלה" - אז די זנות וועט פארפעלן און פארפוילן די בועלים מיט איר, "בלה" מלשון בלוי (פארעלטערונג און צעפאלונג), "תזנותיה והיא", סיי די וואס זענען מנאף מיט איר און סיי זי אליין. און וואס איז "הבלה"? ערקלערט דער מלבי"ם אז דאס איז אן אלגעמיינער נאמען פאר דער צרעת וואס קלעבט זיך צו אין נואפים און צעפויעלט זייער פלייש און זייערע ביינער, אזוי ווי חולי הצרפתים אין יענער צייט - וואס עס איז געווען באקאנט אז ביי די פראנצויזן וואס זענען געווען בארימט מיט ניאוף איז געווען פארשפרייט אזא קראנקהייט. דאס זענען די באקאנטע מחלות המין, וואס מענטשן ווערן קראנק אין זיי צוליב זייער באשעפטיקונג מיט זנות; היינט איז באקאנט איידס, אמאל איז געווען באקאנט די עגבת (סיפיליס), און נאך פארשידענע ערליי. דאס איז די קללה: אז די "בלה" וואס קלעבט זיך צו אין נואפים זאל קומען אויף איר און אויף אירע זנונים, און יעדער וואס וועט מנאף זיין מיט איר זאל זיך אָנקלעבן אין אים די זעלבע פארפויעלענדע צרעת.
וַיָּבוֹא אֵלֶיהָ כְּבוֹא אֶל אִשָּׁה זוֹנָה, כֵּן בָּאוּ אֶל אׇהֳלָה וְאֶל אׇהֳלִיבָה אִשֹּׁת הַזִּמָּה׃ - און מען איז געקומען צו איר ווי מען קומט צו א פרוי א זונה, אזוי זענען זיי געקומען צו אהלה און צו אהליבה, די פרויען פון זימה.
און יעצט, זאגט דער מלבי"ם, איז מקוים געווארן די קללה: די "בלה" איז געקומען צו איר און זיך אנגעקלעבט אין איר, פונקט ווי זי קומט תמיד צו א פרוי א זונה און קלעבט זיך אן אין איר. אזוי זענען זיי געקומען צו אהלה און צו אהליבה, די צוויי ווידערשפעניגע פרויען וואס זענען שומרון און ירושלים. "אשת הזימה" - לשון רבים פון אש (פייער), א קראנקהייט פון קדחת וואס באפאלט זיי ווי א פייער, א פייער און ברענעניש פון היץ וואס ברענט צוליב דער זימה און דעם גרויסן ניאוף, א מחלה פון ביין ביז פלייש.
וַאֲנָשִׁים צַדִּיקִם הֵמָּה יִשְׁפְּטוּ אוֹתְהֶם מִשְׁפַּט נֹאֲפוֹת וּמִשְׁפַּט שֹׁפְכוֹת דָּם, כִּי נֹאֲפֹת הֵנָּה וְדָם בִּידֵיהֶן׃ - און צדיקישע מענטשן, זיי וועלן זיי משפט'ן מיטן משפט פון נואפות און מיטן משפט פון בלוט-פארגיסערינס, ווייל זיי זענען נואפות און בלוט איז אין זייערע הענט.
די דאזיגע זונה וואס די צרעת האט זיך אנגעקלעבט אין איר וועט מען אויך משפט'ן אלס א שופכת דם, און דאס איז פשוט: יעדער וואס האט זיך מדבק געווען אין איר האט זיך אנגעשטעקט מיט איר קראנקהייט, און די קראנקהייט הרג'עט און פארטיליגט, סיי איר און סיי די וואס זענען מנאף מיט איר, קומט אויס אז דורך איר זנות הרג'עט זי נפשות. דערפאר וועלן קומען אנשים צדיקים און וועלן זיי משפט'ן צוליב צוויי עבירות: דער עוון פון זנות, און דער עוון פון שפיכות דמים - ווארום ירושלים ווערט דאך אנגערופן עיר הדמים. "כי נואפות הנה ודם בידיהן".
און ווער זענען די דאזיגע "אנשים צדיקים"? זאגט תרגום יונתן: זכאין כבלהון - לויט די מעשים פון די דאזיגע זונות, זענען די גוים מער צדיקים פון זיי. דאס הייסט צדיקים אויף א יחסי'דיגן אופן. און מען קען מסביר זיין אז זיי ווערן פאררעכנט ווי צדיקים אין פארגלייך צו זיי וויבאלד זיי האבן נישט מקבל געווען די תורה און זענען נישט מחוייב אויף די אלע ענינים אזוי ווי ישראל, און דערפאר זענען זיי אויסגעקליבן געווארן צו קומען משפט'ן ישראל.
כִּי כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה, הַעֲלֵה עֲלֵיהֶם קָהָל וְנָתֹן אֶתְהֶן לְזַעֲוָה וְלָבַז׃ - ווארום אזוי האט געזאגט ג-ט דער הער, ברענג ארויף אויף זיי א מחנה, און געב זיי איבער צו שרעק און צו רויב.
"העלה עליהם קהל" - אז זיי זאלן זיך צונויפנעמען אויסצוראטן זייער שלעכטס פון דער וועלט, און די כוונה איז אויף די גוים וואס וועלן קומען קריג פירן קעגן ירושלים. "ונתון אתהן לזעווה" - מצד דער צרה וואס וועט קומען אויף זיי, א לשון פון צארן און שוידער. "ולבז" - צוליב דעם ניאוף וואס זיי האבן געטאן.
וְרָגְמוּ עֲלֵיהֶן אֶבֶן קָהָל וּבָרֵא אוֹתְהֶן בְּחַרְבוֹתָם, בְּנֵיהֶם וּבְנוֹתֵיהֶם יַהֲרֹגוּ וּבָתֵּיהֶן בָּאֵשׁ יִשְׂרֹפוּ׃ - און דער פארזאמלטער המון וועט ווארפן אויף זיי שטיינער און זיי צעהאקן מיט זייערע שווערדן, זייערע זין און זייערע טעכטער וועלן זיי הרג'ענען, און זייערע הייזער וועלן זיי פארברענען אין פייער.
דער רד"ק ערקלערט: דער קהל פון פעלקער וואס וועט קומען וועט זיי באווארפן מיט שטיינער, ווי דער משפט פון מנאפות וואס מען פלעגט זיי סקילה'נען. און דער משל למעשה איז דער דייק וואס זיי האבן געבויט אויף דער שטאט, וואס מען פלעגט באווארפן די שטאט מיט בליסטרא שטיינער און צעברעכן מיט זיי די חומה. "וברא אותהן בחרבותם" - "לברוא" איז מלשון כריתה, אז זיי וועלן זיי פארשניידן מיט זייערע שווערדן, און ווי דער תרגום: ויבזעון יתהון בסייפיהון, זיי וועלן זיי שטעכן מיט'ן שווערד.
און דער מלבי"ם זאגט אז מען וועט זיי משפט'ן מיט די ארבע מיתות בית דין, און דער פסוק דערמאנט דא דריי פון זיי: סקילה - "ורגמו עליהן אבן קהל"; הרג - "בחרבותם"; שריפה - "ובתיהן באש ישרופו". און ער פרעגט: וואו איז חנק? און ער ענטפערט אז דאס האט מען נישט געדארפט דערמאנען, ווייל חנק איז דאך די מיתה וואס ווערט געזאגט אין דער תורה בסתם, און זי איז די לייכטסטע פון אלע, און דאס איז דער באקאנטער משפט פאר יעדער אשת איש וואס האט געזונדיגט מיט זנות; עס איז פשוט אז מיט דעם וועט מען זיי משפט'ן, און דער פסוק קומט זאגן אז עס זענען צוגעקומען פאר זיי נאך דריי מיתות. און מען קען נאך ערקלערן אז "ובתיהן באש ישרופו" נעמט אויך אריין חנק, ווייל נישט תמיד קומט די מיתה ביים פייער פון דעם פייער ממש, נאר אסאך מאל שטארבט מען פונעם רויך, וואס דאס איז א מיתת חנק.
וְהִשְׁבַּתִּי זִמָּה מִן הָאָרֶץ, וְנִוַּסְּרוּ כׇּל הַנָּשִׁים וְלֹא תַעֲשֶׂינָה כְּזִמַּתְכֶנָה׃ - און איך וועל פארטיליקן די זמה פונעם לאנד, און אלע פרויען וועלן נעמען מוסר, און וועלן מער נישט טאן אזוי ווי אייערע זינד.
די תועלת וואס וועט ארויסקומען פון דעם אלעם: אז איך וועל מבטל זיין די זמה אויף אן אלגעמיינעם אופן, ווייל אלע פרויען וועלן זיך לערנען מוסר - זיי וועלן נעמען מוסר און זיך דערשרעקן דערפון - און דורך דעם וועלן זיי מער נישט טאן ווי די זמה וואס יענע פרוי האט געטאן.
וְנָתְנוּ זִמַּתְכֶנָה עֲלֵיכֶן וַחֲטָאֵי גִלּוּלֵיכֶן תִּשֶּׂאינָה, וִידַעְתֶּם כִּי אֲנִי אֲדֹנָי יֱהֹוִה׃ - און מען וועט לייגן אייער זמה אויף אייך, און די זינד פון אייערע גילולים וועט איר טראגן, און איר וועט וויסן אז איך בין דער אייבערשטער גאט.
ביז יעצט איז דער עונש פון דער זמה געווען ארויפגעלייגט אויפ'ן כלל, ווייל די זאך איז געטאן געווארן אויף אן אלגעמיינעם פארנעם און דערפאר איז די תביעה געווען אויפ'ן כלל. אבער נאכדעם וואס איך וועל אייך משפט'ן, וועלן די עבירה און דער עונש בלייבן נאר אויף די פרטים, אויף די איינצלנע זינדיגער: "ונתנו זימתכנה עליכן" - דער עונש וועט זיין בלויז אויף אייך, און נישט אויפ'ן כלל, און "וחטאי גילוליכן תישאינה" - איר וועט זיי טראגן אליינס. "וידעתם כי אני ה'" - ווייל ווען איך לאז וויסן פון פריער אז אזוי וועל איך טאן, און צום סוף זעט יעדער אז אזוי איז טאקע געווען, דורך דעם וועלן אלע וויסן אז איך בין ה', אז איך האב געזאגט און איך האב מקיים געווען מיינע ווערטער.
אין דעם טייל פונעם קאפיטל באשרייבט דער נביא דעם עונש פון אהליבה, דאס איז ירושלים, מידה כנגד מידה: די זעלבע "געליבטע" אויף וועמען זי האט זיך פארלאזט און צו זיי זיך צוגעקלעבט, זיי זענען די וואס קומען אויף איר מיט א חיל, מיט רייטער און מלחמה-געצייג, און זיי משפט'ן איר מיט א דאפלטן עונש - סיי לויט די משפטים פון גאט און סיי לויט זייערע אייגענע משפטים. דער ביטערער כוס תרעלה פון שומרון גייט אריבער צו איר האנט, און ווערט אויסגעטרונקען ביז'ן סוף, ביז'ן צעברעכן די שערבלעך און איבעררייסן דעם שפע וואס פלעגט אראפקומען צו דער וועלט דורך ירושלים. דער נביא רעכנט אויס די זינד: ניאוף, שפיכות דמים און עבודה זרה, דאס איבערגעבן די קינדער וואס זענען געווען מוקדש פאר'ן הימל און פאר תלמוד תורה צום מולך, און דאס פארשוועכן עולם, שנה און נפש - דער בית המקדש, דער שבת, און דאס געהייליגטע קינד. און פון דעם נעמט מען א גרויסן מוסר השכל פאר אונזער דור: וואו א מענטש "שפארט" זיין צייט, און וואס ער לאזט הפקר פאר זיינע חולין באדערפענישן. און צום סוף דרייט זיך איבער די מידה אויך קעגן די אומות, ווייל דער קדוש ברוך הוא באצאלט דורך דער אומה און צום סוף רעכנט ער זיך אפ מיט דער אומה, און אין אחרית וועט די זמה רוען פונעם לאנד, און יעדער זינדיגער וועט טראגן בלויז זיין אייגענעם זינד, און אלע וועלן וויסן אז איך בין ה' - איך האב גערעדט און איך האב געטאן.