זעק והילל בן אדם, כי היא הייתה בעמי. היא בכל נשיאי ישראל. מגורי אל חרב היו את עמי. לכן ספוק אל ירך. דער אייבערשטער זאָגט צום נביא: זעק והילל בן אדם. דער הקדוש ברוך הוא באַפעלט אים ער זאָל שרייען אויף דער געשאַרפטער שווערד וואָס איז געקומען אנצורעכטן א שחיטה, און ער זאָל יאָמערן אויף דער געגלאַנצטער שווערד. ווי מיר האָבן פריִער מסביר געווען, אז די כוונה איז אז דער צד וואָס איז כביכול געווען גלאַט געמאַכט, וואָס איז לכאורה געקומען ווייזן שלום, איז אָבער בעצם געווען דער אופן פון אָנכאַפּן די שווערד. און וואָס איז געווען דער אופן פון אָנכאַפּן? דורך דעם וואָס זיי האָבן זיך געשלאָגן אינעווייניג און געהרגעט איינער דעם צווייטן. דאָס איז די שווערד פון ישראל, וואָס זיי אליין האָבן געהרגעט איינער דעם צווייטן. אויף דעם זאָגט ער: כי היא הייתה בעמי - אז דער עיקר שווערד איז געווען אין מיין פאָלק. נישט אין נבוכדנצר; איר ווייסט פון וואַנען די מפלה איז געקומען? זי איז געווען אין מיין פאָלק! די שווערד איז געווען דאָס וואָס זיי האָבן געהרגעט איינער דעם צווייטן, וואָס עס איז געווען צווישן זיי אן אינעווייניגסטע שנאה, שנאת חינם, און שחיטה און א שווערד איש ברעהו. און ער גייט ווייטער און זאָגט: היא הייתה בכל נשיאי ישראל - זי איז אויך די שווערד וואָס איז געווען צווישן דעם מלך און די שרים און צווישן דעם פאָלק. און ער ערקלערט און זאָגט: מגורי אל חרב היו את עמי - די נשיאים און די שרי העם זענען געווען דער שרעק און די מורא פון דער שווערד. דער טייטש דערפון איז, זיי האָבן פיל געהרגעט אינעם פאָלק, און עס איז געווען צווישן זיי דער שרעק פון דער אינעווייניגסטער שווערד מער פונעם שרעק פון דער דרויסנדיגער שווערד. דעריבער איז דער שרעק פון מיין פאָלק געווען פון דער שווערד פון די שרים, פון דער שווערד פונעם מלך, פון דער שווערד וואָס איז געווען אינעווייניג. עס שטייט דאָך אויף מנשה אז ער האָט אָנגעפילט ירושלים מיט בלוט פון איין עק ביזן צווייטן. דאָס הייסט, מען דאַרף גאָרנישט נבוכדנצר'ן; עס איז דאָ אן אינעווייניגסטע שווערד וואָס איז ביי אלע נשיאי ישראל - די וואָס זענען געווען די מלכים און די וואָס זענען געווען די שרים און די חשובי העם, זיי זענען געווען פארדאָרבן און האָבן געהרגעט מיט דער קראַפט פון דער שווערד.
און דערפאר זאָגט ער אים: ספוק אל ירך. וואָס מיינט ספוק אל ירך? לויטן פשוט'ן פארשטאַנד, קלאַפּן אויפן שאַנק (ספוק אל ירך) איז אן אויסדרוק פון אבלות. א מענטש וואָס זיצט און: אוי, עס טוט אים וויי, אוי, ער קלאַפּט אזוי אויף זיין שאַנק אלס א צייכן פון צער. אָבער דער מלבי"ם האָט דאָ אן אָריגינעלן פירוש. זאָגט דער מלבי"ם: וואָס מיינט ספוק אל ירך? די שווערד פלעגט מען אָנטאָן אויפן שאַנק, חגור על ירך חרבך. דאָס הייסט, מען פלעגט אָנגורטן די שווערד אויפן ירך. און ווען ער וויל אים זאָגן: דו ווילסט וויסן ווער עס איז דער גורם? דו ווילסט וויסן וואָס האָט געברענגט די מפלה? דעריבער ספוק אל ירך - קלאַפּ אויפן ירך! וואָס וועסטו דאָרט געפינען? דיין אייגענע שווערד! ער זאָגט: דיין שווערד, דאָס איז וואָס האָט געברענגט די צרות, דאָס איז וואָס האָט געברענגט די מלחמה, דאָס איז וואָס האָט געברענגט די אייננעמונג פון נבוכדנצר. ספוק אל ירך - ריר אָן אינעם ירך און דאָרט וועסטו געפינען די שווערד, אזוי ווי חגור חרבך על ירך גיבור, דאָס איז די שווערד פון כלל ישראל אליין, וואָס הענגט אויף זייער ירך, זי איז די וואָס האָט זיי פארדאָרבן און געשלאָגן. און אויף דעם זאָגט ער: זעק והילל בן אדם - אויף דעם דאַרפסטו פּלאַטשקען מיט די הענט און יאָמערן, קלאַפּן מיט די הענט און שפּירן ווייטאג אויף דער דאָזיגער שווערד. ווייל באמת טוט פיל מער וויי אויף דער שווערד פון א מענטש אויף זיין חבר ווי איידער די שווערד פונעם שונא. פונעם שונא האָבן מיר נישט קיין ערוואַרטונגען; פונעם שונא ווייסן מיר זיך צו היטן, איך ווייס דאָך אז ער איז א שונא. אָבער ווען עס איז פאראן א שווערד איש ברעהו, איז דאָס פיל מער שווער און ווייטאגליך, ווען א מענטש ווערט געשעדיגט און באַדראָט דורך זיין אייגענעם ברודער - דאָס איז די שווערסטע זאַך.
כי בוחן, ומה אם גם שבט מואסת לא יהיה, נאום השם אלוקים. זאָגט אים דער אייבערשטער: פארוואָס באַפעל איך דיר זאָלסט קלאַפּן אויפן ירך? כי בוחן - אין דעם וועט זיין א פּרואוואונג, זאָלסט בודק זיין און פּרואוון קלאַפּן אויפן ירך, און דורך דעם וועסטו זען וואָס דו אַנטפּלעקסט דאָרט. וואָס וועסטו דאָרט אַנטדעקן, ווי מיר האָבן געזאָגט? די שווערד וואָס איז דער פארדערבער! און דו וועסט זען אז אויף זייער ירך געפינט זיך דער משחית. עס האָט זיך נישט אָנגעהויבן פון דער שווערד פון נבוכדנצר; די צרה איז אז די פארדערבליכע שווערד געפינט זיך ביי אונז. און נישט דאָס אליין, נאָר אם גם שבט מואסת לא יהיה - ער זאָגט: וואָס וועלן זיי פאַרדינען אויב עס וועט נישט זיין דער שטעקן פון נבוכדנצר? ווי מיר האָבן פריִער געזען אז ביי נבוכדנצר איז פאראן א שבט מואסת כל עץ. מיר האָבן מסביר געווען אז זיין שווערד נעמט נישט קיין העלצלדיגן הענטל, עס מוז קומען פון אונז. זאָגט ער: וואָס וועט דיר העלפן אויב נבוכדנצר וועט גיין? איר מאַכט דאָך דאָס אליין פאר זיך דורך אייער אייגענעם מעכאַניזם פון זעלבסט-פארניכטונג! איר הרגעט דאָך איש ברעהו. אזוי ווי מען וואָלט דיר היינט געזאָגט, אז מען דאַרף נישט גיין קעמפן קעגן סיריע, מען דאַרף נישט שיקן קיין מיליטער צו באָמבאַרדירן אָדער... מען דאַרף נישט. וויפיל וואָלסטו... דו אליין וואָלסט אָנגעקומען צו דריי הונדערט טויזנט? ניין. נו, לאָז עס איבער פאר אסאד'ן, ער וועט שוין טאָן די אַרבעט. און אויב דאָס וועט נישט זיין גענוג, וועט ער מאַכן א קאָאַליציע. דאָס הייסט, אלע די וואָס האָבן געפּלאָגט כלל ישראל דורכאויס דער היסטאָריע, זעט מען ביסלעכווייז ווי זיי באַקומען זייער שטראָף. בת בבל השדודה, אשרי שישלם לך, אשרי שיאחז וניפץ את עוללייך אל הסלע - מען דאַרף נישט אז מיר זאָלן דאָס טאָן; היינט מאַכן זיי דאָס פאר זיך אליין. יעדע צוויי טעג עקספּלאָדירט דאָרט א באָמבע-אויטאָ, פופציג מענטשן ווערן געהרגעט, איינער ביים אַרויסגיין פון דער מעטשעט, איינער אינעם מאַרק, דאָ און דאָרט. עס איז פאראן א באַצאָלונג, עס איז פאראן א פּרייז וואָס מען צאָלט ווען מען פייניגט כלל ישראל, און מען צאָלט עס במשך די יאָרן. טייל ווילן דאָס גלייך, און טייל זעען עס הערשט נאָך יאָרן. ווען עס איז געווען דער בירגער-קריג אין שפּאַניע, וואָס עס זענען דאָרט אומגעקומען, טייל זאָגן איבער א מיליאָן בירגער, טייל זאָגן א האַלב מיליאָן, עס זענען נישטאָ קיין פּינקטליכע ציפערן, איז ווען דאָס האָט זיך אָנגעהויבן אין דער צייט פונעם חפץ חיים, האָט דער חפץ חיים געזאָגט: איר מיינט אז דער הקדוש ברוך הוא האָט פאַרגעסן וואָס זיי האָבן געטאָן צו כלל ישראל פיר הונדערט יאָר צוריק? איר מיינט אז דער אייבערשטער האָט דאָס פאַרגעסן? האָט דער חפץ חיים זיי געזאָגט: דער הקדוש ברוך הוא געדענקט! נאָר וואָס דען, דער אייבערשטער האָט א צייטפּלאַן אנדערש ווי דיינער. אויב אזוי פארשטייען מיר, אז דאָס וואָס דו זעסט אז זאַכן פּאַסירן, זאָלסטו וויסן: דער אינעווייניגסטער מאָרד איז פיל שווערער; דאָס וואָס מען שלאָגט זיך אינעווייניג איז פיל שווערער ווי ווען עס איז דאָ א מלחמה מיט עמעצן פון דרויסן. דאָס איז וואָס ער זאָגט דאָ: וויסן זאָלסטו וועגן דער שווערד, אם גם שבט מואסת לא יהיה - אפילו אויב מיר וועלן נישט האָבן די שווערד וואָס פאַראַכט דאָס הענטל, וואָס דאָס איז ווי געזאָגט די שווערד פון נבוכדנצר, פונדעסטוועגן עסט זיי זייער אייגענע שווערד אויף זייער ירך, זיי פאַרדאַרבן זיך אליין; צי בפועל דורך שפיכות דמים, צי דורך זייערע עבירות, ווייל עס איז געווען ביי זיי עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים. אלזא אפילו נישט קיין שפיכות דמים בפועל, ברענגען די עוונות פונדעסטוועגן אויף זיי אליין אן אונטערגאַנג און פארניכטונג.
ואתה בן אדם הינבא, והך כף אל כף. ותיכפל חרב שלישיתה, חרב חללים היא, חרב חלל הגדול החודרת להם. ואתה בן אדם הינבא והך כף אל כף - ער זאָגט אים: זאָג נבואה און קלאַפּ האַנט אויף האַנט, און דאָס איז א צייכן פון צער. ווען עס איז געשען א צרה, פלעגט מען פּלאַטשקען האַנט אויף האַנט כדי צו ווייזן די גרויסקייט פונעם צער, די ליידן און דעם ווייטאג. ותיכפל חרב שלישיתה, חרב חללים וכו'. זאָגט דער מלבי"ם: וואָס מיינט חרב שלישיתה? די שווערד פון נבוכדנצר, אויב מיר ווילן איינטיילן וויפיל זי האָט אויפגעגעסן אינעם פאָלק - א דריטל פונעם פאָלק. א דריטל פונעם פאָלק האָט די שווערד פון נבוכדנצר אויפגעגעסן, דעריבער הייסט זי חרב שלישיתה. אָבער צוויי חלקים פונעם פאָלק, דאָס הייסט צוויי מאָל א דריטל - דאָס מיינט ותיכפל חרב שלישיתה, דאָס הייסט דאָפּלט ווי דאָס דאָזיגע דריטל, נאָך צוויי דריטלעך - זענען פארדאָרבן געוואָרן דורך דער אינעווייניגסטער שווערד, דורך דער שווערד וואָס איז געווען אינמיטן דער שטאָט. און מיר האָבן דאָס געזען ביי יחזקאל אין פרק ה', וואו דער הקדוש ברוך הוא באַפעלט אים ער זאָל אָפּגאָלן די האָר פון זיין קאָפּ און באָרד, און האָט אים געהייסן דאָס צעטיילן אויף דריי חלקים. אויף דעם האָט ער אים געזאָגט: א דריטל פונעם פאָלק וועט שטאַרבן אין שטאָט פון דבר און פון הונגער אין די טעג פונעם באַלעגערונג; א דריטל וועט פאַלן דורך דער שווערד פון נבוכדנצר; און א דריטל וועט ער צעשפּרייטן צו אלע ווינטן, און א שווערד וועט נאכיאָגן נאָך זיי. וואָס זעסטו? וויפיל זענען געשטאָרבן דורך נבוכדנצר? בלויז א דריטל! אָבער צוויי דריטל זענען געשטאָרבן אויף אנדערע אופנים. קומט אויס אלזא אז צוויי דריטל זענען געפאַלן פון זיך אליין, אָדער פון הונגער אָדער פון מגפה אָדער וואָס עס זאָל נאָר נישט זיין אין די טעג פונעם מצור, און דערנאָך ווען גדליהו בן אחיקם איז געהרגעט געוואָרן און זיי זענען אַראָפּ קיין מצרים קעגן דעם באַפעל פונעם אייבערשטן, וואָס האָט זיי געוואָרנט דורכן נביא נישט צו גיין קיין מצרים, און דאָרט ספו תמו מן בלהות, ווי דער לשון פונעם מלבי"ם. און דורך דעם זענען זיי אויך דאָרט געשטאָרבן. אויב אזוי זאָגט ער, אז חרב שלישיתה - די שווערד פון נבוכדנצר וואָס וועט הרגענען בלויז א דריטל - וועט פאַרדאָפּלט ווערן; דאָס הייסט אויף דעם וועט צוקומען א דאָפּלטס, נאָך צוויי דריטלעך, וואָס שטייען גרייט צו פאַלן. און דורך וועמען זענען די? חרב חללים היא - דורך דער שווערד פון די געפאַלענע אליין! די חללים אליין מיט זייער שווערד, דורך דעם וועלן זיי זיך הרגענען, ווי מיר האָבן מסביר געווען, דאָס איז געווען די אינעווייניגסטע שווערד וואָס איינער האָט געשלאָגן דעם צווייטן. די שווערד פון די חללים וועט פארדאַרבן דאָפּלט ווי דאָס דריטל וואָס נבוכדנצר האָט פארדאָרבן. און אזוי אויך חרב של חלל הגדול - די שווערד פונעם מלך, וואָס ער איז עתיד צו ווערן א חלל, ער האָט אויך אָנגעמאַכט חללים אינעם פאָלק. און אויף דעם זאָגט ער זיי: חרב חלל הגדול החודרת להם. וואָס מיינט החודרת להם? זי דרינגט אריין חדר בחדר, זי געפינט זיך טיף אינעווייניג ביי אייך, אין אייערע אינעווייניגסטע קאַמערן, זי וועט פארדאַרבן צוויי דריטל. קומט אלזא אויס אז אייער פארדאַרבונג איז גרעסער ווי די פארדאַרבונג פון נבוכדנצר. און דאָס איז וואָס ער האָט פריִער געזאָגט: ומה אם גם שבט מואסת לא יהיה - אפילו אויב עס וועט נישט זיין דער שטעקן וואָס פאַראַכט, וואָס דאָס איז די שווערד פון נבוכדנצר, וועלן די צוויי דריטלעך פון אייער שווערד אייך נאָך אלץ פארדאַרבן. אויב אזוי זאָלט איר פאַרשטיין אז די הויפּט פאָדערונג און טענה דאַרף זיין צו אייך אליין: זיך צו שטאַרקן, סיי אין ענינים שבין אדם לחברו און מבטל צו זיין אלע מחלוקות און אינעווייניגסטע צעטיילונגען, און סיי אין ענינים שבין אדם למקום, וואָס ווי מיר האָבן געזאָגט האָט דאָס געברענגט אויף זיי די צרה - די עבודה זרה און גילוי עריות, וואָס דאָס זענען די רוחניות'דיגע סיבות, די עוונות וואָס האָבן חרוב געמאַכט די שטאָט.
למען למוג לב, והרבה המכשולים על כל שעריהם. נתתי אבחת חרב. אח עשויה לברק, מעוטה לטבח. למען למוג לב - דאָס וואָס איך האָב געגעבן די שרעק פון דער שווערד פון נבוכדנצר (אבחת חרב), זיין שרעק אויף זיי, איז געווען כדי צו צעלאָזן דאָס האַרץ (למוג לב), כדי זיי צו דערשרעקן. דער אויסדרוק מוג לב מיינט א פחדן. דער ציל איז געווען למען למוג לב, כדי זיי צו שרעקן, און דער ציל איז געווען כדי עס זאָלן זיך מערן די שטרויכלונגען, והרבה המכשולים על כל שעריהם. דער טייטש דערפון איז: די שווערד פון נבוכדנצר האָט זיך פארשפּרייט אויף אלע טויערן פונעם לאַנד, דאָס הייסט אין אלע ארומיגע געגנטער פון ירושלים, און דער ציל איז געווען: נתתי אבחת חרב. אבחת חרב מיינט די מאַכט פון דער שווערד פון נבוכדנצר. דער מלבי"ם ערקלערט אז אויף אבחת ברענגט ער עטליכע פירושים. איין פירוש איז, אבחת איז ווי אבעת, און ער ברענגט אז דאָס איז א פירוש וואָס אויך רש"י ברענגט, אז דאָס איז מלשון בעתה, שרעק; אבחת חרב מיינט די דערשרעקענדע שווערד, דאָס איז איין פירוש. נאך א פירוש וואָס די ראשונים ברענגען איז, אז אבחת איז ווי טבחת, ווייל דער אות א' און דער אות ט' טוישן זיך אויף, אלזא אבחת חרב איז ווי אטבח; אינעם אופן פון שריפט וואָס הייסט אטב"ח, טוישט זיך א' מיט ט', ב' מיט ח', ג' מיט ז' און אזוי ווייטער, קומט אויס אנשטאָט אבחת שטייט טבחת חרב, אז די שווערד שחט'עט. אויב אזוי, האָב איך געברענגט די דאָזיגע שווערד פון נבוכדנצר נישט כדי זי זאָל אנמאַכן דעם עיקר טבח; ווייל ווי מיר האָבן מסביר געווען, וועט דער עיקר שחיטה נישט זיין דורך איר, וויבאלד מיר האָבן געזאָגט אז צוויי דריטל וועלן שטאַרבן אינעווייניג.
אויף דעם זאָגט ער: כי אח עשויה לברק, מעוטה לטבח. וואָס איז דער טייטש דערפון? אח איז א לשון פון פרייד, ווי האח. און ער זאָגט דיר: די שווערד איז געמאַכט צו בלאַנקען; לברק מיינט אז די שווערד שיינט און גלאַנצט, מיר האָבן געזען אז זי ברענגט א בהלה, זי דערשרעקט. אח עשויה לברק - די פרייד איז אז די שווערד איז בלויז געמאַכט צו דערשרעקן, ווי מיר האָבן געזאָגט, בלויז אָנצווואַרפן א פחד. ביי דער שווערד פון נבוכדנצר וועט דער הויפּט טבח נישט זיין דורך איר. מעוטה לטבח - דער טייטש איז, אז בלויז א מיעוט פונעם טבח וועט זיין דורך דער דאָזיגער שווערד, זי איז מעוטה לטבח, ווי מיר האָבן געזאָגט אז בלויז א דריטל פונעם טבח וועט זיין דורך דער שווערד פון נבוכדנצר. אלזא מען דאַרף זיך פרייען דערויף וואָס זי איז בלויז געמאַכט צו דערשרעקן, בלויז למען למוג לב, דאָס הייסט בלויז כדי זיי זאָלן באַקומען א מורא, און אפשר דורך דעם וועלן זיי טאָן תשובה, אפשר וועלן זיי פאַרריכטן זייערע מעשים. אָבער מיר זעען אז די זאַכן האָבן נישט געהאָלפן; סיי דאָס אליין וואָס די שווערד איז געקומען צו שרעקן, און סיי דאָס וואָס דורך איר וועט בלויז זיין דער מיעוט פונעם טבח - דאָס האָט נישט געהאָלפן, ווייל צום סוף האָבן זיי זיך אליין פארדאָרבן אינעווייניג, ווי מיר האָבן געזאָגט, דער טבח האָט זיך פאַרדאָפּלט, און תשובה טאָן האָבן זיי נישט תשובה געטאָן.
דער מלבי"ם האָט מסביר געווען מעוטה לטבח, אז די כוונה איז מלשון אז דער טבח וועט זיין ווייניג (מועט) דורך איר. אָבער אויב מיר גיבן אַכטונג, איז דער אות ט' דאָ מיט א דגש. דעריבער ברענגט דער רד"ק בשם זיין פאָטער, וואָס ער ערקלערט מעוטה ווי מכוסה, פאַרהוילן, אזוי ווי עוטה מעיל, מלשון א צודעק (מעטה). וואָס מיינט דאָס? מעוטה לטבח מיינט, די שווערד וואָס ביז איצט איז געווען צוגעדעקט, פאַרהוילן און איינגעוויקלט, אזוי ווי לוטה בשמלה, גייט איצט צום טבח; זי גייט איצט אַרויס און שחט'עט די מענטשן פון ירושלים. אלזא מעוטה לויט זיין פירוש איז מלשון זיך איינוויקלען, מלשון צוגעדעקט.
התאחדי הימיני, השימי השמילי, אנה פנייך מועדות. איצט באשרייבט ער די דאָזיגע שווערד וויאזוי זי קומט אויף ירושלים. און מיר האָבן דאָס שוין דערמאָנט פריִער, אז ווען דער מלך פון בבל איז אַרויס קיין ירושלים, איז ער געשטאַנען ביי דער שיידוועג (אם הדרך) און האָט מסופק געווען וואו אהין צו גיין: צי צו גיין רעכטס, וואָס דאָס מיינט קיין ירושלים, צי צו גיין לינקס, קיין רבת בני עמון, ווי מיר וועלן זען אין פסוק כ"ו. און דעמאָלט זאָגט ער כביכול צו דער שווערד: דו זאָלסט באַשליסן, דו זאָלסט אויסוועלן צו וועלכן ריכטונג איך זאָל איצט גיין. און דעריבער רעדט ער ווי צו איר: התאחדי הימיני, השימי השמילי - דאָס הייסט, דו באַשליס צו וועלכן צד צו גיין: צי התאחדי הימיני, צי זאָלסטו פאַראייניגן אלע מחנות צו גיין אויף דער רעכטער זייט קיין ירושלים, צי השימי השמילי, זאָלסט ווענדן דיין וועג צו לינקס, קיין רבת בני עמון. אנה פנייך מועדות? - דו ביסט דאָך איצט מסופק און ווייסט נישט, שווערד, וואו אהין צו ווענדן דיין פּנים, וואו אהין דיינע טריט זענען געוואנדן? מועדות איז מלשון אָנגעגרייט, באַשטימט, מלשון מועד; ער האָט אים באַשטימט א צייט. אלזא וואו אהין זענען דיינע בליקן באַשטימט צו גיין?
וגם אני אכה כפי אל כפי, והניחותי חמתי, אני השם דיברתי. וואָס מיינט וגם אני אכה כפי אל כפי? ווי מיר האָבן געזען אין פסוק י"ט: ואתה בן אדם הינבא והך כף אל כף. זאָגט דער רד"ק: דער הקדוש ברוך הוא זאָגט אים, איך אויך אזוי ווי דיר, וגם אני אכה כפי אל כפי - כביכול איך אויך וועל האָבן צער און איך וועל פּלאַטשקען האַנט אויף האַנט אויפן ענין פונעם חורבן ירושלים, אויף נבוכדנצר וואָס קומט איצט אויף ירושלים. והניחותי חמתי, אני השם דיברתי - מיט דעם וועט מיין כעס רואיג ווערן. און פארוואָס? ווי מיר האָבן שוין מסביר געווען עטליכע מאָל, אז ווען עס איז פאראן כביכול א כעס, און דער מענטש ברענגט דעם כעס מכוח אל הפועל, ער שלאָגט וכדומה, ווערט דורך דעם זיין כעס פאַרלאָשן. נאָכדעם וואָס אחשורוש האָט געהרגעט ושתי, שטייט כחמת המלך שככה. אזוי אויך זאָגט דאָ דער אייבערשטער: מיט דעם וועט רוען מיין צאָרן; נאָכדעם וואָס איך וועל ברענגען אויף די מענטשן פון ירושלים וואָס דערצערענען מיך די שווערד פון נבוכדנצר, דורך דעם והניחותי חמתי, אני השם דיברתי. אני השם דיברתי - וואָס מיינט דאָס? איך האָב גערעדט און אין מיין האַנט איז דאָס צו מקיים זיין. ווען עמעצער אנדערש רעדט, קען זיין ער האָט גערעדט - אָבער ווער זאָגט אז ער קען? ווער זאָגט אז ער וויל? ווער זאָגט אז אפילו אויב ער וויל זייער שטאַרק, וועט עס אים צום סוף געלונגען? אָבער ווען דער אייבערשטער זאָגט אני השם דיברתי, אויב איך דער אייבערשטער האָב גערעדט, וועט די זאַך זיכער מקוים ווערן.
דער מלבי"ם ערקלערט, אז דאָס וואָס עס שטייט דאָ וגם אני אכה כפי אל כפי, זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: איך אויך וועל דעמאָלט גזער'ן אז ער זאָל גיין קיין ירושלים, און איך וועל קלאַפּן האַנט אויף האַנט אויפן ענין פונעם פסק-דין. כביכול זאָגט דער אייבערשטער: איך, דער אייבערשטער, האָב גערעדט און געגזער'ט. כביכול האָט נבוכדנצר דאָך געטאָן קסמים, ווי מיר וועלן באַלד זען; קסם מיינט ער האָט געוואָרפן גורלות, און עס זעט אויס ווי דער גורל איז בלינד. זאָגט דער אייבערשטער: ניין, זאָלסט נישט האָבן קיין טעות, איך האָב געפּלאַטשט האַנט אויף האַנט אויף ירושלים און איך דער אייבערשטער האָב גערעדט אז ער זאָל קומען אויף ירושלים! זאָלסט נישט מיינען אז די זאַך איז געקומען בלויז דורך א גורל כביכול אָן א כוונה מכוונת.
ויהי דבר השם אליי לאמור. ואתה בן אדם שים לך שניים דרכים לבוא חרב מלך בבל, מארץ אחד יצאו שניהם, ויד ברא בראש דרך עיר ברא. ויהי דבר השם אלי לאמור - נאָכדעם וואָס דער אייבערשטער זעט כביכול אז ביי נבוכדנצר איז פאראן א ספק, אז די שווערד איז מסופק וואו אהין צו גיין, קומט דער הקדוש ברוך הוא און ווייזט אים דעם נביא ווי נבוכדנצר וועט וואַרפן א גורל, און לויט דער גזירה פונעם אייבערשטן, ווי מיר האָבן געזאָגט, פאַלט דער גורל אויף ירושלים. זאָגט אים דער הקדוש ברוך הוא: מאַך דיר ווי א בילד דערצו. ער זאָגט אים: שים לך שנים דרכים - מאַך דיר כביכול צוויי געטיילטע וועגן, וואָס דורך די צוויי וועגן קען נבוכדנצר אָנקומען: אינעם רעכטן וועג אָדער אינעם לינקן וועג. און מאָל אויס אז די צוויי וועגן גייען אַרויס פון איין לאַנד: לבוא חרב בבל מארץ אחד יצאו שניהם. כביכול אינעם צייכענונג זאָלסטו מאַכן אז זיי גייען אַרויס פון בבל, די צוויי וועגן, און זיי שפּאַלטן זיך אָפּ און קומען כביכול אָן; ויד ברא בראש דרך עיר ברא - דער טייטש איז, ביים עק פון יעדן וועג זאָלסטו אויסמאָלן ווי עס איז דאָ א ליידיגער אָרט. וואָס מיינט א ליידיגער אָרט? דאָס קומט מרמז זיין אז ווען נבוכדנצר וועט קומען, וועט ער אויסליידיגן דאָס אָרט. דאָס הייסט, ווען נבוכדנצר איז אָנגעקומען צו יענעם אָרט, האָט ער דאָך געדאַרפט אַוועקשטעלן זיינע מיליטער; האָט ער כביכול יענע גאַנצע שטאָט חרוב געמאַכט און אָפּגעראַמט דאָס אָרט פאר זיינע חילות. דאָס איז דער אויסדרוק לברא, ווי אויסראָטן, ווי אויסליידיגן, יאָ? דאָס איז דער אויסדרוק לברא. ער זאָגט אים אלזא: מאָל אזוי אויס אז די דאָזיגע צוויי ערטער זענען אויסגעראָטן געוואָרן פון זייערע איינוואוינער, און זיי וועלן זיין פאר די געברויכן פון נבוכדנצר'ס חיל.
דרך תשים לבוא חרב את רבת בני עמון, ואת יהודה בירושלים בצורה. דרך תשים - איין וועג זאָלסטו מאַכן אז די שווערד זאָל קומען קיין רבת בני עמון; ווי ער האָט אים געזאָגט, מאָל אויס ווי צוויי ליניעס וואָס גייען אַרויס פון בבל, איינע קומט אָן קיין רבת בני עמון, און דעם צווייטן וועג מאָל אויס כביכול אז זי קומט קיין יהודה וואָס אין ירושלים. וואָס מיינט ואת יהודה בירושלים בצורה? מען וואָלט געקענט פאַרשטיין אז בצורה מיינט ירושלים וואָס איז באַפעסטיגט (מבוצרת). אָבער דער מלבי"ם ערקלערט נישט אזוי. דער מלבי"ם ערקלערט אז דאָס וואָס עס שטייט ואת יהודה בירושלים בצורה, זאָגט דער מלבי"ם אז די ב' איז א 'בית השימוש' - בית השימוש מיינט אזוי ווי מען זאָגט בשולחן, בדלת, בחלון, בעיר, די ב' איז בלויז א שימוש, זי איז נישט קיין חלק פונעם שורש. אויב איך זאָג בצורה, איז דאָס לכאורה א חלק פונעם שורש, כביכול מבצר, דער שורש איז ב-צ-ר. אָבער אויב איך זאָג עס אלס א בית השימוש, איז כביכול געשריבן דאָ ב-צורה, דאָס וואָרט איז צורה (געשטאַלט), און די ב' באַדינט עס נאָר, ווי לצורה, בצורה, הצורה. וואָס איז אלזא דער טייטש פון וואָס עס שטייט דאָ בצורה? ער זאָגט אים: מאָל אויס ביים עק פונעם וועג די שטאָט רבת בני עמון, און ביים עק פונעם צווייטן וועג מאָל אויס די צורה (די געשטאַלט) פון דער שטאָט ירושלים. און ווי זאָלסטו זיי אויסמאָלן? מאָל זיי אויס ווי מען וואָלט זיי אויסגעראָטן, ווי מיר האָבן מסביר געווען, אז ווען דער מלך פון בבל פלעגט קומען, פלעגט ער אויסראָטן און ליידיגן די שטעט; ווי ער האָט אים פריִער געזאָגט, ויד ברא בראש דרך עיר ברא, כביכול ער ליידיגט אויס דאָס אָרט כדי אהין זאָלן קומען זיינע לייט און זיינע חילות. מאָל אלזא אזוי אויס ירושלים בצורה - אין דער געשטאַלט וואָס דו וועסט אויסמאָלן.
כי עמד מלך בבל אל אם הדרך, בראש שני הדרכים לקסום קסם. קלקל בחיצים, שאל בתרפים, ראה בכבד. פארוואָס די דאָזיגע צייכענונגען? וואָס וויל דער אייבערשטער פונעם נביא ווען ער הייסט אים דאָס אויסמאָלן? ער זאָגט אים: די דאָזיגע צייכענונגען וועלן מרמז זיין אויף דעם וואָס דער מלך פון בבל איז געשטאַנען ביי דער שיידוועג (אם הדרך), און איז געווען מסופק וואו אהין צו גיין: צי רעכטס קיין ירושלים, צי לינקס קיין עמון. און דעמאָלט האָט ער געטאָן קסמים. און מיר האָבן שוין פריִער עטליכע מאָל מסביר געווען, אז זייער שטייגער איז געווען, ווען זיי זענען געווען מסופק, צו וואַרפן גורלות און טאָן כישוף און קסמים. ווי מיר האָבן געזען: ער האָט געשאָסן א פייל, צו וואו דער פייל איז געפלויגן, איז עס געגאַנגען קיין ירושלים; און נאך האָבן זיי געמאַכט אלערליי פּראָבעס צו זען צי זיי וועלן מצליח זיין אין זייערע מעשים צי נישט. און דאָ זאָגט ער, אז דער קסם איז געווען אין דריי ענינים: א', דורך דעם וואָס ער האָט קלקל בחיצים, דאָס הייסט ער האָט געשאָסן די פיילן צו זען צו וועלכער זייט דער פייל וועט פאַלן (באַלד וועלן מיר מסביר זיין פון וועלכן לשון קלקל איז). די צווייטע זאַך, ער האָט שאל בתרפים, דאָס הייסט ער האָט געפרעגט די תרפים, וואָס דאָס איז געווען א מין שאַרבן וואָס מען פלעגט אויסציִען דערויף הויט און עס אויסדרוקענען - געוויינטליך איז דאָס געווען א שאַרבן פון א בכור - און מען פלעגט דאָס מאַכן אין א גאָר באַשטימטער שעה אינעם חודש אָדער אינעם יאָר, און אויב מען האָט געוואוסט וויאזוי דאָס ריכטיג צו מכוון זיין, האָט מען דורך דעם געוואוסט עתידות; ווייל מען פלעגט אריינלייגן פאר די תרפים א געוויסע טומאה אין מויל, און די תרפים פלעגן רעדן און זאָגן באַהאַלטענע זאַכן. דאָס איז געווען די סיבה פארוואָס רחל האָט צוגעגנב'עט די תרפים פון לבן, ווייל זי האָט געוואוסט אז ווי נאָר לבן האָט די תרפים, האָט ער דאָך א דזשי-פּי-עס, ער האָט א 'ווייז', ער וועט אונז געפינען! האָט זי גענומען די תרפים, ווייל די תרפים פלעגן מגלה זיין נסתרות. פארשטייט זיך אז די תרפים האָבן גערעדט פאַלשקייטן, און א סך דערפון זענען כוחות הטומאה, און כוחות הטומאה זענען שטענדיג אויסגעמישט מיט ליגנט, אָבער ווי עס זאָל נישט זיין איז געווען א געפאַר אז ער וועט קענען קומען און נאָכיאָגן נאָך אונז, דעריבער האָט זי געגנב'עט די תרפים. דאָס זענען געווען די תרפים דורך וועלכע זיי פלעגן באַקומען ענטפערס. און דער דריטער וועג איז געווען ראה בכבד. וואָס מיינט ראה בכבד? זאָגט דער מלבי"ם: א מין קסם ביי זיי. די זאַכן זענען מער מפורש אינעם רד"ק. דער רד"ק זאָגט: דאָס אלעס וואָס ווערט דאָ דערמאָנט פון די מעשי קסם - וואָס עס שטייט דאָ קלקל בחיצים, ערקלערט דער רד"ק אז די כוונה איז אז מען פלעגט שאַרפן און פּאָלירן דאָס אייזן פונעם פייל ביז עס איז געוואָרן גלאַנציג און שיינענדיג, און דעמאָלט פלעגט מען קוקן דערין, אין זיין גלאַנץ און אין זיין בליץ, און לויט דעם פלעגט מען זען אלערליי צורות און געשטאַלטן צו וויסן ענטפערס אויף זייערע שאלות. אזוי ווי היינט זעט מען אין קאווע - ער קוקט אויף די צורות וואָס קומען אים דאָרט אַרויס אינעם קאווע און לויט דעם ווייסט ער כביכול וואָס די צוקונפט זאָגט. אין זייער צייט זענען אויך געווען אזעלכע וואָס פלעגן קוקן אינעם גראָבן פינגער, ווייל דורך דעם וואָס מען קוקט אינעם נאָגל פונעם דוימען, פלעגן זיי זען אלערליי געשטאַלטן דורך כוח הדמיון, און לויט דעם האָבן זיי באַשטימט וואָס עס גייט זיין; אָדער זיי פלעגן קוקן אינעם קאמיש (סוף), ווייל דער שטעקן פונעם סוף איז אויך ליכטיג און עס איז פאראן דערין אן אָפּשפּיגלונג; אזוי אויך אין א שפּיגל, מען פלעגט קוקן אין א שפּיגל און דורך קוקן אינעם שפּיגל האָט מען געקוקט כביכול צו זען אין ווייטע ערטער און צו זען פאַרבאָרגענע זאַכן. דאָס זעלבע זאָגט דער רד"ק פלעגט מען קוקן אינעם לעבער, ווייל דער לעבער האָט א ליכטיגקייט און ער גלאַנצט, דער לעבער פון דער בהמה, האָט מען אויך געזען אינעם לעבער; און מען האָט אויך געזען אין די תרפים, וואָס דאָס איז געווען א מין צלמים מיט וועלכע זיי האָבן געזען די צוקונפט. און דעמאָלט האָט ער בעצם געפּרואווט אויף די דאָזיגע אופנים צי עס לוינט זיך צו גיין אויף ירושלים אָדער אפשר לוינט זיך צו גיין אויפן לאַנד פון בני עמון. און באַלד וועלן מיר זען וואָס די רעזולטאַטן זענען געווען. נאָך א פירוש וואָס מיינט קלקל, זאָגט דער מלבי"ם אז דאָס איז מלשון ער האָט געוואָרפן.
פיילן מיט לייכטקייט... ווייל ער האָט געוואָרפן די פיילן... די כוונה איז אז ער האָט לייכט געשאָסן די פיילן... ער האָט געשאָסן פיילן כדי צו זען צו וועלכן ריכטונג דער פייל וועט פאַלן, כדי צו וויסן לויט דעם וואו אהין צו גיין... און דער צווייטער פירוש איז מלשון נחשת קלל... דאָס איז וואָס מיר האָבן פריִער מסביר געווען, אז דורכן גלאַנץ פונעם פייל פלעגט מען זען, אזוי ווי מען פלעגט זען אין א שפּיגל אָדער אויף אלערליי וועגן צו וויסן עתידות, אָדער א קריסטאָל-באָל אָדער אלערליי זאַכן פון דעם מין... גלאַנציגע זאַכן וואָס מען פלעגט קוקן אין זיי און זיך פאָרשטעלן די צוקונפט...
בימינו היה הקסם ירושלים. לשום כרים, לפתוח פה ברצח, להרים קול בתרועה, לשום כרים על שערים, לשפוך סוללה, לבנות דייק. בימינו היה הקסם ירושלים - יעדעס מאָל וואָס ער האָט געטאָן דעם קסם, איז אים דער קסם אַרויסגעקומען אויף רעכטס, צו גיין אויף ירושלים.
זאָגט דער מלבי"ם: דער קסם איז געווען אויף זיבן זאַכן: א', ירושלים - ער זאָל גיין קיין ירושלים און נישט גיין קיין רבת בני עמון. די צווייטע זאַך, לשום כרים. כרים מיינט אייזערנע בעק (שטויס-העמער) מיט וועלכע מען פלעגט צעקלאַפּן די מויער. דער רד"ק ערקלערט אז כרים זענען שעפּסן, ווי עם חלב כרים ואילים, און דאָס איז ווי מען זאָגט אייזערנע בעק (אילי ברזל), ווי אן איל, האָבן זיי געהאַט כרים ווי שעפּסן, לאָמיר דאָס דעפינירן אלס אן אויסגעליענער אויסדרוק פאר יענע אייזערנע שטעקנס מיט וועלכע מען פלעגט צעקלאַפּן די מויער. און מיר האָבן שוין איין מאָל מסביר געווען אז דער איל ברזל איז געווען געבויט ווי א מין לאַנגער שטאנג, און אלע קעמפער פלעגן דאָס אָנכאַפּן און לויפן דערמיט און עס קלאַפּן אינעם מויער, און אזוי פלעגן זיי שטופּן די שטיינער פונעם מויער אינעווייניג ביז דער מויער איז איינגעפאַלן. די וואָס זענען געווען מער אויסגעשלאָפן פלעגן בויען דעם איל ברזל אויף אזא אופן: זיי פלעגן מאַכן ווי פיסלעך, ווי דער אות ה', און דעם אייזערנעם איל פלעגט מען פֿאַרבינדן מיט קייטן אינדערמיט ער זאָל זיך שאָקלען, און דעמאָלט פלעגן זיי אים נעמען צוריק און פאָראויס ווי א וויג, און דערמיט האָבן זיי געשטויסן אין מויער. דאָס האָט געהייסן אן איל ברזל, און דעריבער הייסט עס כרים, ווי געזאָגט מלשון כרים ואילים.
אלזא לשום כרים - כדי מיט די דאָזיגע כרים זאָלן זיי קעמפן כדי אומצואוואַרפן דעם מויער. אגב, עס זענען דאָ נאך ביאורים אויף כרים, מיר האָבן דאָס אויך געזען ביי איל: איין פירוש ברענגט רש"י בשם תרגום יונתן, איפרורין, דאָס הייסט דערפער; יעדעס אָרט וואו זיי פלעגן קומען, פלעגן זיי מאַכן דערפער פאר די מיליטער, אן אָרט וואו דאָס מיליטער זאָל זיך קאָנצענטרירן, דאָס זענען די כרים מלשון כפרים. נאָך אן הסבר האָבן מיר געזען אינעם רד"ק, אז כרים איז ווי נגידים, די שרים פון די חיל, אַוועקצושטעלן אויף זיי כרים מיינט פירער, ווי גענעראַלן וואָס זאָלן זיין פאַראַנטוואָרטליך אויף די מיליטער.
די דריטע זאַך, זאָגט דער מלבי"ם: דער ציל אין דעם קסם איז געווען לפתוח פה ברצח, דאָס הייסט ער האָט באַקומען א מין באַפעל, אזוי ווי מיר זאָגן איצט, דאָס איז וואָס עס איז אים אַרויסגעקומען אינעם קסם, וואָס זענען איצט די אָנווייזונגען וואָס ער באַקומט פונעם גורל וואָס ער האָט געמאַכט. און דער באַפעל איז לפתוח פה ברצח - ער זאָל נישט אָנהייבן מיט שלום-רייד, נאָר גלייך קומען מיט א דראָאונג פון מאָרד, גלייך אָנהייבן מיט רציחה. די פערטע זאַך, להרים קול בתרועה - דאָס הייסט, א תרועה איז שטענדיג געווען א סימן פון נצחון; ווען מען האָט מנצח געווען פלעגט מען בלאָזן א תרועה, דאָס געווינענדע מיליטער פלעגט יובל'ען, דאָס איז א קלאַנג פון זיג. די פינפטע זאַך, לשום כרים על שערים - דערנאָך זאָל ער אַוועקשטעלן די כרים ביי דער זייט, דאָס הייסט די כרים ווי מיר האָבן מסביר געווען אז דאָס זענען די שטויס-בעק מיט וועלכע מען שטויסט אָן, זיי אַוועקצושטעלן אויף דער זייט וואו די טויערן געפינען זיך כדי איינצוברעכן דעם טויער.
די זעקסטע זאַך איז געווען לשפוך סוללה. אויסגיסן א סוללה: א סוללה איז דער ערד-באַרג וואָס מען פלעגט מאַכן אן ערד-דאַם כדי זיך אויפצוהייבן און קענען זען פון דאָרט אריין אין שטאָט. ווייל כל זמן איך בין נידעריגער פונעם מויער, וויאזוי קען איך שיסן אריין אין שטאָט? אויב דו שיססט א קויל אָדער א באָמבע, איז נישט געפערליך, אפילו אויב עס גייט באַליסטיש אַרויף און דערנאָך פאַלט עס אַראָפּ, מאַכט עס דאָך דעם אויפרייס. אָבער אויב איך שיס א פייל, איז דאָך זיין גאַנצע קראַפט פון זיין שוואונג, אין דער קראַפט מיט וואָס ער ווערט געשאָסן. אויב איך שיס א פייל פון אונטן, וואָס האָב איך אויפגעטאָן? איך מוז דאָך אָנקומען צו א הויכן אָרט, און דעמאָלט פונעם הויכן אָרט קען איך שיסן אריין אין שטאָט, און דעמאָלט קען איך באמת אונטערוואַרפן אָדער הרגענען מיטן שיסן דעם פייל. דאָס האָט געהייסן לשפוך סוללה. מען פלעגט אויסגיסן א באַרג פון ערד מיט וועלכן מען פלעגט זיך דערהויבן צו זען אריין אין שטאָט; אָדער טיילמאָל איז די סוללה אויך געווען באַשטימט כדי אריינצוגיין אין שטאָט, וויבאלד דער מויער איז הויך, פלעגט מען מאַכן א סוללה וואָס זאָל דינען ווי א מין שיפע וואַנט פונעם באָדן ביז דער הויך פונעם מויער, און אויף דער סוללה פלעגט מען אַרויפגיין אויפן שטאָט-מויער און אזוי אריינגיין. נאָר דאָס איז געווען זייער געפערליך, ווייל געוויינטליך האָבן די וואָס זענען געווען אינעווייניג אין שטאָט געהאַט די הויכע מעלה, ווייל פון אויבן פונעם מויער פלעגן זיי גיסן אויף זיי הייסע בוימל, פלעגן וואַרפן אויף זיי בליסטרא-שטיינער, זיי האָבן געהאַט דעם מעלה פון דער הויך, דעריבער איז נישט געווען קיין פשוט'ע זאַך צו בויען די דאָזיגע סוללה. און די זיבעטע זאַך איז לבנות דייק, וואָס ער דערמאָנט דאָ. וואָס מיינט בויען א דייק? מען פלעגט בויען א מויער ארום דעם שטאָט-מויער, כדי די וואָס פּרואוון אַנטלויפן פונעם באַלעגערונג, זאָל דער ארומיגער מויער פונעם שונא זיי כאַפּן.
זאָגט דער מלבי"ם: גיב אַכטונג, לויט ווי מיר האָבן פריִער מסביר געווען אין פסוק ד', איז דער סדר: פריִער א דייק, דערנאָך א סוללה, און דערנאָך שטעלט מען כרים. אזוי איז דער סדר פון אייננעמען א שטאָט: קודם כל בויט מען א קליינעם מויער ארום כדי די וואָס לויפן אַרויס זאָלן נישט אַנטלויפן; דערנאָך בויט מען א סוללה פון וואו מען זאָל שיסן אינעווייניג; און דערנאָך שטעלט מען כרים זיך צו דערנענטערן מער צום מויער און אָנהייבן אים איינצוברעכן. דאָ הייבט זיך אָבער לכאורה דער קסם אָן פאַרקערט: דער קסם זאָגט פריִער צו שטעלן כרים, דערנאָך אויסצוגיסן א סוללה, און צום סוף צו בויען א דייק! און פארוואָס? זאָגט דער קסם, ער קומט און זאָגט: כביכול דו זאָלסט גלייך שטעלן כרים! פארוואָס הייבט מען געוויינטליך אָן מיט א סוללה? ווייל אויב מען מאַכט נישט קיין סוללה, קען מען זיך נישט דערנענטערן צום מויער אים איינצוברעכן, ווייל ווי מיר האָבן געזאָגט, האָבן זיי די הערשאפט פון אויבן אויפן שפּיץ מויער, זיי וואַרפן שטיינער, זיי גיסן הייסע וואַסער אָדער בוימל, זיי טרייבן דיך אַוועק. דעריבער מוז מען פריִער בויען א הויכן פּלאַץ פון וואו מען שיסט אויף זיי און מען טרייבט זיי אַוועק, און הערשט דעמאָלט קען מען צוגיין צום מויער אים איינצוברעכן. דאָס איז ווען מען האָט באמת א פאָלק וואָס קעמפט צוריק פון דער צווייטער זייט און גיט א קאַמף. אָבער דאָ וויל אים דער קסם זאָגן: קום פאַרשטיי אז דו גייסט דאָ צו א פאָלק וואָס וועט בכלל נישט קעמפן קעגן דיר, האָסטו דאָך גאָרנישט קיין פּראָבלעם גלייך פון פאָראויס לשום כרים! ברענג גלייך די אייזערנע בעק און שטויס גלייך אינעם מויער. דו דאַרפסט זיי נישט פריִער אָפּשוואַכן דורכן בויען א סוללה און שיסן פיילן אינעווייניג, און דו דאַרפסט נישט פריִער מאַכן דעם דייק כדי צו פארשליסן די איינוואוינער פון שטאָט - זיי זענען אַזוי שוואַך אז דו דאַרפסט דאָס אלעס נישט!
והיה להם כקסם שווא בעיניהם, שבועי שבועות להם, והוא מזכיר עוון להיתפש. דער מלבי"ם ערקלערט: דאָ גייט ער אריבער צו רעדן וועגן די איינוואוינער פון ירושלים. ווען די מענטשן פון ירושלים האָבן געהערט וועגן די אלע קסמים וואָס נבוכדנאצר האָט געטאָן, איז דאָס ביי זיי אין די אויגן געווען ווי א פאַלשער קסם (קסם שוא) וואָס האָט אין זיך גאָרנישט קיין ממשות. זיי האָבן זיך בכלל נישט וויסנדיג געמאַכט דערפון; כביכול: אה, זאָל ער מאַכן קסמים, זאָל ער וואַרפן גורלות, גאָרנישט וועט אים דערפון אַרויסקומען! שבועי שבועות להם - כאָטש דער קסם איז געקומען אויף זיבן זאַכן, ווי דער מלבי"ם האָט זיי אויסגערעכנט: אויף ירושלים, צו שטעלן כרים, צו עפענען דאָס מויל מיט מאָרד, צו הייבן א קול מיט תרועה, צו שטעלן כרים אויף די טויערן, אויסצוגיסן א סוללה, צו בויען א דייק - זיבן ענינים וואָס ווערן דערמאָנט אינעם פריִערדיגן פסוק. דער קסם האָט אים דאָך אָנגעוויזן אויף אלע די זיבן זאַכן, און אויף דעם אלעם האָט ער געוואָרפן א גורל זיבן מאָל. און דער מלבי"ם זאָגט אז זייער שטייגער איז געווען ביי די זאַכן וואָס זיי האָבן געטאָן, צו טאָן זיבן מאָל; ביי אלע ענינים פון קסם און ענליכס, צו טאָן זיבן מאָל. מיר ווייסן אז דאָס קומט בעצם פון א הייליגן מקור, ווייל אויך ביי אונז זעען מיר אז אויף עטליכע זאַכן זאָל מען זאָגן זיבן מאָל: לב טהור ברא לי אלוהים, און נאך פארשידענע זאַכן זעען מיר געשריבן מען זאָל זאָגן זיבן מאָל. דער ענין פון זיבן איז געשטעלט און פעסט אין די שרשים פון אידנטום, און מיר האָבן שוין אמאל מסביר געווען אז דאָס איז געבויט אויף די זיבן אונטערשטע ספירות וואָס פירן די וועלט. ווי עס זאָל נישט זיין, האָבן זיי אויך געהאַט געוויסע ידיעות, און לויט די ידיעות האָבן זיי געוואוסט אז זאַכן וואָס מען וויל געבן א תוקף טוט מען זיבן מאָל. אלזא די צאָל פון זיבן האָט גורם געווען אז ער האָט געוואָרפן דעם גורל זיבן מאָל. און כאָטש דער דאָזיגער קסם איז געקומען געצילט - גיט אַכטונג - זיבן מאָל זיבן! ער האָט זיך נישט באַגנוגנט מיט זיבן, ער האָט געמאַכט ניין און פערציג, א ספירת העומר האָט ער זיי אָנגעמאַכט! ניין און פערציג! פארוואָס? כדי צו פאַרזיכערן זיבן מאָל זיבן אז ער וועט מצליח זיין אין דער אייננעמונג פון ירושלים.
און די דאָזיגע זאַך איז מזכיר עוון להיתפש - די דאָזיגע זאַך פון זיבן האָט דערמאָנט זייער עבירה אז זיי זאָלן געכאַפּט ווערן אין זיין האַנט. וועלכע עבירה? פארוואָס איז דען ירושלים געפאַלן? פארוואָס זענען זיי צום סוף פארטריבן געוואָרן פון לאַנד? אז תרצה הארץ את שבתותיה - ווייל כלל ישראל, ווי חז"ל זאָגן: ירושלים איז נישט גולה געוואָרן ביז מען האָט אין איר מחלל שבת געווען, און מען פלעגט אין ירושלים טרעטן וויין-פּרעסן; און אזוי אויך איז ירושלים חרוב געוואָרן בלויז דערפאר וואָס מען האָט מבטל געווען שנת השמיטה, אז תרצה הארץ את שבתותיה. קומט אויס אז דאָס זיבן מאָל זיבן איז געוואָרן אן אָנדענק פונעם עוון: אה, ער האָט געטאָן זיבן מאָל, און איר היט נישט אייערע זיבנערס! און דערפאר זענען מיר דאָך אויך נתחייב געוואָרן א גלות פון זיבעציג יאָר - נאָכאמאָל זעען מיר דעם ענין פון זיבן, אז תרצה הארץ את שבתותיה. איז דער קסם געוואָרן א דערמאָנער פון דער עבירה: דער קסם וואָס איז געטאָן געוואָרן זיבן מאָל האָט דערמאָנט זייער עבירה צו ווערן געכאַפּט, דער עוון דורך וועלכן זיי ווערן געכאַפּט, וואָס דאָס איז דער עוון דערפון וואָס זיי האָבן נישט געהיט זייערע זיבנערס - נישט די שבתות און נישט די שמיטות.
נאָך ערקלערט ער, נאך אן הסבר זאָגט דער מלבי"ם, לויט ווי מיר וועלן זען אינעם קומענדיגן קאַפּיטל: והנה הכיתי כפי על בצעך ועל דמך. דאָס הייסט, מיר זעען אז דאָס קלאַפּן די האַנט וואָס ווערט דערמאָנט ביי אונז, וואו דער הקדוש ברוך הוא זאָגט איך וועל קלאַפּן מיין האַנט, וואָס דאָס איז דער סוף פונעם גזר-דין, זאָגט דער הקדוש ברוך הוא אז דאָס איז צוליב צוויי ענינים: בצעך ודמך. וואָס איז בצעך? בצע איז גזל, לבצוע בצע, אנשי בצע; בצעך איז דער עוון פון גזל. און די צווייטע זאַך איז דמך - שפיכות דמים. די צוויי זאַכן זענען געווען אין ירושלים: עס איז געווען גזל און עס איז געווען שפיכות דמים. אויב אזוי זאָגט דער מלבי"ם: דאָס וואָס מיר האָבן פריִער געזען וגם אני אכה כפי אל כפי והניחותי חמתי, וואָס דאָס איז דער גמר פונעם גזר-דין, וויאזוי? דורכן קסם וואָס ער וועט טאָן אויף ירושלים און וועט קומען חרוב צו מאַכן ירושלים. זאָגט ער אונז אינעם קומענדיגן קאַפּיטל: וויסן זאָלסטו, דאָס איז אויפן עוון פון גזל און שפיכות דמים! ווען דו וועסט ציילן, וועסטו זען אז פון די עוונות וואָס ער דערמאָנט דערנאָך ביי די תועבות פון ירושלים, זענען פאראן זיבן זאַכן וואָס זענען פונעם מין פון גזל און שפיכות דמים. און דער מלבי"ם רעכנט זיי אויס - ער רעכנט אויס וואָס עס שטייט דערנאָך, שוין אינעם נעקסטן קאַפּיטל: א', נשיאי ישראל למען שפוך דם אין פסוק ו'; עושק גר אין פסוק ז', נאָכאמאָל גזל; פייניגן יתום און אלמנה אינעם זעלבן פסוק, אויך אינעם באַטייט פון גזל; די פערטע זאַך, אנשי רכיל היו בך למען שפוך דם, ענינים פון שפיכות דמים, אין פסוק ט'; שוחד לקחו בך למען שפוך דם, נאָכאמאָל שפיכות דמים, אין פסוק י"ב; נשך ותרבית שטייט אינעם זעלבן פסוק, דאָס איז אויך אן ענין פון גזל; ותבצעי רעייך בעושק, דאָס איז די זיבעטע זאַך וואָס שטייט דאָרט אינעם זעלבן פסוק. און דעריבער זאָגט ער: זע אז עס איז געווען ביי זיי זיבן - ער דערמאָנט זיבן, זיבן מאָל די ענינים פון גזל און שפיכות דמים. און ער זאָגט דיר: קוק אויך אריין אין די קללות פון תורת כוהנים, זיי זענען אויך אויסגעשטעלט זיבן-זיבן קעגן דעם ענין: שבע על חטאותיכם. ווייל מיר האָבן איצט אויסגערעכנט זיבן זינד פונעם מין פון גזל און שפיכות דמים, קעגן דעם זאָגט דער אייבערשטער: עס וועט זיין פאר אייך שבע על חטאותיכם. זאָגט דער מלבי"ם: דאָרט האָב איך מסביר געווען ווי די סדרים דערין זענען זיבן מאָל זיבן, קעגן די זיבן עוונות וואָס זענען געווען ביי זיי. אויף דעם, זאָגט דער מלבי"ם, קען איך געבן נאָך אן הסבר, אז דאָס איז וואָס עס שטייט דאָ שבועי שבועות להם. וואָס מיינט שבועי שבועות להם? דאָס זיבן וואָס ער האָט געטאָן זיבן מאָל זיין קסם, איז קעגן די דאָזיגע זיבן זינד וואָס מיר האָבן איצט דערמאָנט פון עושק און שפיכות דמים - זיבן קעגן זיבן. און דאָס איז מזכיר עוון להיתפש - זיין זיבן דערמאָנט אייערע עוונות אין גזל און שפיכות דמים אין וועלכע איר ווערט געכאַפּט. אלזא לויטן ערשטן פירוש דערמאָנט דאָס דעם עוון פון שמיטה און שבת וואָס מיר האָבן נישט געהיט; לויטן צווייטן פירוש דערמאָנט דאָס דעם עוון פון שפיכות דמים און גזל וואָס זענען דערמאָנט געוואָרן זיבן מאָל.
דער רד"ק דערקעגן ערקלערט שבועי שבועות נישט אינעם באַגריף און באַטייט פון 'זיבן', נאָר ער ערקלערט דאָס אינעם באַגריף און באַטייט פון א שבועה; נישט שבועות אינעם זינען פון זיבן, נאָר שבועות אינעם זינען פון שווערן. זאָגט דער רד"ק: ווי גלייך די כשדים האָבן שבועות פאר זיי, ווי גלייך זיי האָבן געשוואָרן פילע שבועות פאר כלל ישראל אז מיר וועלן נישט קומען אויף אייך. כלל ישראל זענען כביכול רואיג. פארוואָס זענען זיי רואיג? שבועי שבועות להם - די כשדים האָבן אונז געשוואָרן פילע שבועות אז זיי וועלן נישט קומען אויף אונז. ער זאָגט אָבער: זיי ווייסן נישט אז והוא מזכיר עוון להיתפש - די דאָזיגע זאַך האָט זיי דערמאָנט אן עוון וואָס דווקא צוליב אים וועלן זיי געכאַפּט ווערן! און פארוואָס? ווייל איר זענט דאָך אליין דורכגעפאַלן מיט א שבועה! ווען נבוכדנאצר האָט דאָך באַשוואָרן צדקיהו המלך ער זאָל נישט אויסזאָגן דעם ענין פונעם האָז (ארנבת) וכולי, האָט ער אים באַשוואָרן, ווען ער האָט גענומען א האָז און אים צעריסן און געגעסן לעבעדיגערהייט, האָט ער אים אויף דעם באַשוואָרן, און צדקיה המלך האָט נישט געהיטן די שבועה. ווי עס שטייט: וגם במלך נבוכדנאצר מרד אשר השביעו באלוהים - ער האָט אים אויך באַשוואָרן ער זאָל נישט רעבעלירן קעגן אים, און ער האָט יאָ געמרד'ט קעגן אים. ווי קענט איר אלזא טראַכטן אז די כשדים וועלן היטן פאר אייך זייער שבועה? איר האָט אייער שבועה נישט געהיטן פאר זיי, און זיי וועלן זייער שבועה היטן פאר אייך? אפילו אויב זיי האָבן זיי געשוואָרן ביי מיר, זאָגט דער הקדוש ברוך הוא, היטן זיי נישט זייער שבועה! ווי עס שטייט על כן אבלה הארץ און אזוי ווייטער, רצוח ונאוף, הישבע על השקר - זיי היטן נישט זייער שבועה. איר היט דאָך נישט אייער שבועה, און איר מיינט אז די כשדים וועלן היטן פאר אייך זייער שבועה און זיי וועלן דאָ נישט קומען קעגן אייך?!
לכן כה אמר אדוני אלוהים, יען הזכרכם עונכם, בהיגלות פשעיכם, להראות חטאותיכם בכל עלילותיכם. יען היזכרכם, בכף תיתפשו. דעריבער זאָגט דער אייבערשטער: יען הזכרכם עונכם - וויבאלד איר זענט נישט ווי א מודה ועוזב. סיי ביי די עוונות, וואָס אן עוון איז א זאַך וואָס איז פֿאַרבונדן מיט כפירה, א מענטש וואָס לייקנט אין דער מציאות פונעם בורא, וואָס דאָס זענען די עוונות וואָס זענען פאַרבאָרגן אינעם האַרצן, און איר באַהאַלט זיי נישט: בהזכרכם, הזכרכם עונכם - די זאַכן וואָס זענען פאַרבאָרגן אינעם האַרצן האָט איר נישט קיין פּראָבלעם צו פאַרשפּרייטן און אַנטפּלעקן, מען דערמאָנט אייערע עוונות. און אזוי אויך פשעיכם בהיגלות - די פשעים זענען די רעבעלירן, דאָס וואָס א מענטש מורד'ט קעגן דעם אייבערשטן, איר רעבעלירט קעגן אים בפרהסיה; אזוי אויך להראות חטאותיכם - די חטאים, וואָס דאָס איז געוויינטליך מער צוליב דער תאווה, זיי זענען זעבאַר, דאָס זענען די פּעולות וואָס קומען אַרויס דורך די מידות פונעם נפש, זיי ווערן געזען בכל עלילותיכם - די עלילה איז די פּעולה וואָס קומט שוין אַרויס למעשה מכוח אל הפועל, להבדיל פונעם חטא וואָס איז אינעווייניג, איז די עלילה דאָס וואָס קומט שוין אַרויס אויסנווייניג. ער זאָגט: אייערע מידות, וואָס זענען דער שורש צו די אלע מעשים, אלעס איז שלעכט, אלעס איז מיט זינד! און דעריבער זאָגט ער זיי: יען הזכרכם, יען היזכרכם בכף תיתפשו - דער ערשטער איז הזכרכם, דער צווייטער איז היזכרכם. יען היזכרכם - אזוי ווי איר דערמאָנט אייערע עוונות, דערפאר ווערט איר דערמאָנט צום שלעכטן אינעם קסם פון נבוכדנאצר. ווי מיר האָבן פריִער געזען, אז דער קסם פון נבוכדנאצר דערמאָנט אונזערע עוונות: דאָס וואָס מיר האָבן נישט געהיט די שמיטה, דאָס וואָס מיר האָבן נישט געהיט דעם שבת. דאָ קומט ער אלזא צוריק און שטרייכט אונטער דעם דאָזיגן ענין: איר וועט געכאַפּט ווערן אינעם קסם פון נבוכדנאצר, וויבאלד דאָס דערמאָנט די פשעים, די חטאים און די עוונות וואָס איר האָט אָפּגעטאָן.
ואתה חלל רשע, נשיא ישראל, אשר בא יומו בעת עוון קץ. ואתה חלל רשע - איצט זאָגט ער נבואה אויף צדקיהו. ער רופט אים א חלל, וויבאלד צום סוף וועט צדקיהו פאַלן א חלל, ווי עס שטייט חרב חלל הגדול. אשר בא יומו בעת קץ - די כוונה איז, זיין טאָג איז געקומען אין דער צייט פונעם סוף-עוון (בעת עוון קץ), אז דער לעצטער עוון מיט וועלכן די מאָס ווערט פול, דאָס וועט זיין די צייט פונעם קץ פון זיין מלוכה; דורך דעם איז געקומען זיין טאָג צו באַקומען די שטראָף.
כה אמר אדוני אלוהים, הסיר המצנפת והרים העטרה, זאת לא זאת, השפלה הגבה והגבוה השפיל. דער דאָזיגער פסוק איז גאַנץ פאַרשטאָפּט; מיר וועלן אים ערשט ערקלערן ווי רש"י זאָגט: ווי זיין תרגום, לאָמיר אלזא ליינען דעם תרגום יונתן: כדנן אמר השם אלוהים, עדי מצנפתא משרייא כהנא רבא - נעם אַראָפּ די מצנפת פון שריה דער כהן גדול (ער וויל זאָגן וואָס עס וועט איצט זיין אין דער צייט פונעם חורבן), ובטל כיתרא מצדקיה מלכא - און עס וועט אויך בטל ווערן די קרוין פון צדקיהו המלך; ער זאָגט: אמר דין ודין באתריה לא יתקיים, מגלי יגלון - דער און יענער וועלן נישט בלייבן אויף זייער אָרט, ווייל זיי וועלן גיין אין גלות. וואָס מיינט השפלה הגבה והגבוה השפיל? גדליה בר אחיקם דלא הווה דיליה, יסבינה - גדליה בן אחיקם וואָס עס איז נישט געווען זיינס, ער וועט נעמען די מלוכה; וצדקיה דדיליה היא, תעדה מיניה - און צדקיה וואָס די מלוכה געהערט צו אים, וועט זי צוגענומען ווערן פון אים. דאָס איז וואָס ער זאָגט: השפלה - וואָס דאָס איז גדליה בן אחיקם, הגבה - דער אייבערשטער וועט אים דערהויבן צו זיין מלך; והגבוה - וואָס דאָס איז צדקיה, אים וועט דער אייבערשטער אַראָפּנידערן, מען וועט אַראָפּנעמען פון אים די קרוין.
דער רד"ק ערקלערט השפלה הגבה: זאָגט דער רד"ק, השפלה מיינט יהויכין, וואָס איז שוין געווען אין גלות און איז איצט געווען דערנידערט אין זיין גלות - אים וועל איך דערהויבן! וויאזוי? זרובבל זיין זון איז געווען מלך ווען מען האָט זיך אומגעקערט פון גלות בבל; און אויך ער אליין אין גלות, דאָרט ווערט געברענגט אז אויל מרודך האָט אים דערהויבן, וישם את כיסאו גבוה מעל כל השרים. קומט אויס אלזא אז מיר זעען אז דער וואָס איז געווען נידעריג, דאָס איז יהויכין, לויטן ביאור פונעם רד"ק גייט דאָס נישט אויף גדליה בן אחיקם נאָר אויף יהויכין וואָס איז געווען דערנידערט, ער וועט דערהויבן ווערן: סיי דורך דעם וואָס פון אים וועט אַרויסקומען זיין זון זרובבל וואָס ער וועט אויסלייזן כלל ישראל, און סיי דורך דעם וואָס ער אליין וועט דורך אויל מרודך דערהויבן און גרויס געמאַכט ווערן. והגבוה השפיל - דאָס איז צדקיהו, וואָס ער איז געווען הויך, האָט זיך פארגרויסט און געמרד'ט אינעם מלך פון בבל וואָס האָט אים באַשוואָרן ביים אייבערשטן ער זאָל נישט מורד זיין אין אים; זאָגט דער אייבערשטער: אים וועל איך דערנידערן, עס זאָל מער נישט זיין קיין מלך פון זיין זרע. ווי מיר האָבן געזען אז די קינדער פון צדקיהו האָט דער מלך פון בבל געשאָכטן פאר זיינע אויגן, און די מלכות איז צום סוף געבליבן פון יהויכין.
דער מלבי"ם ערקלערט: ווען די מלכי ישראל זענען געווען צדיקים, דעמאָלט פלעגן זיי דערהייבן דעם בית המקדש; דער בית המקדש איז געווען טייער און חשוב אין זייערע אויגן, דער כבוד פונעם כהן גדול איז געווען טייער און חשוב אין זייערע אויגן. און דעמאָלט פלעגן זיי אויך איבערגעבן די כהונה גדולה אין דער האַנט פון א פּאַסיגן מענטש, אין דער האַנט פון אן ערליכן מענטש, אין דער האַנט פון א צדיק. און דער כבוד פונעם כהן גדול איז געווען אזוי ווי דער כבוד פונעם מלך, און דאָס איז וואָס עס שטייט אויפן מלך אז מען דערהייבט אים און מען מאַכט אים גרעסער פון זיינע ברידער, מען מאַכט אים רייך. אָבער ווען זיי זענען געווען רשעים, דעמאָלט פאַרקערט, האָבן זיי דערנידערט דעם כבוד פונעם מקדש, זיי האָבן דערנידערט דעם כבוד פון דער כהונה, פון עבודת השם. אָבער באמת איז דאָס געווען א פולקאָמער טעות פון זייער זייט, וויבאלד דער כבוד המלכות - זאָגט דער מלבי"ם - איז געווען אָפּהענגיק אינעם כבוד הכהונה! אויב האָסטו מכבד געווען די כהונה ווי עס דאַרף צו זיין, דאָס הייסט די עבודת השם, דורך דעם וועט דער כבוד המלכות אויך גרויס ווערן; אָבער ווען דו דערנידערסט דעם כבוד פון דער כהונה, ווערט דורך דעם אויך דערנידערט דער כבוד פון דיין מלכות. דעם חלק פונעם אייבערשטן, וואָס דאָס איז דאָס הויז פונעם אייבערשטן, דאָס אָרט פון די כהנים וואָס דינען דעם אייבערשטן - זיי דערנידערסטו, ממילא וועט דער כבוד פון דיין מלכות אויך דערנידערט ווערן. זאָגט דער מלבי"ם: און דאָס איז וואָס עס שטייט בוזיי יקלו - ווען מען פאַראַכט דעם אייבערשטן, ברענגט די זאַך דעם מענטש אליין צו שאַנד, און דער הקדוש ברוך הוא וועט דערנידערן די קרוין וואָס דער מלך האָט געטראָגן. איצט: דער מלך טראָגט אן עטרה, דאָס איז א קרוין; דער כהן גדול דערקעגן האָט געהאַט א מצנפת, דאָס ווייזט אויף דער קרוין פון דער כהונה גדולה. אויף דעם זאָגט ער: ווען די מצנפת איז געווען מיט חשיבות אויפן קאָפּ פונעם כהן גדול, איז אויך די עטרה געווען מיט חשיבות אויפן קאָפּ פונעם מלך; דו ביסט ריכטיג מכבד די כהונה גדולה, האָסטו אויך א פּאַסיגע עטרה. אָבער דאָ זאָגט ער צו אים מיט א לשון פון וואונדער: ואתה חלל רשע, נשיא ישראל, אשר בא יומו, כה אמר השם אלוהים, הסיר המצנפת והרים העטרה?! מיינסטו אין דיין געדאַנק אַראָפּצונעמען די מצנפת פונעם כהן גדול, צו דערנידערן דעם כבוד פון דער כהונה, אַוועקצונעמען כביכול זיין מצנפת, און דערמיט צו דערהייבן די עטרה פונעם מלך?! הסיר המצנפת און דורך דעם הרים העטרה? דאָס הייסט צו דערהייבן דיין קרוין אויפן חשבון פונעם כבוד פונעם אייבערשטן און זיין הויז און דעם כבוד פון די כהנים?! זאָגט דער אייבערשטער: זאת לא זאת! דו ווילסט עס זאָל זיין דאָס און נישט זיין דאָס? דאָס הייסט: די מלוכה זאָל מצליח זיין (זאת), און דאָס זאָל נישט זיין (לא זאת) - די כהונה זאָל נישט מצליח זיין, איר דערנידערסטו? עס זאָל בלייבן די עטרה פון דער מלכות און עס זאָל נישט בלייבן די מצנפת פון דער כהונה?! ווי איז מעגליך אזא זאַך זאָל פּאַסירן? ווי מיר האָבן דאָך געזאָגט, ווערט דער כבוד המלוכה געצויגן פונעם כבוד הכהונה! השפלה, השפלה הגבה?! ער זאָגט אים: טראַכסטו צו דערהייבן די עטרה, בשעת די עטרה איז נידעריגער אין איר מדרגה קעגן דעם כהן? און צו דערנידערן די מצנפת, בשעת די מצנפת איז באמת העכער, ווייל די מצנפת איז דער כהן, דאָס איז דער כבוד פונעם אייבערשטן - איר ווילסטו דערנידערן?!
דער מלבי"ם זאָגט: מיין ביאור איז פיל מער אָנגענומען לויטן דקדוק פון לשון הקודש ווי דאָס וואָס די אנדערע מפרשים האָבן ערקלערט. ווייל לויט ווי תרגום יונתן טייטשט: כה אמר השם הסיר המצנפת והרים העטרה, מיינט עס: נעם אַראָפּ די מצנפת פון שריה דער כהן גדול און מען זאָל בטל מאַכן די קרוין פון צדקיהו המלך - זאָגט דער מלבי"ם: קיינמאָל האָבן מיר נישט געזען להרים אלס אן אויסדרוק פון אַראָפּנעמען (הסרה)! קיינמאָל האָבן מיר נישט געפונען אז להרים מיינט דערווייטערן און אַראָפּנעמען די זאַך. זאָגט דער מלבי"ם: וירם את המחתות איז א לשון פון אויפהייבן; אויך תרומה, מען הייבט אויף דאָס הייליגע פונעם חול, דאָס איז א לשון פון דערהייבן. דעריבער זאָגט דער מלבי"ם, איז פיל מער מסתבר אזוי ווי איך האָב ערקלערט: אז דו ווילסט אַראָפּנעמען די מצנפת פונעם כהן גדול און דערהייבן דיין אייגענע עטרה. דערקעגן לויט די אנדערע פירושים, אַראָפּצונעמען די מצנפת פונעם כהן גדול און להרים - אַראָפּצונעמען די עטרה פונעם מלך, איז דאָך נישט מסתבר; וואו האָבן מיר געזען להרים מלשון אַראָפּנעמען? נאָר להרים מיינט דערהייבן: דו וועסט אַראָפּנעמען די מצנפת פונעם כהן גדול און דערהייבן די עטרה פונעם מלך?!
עווה, עווה, עווה אשימנה. גם זאת לא היה, עד בוא אשר לו המשפט ונתתיו. דאָס איז באַקאַנט פונעם ווידוי וואָס מיר זאָגן אין די ימים נוראים, יאָ? עווה, עווה, עווה, דאָס איז מלשון עיוות, פארדרייען און פאַרניכטן. זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: דעריבער וועל איך מאַכן די עטרה עווה - דריי מאָל עווה מיט א ו', דריי מאָל האָט נבוכדנאצר פאַרדאָרבן די קרוין. ווען האָבן מיר דאָס געזען? זאָגט דער מלבי"ם: ביי יהויקים, ביי יהויכין און ביי צדקיהו; דריי מאָל האָט ער פארדרייט און אַראָפּגענומען די עטרה פונעם מלך'ס קאָפּ. ביז צום סוף: גם זאת לא היה - אויך די עטרה וועט מער נישט זיין, נאָר די מלוכה וועט זיך אינגאַנצן אויפהערן; ביז עד בוא אשר לו המשפט - ביז אין אחרית הימים וועט קומען דער וואָס אים קומט דער משפט, דער משפט המלוכה. ווער איז דאָס וואָס אים קומט די מלוכה? דאָס איז מלך המשיח! פאר אים פאַסט די עטרה, ער וועט זוכה זיין דערצו, ונתתיו - איך וועל אים צוריקגעבן די עטרה, ער זאָל זי טראָגן לויטן משפט, ווייל ער איז באמת ראוי דערצו. פון וועלכן לשון איז עווה? רש"י ערקלערט: איין פירוש איז מלשון עיי השדה - עווה אינעם זינען פון חורבן, עס וועט זיין א חורבן, הויפנס שטיינער (עיים). און רש"י ערקלערט, אויף וועמען איז געזאָגט געוואָרן אז זי איז צוגענומען געוואָרן? פארוואָס דריי מאָל? ער זאָגט: זי איז צוגענומען געוואָרן פון יכניה און געגעבן געוואָרן פאר צדקיה, און פון צדקיה וועט זי געגעבן ווערן פאר גדליה; און אויך דאָרט, גם זאת לא היה, אויך ביי גדליה וועט זי נישט בלייבן, ביז עס וועט קומען ישמעאל בן נתניה און וועט ערמאָרדן גדליה'ן. און אשר לו המשפט, זאָגט רש"י: וואָס מיינט אשר לו המשפט? ער רעדט נישט וועגן מלך המשיח, נאָר ער מיינט אים - אויף ישמעאל בן נתניה, וואָס איך האָב אים באַשטימט צו באַצאָלן די נקמה, און ער איז בעצם די נקמה און ער וועט מאַכן דעם משפט; שמתי אותו להיפרע נקמתי ומשפטי. און מען קען פשוט זאָגן אשר לו המשפט, אז מען וועט זיך צום סוף אויך אָפּרעכענען מיט ישמעאל בן נתניה, ווי מיר וועלן זען ווייטער; אלזא לו המשפט, אז צום סוף וועט ער זיך אָפּרעכענען אויך פון אים. דער רד"ק דערקעגן ערקלערט: ווער זענען די דריי וואָס שטייען דאָ ביי עווה? דאָס זענען אסיר, שאלתיאל און פדיה; און הערשט ביי זרובבל, ער איז אשר לו העטרה. עס זענען אלזא דאָ דריי פירושים ווער זענען די וואָס זענען אַראָפּגענומען געוואָרן, און פאר וועמען עס וועט געגעבן ווערן די עטרה.
ואתה בן אדם, הינבא ואמרת כה אמר השם אלוהים אל בני עמון ואל חרפתם. ואמרת חרב חרב פתוחה לטבח מרוטה להכיל למען ברק. איצט ווענדט זיך דער אייבערשטער צום נביא און זאָגט אים: זאָג נבואה אויף בני עמון. בני עמון, ווען זיי האָבן געזען אז נבוכדנאצר האָט געוואָרפן א גורל, און דער גורל איז - ווי מיר האָבן געזאָגט - געפאַלן אויף דער זייט פון ירושלים, האָבן זיי זיך געפרייט און געטאַנצט! זיי האָבן זיך משמח געווען און געשלאָגן חרפה אויף ישראל, ווי עס שטייט שמעתי חרפת מואב וגידופי בני עמון. זיי האָבן זיך געפרייט מיט אונזער מפלה, און נישט ווייניגער דערפון האָבן זיי זיך אויך געפרייט מיט דעם וואָס די שווערד פון נבוכדנאצר איז אָפּגערוקט געוואָרן פון זיי. און אויסער דעם שטייט אז בעליס דער מלך פון בני עמון האָט געשיקט ישמעאל בן נתניה כדי ער זאָל הרגענען גדליה בן אחיקם, כדי עס זאָל דאָ גאָרנישט קיין איבערבלייבעניש נישט בלייבן; זיי זענען אלזא אויך געווען שותפים אינעם אויסלעשן די לעצטע פונק וואָס איז נאך פארבליבן דאָ אין ירושלים. און דאָס אליין האָט גורם געווען אז נבוכדנאצר איז שפּעטער אָנגעקומען און האָט גענומען נקמה און חרוב געמאַכט בני עמון. אויף דעם זאָגט ער אים: ואמרת חרב חרב פתוחה - מיינט נישט אז די שווערד פון נבוכדנאצר וועט נישט קומען אויף אייך, ווייל איר זעט אז ער האָט געמאַכט א גורל און ער גייט קיין ירושלים, ער גייט אויף רעכטס, במילא וועט ער פאַרלאָזן די לינקע זייט! זאָגט ער: וויסן זאָלט איר, די שווערד איז שוין אַרויס פון איר שייד, די שווערד איז פתוחה (אָפֿן), די שווערד וועט מער נישט צוריקקערן צו איר שייד! און די דאָזיגע שווערד איז לטבח מרוטה - כאָטש זי איז איצט געגלאַנצט און געשליפן (מרוטה), און מיר האָבן געזען לויטן ביאור פונעם מלבי"ם פריִער, אז מרוטה מיינט דאָס וואָס מען האָט גלאַט געמאַכט די שווערד ביים אָרט וואו מען האַלט זי אָן ביים שייד, כדי די שווערד זאָל נישט שניידן די האַנט; און אויב אזוי זאָגט איר: אָט איז זי מרוטה, די דאָזיגע שווערד שניידט נישט, מען האָט דאָך אַראָפּגענומען איר שאַרפקייט פון איר! זאָגט ער: ריכטיג, דאָס איז בלויז צייטווייליג, פאר דער איצטיגער צייט קומט ער נישט אויף אייך; אָבער ער האָט פונדעסטוועגן געגלאַנצט די שווערד, ווי מיר האָבן מסביר געווען, ער האָט אַראָפּגענומען איר שאַרפקייט פון איין זייט כדי זי זאָל דערנאָך זיין גרייט צום טבח - ווען ער וועט אייננעמען ירושלים, וועט די דאָזיגע שווערד זיך אומקערן אויף אייך! און דאָס איז וואָס ער זאָגט: והיא מרוטה להכיל למען ברק - דאָס איז ווי די צוויי סיבות וואָס מיר האָבן פריִער געזאָגט פארוואָס ער האָט געגלאַנצט די שווערד: א', להכיל, כדי דורך דעם זאָל ער האָבן א הענטל פאר דער שווערד. ווייל מיר האָבן געזאָגט, אויב די שווערד איז אינגאַנצן שאַרף, קען מען זי נישט אָנכאַפּן; וויאזוי וועט ער זי אָנכאַפּן? אין דער מינוט וואָס ער וועט אָנכאַפּן די שווערד, וועט ער זיך דאָך צעשניידן, אזוי ווי מען נעמט א שחיטה-מעסער אָן א שאַפט - אין דער רגע וואָס איך וויל אים אָנכאַפּן, שניידט ער די האַנט. אלזא דער איין ציל פארוואָס ער האָט געגלאַנצט די שווערד און אַראָפּגענומען איר שאַרפקייט פון איין זייט איז כדי עס זאָל זיין א הענטל וואָס ער זאָל קענען אָנהאַלטן און פירן די שווערד (להכיל). ווי עס שטייט ויתן אותה למורטה לתפוש בכף, ווי מיר האָבן פריִער געזען, כדי ער זאָל זי קענען אָנכאַפּן אין זיין האַנט. און נאָך א זאַך: למען ברק - דורך דעם וואָס די שווערד איז געפּוצט און געגלאַנצט, שיינט זי; און מיר האָבן שוין געזען אז א גלאַנציגע שווערד וואַרפט א שרעק אויף די שונאים; זיי זעען א שווערד פון דער ווייטנס, זיי זעען די אָפּשפּיגלונג פון דער זון אויף איר, דאָס וואַרפט א שרעק און א מורא. וואָס האָט ער אונז בעצם דאָ געוואָלט זאָגן? אז דורך דעם וואָס ער גייט איצט אַוועק פון בני עמון, וועט ער כביכול דערנאָך האָבן דעם כוח אָנצוהאַלטן די שווערד נאָכדעם וואָס ער וועט באַזיגן ירושלים. און פארוואָס? ווייל אויב ער וואָלט פריִער געקומען אויף עמון און ישראל צוזאַמען, וואָלט ער נישט געהאַט דעם כוח צו קעמפן קעגן צוויי אין דער זעלבער צייט; דעריבער וואָס האָט ער געטאָן? ערשטנס איז ער געגאַנגען קעגן כלל ישראל, און דעמאָלט דורך דעם האָט ער איצט כביכול דעם כוח און די שטאַרקייט זיך אָפּצוגעבן באַזונדער מיט עמון! קומט אלזא אויס אז די דאָזיגע שווערד וואָס איז איצט דורכגעגאַנגען יענעם שלייף כדי איר שאַרף זאָל אַראָפּגענומען ווערן, זאָלט איר זיך נישט פרייען אז דאָס מיינט אז זי וועט נישט קומען אויף אייך - דאָס איז בלויז א הכנה צו דעם וואָס עס וועט זיין מיט אייך! און נאך א זאַך זאָגט ער, עס איז נאך פאראן אין דעם א תועלת: דורך דעם איז זיין פחד געפאַלן אויף אלע שכנים פון ארץ ישראל, ער האָט זיי איינגענומען פיל גרינגער, ווייל נאָכדעם וואָס ער האָט אונז איינגענומען איז שוין גרינגער איינצונעמען די אנדערע, ווייל זיי האָבן געזען וואָס ער האָט דאָ אָנגעמאַכט, פאַלט זיין שרעק אויף זיי. ממילא זאָגט ער זיי: איר זאָלט פאַרשטיין אז דאָס וואָס איר זעט אז די שווערד איז מרוטה, דאַרף אייך בלויז מער דערשרעקן און נישט באַרואיגן. להכיל לויטן ביאור פונעם מלבי"ם מיינט איר אָנצוהאַלטן, ווי נלאיתי הכיל, ווי יכילנו, אויסצוהאַלטן און אָנצוהאַלטן די זאַך. אָבער דער רד"ק ברענגט נאָך א פירוש בשם זיין פאָטער, אז להכיל איז ווי להאכיל (צו שפּייזן), יאָ? ווי אזין איז ווי אאזין, אזוי איז להכיל ווי להאכיל. פארוואָס? ווייל די שווערד עסט; און ווען ער האַלט די שווערד און הרגעט מיט איר, שפּייזט ער די שווערד. דאָס מיינט להכיל - ער גייט און שפּייזט די שווערד.
בחזות לך שווא, בקסום לך כזב, לתת אותך אל צוארי חללי רשעים, אשר בא יומם בעת עוון קץ. אָבער, זאָגט דער מלבי"ם: דער אייבערשטער זאָגט אים: פון דעם וואָס דו האָסט געשיקט דיין שווערד צו הרגענען גדליה'ן, ווי מיר האָבן געזען אז בעליס האָט געשיקט די שווערד אז ישמעאל בן נתניה זאָל הרגענען גדליה בן אחיקם, און דאָס איז דיר געקומען דורך דעם וואָס די קוסמים האָבן דיר פאָרגעזאָגט פאַלשע נבואות (בחזות לך שווא) - לתת אותך אל צוארי חללי רשעים, זיי האָבן דיר געזאָגט אז דיין שווערד וועט אויסהרגענען די איבערגעבליבענע פליטים, און זיי זענען שוין סיי ווי חללים און זיי זענען רשעים און זיי קומט זיך דער טויט, אזוי האָבן די קוסמים דיר געזאָגט: זייער טאָג איז שוין געקומען, זייער מאָס איז שוין פול, דו וועסט קומען און זיי אייננעמען אפילו אָן קיין שום מלחמה. השב אל תערה, במקום אשר נבראת, בארץ מכורותייך אשפוט אותך. איך זאָג דיר אז דאָס איז א פאַלשע זעאונג; קער צוריק די שווערד אין איר שייד! זאָגט דער תרגום: אתיב חרבא לנדנה. ער זאָגט דאָ: וויסן זאָלסטו, ישמעאל און זיינע מענטשן וועלן צום סוף, נאָכדעם וואָס זיי וועלן הרגענען גדליה בן אחיקם, זיך אומקערן קיין רבת בני עמון, און דאָרט - זאָגט ער אים - וועל איך דיר משפט'ן אויך אויף דעם דאָזיגן מאָרד! און פארוואָס? ווייל צוליב דעם וועט נבוכדנאצר קומען צו דיין לאַנד, וואָס דאָס איז דאָס לאַנד דאָס אָרט וואו דו ביסט באַשאַפן געוואָרן - דאָס הייסט דאָס אָרט וואו דו שפּירסט זיך זיכער, במקום אשר נבראת, בארץ מכורותייך - דאָרט וועט ער הרגענען די בני עמון; דאָרט איז אויך באַשאַפן געוואָרן די שווערד, און דאָרט אויך וועט מען הרגענען ישמעאל'ן און זיינע מענטשן, וואָס דאָס איז זייער היימלאַנד, דאָס לאַנד וואו ער וואוינט, דאָרט וועל איך דיר משפט'ן. ושפכתי עלייך זעמי, באש עברתי אפיח עלייך, ונתתיך ביד אנשים בוערים, חרשי משחית. דאָרט וועל איך אויסגיסן אויף דיר דעם כעס פון דער שטראָף אויף די זינדיגער; איך וועל בלאָזן אויף דיר מיט דעם פייער פון מיין צאָרן כדי זיי אינגאַנצן אומצוברענגען. ונתתיך - און ער באשרייבט ווי ער וועט איבערגעבן די שווערד אין דער האַנט פון ברענענדיגע מענטשן, ווי ווען די שווערד וועט זיין אין אזא מצב ווי א פייער וואָס מען בלאָזט נאָר דערין און עס ברענט גלייך, מענטשן וואָס זענען מומחים און מייסטערס צו פאַרדאַרבן און צו צעשטערן. לאש תהיה לאוכלה, דמך יהיה בתוך הארץ, לא תיזכרי, כי אני השם דיברתי. לאש תהיה לאוכלה - דאָס פייער וועט אייך אויפעסן, אזוי זאָגט ער צו בני עמון; און דיין בלוט, דאָס בלוט וואָס דו האָסט פארגאָסן אין לאַנד, דאָרט אין דיין לאַנד וועט מען זיך נאָכפאָדערן פון דיר אויף דעם בלוט, און ער וועט פארגיסן דיין בלוט; און מען וועט דיר נישט פירן אין גלות אויף אן אופן וואָס עס וועט נאך בלייבן פון דיר א זכר - ניין, נאָר ער וועט דיר הרגענען, לא תיזכרי, עס וועט מער נישט בלייבן קיין שום זכר פון דיר, נאָר דיין אונטערגאַנג וועט זיין א פולקאָמער אונטערגאַנג.