קאפיטל כ"ג אין ספר יחזקאל באשעפטיקט זיך מיט די צוויי טיילן פון עם ישראל: שומרון און יהודה. ווי באקאנט, נאכן טויט פון שלמה המלך האט זיך די מלוכה צעטיילט אויף מלכות רחבעם און מלכות ירבעם. ירבעם האט געקעניגט איבער די עשרת השבטים, און רחבעם האט געקעניגט איבער יהודה און בנימין. מלכות ירבעם איז געווען א רשעות'דיגע מלכות במשך די גאנצע תקופה, ביז דער גלות, בעת וואס מלכות יהודה האט געוואוסט פון עליות און ירידות: עס זענען דארט געווען מלכים צדיקים און עס זענען דארט אויך געווען מלכים רשעים. דא באשרייבט דער הקדוש ברוך הוא די דאזיגע צוויי מלכויות ווי צוויי פרויען וואס ער האט חתונה געהאט מיט זיי.
מען דארף וויסן אז עם ישראל, זינט קבלת התורה, ווערט באטראכט ווי א בחינה פון א פרוי, און דער הקדוש ברוך הוא דער נותן התורה איז כביכול דער דוד. דאס איז אן אויסדרוק וואס חזר'ט זיך איבער פיל מאל, סיי אין שיר השירים און סיי אין אסאך אנדערע מקומות: דער הקדוש ברוך הוא האט אונז גענומען צו זיך פאר א פאלק, פונקט ווי מען נעמט א פרוי. און פון דעם קומט, אז ווען עס רעדט זיך וועגן א פירוד צווישן אונז און דעם אויבערשטן, איז דער לשון א לשון פון גירושין - "אי זה ספר כריתות אמכם אשר שלחתיה" - א בחינה פון א גט. און ווען עם ישראל גייט נאך די בעלים, קומט דאס צום אויסדרוק אינעם מושג פון זנות, ווי א פרוי וואס איז מזנה אונטער איר מאן און גייט צו אנדערע.
און דאס איז אויך דער ענין פון מעמד הר סיני: "כפה עליהם הר כגיגית" - דער בארג ווי א גיגית איז א בחינה פון א חופה, ער האט זיי פארזאמלט אונטער דער חופה. און מען האט שוין מסביר געווען אז דאס איז אויך די סיבה פארוואס דער הקדוש ברוך הוא האט זיי געצוואונגען מקבל צו זיין די תורה: "אם אתם מקבלים את התורה מוטב, ואם לאו שם תהא קבורתכם". לכאורה האבן זיי דאך שוין געזאגט "נעשה ונשמע", טא פארוואס האט מען זיי געדארפט צווינגען? א באקאנטע קשיא מיט פילע תירוצים, און איינער פון זיי, כמדומני פונעם מהר"ל: וויבאלד נאך אן אונס הייסט עס "לא יוכל שלחה כל ימיו". דורך דעם וואס עס איז דא געווען א בחינה פון אונס, איז פארזיכערט אז עם ישראל וועט קיינמאל נישט אפגעריסן ווערן פונעם הקדוש ברוך הוא. דאס זענען נישואין וואס וועלן זיך קיינמאל נישט שיידן. און דערפאר, ווען כלל ישראל איז געקומען מיט א טענה אז דער אויבערשטער האט זיי מגרש געווען, האט ער זיי געענטפערט: "אי זה ספר כריתות אמכם" - איך האב אייך קיינמאל נישט מגרש געווען. איך האב דערווייטערט, אבער קיין גירושין איז דא נישטא. מען קען זיך נישט דערווייטערן פון קודשא בריך הוא, עם ישראל איז עם השם אויף אייביג.
אונזער קאפיטל וועט אויסדריקן די מציאות פון שומרון און יהודה ווי צוויי פרויען, איינע מער סוררת און די צווייטע ווייניגער, אבער ביידע זענען געווען מזנה פונעם מאן. צוויי פרויען פאר איין מאן. דאס קומט דיר זאגן: סיי שומרון און סיי יהודה האבן פארדארבן און איבערגעלאזט תורת השם, נאר איינע איז געווען ערגער און איינע ווייניגער שלעכט. און באלד וועלן מיר זען אן אויסדרוק דערפון סיי אין זייערע נעמען און סיי אין די באשרייבונגען פון די מעשים וואס זיי האבן געטאן.
מען האט שוין מערערע מאל גערעדט אז דער ענין פון זנות קומט זייער אפט פאר אין תנ"ך אינאיינעם מיט עבודה זרה: "ויזנו אחרי הבעלים", "אשר אתם זונים אחריהם". איין הסבר איז אזוי ווי מען האט פריער געזאגט: אזוי ווי דער קשר צווישן אונז און דעם הקדוש ברוך הוא איז א קשר פון נישואין, קומט אויס אז ווען די פרוי פארדרייט אירע וועגן צו גיין נאך א צווייטן, איז דאס זנות. אבער מען האט שוין עטליכע מאל דערמאנט די ווערטער פונעם גר"א, אז מיר האבן מקובל אז לעבן יעדן בית עבודה זרה איז געווען א בית זנות. די סיבה איז געווען: דורך דעם וואס מען האט דארט געמאכט מסיבות פון זנות, האבן די גלחים געצויגן די מענטשן זיך אנצושליסן אין זיי. דאס איז געווען איינע פון די גרויסע צוציאונגס-קראפטן - די תורה באגרענעצט דאך זייער שטארק אין ענינים פון קדושה, אלוקיהם של אלו שונא זימה, בעת ביי די בעלים איז געווען פארקערט: דאס אליין איז די עבודה, אזוי דארף מען זיי דינען. און מיט דעם פלעגט מען שלעפן דעם המון עם צו עבודה זרה. דערפאר שטימט דער משל פון זנות גענוי מיטן ענין פון עבודה זרה.
וַיְהִי דְבַר־יְהֹוָה אֵלַי לֵאמֹר׃ בֶּן־אָדָם שְׁתַּיִם נָשִׁים בְּנוֹת אֵם־אַחַת הָיוּ׃ - און עס איז געווען דאס ווארט פון גאט צו מיר, אזוי צו זאגן: מענטשנזון, צוויי פרויען טעכטער פון איין מוטער זענען זיי געווען.
ער פארגלייכט מלכות אפרים, וואס דאס זענען די עשרת השבטים, און מלכות יהודה, צו צוויי פרויען, טעכטער פון איין מוטער.
וַתִּזְנֶינָה בְמִצְרַיִם בִּנְעוּרֵיהֶן זָנוּ שָׁמָּה מֹעֲכוּ שְׁדֵיהֶן וְשָׁם עִשּׂוּ דַּדֵּי בְּתוּלֵיהֶן׃ - און זיי האבן געזונדגט אין מצרים, אין זייערע יוגנט-יארן האבן זיי דארט מזנה געווען; דארט זענען צוגעדריקט געווארן זייערע בריסטן, און דארט האט מען גערירט די ברוסטן פון זייער בתולים.
שוין אין מצרים האבן זיי אנגעהויבן צו זיין מזנה פון הינטער דעם אויבערשטן, אזוי ווי דער נביא האט פריער דערמאנט. נאר דעמאלט האבן זיי געהאט דריי לימודי זכות אויף זייערע מעשים. דער ערשטער לימוד זכות: "ותזנינה במצרים" - מה יעשה אותו הבן ולא יחטא? האסט זיי אוועקגעשטעלט ביי דער טיר פון א בית זונות, איז דאך דאס וואס זיי וועלן טאן. מצרים איז א מקום זימה, זי ווערט אנגערופן ערות הארץ, "כתועבת ארץ מצרים לא תעשו" - די גרעסטע תועבות זענען געווען אין מצרים. אויב מצרים איז געווען פול מיט תועבות, איז פארשטענדליך אז זיי זענען אויך אראפגעגליטשט.
דער צווייטער לימוד זכות: "בנעוריהן זנו" - דאס זנות איז געקומען פון דעם קאכן פון תאווה און דעם קורצן פארשטאנד פון די יוגנט-יארן. דאס זענען די צוויי סימנים פון א יונגן מענטש. אן אדם גדול האט שוין אמאל געזאגט: ווען איך וואלט אין מיין עלטער געהאט די כוחות וואס איך האב געהאט אין מיינע יונגע יארן, אדער ווען איך וואלט אין מיין יוגנט געהאט דעם שכל וואס איך האב יעצט אין מיין עלטער, וואלט איך אויסגעזען אינגאנצן אנדערש. א יונגער בחור האט פיל כוחות אבער ער האט נישט קיין שכל, און דערפאר זוכט ער נארישקייטן. און ווען א מענטש ווערט עלטער און באקומט שכל, האט ער שוין נישט קיין כח צו הארעווען און זיך אנשטרענגען. ווען ביידע זאלן זיין צוזאמען, וואלט מען געקענט דערגרייכן זייער הויך. "בנעוריהן" איז אן אויסדרוק אויף דער מציאות פונעם פאלק נאך אין די וויקלען: נאך נישט באפעסטיקט אין זייער אמונה, נאך נישט באפעסטיקט אין זייער דביקות צום אויבערשטן, און נאך נישט מקבל געווען די תורה.
דער דריטער יושרדיקער טעם: "שמה מועכו שדיהן". די דאָזיקע אויסדרוקן זענען געמאַכט צו דערוועקן די תאווה פון משגל, און די מצרים האָבן זיי פאַרפירט מיט זייערע מעשים און זייערע מנהגים צו עבודה זרה. מיט פּשוטע ווערטער: מען האָט זיי פאַרפירט. פּונקט ווי עס איז פאַראַן אַ פיתוי לגבי אַ מיידל, אַזוי האָבן זיי פאַרפירט בני ישראל צו קומען און דינען עבודה זרה.
וואָס מיינט "עישו דדי בתוליהן"? לויטן רד"ק, און אַזוי אויך רוב מפרשים, איז דאָס אַ כפל העניין במילים שונות (דאָפּלטע רייד מיט אַנדערע ווערטער), ווייל לויט זייער שיטה זענען "שדיהן" און "דדיהן" דאָס זעלבע. אָבער ביים מלבי"ם איז קיינמאָל נישט פאַראַן קיין מושג פון כפל עניין במילים שונות, און דערפאַר האָט ער אַ קאָנסיסטענטן יסוד, וואָס ער ערקלערט אויך אין עטלעכע אַנדערע ערטער: "שדיהן" איז כפשוטו, בעת "דדיהן" איז דאָס אָרט פון די בתולים. און דערפאַר שטייט "שם עישו דדי בתוליהן" - די דדים האָבן אַ שייכות מיט די בתולים און גאָרנישט מיט דעם אויבערשטן חלק פונעם גוף. און אַזוי ערקלערט ער אויך דעם פּסוק אין משלי: "דדיה ירווך בכל עת".
און לויטן רד"ק, וואָס לערנט אונדז דער פּסוק? די שדיים זענען אַ משל אויף די מצוות וואָס מען האָט געירשנט פון די אבות, פון אברהם אבינו עליו השלום, און די ימי הבתולים זענען די ערשטע טעג, איידער מען האָט מקבל געווען די תורה. און דאָס האָבן די מצרים געוואָלט מבטל זיין פון אונדז, און דערויף שטייט "שם מועכו שדיהן, שם עישו דדי בתוליהן". "עישו" קומט מלשון עיסוי (קנעטן און דריקן), ווי "ועסותם רשעים", צעדריקן און צעקלאַפּן, כעין לשון המלבי"ם. און דאָס איז אויך דער מקור פונעם וואָרט "עיסה", ווייל די עיסה קנעט מען, און דאָס איז אויך דער מקור פונעם וואָרט "עריסה" אין תנ"ך - "ראשית עריסותיכם". און פון וואַנען קומט דאָ דער צוגעלייגטער רי"ש? זאָגט דער מלבי"ם: וואונדער זיך נישט, מיר געפינען נאָך ערטער וואָס האָבן אַ צוגעלייגטן רי"ש וואָס טוישט נישט דעם באַטייט פונעם וואָרט. ווי "שבט" וואָס איז אַ שטעקן, און אויך "שרביט"; ווי "סעיף" וואָס איז אַ צווייג, און אויך "שרעף" וואָס איז אויך אַן אויסדרוק פאַר אַ צווייג. און אַזוי אויך ביי אונדז: "עישו", קנעטן, עריסה - אַלץ איז איין עניין פון אַן עיסה.
וּשְׁמוֹתָן אׇהֳלָה הַגְּדוֹלָה וְאׇהֳלִיבָה אֲחוֹתָהּ וַתִּהְיֶינָה לִי וַתֵּלַדְנָה בָּנִים וּבָנוֹת וּשְׁמוֹתָן שֹׁמְרוֹן אׇהֳלָה וִירוּשָׁלַ͏ִם אׇהֳלִיבָה׃ - און זייערע נעמען זענען אהלה די עלטערע און אהליבה איר שוועסטער, און זיי זענען געוואָרן מיר און האָבן געבאָרן זין און טעכטער; און זייערע נעמען זענען: שומרון איז אהלה, און ירושלים איז אהליבה.
"ושמותן" - שוין פון אָנהייב אָן, שוין פון מצרים, זענען זיי צעטיילט געוואָרן מיט זייערע נעמען. ווייל עס זענען געווען שבטים וואָס זענען געווען מער צוגעבונדן צו דער תורת האבות, ווי שבט לוי וואָס האָט נישט געדינט קיין עבודה זרה אין מצרים און נישט מבטל געווען קיין ברית מילה, און אַזוי אויך "היתה יהודה לקדשו" - זיי זענען געווען מער דבוק אינעם אויבערשטן. זיי זענען גערופן געוואָרן "אהליבה", דאָס הייסט: אהלי בה, מיין געצעלט איז אין איר, דער אויבערשטער רוהט צווישן זיי. דאָס זענען יהודה, לוי און בנימין, און דאָס איז ירושלים. די איבעריקע שבטים זענען גערופן געוואָרן "אהלה" - אוהל לה, אַ געצעלט בלויז פאַר זיך אַליין, און נישט "אהלי בה". און דאָס איז שומרון.
און ווער איז די גרויסע? "אהלה הגדולה" - די אַנדערע שבטים זענען געווען דער רוב, און זי איז די עלטערע שוועסטער. און מיט דעם אַלעמען "ותהיינה לי": דער אויבערשטער האָט נישט גענומען פאַר אַ ווייב בלויז אהליבה, נאָר ביידע פון זיי, הקדוש ברוך הוא האָט ביידע פאַרקנסט ביי מתן תורה. "ותלדנה בנים ובנות" - זיי האָבן געמערט און געוואַקסן אין ארץ ישראל. און כאָטש אין מצרים זענען זיי שוין געווען צעטיילט מיט די נעמען, זענען זיי נאָכדעם גערופן געוואָרן מיט איין נאָמען: "ותהיינה לי ותלדנה בנים ובנות" - צוזאַמען ווי איינס, עס איז נישט געווען קיין חילוק צווישן זיי, ווייל אינעם ערשטן שלב זענען זיי נאָך געווען פאַראייניקט און די מלוכה האָט זיך נאָך נישט געשפּאָלטן: מלכות שאול, מלכות דוד, מלכות שלמה. ביז אין די טעג פון ירבעם האָבן זיי זיך צעטיילט, און האָבן אָנגעהויבן דינען דעם בעל, און דעמאָלט זענען זיי אָנגערופן געוואָרן לויט זייערע באַזונדערע נעמען. און דאָס איז "ושמותן שומרון אהלה וירושלים אהליבה": שומרון האָט זיך אינגאַנצן דערווייטערט פונעם אויבערשטן, זיי האָבן זיך געמאַכט קעלבער און זענען נישט עולה רגל געווען; און ירושלים, מלכות יהודה, איז אין איר נאָך אַלץ געבליבן דער מקדש ה' - אהלי בה, דאָס געצעלט פונעם אויבערשטן און זיין משכן איז נאָך אַלץ געווען אין ירושלים.
וַתִּזֶן אׇהֳלָה תַּחְתָּי וַתֶּעְגַּב עַל־מְאַהֲבֶיהָ אֶל־אַשּׁוּר קְרוֹבִים׃ - און אהלה האָט געזונדלט אונטער מיר, און זי האָט גלוסט נאָך אירע געליבטע, נאָך אשור וואָס זענען נאָענטע.
זינט אהלה האָט געזונדלט צו עבודה זרה, איז זי געגאַנגען און זיך פאַרמישט מיט די גויי הארצות, ביז צום סוף "ותעגב על מאהביה". "עיגוב", ערקלערט דער מלבי"ם, איז פון די זאַכן וואָס קומען פאַר זנות, וואָס דאָס וועקט אויף די זנות מיט חשק, און דאָס ווערט אָנגערופן מעשה עגבים. און דער רד"ק האָט שוין געבראַכט אַז "ותעגב" מיינט אַ חשק, ווי "מאסו בך עוגבים" און ענלעכע, און ברענגט בשם זיין פאָטער ז"ל אַז אַלץ וואָס געפינט זיך אין דעם לשון איז אינעם עניין פון חשק הזנות. און ער שרייבט: "על כן טעו הפייטנים ששמו המילה הזאת בעניין חשק האל יתברך". עס זענען געווען פייטנים וואָס האָבן גענוצט דאָס דאָזיקע וואָרט אויסצודריקן אַ חיבור און קשר צום אויבערשטן יתברך, און דער רד"ק זאָגט בשם זיין פאָטער אַז דאָס איז אַ שיבוש, ווייל דער אויסדרוק איז שטענדיק אַ נעגאַטיווער אויסדרוק פון זנות און געהערט גאָרנישט צו קדושה-זאַכן. און פון דאַנען קומט אויך דער מקור פונעם אויסדרוק "שירי עגבים" און ענלעכע, וואָס זייער באַטייט איז חשק פון זנות. "ותעגב על מאהביה" - אַז זי האָט געטאָן מיט זיי מעשים פון חשק און זנות.
און ווער זענען אירע געליבטע? זאָגט דער מלבי"ם: די בני אשור, און זיי זענען געווען "קרובים", ווייל זיי זענען געקומען אין לאַנד אַריין. לויטן רד"ק מיינט "קרובים", אַז כאָטש זיי זענען געווען ווייט, האָט זי זיי געמאַכט נאָענט. און נאָך אַ פירוש: מיר געפינען אַז אחז האָט געשיקט צו מלך אשור "עבדך ובנך אני" - ער האָט אים געמאַכט ווי אַ קרוב משפחה, ווי אַ פאָטער. און דאָס איז "קרובים": דו ביסט געגאַנגען און געמאַכט אשור כאילו ער איז דיין קרוב. און דעמאָלט האָט ער אים געזאָגט "עלה והושיעני", און ער האָט גענומען די געשטאַלט פונעם מזבח פון דמשק און געזאָגט: די געטער פון די מלכי ארם העלפן זיי, וועל איך מקריב זיין צו זיי און זיי וועלן אויך מיר העלפן. און דער מלבי"ם זאָגט אַז דאָס איז געווען אין דער צייט פון מנחם בן גדי, וואָס האָט געגעבן פאַר פול מלך אשור טויזנט כיכר כסף כדי ער זאָל שטאַרקן די מלוכה אין זיין האַנט קעגן זיינע שונאים.
און רש"י זאָגט: פאַרוואָס פאַרגלייכט ער זיי צו אַן אשה מנאפת? ווייל ווען איר וואָלט געדינט דעם הקדוש ברוך הוא, וואָלט איר נישט געדאַרפט האָבן די מלכי אשור. פאַרוואָס דאַרפט איר די דאָזיקע מנאפים צו באַקומען פון זיי "לחמי ושיקויי"? ווייל איר האָט פאַרלאָזט דעם אמתן מאַן, וואָס דאָס איז הקדוש ברוך הוא. ווען איר וואָלט זיך געווענדט צו אים, וואָלט איר באַקומען אַלץ וואָס איר דאַרפט ווי געהעריק, אָבער איר האָט אים פאַראַכט און זענט געגאַנגען זוכן פאַר זיך אַנדערע קרובים.
לְבֻשֵׁי תְכֵלֶת פַּחוֹת וּסְגָנִים בַּחוּרֵי חֶמֶד כֻּלָּם פָּרָשִׁים רֹכְבֵי סוּסִים׃ - אָנגעטאָנענע אין תכלת, שלטונים און סגנים, חמדה'דיגע בחורים אַלע פֿון זיי, רײַטערס וואָס רײַטן אויף פֿערד.
וואָס האָט איר געצויגן צו גליסטן נאָך די בני אשור? אויב מצד דער שיינקייט פֿון די בגדים - "לבושי תכלת", גאָר אַ ספּעציעלער מלבוש. אויב מצד דער מעלה און חשיבות - "פחות וסגנים", חשוב'ע, אָנגעזעענע לײַט. אויב מצד דער שיינקייט - "בחורי חמד כולם", חמד פֿון לשון אַז ווער עס זעט זיי גלוסט זיי אין האַרצן. און אויב מצד גבורה - "פרשים רוכבי סוסים".
וַתִּתֵּן תַּזְנוּתֶיהָ עֲלֵיהֶם מִבְחַר בְּנֵי־אַשּׁוּר כֻּלָּם וּבְכֹל אֲשֶׁר־עָגְבָה בְּכׇל־גִּלּוּלֵיהֶם נִטְמָאָה׃ - און זי האָט געגעבן אירע זנות'ן אויף זיי, דאָס אויסגעקליבענע פֿון די בני אשור אַלע פֿון זיי, און מיט יעדן וואָס זי האָט געגלוסט, מיט אַלע זייערע עבודה זרה'ס האָט זי זיך פֿאַראומרייניקט.
"ותיתן תזנותיה עליהם" - זאָגט רש"י: אַ האַרץ פֿון ניאופים און אַ רוח זנונים האָט זי געגעבן אויף זיי, זי האָט גלוסטיק געגאַרט נאָך זיי. "ובכל אשר עגבה בכל גילוליהם נטמאה" - מיט אַלע עבודה זרה'ס וואָס זיי האָבן געהאַט, האָט זי זיך אויסגעלערנט פֿון זייערע וועגן און זיך פֿאַראומרייניקט מיט זיי. עס שטייט אַז עס זענען געווען שס"ה מיני עבודה זרה, און יעדן טאָג פֿלעגן זיי דינען אַן אַנדער עבודה זרה, און זיי האָבן געברענגט צו זיך די עבודה זרה'ס פֿון אַלע גוים אַרום זיי. יעדע עבודה זרה וואָס זיי האָבן געזען אינדרויסן, זענען זיי גלײַך געגאַנגען און זי צוגענומען - זיי האָבן אַלץ גענומען אָן אַן אויסוואַל. און דער מלבי"ם זאָגט אַז "ותיתן תזנותיה עליהם" רעדט פֿון די טעג פֿון הושע בן אלה, וואָס דעמאָלט איז ער געגאַנגען און געוואָרן צו אים פֿאַר אַ קנעכט, און זי האָט געטאָן ווי זייערע תועבות.
וְאֶת־תַּזְנוּתֶיהָ מִמִּצְרַיִם לֹא עָזָבָה כִּי אוֹתָהּ שָׁכְבוּ בִנְעוּרֶיהָ וְהֵמָּה עִשּׂוּ דַּדֵּי בְתוּלֶיהָ וַיִּשְׁפְּכוּ תַזְנוּתָם עָלֶיהָ׃ - און אירע זנות'ן פֿון מצרים האָט זי נישט פֿאַרלאָזט, וואָרום מיט איר זענען זיי געשלאָפֿן אין אירע יוגנט-יאָרן, און זיי האָבן צוגערירט אירע בתולים-בריסטן, און האָבן אויסגעגאָסן זייער זנות אויף איר.
מיר האָבן געזען אַז דאָס זנות האָט זיך אָנגעהויבן נאָך פֿון מצרים, און דעמאָלט האָבן זיי נאָך געהאַט עפּעס אַן ענטפֿער. און איצט זאָגט ער: מיינסטו אַז זיי האָבן זיי פֿאַרלאָזט? ניין, נישט פֿאַרלאָזט. זיי האָבן זיך אויך איצט פֿאַרלאָזט אויף די מלכים פֿון מצרים, ווי מיר האָבן געזען בײַ הושע בן אלה וואָס האָט געשיקט שלוחים צו סוא מלך מצרים ער זאָל קומען אים העלפֿן. און דער נביא שטראָפֿט זיי אַז מצרים איז אַ משענת קנה רצוץ, וואָס שטעכט דורך די האַנט פֿון יעדן וואָס שטיצט זיך אויף איר, און פֿונדעסטוועגן זענען זיי געגאַנגען זיך אָנשפּאַרן אויף איר, דאָס הייסט נאָכצולויפֿן נאָך איר מיט זנות. "כי אותה שכבו בנעוריה" - אַ תאוות זנונים איז בײַ איר געבליבן נאָך פֿון אירע געוואוינהייטן כלפּי מצרים.
און דער רד"ק דערקלערט, אַז כאָטש זי האָט זיך אויסגעלערנט די עבודה זרה פֿון אַשור, האָט זי נישט פֿאַרלאָזט וואָס זי האָט פֿריִער געלערנט פֿון מצרים: אַלע גילולים און כשפֿים וואָס זי האָט פֿריִער געהאַט זענען ווײַטער מיטגעגאַנגען מיט איר, וואָרום די מצרים זענען דאָך געווען די ערשטע וואָס האָבן זיי אויסגעלערנט אַלע מינים עבודה זרה'ס און כשפֿים. קומט אויס לויטן רד"ק אַז "תזנותיה ממצרים לא עזבה" גייט אויפֿן עבֿר: כאָטש זי האָט איצט געברענגט עבודה זרה פֿון אַשור, מיינט דאָס נישט אַז זי האָט פֿאַרלאָזט די פֿריִערדיגע. מזה ומזה אל תנח ידך - וואָס איז פֿריִער געווען איז געבליבן, און מען האָט נאָך צוגעלייגט דערצו. און וואָס מיינט "וישפכו תזנותם עליה"? אַז זיי האָבן זיי אויסגעלערנט פֿיל לערנונגען, און דער לשון "וישפכו" איז ווי אַ זאַך וואָס גיסט זיך, מיט גרויס שפֿע און פֿילקייט.
און דאָ באַמערקט דער מלבי"ם די פֿילע בייגונגען און אויסדרוקן פֿון זנות אין דער פּרשה, און ער מאַכט אַ חילוק צווישן זיי: "זנות" איז דאָס געוויינטלעכע זנות. "זנונים", מיט אַ טאָפּלטן נו"ן, ווײַזט אויף דער כּסדר'דיגקייט און התמדה פֿון דעם זנות - און מיר האָבן שוין גערעדט אַז אין לשון הקודש ווען אַ געוויסער אות קומט פֿאָר צוויי מאָל, ווײַזט דאָס אויף אַ פֿאַרשטאַרקונג פֿון דער זאַך: "פץ" איז אַ בראָך און "פוצץ" איז צעבראָכן אויף שטיקער; "פר" איז אַן אויסדרוק פֿון ברעכן און "פורר" איז צעקרישלען אויף פֿײַנע שטויבלעך, און אַזוי אָן אַ שיעור. אַזוי אויך "זנונים" ווײַזט אויף דער התמדה פֿונעם זנות, און אויך אויף טאָן דאָס בפרהסיא, ווי "קח לך אשת זנונים וילדי זנונים". "תזנות" ווײַזט אַז עס איז נישט גענוג וואָס ער אַליין פֿאַרדאַרבט זיך, נאָר ער גיסט אויס זײַן זנות אויף אַנדערע און מאַכט אַנדערע מזנה זײַן מיט אים, דעריבער קומט עס אין אַ בנין וואָס ווײַזט אויף אַקטיוויזירן אַנדערע. און "זימה" - זימה קומט דאָך שטענדיק אויפֿן מחשבה, פֿון לשון זמם, וואָס ער טראַכט און פּלאַנעוועט אין קאָפּ, און דאָס ווײַזט אויפֿן פֿאַרטיפֿט זײַן פֿון דער מחשבה אין זנות, נישט בלויז דער מעשה נאָר דאָס פֿאַרקאָכט זײַן פֿון די מחשבות דערין. זאָגט דער מלבי"ם: און מיט דעם וועסטו פֿאַרשטיין די ענדערונגען פֿון די לשונות אין דער דאָזיקער פּרשה.
לָכֵן נְתַתִּיהָ בְּיַד־מְאַהֲבֶיהָ בְּיַד בְּנֵי אַשּׁוּר אֲשֶׁר עָגְבָה עֲלֵיהֶם׃ - דעריבער האָב איך זי איבערגעגעבן אין דער האַנט פֿון אירע געליבטע, אין דער האַנט פֿון די בני אַשור וואָס זי האָט געגלוסט נאָך זיי.
זאגט דער אויבערשטער: וויבאלד אזוי, וועל איך אייך איבערגעבן אין זייערע הענט. מלך אשור האט זיי פאררעכנט פאר מורדים קעגן אים, און צוליב דעם איז געקומען סנחריב און זיי פארטריבן אין גלות. זי האט געגלוסט נאך אשור און געמיינט אז פון אים וועט שפראצן די ישועה, און דער קדוש ברוך הוא זאגט: איך וועל אייך איבערגעבן אין זייער האנט, זיי אליין וועלן שלאגן אין אייך. ווען? ווען זיי האבן געזען אז מ'איז געגאנגען נעמען שוץ פון מצרים.
און פון דא זעט מען א כלל: ווער ס'איז א מורד, איז שטענדיג א מורד. אויף א מורד קען מען זיך נישט פארלאזן. מענטשן וואס זענען ווייט פון מצוות פארשטייען דאס בכלל נישט: זיי שאפן א קשר מיט א פרוי וואס איז אן אשת איש, און אלס רעזולטאט דערפון גט זי זיך און הייראט מיט אים. און וואס פאסירט נאכדעם? דאס זעלבע טוט זי אויך צו אים, ווייל ווער ס'איז א מורד איז שטענדיג א מורד. אויב האסטו גענומען איינע וואס איז נישט געטריי, פארוואס מיינסטו אז צו דיר וועט זי יא זיין געטריי? שטות און הבל. אזוי אויך דא: זיי זענען נישט געווען געטריי פארן אויבערשטן זייער גאט און האבן געזונט נאך אשור, טא וואס האבן זיי געמיינט, אז פאר אשור וועלן זיי יא זיין געטריי? פון אשור האבן זיי געזונט קיין מצרים, האבן פארלאזט אשור און זענען געגאנגען נעמען שוץ ביי מצרים. און דעמאלט האט דער אויבערשטער געזאגט: איך וועל אייך איבערגעבן אין זיין האנט, יעצט וועט אשור שלאגן אין אייך און אייך באשטראפן פארן אים פארלאזן און גיין קיין מצרים. איז געקומען סנחריב און זיי מגלה געווען.
הֵמָּה גִּלּוּ עֶרְוָתָהּ בָּנֶיהָ וּבְנוֹתֶיהָ לָקָחוּ וְאוֹתָהּ בַּחֶרֶב הָרָגוּ וַתְּהִי־שֵׁם לַנָּשִׁים וּשְׁפוּטִים עָשׂוּ בָהּ׃ - זיי האבן אנטפלעקט איר שאַנד, אירע זין און טעכטער האבן זיי גענומען און איר האבן זיי געהרג'עט מיטן שווערד, און זי איז געווארן א נאמען ביי די פרויען, און משפטים האבן זיי געטאן אין איר.
מלך אשור איז געקומען און איינגענומען דאס לאנד, פאריאגט אירע זין און טעכטער קיין חלח און חבור, הרא און נהר גוזן, און רוב פון זיי געהרג'עט מיטן שווערד, און אינגאנצן מבטל געווען די קעניגרייך פון שומרון. "ותהי שם לנשים" - אזוי ווי "והנשים תיווסרנה": ווען זיי זעען וואספארא קלעפ די האט באקומען פארן קאליע מאכן, וועט דאס זיין א גרויסער מוסר פאר פרויען אז זיי זאלן אויך נישט קאליע ווערן. און דערפאר פלעגט מען ברענגען די פרויען בשעת מען מוסר'ט די אשה סוטה, כדי זיי זאלן נעמען מוסר. אויך דא האבן די גוים געזען די זאך און גענומען א מוסר השכל פון שומרון: אט דאס איז וואס ס'פאסירט ווען מ'פארקריכט פון דרך השם. "ושפוטים עשו בה" - ווי שפטים, משפטי נקמה האבן זיי געטאן אין שומרון.
וַתֵּרֶא אֲחוֹתָהּ אׇהֳלִיבָה וַתַּשְׁחֵת עַגְבָתָהּ מִמֶּנָּה וְאֶת־תַּזְנוּתֶיהָ מִזְּנוּנֵי אֲחוֹתָהּ׃ - און איר שוועסטער אהליבה האט געזען, און זי האט פארדארבן איר גלוסט מער פון איר, און אירע זנות'ן מער פון די זנות'ן פון איר שוועסטער.
ביז אהער האט ער גערעדט וועגן אהלה, וואס דאס איז שומרון, וואס זי האט א באזונדערן געצעלט פונעם אויבערשטנ'ס געצעלט. יעצט גייט ער אריבער רעדן וועגן ירושלים. "ותרא אחותה אהליבה" - האסט געמיינט אז זי האט גענומען מוסר? "ותשחת עגבתה ממנה". כאטש זי האט צוגעזען דעם סוף פון אהלה, און מ'וואלט געקענט ערווארטן אז זי וועט ציען מסקנות, קום און זע אז זי האט נישט גענומען קיין מוסר, אזוי ווי עס שטייט אין ירמיהו: "ולא יראה בוגדה אחותה יהודה ותלך ותזן גם היא". "ותשחת עגבתה" - עגבתה מיינט איר תאווה. און דאס איז געווען אין די צייטן פון אחז, וואס האט געגעבן שוחד פאר מלך אשור - און אחז איז שוין געווען פון די מלכי יהודה - און אין די טעג פון מנשה זעט מען שפעטער ווי עס קומען די שרי צבא פונעם מלך אשור.
אֶל־בְּנֵי אַשּׁוּר עָגָבָה פַּחוֹת וּסְגָנִים קְרֹבִים לְבֻשֵׁי מִכְלוֹל פָּרָשִׁים רֹכְבֵי סוּסִים בַּחוּרֵי חֶמֶד כֻּלָּם׃ - צו די בני אשור האט זי געגלוסט, געוועלטיגער און הערשאפטן, נאנטע, אנגעטאן אין פראכטיגע קליידער, רייטער וואס רייטן אויף פערד, גלוסטיגע בחורים אלע פון זיי.
כאטש זיי האבן געזען וואס מ'האט געטאן צו איר שוועסטער, האט זי זיך נישט צוריקגעהאלטן פון ווידער גלוסטן נאך בני אשור. איר האט דאך געזען אז אהלה אייער שוועסטער האט געגלוסט צו זיי, און איר האט געזען אז צום סוף האבן זיי אליין געשלאגן אין איר און איר פארטריבן אין גלות - און פון זיי ערווארט איר א ישועה? און דאך: "אל בני אשור עגבה". און וואס האט איר געצויגן? עס זענען געווען צווישן זיי חשוב'ע לייט, "פחות וסגנים"; זיי זענען געווען נאנט צו איר; "לבושי מכלול" - אנגעטאן מיט קליידער וואס נעמען ארום אלע ערליי שיינקייט; עס זענען געווען צווישן זיי גיבורים, "פרשים רוכבי סוסים"; און עס זענען געווען צווישן זיי שיינע לייט, "בחורי חמד כולם". כביכול זי האט געמיינט אז פון דארט וועט שפראצן איר ישועה.
וָאֵרֶא כִּי נִטְמָאָה דֶּרֶךְ אֶחָד לִשְׁתֵּיהֶן׃ - און איך האב געזען אז זי איז פאראומרייניגט געווארן, איין וועג איז פאר זיי ביידע.
וואס באטייט "וארא"? ערקלערט דער מלבי"ם: די זאך איז געווען בהסתר. יהודה האט נישט געטאן בפרהסיא אזוי ווי די עשרת השבטים. ווי ס'שטייט אין ירמיהו ג': "והיה מקול זנותה ותחנף את הארץ" - און דער מלבי"ם ערקלערט דארט אז צוליב איר גאנצן זנות האט זי געטראכט צו באהאלטן איר זנות, און זי האט מורא געהאט פון יעדן אז עס זאלן נישט ארויסגיין אויף איר קיין שלעכטע קלאנגען, און צוליב דער סיבה "ותחנף הארץ": זי האט זיך געפירט מיט חנופה און געוויזן זיך ווי אן ערליכע פרוי, אבער אין דער זעלבער צייט איז זי באמת נטמא געווארן. דאס איז "וארא כי נטמאה".
געפינען מיר אַז יהודה איז אַנדערש פֿון שומרון: אין שומרון איז די עבודה זרה געווען בפרהסיא און בגלוי, און אין יהודה בסתר. ווי מיר האָבן געזען, אַז אַפֿילו אין דער צייט פֿון די צדיקישע מלכים פלעגן זיי לייגן די עבודה זרה פֿון אינעווייניג הינטער די טירן: ווען די שליחים פֿון חזקיהו זענען געקומען בודק זיין די הייזער פֿון עבודה זרה, האָט זיך די טיר געעפֿנט אויף אינעווייניג, און די עבודה זרה איז פֿאַרבאַהאַלטן געוואָרן הינטער דער וואַנט און מען האָט זי נישט געזען, און ווען זיי זענען אַרויסגעגאַנגען און פֿאַרמאַכט די טיר - איז די עבודה זרה ווידער אויפֿגעשטאַנען און געשטאַנען גלייך, ווייל זי איז געווען אויסגעקריצט אויף דער טיר פֿון אינעווייניג. און אַזוי אויך ביי יאשיהו: "רוח אפינו משיח השם נלכד בשחיתותם". און פֿאַרוואָס? ווייל ער איז געווען זיכער "וחרב לא תעבור בארצכם", מיר זענען דאָך צדיקים! און וואָס האָט ער נישט געוואוסט? שאין דורו דומה יפה, אַז זיין דור איז נישט אַזוי גוט ווי עס קוקט אויס; דו ביסט טאַקע אַ צדיק, אָבער קום און זע דיין פֿאָלק - זיי טוען זייערע מעשים בהסתר. לערנען מיר פֿון דעם אַז יהודה האָט שטענדיג געזינדיגט בהסתר, בשעת שומרון האָבן געטאָן זייערע מעשים מיט הפקרות: זיי האָבן אויפֿגעשטעלט קעלבער און פֿון פֿאָראויס אויסגערופֿן אַז זיי פֿאַרלאָזן דעם אויבערשטן און דינען עבודה זרה. דערפֿאַר שטייט דאָ "וארא" - דאָס איז אַ גייסטיגער בליק און אַ ראיה רוחנית, וואָס נאָר דער קדוש ברוך הוא אַליין ווייסט דאָס. "דרך אחד לשתיהן" - צום סוף גייט זי אין דעם זעלבן וועג וואָס איר שוועסטער אהלה איז געגאַנגען.
וַתּוֹסֶף אֶל־תַּזְנוּתֶיהָ וַתֵּרֶא אַנְשֵׁי מְחֻקֶּה עַל־הַקִּיר צַלְמֵי כַשְׂדִּים חֲקֻקִים בַּשָּׁשַׁר׃ - און זי האָט צוגעלייגט צו אירע בולערייען, און זי האָט געזען מענטשן אויסגעקריצט אויף דער וואַנט, בילדער פֿון כשדים איינגעקריצט מיט רויטן פֿאַרב (ששר).
דערנאָך איז בטל געוואָרן מלכות אשור, און נבוכדנצר אין דעם ערשטן יאָר פֿון זיין מלוכה האָט איינגענומען נינוה און איז געוואָרן דער קאָפּ פֿון דער אשור'ישער אימפּעריע, ווי מיר האָבן באריכות גערעדט אין תרי עשר, און ער האָט אַריבערגעפֿירט דעם אשור'ישן טראָן קיין בבל. און זי האָט נאָך נישט געקענט די כשדים, נאָר זי האָט בלויז געזען זייער געשטאַלט אויף דער וואַנט - דאָס הייסט, זי האָט געזען אַ סימן פֿון די כשדים, און זי האָט אָנגעהויבן זיך לערנען וועגן זייער כאַראַקטער און סטיל. פֿון וואָס האָט זי זיי דערקענט? ערשטנס, פֿון דער קריצונג - "מחוקה על הקיר", דאָס הייסט אויסגעקריצט. צווייטנס, מצד דער מלאכה - די בילדער פֿון די כשדים זענען געמאַכט געוואָרן אויף אַ גאָר באַזונדערן שטייגער וואָס איז געווען אָנגענומען ביי די כשדים. דריטנס, "חקוקים בששר" - ששר איז אַ פֿאַרב וואָס בלויז די כשדים פֿלעגן נוצן, אַ באַזונדערער סאָרט פֿאַרב אייגנאַרטיג פֿאַר זיי, און פֿון דעם האָט זי זיי דערקענט.
חֲגוֹרֵי אֵזוֹר בְּמׇתְנֵיהֶם סְרוּחֵי טְבוּלִים בְּרָאשֵׁיהֶם מַרְאֵה שָׁלִשִׁים כֻּלָּם דְּמוּת בְּנֵי־בָבֶל כַּשְׂדִּים אֶרֶץ מוֹלַדְתָּם׃ - אָנגעגאַרטלט מיט אַ גאַרטל אויף זייערע לענדן, מיט לאַנגע הענגענדיגע קאָפּ-דעקונגען געפֿאַרבט אויף זייערע קעפּ, אַלע פֿון זיי האָבן דעם אויסזען פֿון הויכע אָפֿיצירן (שלישים), די געשטאַלט פֿון די בני בבל, כשדים וואָס דאָס איז דאָס לאַנד פֿון זייער געבורט.
די מענטשן פֿון בבל פֿלעגן זיך אָנגאַרטלען זייער פֿעסט, אַזוי איז געווען זייער שטייגער. און וואו זעט מען דאָס? די גמרא אין שבת דף י' זאָגט: "הני חברי בבלאי, כיוון דשרי המייניה לא מטרחינן ליה" - די חבֿרים אין בבל, און אויך די אידן האָבן זיך געפֿירט ווי זיי, אַז אַזוי ווי ער האָט שוין אויפֿגעבונדן זיין גאַרטל כדי זיך אַוועקצוזעצן צו דער סעודה, מטריח מען אים נישט איבערצוהאַקן. זעט מען פֿון דעם אַז זיי פֿלעגן זיין אָנגעגאַרטלט מיט אַ גאַרטל אויף זייערע לענדן.
"סרוחי טבולים בראשיהם" - זיי האָבן געהאַט לאַנגע היטלען. "סרוחי" איז לשון פֿאַרלענגערונג און שלעפּן זיך, ווי "תסרח אחורי המשכן". און מען האָט שוין אַמאָל דערמאָנט וואָס מאַנכע טייטשן אויף "חכמת סופרים תסרח" וואָס ווערט געזאָגט אויף עקבתא דמשיחא: אַז צום קומען פֿון משיח, ווען דער חכם וועט באַקומען דעם מיקראָפֿאָן צו רעדן, וועט ער פֿאַרגעסן ווען מען ענדיגט - ער שלעפּט און שלעפּט אין דער לענג, אַ טרחא. עס איז אַמאָל געווען ביי אַ שבע ברכות, מען האָט געגעבן פֿאַר אַ געוויסן ראש ישיבה צו רעדן, און אַ פּנים ער האָט געמיינט אַז ער איז אין ישיבה, און ער האָט געהאַלטן אַ מוסר-שמועס אַ גאַנצע שעה. ביי אַ שבע ברכות זאָגט מען עפּעס פֿופֿצן מינוט, אַ וואָרט, אַ חידוד, עפּעס שיין און פֿרייליך פֿאַרן חתן און כּלה. "תסרח" - עס פֿאַרלענגערט זיך מיט אַ טרחא. און וואָס מיינט "טבולים"? אַז מען פֿלעגט זיי פֿאַרבן, דורך דעם וואָס מען טובל'ט זיי אין פֿאַרב. "מראה שלישים כולם" - אַן אויסזען פֿון גיבורים, ווייל די שלישים זענען די גיבורים און די חשוב'ע לייט, ווי "ושלישים על כולו". "דמות בני בבל כשדים ארץ מולדתם" - די פֿרעמדע וואָס האָבן געוואוינט אין בבל פֿלעגן נישט גיין מיט די דאָזיגע בגדים, נאָר בלויז די בבליים וואָס זענען געבוירן געוואָרן אין לאַנד פֿון די כשדים.
וַתַּעְגְּבָה עֲלֵיהֶם לְמַרְאֵה עֵינֶיהָ וַתִּשְׁלַח מַלְאָכִים אֲלֵיהֶם כַּשְׂדִּימָה׃ - און זי האָט געגלוסט נאָך זיי לויט דעם אויסזען פֿון אירע אויגן, און זי האָט געשיקט שליחים צו זיי קיין כשדים.
בלויז ווייל זי האָט געזען דעם אויסזען פֿון זייער געשטאַלט - און זי האָט זיי נאָך נישט געקענט - איז שוין געווען גענוג אַז זי זאָל באַקומען אַ גלוסט זיי צו זען. "ותשלח מלאכים" - אַז זיי האָבן געוואָלט שלייסן אַ בונד מיט די כשדים.
וַיָּבֹאוּ אֵלֶיהָ בְנֵי־בָבֶל לְמִשְׁכַּב דֹּדִים וַיְטַמְּאוּ אוֹתָהּ בְּתַזְנוּתָם וַתִּטְמָא־בָם וַתֵּקַע נַפְשָׁהּ מֵהֶם׃ - און די בבליים זענען געקומען צו איר צום ליבע-בעט, און זיי האָבן זי פֿאַראומרייניגט מיט זייערע בולערייען, און זי איז פֿאַראומרייניגט געוואָרן דורך זיי, און איר נשמה האָט זיך אָפּגעעקלט פֿון זיי.
"ויבואו אליה בני בבל למשכב דודים" - זיי האָבן געשלאָסן מיט זיי אַ בונד. זאָגט רש"י: איך זאָג אַז דאָס איז געזאָגט געוואָרן אויף חזקיהו. עס שטייט אויף חזקיהו אַז ער האָט זיך געפֿרייט ווען מרודך בלאדן בן בלאדן האָט געשיקט צו אים אַ דעלעגאַציע. נאָכדעם וואָס ער האָט געזען אַז די זון איז צוריקגעגאַנגען אויף צוריקוועגס און ער האָט געפֿרעגט ווער איז דאָס און פֿון וועמענס כּוח, און מען האָט אים געזאָגט אַז דאָס איז חזקיהו המלך, האָט ער זיך אַזוי פֿאַרחידושט אַז ער האָט געשיקט אַ דעלעגאַציע זיך צו טרעפֿן מיט חזקיהו. און דאָרט ווערט געברענגט אַז ער האָט זיי געשפּייזט ביי זיין טיש, און זיין ווייב האָט זיי באַדינט און זייער געשטאַלט איז אַריין אין איר מחשבה, און דערנאָך ווען ער איז געווען מיט איר האָט זי געבוירן אין זייער געשטאַלט. און עס שטייט קלאָר אין די פּסוקים אַז ער האָט זיי געוויזן זיין גאַנצן בית נכותו, אַלע זיינע אוצרות. און ווי דער פּסוק זאָגט "אנשי מחוקה על הקיר" - ווייל זיי זענען געקומען פֿון אַ ווייט לאַנד און די כשדים זענען נישט געווען געוויינטלעך ביי זיי, און איין מאָל וואָס ער האָט זיי געזען זענען זיי אים שוין געפֿעלן געוואָרן.
און דער הקדוש ברוך הוא האָט מקפיד געווען אויף אים און אים געזאָגט "הנה ימים באים ונשא כל אשר בביתך". דער מלבי"ם ערקלערט, און דאָס האָבן מיר שוין געלערנט, אַז דאָס איז נישט בלויז אַ שטראָף, נאָר ער אַליין האָט זיך אָנגעמאַכט דעם שאַדן: דו האָסט געברענגט די מענטשן און זיי געוויזן דעם בית נכותו (דעם אוצר), און אַז זיי האָבן געזען אַזעלכע אוצרות האָבן זיי באַקומען אַן אַפּעטיט, און דערנאָך זענען זיי געקומען דיך אײַנצונעמען. נאָר עס איז אויך געווען דאָ אַ קפידא אויף אים, פֿאַרן מייחס זײַן די זכות צו זיך אַליין, ווי דער מלבי"ם ערקלערט דאָרטן, און דאָרט שטייט אין דברי הימים: "ולא כגמול עליו השיב יחזקיהו כי גבה לבו ויהי עליו קצף".
און דער מלבי"ם ערקלערט דעם סדר פֿון די שלבים אינעם פּסוק: צום ערשט "ויבאו אליה בני בבל למשכב דדים" - זיי זענען געקומען ווי כורתי ברית פֿון ליבשאַפֿט און פֿאַרבינדונג, אַז מ'זאָל מאַכן צווישן זיי אָפּמאַכן און זיך קעגנזײַטיק מפרנס זײַן און העלפֿן. דערנאָך "ויטמאו אותה בתזנותם" - זיי האָבן זיי אונטערגעוואָרפֿן און זיי זענען געוואָרן צו זיי ווי אַ מס עובד. דערנאָך "ותטמא בם" - זיי האָבן זיך געלערנט די תועבות פֿון די כשדים צו דינען עבודה זרה אַזוי ווי זיי. און דער נעקסטער שלב: "ותקע נפשה מהם" - אויך קעגן זיי האָבן זיי געמונדעוועט, יהויקים און צדקיהו האָבן אָנגעהויבן מרדן קעגן זיי.
און וואָס באַטײַט "ותקע"? רש"י ערקלערט אַז עס איז אַ לשון פֿון הוקעה, אַ לשון פֿון חיבור און אַרײַנשטעקן אַ האָלץ אין דער ערד; און לכאורה איז עס דאָ פּונקט פֿאַרקערט, וואָרעם "נקעה נפשו" מיינט דאָך אַז עס איז שוין מיאס געוואָרן פֿון זיי, מ'וויל עס אַרויסנעמען. זאָגט ער: זאָלסט זיך נישט וואונדערן, ווײַל אויך ווען מען רײַסט עס אַרויס פֿון דער ערד פּאַסט דערויף דער לשון פֿון קעיעה, און "ותקע" איז אַן אויסדרוק סײַ אויף אַרײַנשטעקן אַ זאַך און סײַ אויף אַרויסנעמען זי. און ווי אַזוי קענען זײַן צוויי פֿאַרקערטע זאַכן אין איין וואָרט? מיר געפֿינען דאָך "ותשרש שרשיה" - אַ לשון פֿון וואָרצלען און אײַננעמען זיך, און פֿאַרקערט "ובכל תבואתי תשרש" - אַ לשון פֿון אויסראָטן פֿונעם וואָרצל. און אַזוי אויך "בסעפיה פריה" - אַ לשון פֿון צווײַגן, און "מסעף פארה" - ער שניידט אָפּ די צווײַגן פֿונעם בוים. זעט מען אַז עס איז פֿאַראַן אַ וואָרט וואָס באַטײַט דבר והיפוכו. אַזוי אויך "ותקע נפשה": סײַ אַ לשון פֿון תקיעה און פֿאַרבינדונג, און סײַ אַ לשון פֿון אַרויסנעמען און אָפּטיילן, ווי "ותקע כף ירך יעקב" - אַז עס איז אַרויס פֿון איר אָרט.
וַתְּגַל תַּזְנוּתֶיהָ וַתְּגַל אֶת־עֶרְוָתָהּ וַתֵּקַע נַפְשִׁי מֵעָלֶיהָ כַּאֲשֶׁר נָקְעָה נַפְשִׁי מֵעַל אֲחוֹתָהּ׃ - און זי האָט אַנטפּלעקט איר הופקרות און אַנטפּלעקט איר שאַנד, און מײַן זעל האָט זיך אָפּגעעקלט פֿון איר, אַזוי ווי מײַן זעל האָט זיך אָפּגעעקלט פֿון איר שוועסטער.
"ותגל תזנותיה" - עס איז באַקאַנט געוואָרן פֿאַר יעדן אַז זי האָט געבלאָנדזשעט נאָך פֿרעמדע געטער, און די זאַך איז שוין נישט געווען בסתר נאָר בגלוי און בפרהסיא. דאָס איז דער חילוק וואָס מיר האָבן געזען צווישן שומרון און יהודה: אין שומרון איז פֿון אָנהייב אָן אַלץ געווען בפרהסיא, די צוויי קעלבער וואָס מ'האָט געדינט לעיני כל; בעת אין יהודה איז עס לכתחילה געווען בהסתר, און אינעם צווייטן שלב "ותגל תזנותיה" - האָט מען שוין געדינט עבודה זרה אין דער עפֿנטלעכקייט. "ותגל את ערותה" - זי האָט אויך עובר געווען אויף אַנדערע עבירות, נישט דווקא עבודה זרה, בפרהסיא און אָן קיין בושה, ווי עס שטייט "ותפשׂקי את רגליך לכל עובר". און דעמאָלט זאָגט דער אויבערשטער: "ותקע נפשי מעליה" - איך האָב נגזר געווען אויף איר גלות אַזוי ווי איך האָב נגזר געווען אויף די עשרת השבטים, "כאשר נקעה נפשי מעל אחותה". און דאָס איז געווען ווען צדקיהו האָט מבזה געווען די שבועה וואָס דער מלך בבל האָט אים באַשוווירן, און צוליב דעם איז דער מלך בבל געקומען, חרובֿ געמאַכט און פֿאַרטריבן דאָס פֿאָלק אין גלות.
וַתַּרְבֶּה אֶת־תַּזְנוּתֶיהָ לִזְכֹּר אֶת־יְמֵי נְעוּרֶיהָ אֲשֶׁר זָנְתָה בְּאֶרֶץ מִצְרָיִם׃ - און זי האָט פֿאַרמערט אירע בלאָנדזשענישן, צו דערמאָנען די טעג פֿון איר יוגנט, וואָס זי האָט געזינדיקט אין לאַנד מצרים.
אַזוי פֿיל האָט זי פֿאַרמערט אירע אומריכטיקע מעשׂים, ביז דער הקדוש ברוך הוא האָט איר דערמאָנט די טעג פֿון איר יוגנט און די שלעכטס וואָס זי האָט דעמאָלט געטאָן - די נײַע מעשׂים האָבן צוריקגעברענגט און דערמאָנט אויך די ערשטע עבירות. און דער מלבי"ם ערקלערט אַז דאָ איז זי ממש צוריקגעקומען צום פֿריִערדיקן מצב, אַז זי האָט אָנגעהויבן בעטן הילף פֿון מצרים אין דער צײַט פֿון צדקיהו. אין אירע יוגנט־טעג האָט זי זיך געלערנט די עבודה זרה פֿון מצרים, און איצט קערט זי זיך צוריק און קאַליעט אָפּ און גייט ווײַטער אינעם וועג פֿון מצרים, כמעשה ארץ מצרים.
און ווער עס געדענקט נאָך: אין די פֿריִערדיקע יאָרן האָט מדינת ישראל געהאַט אַ נאָענטע פֿאַרבינדונג מיט פֿראַנקרײַך - די פֿראַנצויזישע "מיראַזש" עראָפּלאַנען און יענער גאַנצער קשר. און וואָס האָט דאָס צום סוף אָנגעמאַכט? אַז די פֿראַנצויזישע קולטור איז אָנגעקומען אַהער: פֿראַנצויזישע פֿילמען, דער פֿראַנצויזישער שטייגער, די גאַנצע קולטור פֿון פֿראַנקרײַך איז אַהער אַרײַנגעדרונגען. און הײַנט איז עס נישט בעסער, וואָרעם הײַנט איז מען צוגעקלעפּט צו אַמעריקע, און די אַמעריקאַנער קולטור פֿאַרפֿלייצט דאָ אַלץ. עס מאַכט נישט אויס: כּל־זמן מ'איז פֿאַרבונדן מיט די גוים, באַגלייט אונדז די קולטור פֿון די גוים. דאָס איז געווען אין דער צײַט פֿון צדקיהו: וויבאַלד זיי האָבן געהאַט אַ פֿאַרבינדונג מיט מצרים, האָבן זיי אָנגעהויבן טאָן כמעשה ארץ מצרים, און זי האָט זיך ווידער אויסגעלערנט די קולטור פֿון מצרים אַזוי ווי זי האָט זיך געלערנט אין אירע יוגנט־טעג.
וַתַּעְגְּבָה עַל פִּלַגְשֵׁיהֶם אֲשֶׁר בְּשַׂר־חֲמוֹרִים בְּשָׂרָם וְזִרְמַת סוּסִים זִרְמָתָם׃ - און זי האָט געגלוסט נאָך זייערע ליבהאָבער, וואָס ווי דאָס פֿלייש פֿון אייזלען איז זייער פֿלייש, און ווי דער פֿלייץ פֿון פֿערד איז זייער פֿלייץ.
דער אויסדרוק דא איז זייער וואונדערלעך. עס רעדט זיך דאך וועגן א פרוי וואס איז מזנה, און מען וואלט געדארפט זאגן אז זי איז מזנה מיט מצרים און מיט די איבעריגע פעלקער, און דאס איז פארשטענדליך; אבער "ותעגבה על פילגשיהם" רעדט אויף לשון נקבה, און דאס איז אומפארשטענדליך. און טאקע ברענגט דער רד"ק איין פירוש בשם די מפרשים: "פילגשיהם" - זייערע קנעכט. דאס מיינט נישט קיין נקבה פילגש נאר די קנעכט, דאס הייסט אז זי האט זיך פארבינדן אויך מיט די קנעכט פון די פעלקער און נישט בלויז מיט די שרים און חשוב'ע. "אשר בשר חמורים בשרם" - גייט ארויף אויף די דאזיגע קנעכט. און דער רד"ק ערקלערט אז דער לשון "בשר" קומט פילע מאל פאר אין תנ"ך אלס אן אויסדרוק פאר דעם אבר התשמיש, אזוי ווי "רר בשרו את זובו", "החתים בשרו מזובו". און פארוואס זענען זיי פארגליכן געווארן צו אייזלען און צו פערד? דער אייזל - ווייל זיין אבר איז גרויס; און דער פערד - ווייל ער איז פארזונקען אין זימה מער פון אלע אנדערע בהמות. דאס הייסט צו זאגן: צו די מערסט פאראכטעטע מענטשן אין זייער זנות איז זי געגאנגען און זיך צוגעקלעבט.
און נאך אן הסבר, און אין דעם ריכטונג גייט אויך דער מלבי"ם: "על" אינעם באדייט פון "עם" (מיט), אזוי ווי "ויבואו האנשים על הנשים". "ותעגבה על פילגשיהם" - זי האט זיך פארבינדן מיט זייערע פילגשים. און די זאך ווייזט אויף דער גרויסער שפלות אירער: אז זי איז נישט געגאנגען זיין ביי זיי ווי אן אשה, וואס האט א מעמד פון אן אשה, נאר זי איז געגאנגען זיך פארבינדן מיט זייערע פילגשים און זיין פאר זיי ווי א פילגש - א פיל גרעסערע בזיון און חרפה. און דערפאר האט אויך דער תרגום איבערגעזעצט "ואתרעיאת למיהוי שמותה להון", און טייל זאגן "שמשא להון", דאס הייסט צו זיין פאר זיי ווי א באדינערקע און א שפחה. נישט גענוג וואס זי האט נישט באקומען קיין מעמד, נאר זי איז נאך געגאנגען זיי באדינען ווי א שפחה. און דאס ווייזט די גרויס פון איר קלקול און די טיפקייט פונעם פאל וואס זי איז געפאלן אין איר פארבינדונג מיט מצרים.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז זי איז געווען פאר זיי ווי א פילגש, און וואס עס שטייט "אשר בשר חמורים בשרם" איז די סיבה דערצו: פארוואס האט זי זיך פארבינדן מיט זיי ווי א פילגש? ווייל זיי זענען געווען פארזונקען אין זנות, ווי א פערד וואס איז פארזונקען אין זימה, און זיי דארפן האבן פיל פילגשים. און די זאך קומט ארויסצוברענגען אז זיי זענען געווען אונטערווארפן אונטער מצרים צוזאמען מיט די איבעריגע פעלקער, ווי מיר וועלן זען שפעטער אז מצרים האט געהאט נאך פעלקער וואס זענען געווען אונטערווארפן אונטער איר - "סומכי מצרים כוש ופוט ולוד" - און אלע די דאזיגע זענען גערופן געווארן "פילגשיהם". און זי איז געגאנגען און זיך פארבינדן מיט זיי צו זיין נאך א פילגש, פארשקלאפט צו זיי.
לָכֵן אׇהֳלִיבָה כֹּה־אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה הִנְנִי מֵעִיר אֶת־מְאַהֲבַיִךְ עָלַיִךְ אֵת אֲשֶׁר־נָקְעָה נַפְשֵׁךְ מֵהֶם וַהֲבֵאתִים עָלַיִךְ מִסָּבִיב׃ - דערפאר, אהליבה, אזוי האט געזאגט ג-ט דער הער: אט דערמוטיג איך דיינע געליבטע קעגן דיר, די וואס דיין נפש האט זיך אפגעעקלט פון זיי, און איך וועל זיי ברענגען קעגן דיר פון ארום.
אונזער נפש האט זיך אפגעריסן פון זיי, ווי מיר האבן פריער געזען, און יעצט וועלן זיי גיין צוריקברענגען אונזער ליבע - דאס הייסט זיי וועלן וועלן שאפן א מצב וואו מיר זאלן זיך צוריק פארבינדן מיט זיי מיט ליבע, אז מיר זאלן שלום מאכן מיט זיי. אזוי ווי מיר האבן געזען אז אנפאנג איז נבוכדנצר געגאנגען כדי צו צווינגען צדקיהו אז ער זאל שלום מאכן מיט אים, און ער איז נישט גלייך געגאנגען אים אונטערצוברענגען. און ווען ער וואלט באמת געמאכט שלום מיט אים, וואלט ער נישט חרוב געמאכט די שטאט און דעם בית המקדש; נאר וויבאלד ער האט מורד געווען אין אים, איז ער געקומען און חרוב געמאכט ירושלים. פון דעם לערנסטו אז אנפאנג זענען זיי געקומען ערוועקן ליבע כדי מיר זאלן ווידער זיין אונטערווארפן אונטער זיי, און ווען מיר האבן אפגעזאגט זיך אונטערצואווארפן, זענען זיי געקומען און אונז געשלאגן און חרוב געמאכט דעם בית המקדש. און דאס איז "הנני מעיר את מאהבייך עלייך" - אז אנפאנג וועלן זיי קומען אויפ'ן וועג פון ליבע; "את אשר נקעה נפשך מהם" - ווייל דיין נפש האט זיך אפגעריסן פון זיי; "והבאתים עלייך מסביב" - זיי וועלן קומען אויף דיר פון ארום כדי דיך צוריקצוברענגען צו זייער געזעלשאפט.
דער קאפיטל שילדערט שומרון און ירושלים ווי צוויי שוועסטער וואס דער הקדוש ברוך הוא האט זיי גענומען פאר זיך אלס ווייבער, און ביידע זענען מזנה געווען הינטער אים. אהלה - אוהל לה, וואס זי האט זיך אינגאנצן אפגעטיילט פונעם אוהל השם; און אהליבה - אוהלי בה, וואס אין איר האט נאך גערוהט דער מקדש השם. דער זנות האט זיך שוין אנגעהויבן אין מצרים, מיט דריי פארענטפערונגען: דער מקום התועבה, די ימי הנעורים פון קאכעדיגע תאוה און קורצקעפיגקייט, און די פארפירונג פון דער זייט פון די מצריים. שומרון האט חשק געהאט צו אשור ביים זען זייער מלבוש, זייער מעלה, זייער שיינקייט און זייער גבורה, און זי האט אויך נישט פארלאזט מצרים - און זי איז איבערגעגעבן געווארן אין די הענט פון די זעלבע געליבטע אליין, ווייל ווער עס רעבעלירט וועט אלעמאל רעבעלירן. יהודה האט געזען און נישט גענומען קיין מוסר, נאר זי האט צוגעלייגט צו זינדיגן, אנפאנג בהעלם און מיט חנופה - "וארא כי נטמאה" - און צום סוף בגלוי און בפרהסיא, און זי האט חשק געהאט צו די כשדים ביים זען זייערע בילדער אויפ'ן וואנט, און זי איז צוריקגעקערט געווארן צו מצרים ווי אין אירע יוגנט-טעג ביז זי איז געווארן פאר זיי ווי א פילגש. און איר סוף איז געווען אז די געליבטע אליין זענען געקומען אויף איר פון ארום. דער לקח איז אייביג: כל זמן מיר שטיצן זיך אויף די גוים, שוועמט זייער קולטור אונז אוועק; און בלויז דאס צוריקקערן זיך צום אמת'ן מאן, צום הקדוש ברוך הוא, שטילט אלע אונזערע געברויכן ווי עס דארף צו זיין.