ספר יחזקאל פרק כ"א. ויהי דבר השם אלי לאמור, בן אדם שים פניך דרך תימנה והטף אל דרום והינבא אל יער השדה נגב. יחזקאל באשרייבט אַ נבואה וואָס ער באַקומט פֿון השם, און דער הייליקער באשעפֿער זאָגט אים שים פניך דרך תימנה. דער נביא איז געווען אין בבל, און דער הייליקער באשעפֿער זאָגט אים ער זאָל זיך ווענדן אין ריכטונג דרום, דאָס הייסט ער זאָל שטעלן זיין פּנים צום דרום, און דער דרום דאָס איז ירושלים. מיר ווייסן דאָך אַז בבל איז צפֿונדיק פֿון ירושלים. אויב אַזוי איז בבל אין צפון, איז ירושלים אין פֿאַרגלייך צו בבל אין דרום. דעריבער זאָגט דער הייליקער באשעפֿער צו יחזקאל, וואָס איז געווען אויף נהר כבר, וואָס איז געווען אין בבל, זאָגט אים דער הייליקער באשעפֿער שים פניך דרך תימנה, דאָס הייסט זאָלסט זיך נבואהן אין ריכטונג ירושלים. והטף אל דרום, הטף איז אַ לשון פֿון רעדן. אַזוי ווי מען זאָגט אַ מענטש איז מטיף, יאָ, הטף איז אַ לשון פֿון רעדן. מיר וועלן זען ווייטער פֿאַר וואָס דאָס רופֿט מען הטף. והינבא אל יער השדה נגב. ירושלים ווערט אויך גערופֿן יער השדה, בדרך משל, אַזוי ווי אין אַ וואַלד זענען פֿאַראַן גוטע און שלעכטע ביימער, אַזוי אויך איז ירושלים ווי אַ וואַלד. אַ וואַלד כולל אַלץ אין זיך, פֿאַראַן דאָרט צדיקים און רשעים. און דאָרט זעען מיר אַז די צדיקים זענען אומגעקומען, די וויניקע צדיקים זענען אומגעקומען צוליב דעם עוון פֿון די רשעים וואָס זענען געווען אַ סך.
דער מלבי"ם דערקלערט שים פניך דרך תימנה, שימת פנים זאָגט דער מלבי"ם דאָס איז די הכנה צו נבואה. דאָס איז דער אויסדרוק שים פניך. שים פניך דאָס הייסט זאָלסט זיך גרייטן צו נבואה. און דאָ איז דאָס אַ נבואה, וואָס ער נבואהט וועגן דעם מצור וואָס וועט זיין אין ירושלים, פֿון פסוק י"ג און ווייטער נבואהט ער וועגן אַ מצור וואָס וועט זיין אויף ירושלים, און דאָרט וועט ער זיך נבואהן וועגן נבוכדנצר וואָס האָט געמאַכט און געוואָרפֿן קסמים צי צו גיין צו דער לינקער זייט צו רבת בני עמון, אָדער צו גיין צו דער רעכטער זייט צו ירושלים, און סוף כל סוף איז אַרויסגעפֿאַלן דער גורל אַז ער זאָל גיין צו ירושלים. דער גורל האָט אים געזאָגט צו גיין תימנה, ער זאָל גיין צו דער רעכטער זייט, אַזוי ווי עס שטייט בימינו היה הקסם ירושלים, מיר וועלן דאָס זען ווייטער. דער קסם ווייזט אויף דעם אַז ער וועט דווקא גיין קיין ירושלים. אַזוי אַז דאָ קומט ער פֿאַרשטעלן די אַמירה וואָס דער הייליקער באשעפֿער האָט אים געזאָגט לקראת דער דאָזיקער נבואה, שים פניך דאָס הייסט גרייט זיך זיך צו נבואהן וועגן וואָס נבוכדנצר וועט טאָן, און זיינע קסמים ווי אַזוי ער וועט קומען חרוב מאַכן ירושלים.
והטף אל דרום. וואָס איז דאָס הטף? זאָגט דער מלבי"ם, די הטפה דאָס איז אַ קליינע און קורצע נבואה. און דער פֿירוש איז וואָס ער וועט זיך בקיצור נבואהן וועגן חורבן בית המקדש, אַזוי ווי עס שטייט האנח בשברון מותניים, דאָס איז אַ קורצע נבואה און זי רופֿט מען הטף. דערקלערט דער מלבי"ם פֿאַר וואָס די קורצע נבואה רופֿט מען הטפה? ווייל דאָס רעדן איז קורץ, יאָ, און דעריבער איז הטפה אַ קורצע רעדע לגבי דער לאַנגער רעדע, וואָס די לאַנגע רעדע איז כביכול ווי אַ רינען פֿון וואַסער. אַזוי איז הטפה ווי אַ טריפֿן פֿון וואַסער. אַזוי אַז להטיף איז צו זאָגן וויניק זאַכן. און פֿאַרקערט, צו רעדן איז די רעדע ווי אַ שטראָמענדיקער טייך. אויף דעם זאָגט ער, דער הייליקער באשעפֿער זאָגט אים והטף אל דרום. זאָלסט מטיף זיין, זאָלסט איבערגעבן אַ קורצע נבואה לגבי ירושלים. און פֿאַר וואָס רופֿט מען ירושלים דרום? חז"ל זאָגן אַז דרום איז אַזוי ווי דר רום. דרום דאָס הייסט וווינען אין דער הייך. און פֿאַר וואָס רופֿט מען דאָס אין דער הייך? ווייל די קדמונים פֿלעגן צעטיילן דעם דור הארץ אויף צפון און דרום, אַז צפון איז אַ נידעריקער אָרט און דרום איז אַ הויכער אָרט. און פֿאַר וואָס רופֿט מען דאָס אַ הויכער אָרט? ווייל די זון הערשט דאָרט מער. אַזוי איז ער כביכול נעענטער צו דער זון, איז ער כביכול אַ הויכערער אָרט. לגבי דעם צפון וואָס איז קעלטער ווייל די זון הערשט דאָרט ווייניקער, איז ער ווייטער. ווייטער לגבי דער זון דאָס הייסט נידעריקער, דאָס הייסט טיפֿער. אַזוי איז דער דרום דר רום, ער איז כביכול אין אַ הויכן אָרט.
והינבא אל יער השדה נגב. די נבואה איז אויף דעם הרג וואָס וועט זיין אין דער גאַנצער ארץ ישראל, אַזוי ווי עס שטייט, מיר וועלן זען ווייטער, ואמרת ליער הנגב. און ער דערקלערט ואמרת לאדמת ישראל, און ער באַשרייבט זי אַז זי איז ענלעך צו אַ וואַלד וואָס איז פֿול מיט ביימער, אַזוי אויך איז זי פֿול מיט מענטשן. און פֿאַר וואָס רופֿט ער דאָס נגב? ווייל די זייט דרום איז מער אויסגעטריקנט און מער טרוקן לגבי דעם צפון. דעריבער רופֿט מען דעם נגב נגב אויפֿן שם וואָס ער איז נגוב, אויסגעטריקנט. זאָגט דער מלבי"ם, גיב אַכט אויב אַזוי, מיר האָבן דאָ דריי אויסדרוקן פֿאַר דרום. תימנה, דרום, נגב. און אַלע דריי אויסדרוקן ווייזן אויסן זעלבן זאַך. דערקלערט דער מלבי"ם אַז דער חילוק צווישן זיי איז אַז מיר קומען און זאָגן פֿון דער זייט פֿונעם אָרט וואָס איז אויסגעטריקנט, רוף איך דאָס נגב. פֿון דער זייט וואָס ער ווענדט זיך צו דער רעכטער זייט, אַזוי ווי מיר האָבן געזען אַז פֿונעם אָרט וווּ ער געפֿינט זיך איז דאָס צו דער רעכטער זייט, דעריבער רופֿט מען דאָס תימנה, אַ לשון פֿון ימין. און דער גורל וואָס ער וואַרפֿט איז אויך געווען אַ גורל צו רעכטס אָדער צו לינקס, איז נאָך אַ מאָל פּאַסט אויך דער לשון תימנה, וואָס דאָס איז אַ לשון פֿון ימין. דער מקדש איז געווען דער העכסטער אָרט אויף דער וועלט, אַזוי ווי מיר האָבן גערעדט עטלעכע מאָל אַז ירושלים איז געווען דער העכסטער אָרט, אויב אַזוי פּאַסט צו דעם דרום, דר רום, דאָס איז אַ לשון פֿון הויך. אַזוי אַז למעשה פֿאַרבינדן זיך אַלע דריי אויסדרוקן דאָ צו דעם ענין פֿון ירושלים.
ואמרת ליער הנגב שמע דבר השם, כה אמר השם אלוקים הנני מצית בך אש ואכלה בך כל עץ לח וכל עץ יבש לא תכבה להבת שלהבת ונצרבו בה כל פנים מנגב צפונה. ואמרת ליער הנגב. איצט אָרדנט ער אונדז אָן די נבואות, אַלע דריי נבואות פֿון אונטן אַרויף. אין אָנהייב אָרדנט ער אונדז אָן, דערציילט ער אונדז וועגן דער נבואה וואָס איז געווען אויף יער הנגב. יער הנגב דאָס מיינט די גאַנצע ארץ ישראל. הנני מצית בך אש. זאָגט דער מלבי"ם, די הצתה, וואָס ער צינדט אָן דעם גאַנצן וואַלד אויף אַ מאָל מיט אַ גרויסן פֿייער, דאָס רופֿט מען הצתה. ואכלה בך כל עץ לח וכל עץ יבש. אין אָנהייב וועט זי עסן די פֿייכטע, נאָך דעם די טרוקענע. גיט אַכט, דאָס אַלץ איז נאָך אַ משל, נאָך אַ ביסל וועלן מיר זען אַז ער וועט איבערזעצן דעם נמשל. אָבער דערווייל ברענגט ער אַ משל אַז דער וואַלד וועט פֿאַרברענט ווערן. און אין וואַלד וועלן געגעסן ווערן די פֿייכטע ביימער צוערשט און נאָך דעם די טרוקענע. און פֿאַר וואָס? ווייל אויב אין אָנהייב וועלן געגעסן ווערן די טרוקענע ביימער, זאָגט דער מלבי"ם, וואָס דער פֿייער וועט אָנקומען צו די פֿייכטע ביימער וועט ער זיך אָפּשטעלן. און דער ציל איז דאָך צו מאַכן אַ גרויסע הצתה וואָס דער פֿייער זאָל זיך נישט אָפּשטעלן, אַז דער פֿייער זאָל גיין און זיך פֿאַרשפּרייטן. דעריבער וועל איך אין אָנהייב אָנצינדן יעדן פֿייכטן בוים, און נאָך דעם ווען איך וועל אָנצינדן די טרוקענע ביימער, וועט דער פֿייער נישט אויסגיין. וכל עץ יבש לא תכבה. להבת שלהבת. וואָס מיינט דאָס להבת שלהבת? דערקלערט דער מלבי"ם אַז דער להב דאָס איז וואָס גייט אַרויס פֿונעם פֿייער און פֿאַרשפּרייט זיך אַהין ווייט. און די שלהבת דאָס איז בעצם אַ וואָרט צונויפֿגעשטעלט פֿון אש און להבת. להב, להבת, יאָ, דאָס איז וואָס גייט אַרויס פֿונעם פֿייער ווייט, און ווען מען וויל זאָגן דעם פֿייער אַליין זאָגט מען שלהבת, אַזוי ווי אש להבת. דהיינו די להבת גייט אַרויס און פֿאַרשפּרייט זיך פֿונעם פֿייער. על כל פנים, ער זאָגט אונדז דאָ, דורך דעם דאָזיקן פֿייער ונצרבו בה כל פנים מנגב צפונה. דער פֿייער וואָס האָט אָנגעהויבן צו ברענען אין וואַלד אין דער זייט דרום וועט זיך פֿאַרשפּרייטן צו דער זייט צפון, ביז פֿון דער דאָזיקער להבת וואָס גייט אַרויס פֿונעם נגב וועלן אַלע פנים וואָס געפֿינען זיך אין צפון פֿאַרברענט ווערן. יצרבו דאָס הייסט זיי וועלן אויסגעטריקנט ווערן, דאָס הייסט זיי וועלן פֿאַרברענט ווערן, יאָ, אַזוי ווי אַ צרבת השחין, אַ ברען פֿון אַ בלאָטער. און נאָך אַ ביסל וועלן מיר פֿאַרשטיין ווער דאָס איז דער צפון און וואָס איז דער טבע פֿון יענעם פֿייער.
וראו כל בשר כי אני השם ביערתיה לא תכבה. דורך דעם וועלן זיי דערקענען אַז אני השם ביערתיה. און פֿאַר וואָס? מיר האָבן שוין דערקלערט עטלעכע מאָל אַז יעדע זאַך וואָס ווערט געטאָן בדרך הטבע איז אין איר נישט ניכר די האַנט פֿון השם. אָבער ווען אַ זאַך ווערט געטאָן היפוך פֿון דרך הטבע, אין דעם איז ניכר אַז דאָס איז מאת השם. דער פֿייער אויף אַ טבעדיקן אופֿן עסט די טרוקענע און שטעלט זיך אָפּ ביי די פֿייכטע. דאָ וועט דאָס אָנהייבן פֿאַרקערט, דער פֿייער הייבט אָן פֿון די פֿייכטע און נאָך דעם כאַפּט זיך אָן אין די טרוקענע, אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט כדי צו פֿאַרברענען אַלץ. זאָגט השם, דורך דעם וואָס זיי וועלן זען אַז דער דאָזיקער פֿייער פֿירט זיך נישט בדרך הטבע, וראו כל בשר כי אני השם ביערתיה. אין דעם וועט זיין ניכר אַז דער דאָזיקער פֿייער איז אַ פֿייער מאת השם, לא תכבה. פֿאַר וואָס ביערתיה אויף דעם דאָזיקן אופֿן? אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט פֿריער. ווייל ווען ער כאַפּט זיך אָן צוערשט אין די פֿייכטע און ענדיקט זיי אָפּ, קען ער דערנאָך ווייטער ברענען די טרוקענע אָן אַ הפסקה און ער וועט נישט אויסגיין. דעריבער האָב איך דאָס געטאָן אויף דעם דאָזיקן אופֿן, צוערשט די פֿייכטע און נאָך דעם די טרוקענע, כדי אַז ער זאָל נישט אויסגיין.
ואומר אהה השם אלוקים המה אומרים לי הלא ממשל משלים הוא. ואומר אהה השם אלוקים. נאָך דעם וואָס די זאַכן קומען אים בדרך משל וחידה, אַזוי ווי מיר האָבן געזען, אש, דרום, צפון, זאָגט ער ריבונו של עולם, וואָס וועט העלפֿן אַז איך זאָג זיי אַזאַ נבואה? זיי זאָגן מיר אַז מיין דרך איז צו זאָגן משלים און זיי האָבן נישט קיין הבנה אין וואָס איך זאָג זיי, און היות שכן נעמען זיי נישט אָן די זאַכן. הלא המה אומרים לי הלא ממשל משלים הוא. דער מלבי"ם ברענגט די ווערטער פֿונעם רמב"ם וואָס האָט געשריבן אין מורה נבוכים און אין הלכות דעות, אַז פֿון די תנאים פֿון דער שלמער נבואה איז אַז עס זאָל נישט געפֿונען ווערן אין איר משלים און חידות. וואָס מער די נבואה איז מער מושלם, איז זי מער אין מדרגה, איז די ראייה מער בהיר און קלאָר. דאָס רופֿט מען אספקלריה מאירה. אספקלריה שאינה מאירה, דער פֿירוש איז אַ נישט אויסגעגלייטער שפּיגל, און ממילא כדי דער נביא זאָל פֿאַרשטיין דאַרף מען אים ברענגען אַ משל. ער קען נישט דערגרייכן צו אַ השגה, צו זען די זאַכן אין אַ גרויסער בהירות, ווייל ער אַליין איז נישט מזוכך אַזוי ווייט. און היות שכן ווייזט מען אים דאָס פֿון הימל בדרך פֿון אַ משל. און אויב אַזוי, דאָ, דער ריבוי משלים, זאָגט דער מלבי"ם, ווייזט אויף דער פֿאַרשטאַרקונג פֿונעם כוח הדמיון און אויף דעם וואָס די נבואה ווערט איבערגעגעבן לעיתים רחוקות, און דעמאָלט דורך דעם זעט ער דורך פֿענצטער און מסכים ווי איינער וואָס קוקט אַ זאַך פֿון דער ווייטן. דעריבער פֿאַרשטייען מיר פֿאַר וואָס יחזקאל באַקומט זיין נבואה אויף דעם דאָזיקן אופֿן. זאָגט דער מלבי"ם, פֿאַר וואָס זאָגט מען אים נישט הלא ממשיל משלים, פֿאַר וואָס ממשל משלים? דאָס וועט איר זען אַ סך מאָל אין דקדוק אַז דאָס דערשיינט ווי אַ חילוק צווישן אַ פועל כבד און אַ פועל קל. אויב מיר זאָגן משל, איז דאָס אַ פועל קל. אָדער ממשיל דאָס איז אַ פועל קל. אויב איך זאָג ממשל, איז דאָס אַ פועל כבד. שטענדיק איז אַ פועל כבד שווערער אויף די מוצאי הפה. יאָ, אַזוי ווי רוצח און מרצח. מרצח דאָס איז אַ פועל כבד. רוצח דאָס איז אַ פועל קל. און מיר האָבן שוין דערקלערט עטלעכע מאָל על פי דעם מלבי"ם אַז ווען אַ וואָרט קומט אין אַ פועל כבד, מיינט דאָס אַז עס קומט מיט אַ שטאַרקייט, מיינט דאָס אַז עס קומט מיט כוח. זאָגט ער אויך דאָ, דער משל איז פֿאַרשטופּט. ווען איך זאָג ממשל, איז דאָס נאָך מער פֿאַרשטופּט. דאָס הייסט מען האָט פֿאַרשטאַרקט יענעם ענין. דאָס איז נישט ממשיל משלים, דאָס איז נישט מושל משלים, דאָס איז ממשל משלים. דאָס הייסט אַז עס קומט מיט כוח, דהיינו אויב אַ משל איז פֿאַרשטופּט, דאָ איז דער משל פֿאַרשטופּט אינעם פֿאַרשטופּטן. די כוונה איז שטענדיק מיט אַ גרעסערער שטאַרקייט.
ויהי דבר השם אלי לאמור. איצט אַנטפּלעקט זיך דער הייליקער באשעפֿער צו אים כדי אים צו באַווערן דעם נמשל. בן אדם שים פניך אל ירושלים והטף אל מקדשים והינבא אל אדמת ישראל. בן אדם שים פניך אל ירושלים, זאָגט אים דער הייליקער באשעפֿער איך וועל דיר דערקלערן אויף וואָס איז די נבואה. מיר האָבן גערעדט וועגן אַ וואַלד, מיר האָבן גערעדט וועגן דרום, מיר האָבן גערעדט וועגן אַלערליי אויסדרוקן וווּ עס איז נישט מפורש דער אויסדרוק במפורש ירושלים. אָבער דאָ קומט דער הייליקער באשעפֿער, אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט, עפֿענען די נבואה און זי באַווערן, דעריבער דערקלערט ער אים. וואָס איך האָב דיר געזאָגט שים פניך דרך תימנה, האָב איך געמיינט שים פניך אל ירושלים. והטף אל מקדשים, וואָס איך האָב דיר געזאָגט והטף אל דרום, איצט דערקלערט ער אים איך האָב געמיינט והטף, די כוונה צו מטיף זיין, מיר האָבן דערקלערט דאָס איז אַ זאַך אַזוי ווי אַ נבואה, קלענער פֿון אַ נבואה, והטף אל דרום. מיר האָבן דערקלערט והטף אַזוי ווי אַ לשון פֿון טריפֿן. וואָס איז מקדשים? מקדשים איז געשריבן בלשון רבים. פֿאַראַן איין באַווער, אַזוי ווי די מפרשים ברענגען און אויך דער מלבי"ם גייט אין דעם זעלבן קו, אַז די כוונה איז דער מקדש וואָס איז כולל אין זיך אָפּטיילן. פֿאַראַן דער אולם, פֿאַראַן דער היכל, פֿאַראַן בית קודש הקודשים, דעריבער רופֿט ער דאָס מקדשים, און איטלעכער איז מער הייליק פֿונעם צווייטן. אַ נאָך אַ מעגלעכקייט, אַזוי ווי רש"י זאָגט, אַז די כוונה איז די צוויי חורבנות. בעצם קומט ער אים דאָ זאָגן וועגן די צוויי חורבנות פֿונעם בית המקדש, חורבן בית ראשון און חורבן בית שני, דעריבער רמזט ער די צוויי ענינים, און אין דעם דאָזיקן קו טרעט אויך דער רד"ק.
ואמרת לאדמת ישראל כה אמר השם הנני אליך והוצאתי חרבי מתערה והכרתי ממך צדיק ורשע. תאמר לאדמת ישראל כה אמר השם הנני אליך. הנני אליך דער פֿירוש איז, איצט דערקלערט ער אים דעם משל וואָס מיט אים האָט ער אָנגעהויבן. הנני אליך, איך קום דיך שטראָפֿן מיט אַ השגחהדיקן עונש אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט. די כוונה איז אַז עס איז ניכר אַז דאָס איז מאת השם, וראו כל בשר כי אני השם ביערתיה, עס וועט זיין ניכר דאָ אַז דאָס איז מאת השם. זאָגט השם, איך וועל אַרויסנעמען מיין חרב פֿון איר תער. וואָס מיינט דאָס אַרויסצונעמען די חרב פֿון איר תער? דערקלערט דער רד"ק, תערה דאָס איז די שייד פֿון דער חרב. אַזוי אַז אַרויסצונעמען די חרב פֿון איר תער, חרב שלפת מתערה נגד צורריך, די כוונה איז זי אַרויסצונעמען פֿון דער שייד פֿון דער חרב. און דאָס איז אַ פֿירוש אויף דעם וואָס מיר האָבן פֿריער געזען הנני מצית בך אש, אַז די חרב וועט עסן מענטשן אַזוי ווי דער פֿייער פֿאַרברענט דעם וואַלד. והכרתי ממך צדיק ורשע. דאָס איז וואָס ער האָט פֿריער געזאָגט ואכלה בך כל עץ לח וכל עץ יבש. פֿריער דעם פֿייכטן האָבן מיר דערקלערט און נאָך דעם דעם טרוקענעם. דער צדיק איז ווי אַ פֿרישער פֿייכטער און נאַסער בוים. און דער רשע איז אַ טרוקענער בוים וואָס האָט אין זיך גאָרנישט, ער האָט אין זיך קיין שום לחלוחית פֿון תורה, פֿון יראת שמיים, פֿון מידות, פֿון הנהגה. אַזוי אַז דער רשע רופֿט מען אַ טרוקענער בוים, דער צדיק רופֿט מען אַ פֿייכטער בוים. אַזוי איז די כוונה פֿון די ווערטער אַז איך וועל אַכרית זיין פֿון דיר אַ פֿייכטן און טרוקענעם בוים, איך וועל אַכרית זיין די צדיקים און די רשעים. וואָס דאָ איז מפליא, פֿאַר וואָס וועט ער אַכרית זיין די צדיקים? אַ צווייטער קושי, פֿאַר וואָס וועט ער מיט זיי אָנהייבן? אויסן האָט ער געדאַרפֿט זאָגן והכרתי ממך רשע. און אויב דו ווילסט זאָגן אַז אויך די צדיקים, זאָג רשע וצדיק, ווייל ער האָט דאָך נישט קיין הבחנה. אָבער פֿאַר וואָס, פֿאַר וואָס הייבט זיך דאָס אָן פֿונעם צדיק? אַזוי טאַקע האַלטן שוין חז"ל ביי דעם, און חז"ל זאָגן אַז ווען דער פֿייער גייט אַרויס, ברענט דער פֿייער אין אָנהייב די תבואה, אַזוי ווי עס שטייט כי תצא אש ומצאה קוצים. די סיבה פֿונעם אַרויסגיין פֿונעם פֿייער איז צוליב די דערנער, וואָס דאָס איז דער גדר פֿון די רשעים. ונאכל גדיש או הקמה, אין אָנהייב עסט זי דעם גדיש, וואָס דאָס מיינט אין אָנהייב די צדיקים. גוט, מיר האָבן דערקלערט אַז אַזוי איז די מציאות, אָבער מיר האָבן נישט דערקלערט פֿאַר וואָס. פֿאַר וואָס טאַקע דאַרף אַזוי צו זיין? אויב דער פֿייער עסט, גייט אַרויס צוליב די רשעים, זאָל ער דאָך אין אָנהייב על כל פנים עסן די רשעים.
איז קודם כל פֿאַראַן דאָ אַ פֿירוש פֿון רב סעדיה גאון, וואָס ער דערקלערט דאָ אַ מחודשן פֿירוש. ער דערקלערט אַז וואָס עס שטייט צדיק ורשע, איז נישט די כוונה אַ צדיק וואָס דינט אלוקים און אַ רשע וואָס דינט נישט אלוקים. ער דערקלערט אַז צדיק ורשע די כוונה איז ביידע דינען דעם בעל. נאָר איינער רופֿט מען אַ צדיק צום בעל און איינער רופֿט מען אַ רשע צום בעל. דאָס הייסט, כלפי דעם בעל זענען פֿאַראַן אַזעלכע וואָס דינען אים וואָס מען רופֿט באדיקות, ער איז אַ צדיק פֿונעם בעל. און כלפי דעם בעל זענען פֿאַראַן אַזעלכע וואָס קומען נאָר זונטיק אין קירך, דאָס איז, נישט מער פֿון דעם. יאָ, איז ער אַ רשע פֿונעם בעל, ער איז נישט ממש, ער איז בלב ולב, ער איז נישט... איז ער זאָגט אויב אַזוי קומט אַרויס אַז צדיק ורשע די כוונה איז ביידע רשעים. נאָר איינער אַ צדיק צום בעל און איינער אַ רשע צום בעל. ער ברענגט אויך אַ דוגמה דערצו, אל תדבר עם יעקב מטוב עד רע. וואָס איז דער פֿירוש מטוב עד רע? גוט פֿאַר לבן איז אויב ער וואָלט צוגעגזלט פֿון יעקב דעם רכוש און וואָלט אים נישט געהרגעט. און שלעכט אויב ער וואָלט אים געהרגעט. איז קומט אַרויס אויב אַזוי אַז טוב עד רע איז אינעם באַגריף פֿון לבן. אויף דער מדרגה, אין דער הבנה פֿון לבן. וואָס איז גוט? אויב איך קען אים צוגזלען דעם רכוש, איז דאָס גוט. וואָס איז שלעכט? אויב איך בין נאָר אויך אים צו רצחענען. איז ער זאָגט אויב אַזוי וואָס האָסטו געלערנט? אַז מען רעדט וועגן גוט און שלעכט אין זיין תפיסה. איז אויך דאָ, וואָס עס שטייט צדיק ורשע, איז דאָס על פי דער תפיסה פֿונעם בעל. ווי אַזוי דער בעל פֿאַרשטייט, פֿאַראַן איינער וואָס דינט אים מער, איינער וואָס דינט אים ווייניקער, יענער רופֿט מען אַ צדיק, דער רופֿט מען אַ רשע. גוט, דאָס איז אַ מחודשער פֿירוש. דער תרגום יונתן זאָגט ואגלי מינך זכאך בדיל לשצאה חייבך. דאָס הייסט, חז"ל ווען זיי קומען דערקלערן פֿאַר וואָס דער הייליקער באשעפֿער איז מכרית צוערשט די צדיקים, זענען פֿאַראַן עטלעכע סיבות. איין סיבה, כדי דער צדיק זאָל נישט זען אין דעם עונש וואָס קומט אויף די רשעים. און פֿאַראַן איין סיבה כדי דער צדיק זאָל נישט מגן זיין אויף די רשעים. מיר גייען איצט, לויט דעם תרגום יונתן איז משתמע, אַז די סיבה איז כדי דער צדיק זאָל נישט זיין אַ מגן און צינה אויף די רשעים. דער הייליקער באשעפֿער וויל ברענגען אַ פורענות, כביכול איז ער פֿאַרמידן פֿון ברענגען אַ פורענות ווייל די צדיקים מגן זיין אויפֿן דור. זאָגט דער הייליקער באשעפֿער אגלי מינך זכאך, איך דורך דעם וואָס איך וועל אין אָנהייב אַרויסגלות מאַכן די צדיקים, דורך דעם לשצאה חייבך, דורך דעם וועל איך פֿאַרטיליקן די רשעים. נאָך אַ זאַך וואָס מיר געווינען דאָ, אַז והכרתי ממך צדיק ורשע, דאָס זענען צוויי סאָרטן הכרתה. הכרתת הצדיק דאָס איז גלות. הכרתת הרשע דאָס איז שמד. גיט אַכט אין דעם לשון, ואגלי מינך זכאך, איך וועל אַרויסגלות מאַכן פֿון דיר די צדיקים, בדיל לשצאה חייבך, כדי צו פֿאַרטיליקן די רשעים. און אויב אַזוי קומט אַרויס אַז עס איז דאָ אַ גוטע הבטחה לגבי די צדיקים, אַז די צדיקים וועלן נאָר גלות ווערן און נישט פֿאַרטיליקט ווערן, און עס איז דאָ אַ שלעכטע הבטחה פֿאַר די רשעים, אַז די צדיקים וועלן זיי נישט קענען מגן זיין.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָ קומט ער דערקלערן דעם משל וואָס ער האָט אָנגעהויבן און האָט אין אים געזאָגט הנני אליך כדי דיך צו שטראָפֿן, האָבן מיר געזאָגט מיט אַ השגחהדיקן עונש. והוצאתי חרבי מתערה, דאָס איז וואָס ער האָט געזאָגט הנני מצית בך אש, אַז די חרב וועט עסן, אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט, אַזוי ווי דער פֿייער פֿאַרברענט דעם וואַלד. און איך וועל אַכרית זיין פֿון דיר צדיק ורשע, דאָס איז עץ לח וכל עץ יבש. און פֿאַר וואָס די צדיקים צוערשט? זאָגט דער מלבי"ם אַזוי ווי דער צווייטער טעם וואָס חז"ל זאָגן, כדי די צדיקים זאָלן נישט זען אין דער צרה פֿונעם דור. דער פֿירוש איז, ווען דער צדיק זעט אַז עס קומט אַ צרה, קומט אַ אסון, האָט דער צדיק אַ גרויסן צער. דער הייליקער באשעפֿער נעמט דעם צדיק פֿריער, כדי די צרה און דער פּחד און די רדיפות און אַלץ וואָס יענער דור וועט דורכגיין, זאָל נישט דורכגיין אויפֿן צדיק. אַזוי ווי מיר האָבן געזען אַז מתושלח איז געשטאָרבן פֿאַרן קומען פֿונעם מבול, יאָ. דאָס הייסט דער ציל איז אַז דער צדיק זאָל נישט ליידן. אַ נאָך אַ סיבה זאָגט דער מלבי"ם, אַזוי ווי מיר האָבן געזען אין תרגום יונתן, אַז די כוונה איז כדי די צדיקים זאָלן נישט מעכב זיין פֿאַר דער פורענות. זאָגט דער מלבי"ם, פֿאַר וואָס? ווייל דאָס וועט זיין אַ פּרטית רעה אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט, אַז די כוונה איז אַז בייחוד דער הייליקער באשעפֿער אין השגחה וועט דאָס געבן נאָר צו די חוטאים אַליין. און דעמאָלט וועלן די צדיקים דורך דעם ניצול ווערן. אָבער גיט אַכט, נאָך דעם וואָס דער הייליקער באשעפֿער וועט גזרן אַ גזירה, איז שוין נישטאָ קיין חוצץ פֿאַרן פֿייער. דאָס אַלץ אין דעם ערשטן שלב, ווען אין דעם ערשטן שלב איז געווען אַ פּרטית גזירה אויף די רשעים. אָבער פֿאַרקערט, ווען עס איז דאָ אַ גזירה און די גזירה איז כללית, איז שוין נישטאָ קיין הבחנה צווישן צדיק צו רשע. זאָגט דער מלבי"ם און דאָס איז דער קומענדיקער פסוק.
יען אשר הכרתי ממך צדיק ורשע, לכן תצא חרבי מתערה אל כל בשר מנגב צפון. יען אשר הכרתי ממך, ווייל איך האָב אַכרית געווען פֿון דיר צוערשט אַ צדיק און נאָך דעם אַ רשע, דעריבער איצט וועט אַרויסגיין מיין חרב פֿון איר תער מנגב צו צפון. פֿון ארץ ישראל גייט זי אַרויס צוריק צו די אומות. די אומות וווינען אין צפון. דער פֿירוש איז, נאָך דעם וואָס ער וועט כובש זיין ירושלים, וועט ער זיך אומקערן כובש צו זיין אַלע אומות וואָס געפֿינען זיך אַרום. און דעמאָלט וועט ער אויך שווענקען אויך ישראל וואָס האָבן זיך אַהין אַנטרונען. דאָס הייסט אויך די צדיקים. אין פּשוטע ווערטער זאָגט דער הייליקער באשעפֿער, ווען דער פֿייער און די פורענות גייען אַרויס, נעמט זי שוין אַלץ.
וידעו כל בשר כי אני השם הוצאתי חרבי מתערה לא תשוב עוד. ידעו כל בשר כי אני השם הוצאתי חרבי מתערה, עס וועט זיין ניכר אַז דאָס איז מאת השם, ולא תשוב עוד אל תערה, די כוונה די חרב וועט זיך נישט אומקערן צוריק צו דער שייד, ביז זי וועט אַכרית זיין די אומות וואָס ווערן דערמאָנט אין די דברי הנביאים אַז די חרב פֿון השם וועט אויף זיי אַרויסגיין. און דעמאָלט וועט די זאַך זיין ניכר אַז דאָס איז אין השגחה, ווייל עס איז נישטאָ ווער עס זאָל מעכב זיין פֿאַר דער חרב. און דאָס איז וואָס עס שטייט כי אני השם ביערתיה לא תכבה, דאָס איז דער באַווער פֿונעם משל פֿונעם פֿייער, ווייל דאָס קומט מאת השם, ממילא וועט דער דאָזיקער פֿייער נישט אויסגיין. דער רד"ק דערקלערט פֿאַר וואָס עס איז דאָ אויך אַ נבואה לגבי די אומות? עס איז דאָך דאָ אַ תוכחה פֿאַר עם ישראל, ווי אַזוי ברענגט ער דאָ אַריין די אומות? דערקלערט דער רד"ק, אַז היות איך האָב געטאָן אַ גרויסע נקמה אין אייך, און זיי האָבן זיך געפֿרייט אויף אייך, אייערע פֿיינט, און נישט נאָר דאָס נאָר אַזוי ווי מיר האָבן געזען אין רמב"ן, איך האָב געצערנט אַ ביסל און זיי האָבן געהאָלפֿן צום שלעכטן. דער פֿירוש איז, זיי האָבן נאָך צוגעלייגט פֿון זיך אַ סך שלעכטס, פֿון דעם שלעכטס פֿון זייער האַרצן, איבער וואָס איך האָב געגזרט. זאָגט ער דעריבער וועט אַרויסגיין מיין חרב פֿון איר תער און וועט אויך שלאָגן די אומות.
ואתה בן אדם האנח בשברון מותניים ובמרירות תיאנח לעיניהם. נאָך דעם וואָס ער נבואהט וועגן ארץ ישראל, האָבן מיר געזען אַז עס זענען דאָרט געווען דריי נבואות, באַפֿעלט ער אים איצט אויף דער נבואה פֿון חורבן בית המקדש. אַזוי ווי ער האָט אים געזאָגט והטף אל מקדשים, און מיר האָבן דערקלערט אַז די כוונה איז בית ראשון אָדער בית שני, אָדער אַז די כוונה איז אויפֿן היכל און אויפֿן דביר, קודש הקודשים. אויף דעם זאָגט ער אים זאָלסט זיפֿצן אַ גרויסן זיפֿץ ביז די לענדן זאָלן זיך צעברעכן פֿון רוב זיפֿץ. און אַז דער דאָזיקער זיפֿץ זאָל זיין אין אַ גרויסער מרירות, און אַז דער דאָזיקער זיפֿץ זאָל זיין פֿאַר זייערע אויגן. און דער ציל איז אַז זיי זאָלן אים פֿרעגן, פֿאַר וואָס זיפֿצסטו? וואָס האָסטו געזען? וואָסער אַ שווערער חזון איז דיר געזאָגט געוואָרן וואָס דו זיפֿצסט אויף אַזאַ שווערן אופֿן? דאָס אַלץ זאָלסטו טאָן פֿאַר זייערע אויגן.
והיה כי יאמרו אליך על מה אתה נאנח ואמרת אל שמועה כי באה ונמס כל לב ורפו כל ידיים וכהתה כל רוח וכל ברכיים תלכנה מים הנה באה ונהייתה נאום השם אלוקים. זאָלסט זיי זאָגן, וואָס איך זיפֿץ איז אל שמועה כי באה. די שמועה פֿון חורבן בית המקדש, זאָגט דער מלבי"ם, איז געקומען פּלוצלינג, אַזוי ווי מיר וועלן זען ווייטער אין פרק ל"ג אין פסוק כ"א. זיי זענען געווען זיכער אַז דער בית המקדש וועט נישט חרוב ווערן. זיי זענען געווען זיכער אַז די גולים וועלן זיך נאָך אומקערן צוריק. און ווען דער בית המקדש איז חרוב געוואָרן, נמס כל לב ורפו כל ידיים. און מיר האָבן געזען אַז זיי פֿלעגן זאָגן היכל השם, היכל השם המה, זיי זענען געווען זיכער כל זמן מיר האָבן דעם בית המקדש, מקריב זיין דאָרט קרבנות, וועט ער נישט חרוב ווערן. זיי זענען געווען זיכער דער הייליקער באשעפֿער וועט נישט חרוב מאַכן זיין מקדש, וואָס וועט השם חרוב מאַכן זיין הויז? און אויב דו וועסט פֿרעגן אויף וואָס האָבן זיי זיך פֿאַרלאָזט, זיי האָבן דאָך מפורשע נבואות? האָבן מיר שוין געזען דורך דעם גאַנצן געלענג פֿון די דברי הנביאים אַז קעגן די נביאים וואָס האָבן גענבואהט נבואות פֿון כעס, זענען שטענדיק געווען די כלי התקשורת, די נביאי הבעל, די נביאי השקר, די וואָס האָבן זיך פֿאַרשטעלט און געגליכן צו די נביאי האמת, וואָס האָבן שטענדיק בארוקט דעם עם און געזאָגט מען דאַרף נישט, און דערשרעקט זיך נישט, און סתם שרעקט מען אייך מיט גוג ומגוג, און מיר האָבן אַ וווּנדערלעכן פֿאָלק, און אונדזער יוגנט איז פּראַכטפֿול, און אַלץ איז אין אָרדענונג, און עס איז נישטאָ וואָס צו זאָרגן, און שרעקט נישט זיך אַליין, און אַדרבה, גוטע נבואות אַז נאָך זענען עתיד די כלים פֿונעם בית המקדש זיך אומצוקערן, און די גולים וועלן זיך אומקערן, און אַלץ וועט זיין גוט, וואָסער אַ שיינקייט, פּלא ופלא, לתפארת מדינת ישראל. זיי פֿלעגן זיי שטענדיק זאָגן אָנגענעמע זאַכן, מאַכן פֿאַר זיי טקסים, חגיגות און... אַלץ נאָר כדי זיי זאָלן זיין רויִק, אַלץ וועט זיין אין אָרדענונג, נאָר טוט זיך נישט חוזר בתשובה זיין. נאָר דערשרעקט זיך נישט. און דעמאָלט ווען עס איז געקומען די שמועה אַז דער בית המקדש איז חרוב געוואָרן, נמס כל לב ורפו כל ידיים. פּלוצלינג האָבן זיי געזען אַז אַלץ וואָס מען האָט זיי פֿאַרקויפֿט איז אַלץ געווען אַ ליגן, פּלוצלינג האָט זיך זיי אַנטפּלעקט אַז וואָס די נביאים האָבן געזאָגט איז אַלץ אמת. און פֿון דעמאָלט האָבן זיי זיך מייאש געווען צו טאָן עפּעס כדי זיך אומצוקערן קיין ארץ, זיי האָבן פֿאַרשטאַנען אַז מיר האָבן פֿאַרלוירן, דער בית המקדש איז שוין חרוב, עס איז שוין נישטאָ קיין מעגלעכקייט זיך אומצוקערן קיין ארץ. און אויך וכהתה כל רוח. כהתה כל רוח דערקלערט דער מלבי"ם, די כוונה מען רעדט דאָ וועגן דעם נפֿשיִשן כוח וואָס איז געווען אין דער אומה. אַ כוח פֿון רוח פֿון חכמה, רוח פֿון נבואה. דערקלערט דער מלבי"ם אַז ווען עס איז אונטערגעגאַנגען דער עצומער ליכט פֿון וואַנען די נבואה איז מושפע געוואָרן, פֿון וואַנען דער שפע איז מושפע געוואָרן צו דער גאַנצער וועלט, וואָס דאָס איז דער בית המקדש, אין דעם רגע וואָס ער איז אונטערגעגאַנגען, ממילא איז אויך אונטערגעגאַנגען די רוח הנבואה. מיר ווייסן אַז פֿון דעמאָלט חורבן בית המקדש איז די נבואה געגאַנגען און זיך פֿאַרמינערט, ביז שוין אין בית שני זענען שוין נישט געווען קיין נביאים. דאָס הייסט עס איז אונדז פֿאַרשטענדלעך אַז די דאָזיקע מציאות פֿונעם שפע איז געקומען פֿונעם בית המקדש, דאָס איז געווען דער מקור פֿון וואַנען עס איז אַראָפּגעפֿלאָסן און גערונען צו דער גאַנצער וועלט. אַזוי ווי דער באַרימטער מעשה וואָס איז געווען מיט ירמיהו, און פֿאַראַן וואָס זאָגן אריסטו, פֿאַראַן וואָס זאָגן דאָ אַז דאָס איז נישט מדויק, פֿאַראַן אַזעלכע וואָס זאָגן אַז דאָס איז נישט מעגלעך פֿון דער זייט פֿון תאריכים, פֿאַראַן אַזעלכע וואָס... עטלעכע שיטות. ער האָט אים געזאָגט ער זאָל אים פֿרעגן שאלות, ער האָט אים געזען וויינען, האָט ער אים געפֿרעגט אויף וואָס וויינסטו? האָט ער אים געזאָגט אויף דעם וואָס דער בית המקדש איז חרוב געוואָרן. האָט ער אים געזאָגט עס פּאַסט נישט פֿאַר אַ חכם ווי דו, פֿאַר אַ גרויסן פילאָסאָף ווי דו, צו וויינען אויף אַ חורבן פֿון שטיינער. האָט ער אים געזאָגט דאָס איז נישט שטיינער, דאָס הויז זאָגט ער אים איז געווען אַ מקור פֿונעם שפע פֿון דער גאַנצער רוחניות. האָט ער אים געזאָגט פֿרעג מיך יעדע שאלה וואָס דו ווילסט. ער האָט אים געפֿרעגט זייער טיפֿע שאלות, און ער האָט אים געענטפֿערט אויף יעדע שאלה וואָס ער האָט אים געפֿרעגט האָט ער אים געענטפֿערט אַ תשובה. און ער האָט זיך זייער התפעל געווען פֿון דער גרייס פֿון זיין חכמה. האָט ער אים געזאָגט און דאָס איז אַ ביסל פֿון דער חכמה וואָס איז געווען אין דעם דאָזיקן הויז. זאָגט ער אים די גאַנצע דאָזיקע חכמה האָבן מיר געזויגן פֿון דעם דאָזיקן הויז, וואָס דאָס איז אַן אָרט פֿון שפע, פֿון אַ רוחניותדיקער השפעה פֿון וואַנען עס גייט אַראָפּ און איז משפע צו דער גאַנצער וועלט. איז ממילא דורך דעם באה ונמס כל לב ורפו כל ידיים, און דאָס איז נישט גענוג נאָר וכהתה כל רוח. אויך רוח, אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט, אַז דאָס איז די רוח הקדושה און די רוח הנבואה וואָס איז אַרויסגעגאַנגען און מושפע געוואָרן פֿונעם בית המקדש, אויך זי איז כהה געוואָרן, אויך דאָ איז שוין כהה געוואָרן איר ליכט. וכל ברכיים תלכנה מים. פֿון רוב חרדה אויף וואָס עס איז עתיד צו זיין אין דער צוקונפֿט, ברכיים תלכנה מים. די קני זענען כאילו געוואָרן וואַסער. זיי האָבן נישט קיין תוקף פֿון שטיין. אַז ווען עס איז געקומען די שמועה קיין בבל, איז שוין חרוב געווען דער בית המקדש, דעריבער גיט אַכט, וכל ברכיים תלכנה מים הנה באה ונהייתה נאום השם אלוקים. פֿאַר וואָס דערשיינט דאָס אינעם אויסדרוק באה ונהייתה, דאָס איז דאָך אַ נבואה? דערקלערט ער אַז ווען דאָס איז אָנגעקומען קיין בבל, איז דאָס שוין באה ונהייתה. דאָס הייסט דאָס איז שוין עפּעס וואָס איז פֿאַרביי, ווייל ביז די שמועה איז אָנגעקומען קיין בבל, איז דאָס שוין געווען פֿריער, וואָס דאָס האָט מען גערופֿן אַלטע נייעס. דאָס איז שוין געווען פֿריער. די אַנדערע מפרשים דערקלערן אַז באה ונהייתה, די כוונה איז דער נביא זעט דאָס אין די אויגן פֿון זיין רוח כאילו עס איז שוין באה ונהייתה. דאָס הייסט דער נביא זעט שוין די זאַכן כאילו זיי זענען שוין דערנאָך. און דעמאָלט מיינט די דאָזיקע זאַך אַז עס איז שוין נישטאָ וואָס צו טאָן. לאָמיר זיך אומקערן צום מלבי"ם, באה ונהייתה, ווען בבל הערן דאָס, איז שוין נישטאָ וואָס צו טאָן, דאָס איז שוין וואָס מען רופֿט אַ זאַך, זיי הערן שוין דעם פֿאַרטיקן, דעם ענין נאָך זיין סוף, מען קען שוין נישט אומקערן די גזירה.
ויהי דבר השם אלי לאמור. איצט וועט ער אָנהייבן די דריטע נבואה, וואָס ער האָט אים געזאָגט שים פניך אויף ירושלים. און ער וועט איצט באַשרייבן דעם אופֿן ווי אַזוי נבוכדנצר איז אָנגעקומען, און ווי אַזוי נבוכדנצר וועט שטעלן זיין פּנים דרך תימנה, אין ריכטונג ירושלים, נישט דרך לינקס אַזוי ווי מיר האָבן געזען אַז ער וועט מסתפק זיין, נישט דרך לינקס צו רבת בני עמון, אַזוי ווי עס שטייט שים לך שניים דרכים. און דערצו פֿאַרשטעלט ער עפּעס אַ מיוחדע באַשרייבונג כדי צו באַשרייבן דעם ענין פֿונעם מצור וואָס וועט זיין אויף ירושלים.
בן אדם הינבא ואמרת כה אמר השם. אמור חרב חרב הוחדה וגם מרוטה. למען טבוח טבח הוחדה. למען היה לה ברק מורטה. או נשיש שבט בני מואסת כל עץ. ויתן אותה למורטה לתפוש בכף. היא הוחדה חרב והיא מורטה לתת אותה ביד הורג. די פסוקים דאָ זענען גאַנץ פֿאַרשטופּט, און מיר וועלן באַווערן די זאַכן על פי ווי אַזוי דער מלבי"ם באַווערט זיי. קודם כל וואָס מען דאַרף דאָ פֿאַרשטיין, וואָס איז דאָס חרב חרב הוחדה וגם מרוטה. וואָס איז די כפילות פֿון חרב, און וואָס איז דאָס הוחדה און וואָס איז דאָס מרוטה? איז רש"י דערקלערט אַז דאָ רעדט מען וועגן צוויי חרבות. איין חרב פֿון מלך בבל, און נאָך דעם די חרב פֿון בני עמון אין די הענט פֿון ישמעאל בן נתניה, וואָס ער וועט הרגענען גדליה און יענע וואָס האָבן זיך דאָרט אָנגעזאַמלט פֿון דער שארית הפליטה וואָס איז נאָך געבליבן אין ארץ ישראל. וואָס איז דאָס מרוטה? איז אויך אין דעם זענען רבים די פֿירושים. פֿאַראַן ווער עס דערקלערט אַז דאָס איז אַ לשון פֿון שליפה און אַזוי ווי צו מרוט זיין האָר און דומה. אָבער מיר וועלן וועלן זען דעם גאַנצן מהלך על פי דעם פֿירוש פֿונעם מלבי"ם, און דער מלבי"ם האָט דאָ אַ מקורדיקן און זייער וווּנדערלעכן פֿירוש, דעריבער וועלן מיר זיך מעמיק זיין נאָר אין אים. זאָגט דער מלבי"ם, דאָ באַשרייבט ער די חרב וואָס קומט קיין ירושלים, אַז די דאָזיקע חרב איר האַלב איז כביכול געווען שאַרף כדי צו טבוח זיין אַ טבח, און איר צווייטע האַלב איז געווען מרוט, דער פֿירוש איז זי האָט פֿאַרלוירן איר שפּיץ. אַזוי דערקלערט דער מלבי"ם. דהיינו, עס איז דאָ אַ חרב וואָס די דאָזיקע חרב איז כביכול דורכגעגאַנגען אַ שיוף, אַז דער דאָזיקער שיוף איז געווען כדי אָפּצושטומפֿן דעם שפּיץ, כדי עס זאָל דאָרט נישט זיין אַ שפּיץ. דערקלערט דער מלבי"ם אַז דאָס איז די משמעות פֿון מרוטה. אינעם זין אַזוי ווי אויסצורייסן די האָר, אַזוי אויך פֿלעגט מען מרט זיין דעם שטריק, די חרב. וואָס איז דער פֿירוש? געוויינטלעך קומט דאָס אויף אַן אויסדרוק וואָס קומט זאָגן אַז מען פֿלעגט זי בליצן. די הברקה, ביז די חרב וועט זיין אויסגעגלייט, וועט זיין ווי אַ שפּיגל, וועט האָבן אַ בליץ, דאָס איז דער ליטוש פֿון דער חרב. דאָס רופֿט מען אַ חרב ממורטת, אַ אויסגעגלייטע חרב. און דאָ האָט ער געוואָלט זאָגן אויך אַז מען וועט זי מרט זיין און זי אויסגליייכן און אַראָפּנעמען פֿון איר דעם שפּיץ. איז אויב אַזוי איז דאָ אַ חרב וואָס פֿון איין זייט איז זי שאַרף און הרגעט, און פֿון דער צווייטער זייט האָט מען מרט געווען דעם שפּיץ, די כוונה איז מען האָט אויסגעגלייט און איבערגעמאַכט די צווייטע זייט צו אַן אָרט וואָס מען קען זי דאָרט אָנכאַפּן, מען קען זי אָנכאַפּן אין דער האַנט. ווייל אויב די חרב איז אין גאַנצן נאָר אַ שפּיץ, קען מען זי נישט אָנכאַפּן אין דער האַנט. אויב זי האָט נישט קיין קת, קען איך זי נישט אָנכאַפּן אין דער האַנט. און דער מרוט אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט איז געווען כדי אָפּצונעמען דעם שאַרפּקייט כדי דורך דעם זאָל מען קענען אָנכאַפּן די חרב. דער מלבי"ם זאָגט אַז מיר האָבן נישט געפֿונען אין קיין אָרט אַז מרוט קומט ווי אַ פועל פֿון חידוד. אַ חרב ממורטת, מחודדת, זאָגט דער מלבי"ם דאָס האָבן מיר נישט געזען אין קיין אָרט. דעריבער וועט דאָס זיין דער קו פֿונעם מלבי"ם דאָ, אַז די מריטה פֿון דער חרב די כוונה אין איין זייט פֿון דער חרב האָט מען אַראָפּגענומען און אָפּגענומען דעם שפּיץ, און אין דער צווייטער זייט האָט מען איבערגעלאָזט דעם שפּיץ אָדער אים אויסגעשאַרפֿט, און דאָס איז הוחדה. הוחדה די כוונה זי איז אויסגעשאַרפֿט געוואָרן כדי עס זאָל זיין גרינג צו טבוח זיין מיט איר, כדי עס זאָל זיין גרינג צו הרגענען מיט איר. גיט אַכט, די חרב וואָס איז ממורטת, מען טוט דאָס כדי זי זאָל האָבן אַ בליץ. דער פֿירוש איז, די חרב וואָס הרגעט האָט נישט קיין בליץ. פֿאַר וואָס? זי ווערט פֿאַרשמוצט מיט בלוט, זי פֿאַרלירט פֿון איר בליץ, זי איז נישט אויסגעגלייט. דעריבער פֿלעגט מען אויסגליייכן די חרב כדי די חרב זאָל בלייבן בליצנדיק. און פֿאַר וואָס? ווייל דאָס שאַפֿט אַ פּחד. ווען מען פֿלעגט זען אַ צבא זיך דערנעענטערן און מען זעט די חרבות אויסגעגלייט אַזוי ווי ליכט־אָפּשפּיגלער, די זון שפּיגלט זיך אויף זיי, שאַפֿט דאָס אַ פּחד און אַ אימה. אַ חרב וואָס איז ממורק און ממורט שאַפֿט אַ פּחד און אַ אימה, דאָס מאַכט אַ רושם פֿון עפּעס זייער שאַרף. דעריבער פֿלעגט מען ממרק און ממרט זיין די חרב כדי די חרב זאָל אויסזען אַ שרעקלעכע חרב. אויף דעם זאָגט ער, הוחדה למען יהיה לה ברק מורטה. כדי זי זאָל האָבן אַ בליץ, האָט מען זי מרט געווען אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט. או נשיש שבט בני מואסת כל עץ. דאָס זענען אויסן פֿאַרשטופּטע אויסדרוקן. זאָגט דער מלבי"ם, אָבער אויב דו ווילסט לשיש זיין, וואָס איז דער פֿירוש? זיך צו פֿרייען.
אויב דו ווילסט זען אַך וואָסער אַ שיינקייט, האָסט איצט געזאָגט אַז די חרב האָט מען אָפּגענומען פֿון איר דעם בליץ און אָפּגענומען פֿון איר, דאָס הייסט מורטה די כוונה די כוונה האָט מען אָפּגענומען פֿון איר דעם שפּיץ, כדי די חרב זאָל זיין אַן אָרט וווּ מען קען אָנכאַפּן די חרב, האָט מען דאָרט אָפּגענומען דעם שפּיץ, קענסט פֿאַרשטיין אַז דאָס אָפּנעמען דעם שפּיץ קומט זאָגן איז נישטאָ קיין סכנה פֿון דער חרב. זי איז נישט שאַרף. אָט זעסט אַז מען האָט גענומען און אויסגעשליפֿן די חרב כדי אָפּצונעמען פֿון איר דעם שפּיץ. איז ער זאָגט דו האָסט אַ טעות. מען האָט אויסגעשליפֿן די חרב כדי זי זאָל האָבן אַ בית יד כדי מען זאָל קענען זי ניצן אין איר צווייטער זייט. ווייל אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט, די דאָזיקע חרב איז געווען אויסגעשאַרפֿט און ווייל זי איז אויסגעשאַרפֿט אין גאַנצן אָן אַ מקום אחיזה, האָט מען זי נישט געקענט ניצן. דעריבער פֿון איין זייט מורטה אינעם זין וואָס מען האָט אויסגעשליפֿן און אויסגעגלייט כדי מען זאָל זי קענען אָנכאַפּן אין דער האַנט, און דעמאָלט וועט מען קענען טאָן מיט איר אַ שימוש און ניצן און הרגענען מיט איר שאַרפער זייט. איז ווען דו זעסט ווי אַזוי מען שלייַפֿט די חרב און נעמט אָפּ איר שפּיץ, ביסטו זיכער אַך דאָס איז, דאָס הייסט אַז עס וועט נישט זיין קיין מלחמה. דאָס הייסט וכתתו חרבותם לאיתים, מען האָט אַראָפּגענומען דערפֿון דעם שפּיץ. זאָגט ער נישט, זאָלסט וויסן דער היפוך איז דער אמת. זאָלסט וויסן אַז מען האָט דאָס געטאָן כדי מען זאָל קענען אָנכאַפּן די חרב כדי צו הרגענען מיט איר.
און די דאָזיקע חרב איז געגרייט געוואָרן צו זיין, אַזוי ווי ער זאָגט, שבט בני. געגרייט צו זיין אַ שבט פֿאַר בני, אַ שבט מיינט מען, אַ שבט מושלים, אַ שבט מיינט מען כדי צו מייסר זיין, דאָס איז כדי צו רדות און מייסר זיין מיינע בני. היא מואסת כל עץ. וואָס איז דער פֿירוש היא מואסת כל עץ? מען קען איר נישט מאַכן אַ קת פֿון האָלץ. פֿאַר אַ חרב פֿלעגט מען געוויינטלעך מאַכן אַ קת פֿון האָלץ. ערשטנס ווייל די קת פֿון האָלץ איז גרינגער, צווייטנס ווייל זי איז מער באַקוועם צום אָנכאַפּן, לגבי מעטאַל וואָס דער מעטאַל ווערט אויך הייס און גליטשט זיך אויך פֿון דער האַנט, פֿלעגט מען מאַכן אַ קת פֿון האָלץ. אויף דעם זאָגט ער, דאָ איז נישטאָ, עס איז נישט שייך דאָ צו מאַכן אַ קת פֿון האָלץ פֿאַר דער דאָזיקער חרב, און אויב זי וועט אין גאַנצן זיין אויסגעשאַרפֿט און מען קען זי נישט אָנכאַפּן אין דער האַנט, איז אַ קת פֿון האָלץ אוממעגלעך, אויסגעשאַרפֿט אין גאַנצן אוממעגלעך, איז וואָס האָט ער געטאָן? ער האָט אויסגעשליפֿן איין זייט כדי דאָרט זאָל מען קענען אָנכאַפּן די חרב. איז פֿריי זיך נישט אויף דעם וואָס דו זעסט די חרב איצט אויסגעשליפֿן, ווייל איר צווייטע זייט איז שאַרף און גרייט צום טבח. דאָס איז וואָס ער זאָגט, הוא חדה החרב, עס איז דאָ אַ זייט וואָס איז אויסגעשאַרפֿט כדי צו זיין גרייט צום טבח, און זי איז מורטה, די זייט וואָס דאָרט איז זי מורטה און אָפּגענומען פֿון איר דעם שאַרפּקייט, דאָס איז כדי זי צו געבן אין דער האַנט פֿונעם הורג, כדי אין דער דאָזיקער זייט זאָל ער קענען אָנכאַפּן כדי צו רצחענען.
וואָס איז דאָ בעצם דער נמשל צו דעם גאַנצן ענין? עס איז דאָ דאָ אַ זייער וווּנדערלעכער באַווער פֿונעם מלבי"ם. זאָגט דער מלבי"ם, נבוכדנצר, ווי באַוווּסט, האָט צר געווען אויף ירושלים אַ סך טעג. און ווי באַוווּסט וואָס האָט גורם געווען צום מפלה און צום קניעה סוף כל סוף, ווי אַזוי איז נבוכדנצר מצליח געווען? דאָס איז נישט געווען דורך זיין גבורה, נאָר דאָס איז געווען דורך די אינעווייניקסטע מריבות וואָס זענען געווען אין ירושלים. דורך די מחלוקות וואָס זענען געווען אין ירושלים. זיי האָבן געלאָחעמעט איש באחיו. עס שטייט אַז מען פֿלעגט זיך מאַכן אַ קליין מעסער, אַ קורצן מעסער, און מען פֿלעגט גיין אין מאַרק, און עס פֿלעגט אָנקומען צו עמעצן וואָס ער האָט אַזוי געוואָלט ענדיקן מיט אים אַ חשבון, פֿלעגט ער אים אַזוי שטעכן אָן וואָס קיינער זאָל זען, שטעכט אים אין בויך און גייט ווייטער כאילו גאָרנישט איז געשען. פּלוצלינג פֿאַלט צוזאַם דער מענטש, מען הייבט אָן צו זוכן, ביז עס קומט אָן הצלה, איז מען שוין דאַרף מען אַראָפּרופֿן זק"א, און ביז עס קומט אָן די פּאָליציי, בקיצור ווייסט מען נישט ווער און ווי אַזוי. רחמנא ליצלן, ירושלים איז פֿול מיט בלוט פֿון איין עק ביזן אַנדערן. עס איז געווען אַ זייער שווערע מציאות פֿון מחלוקת, פֿון צעטיילונגען אין ירושלים. די מציאות פֿון די כתות וואָס האָבן זיך צעטיילט אין ירושלים האָט געשאַפֿן אַ מצב וווּ דער חורבן האָט זיך אָנגעהויבן פֿון אינעווייניק.
און דאָס איז אַזוי ווי עס שטייט אין ירמיהו כ"א, הנני מסב את כלי המלחמה אשר בידכם, אשר אתם נלחמים בם את מלך בבל, ואספתי אותם אל תוך העיר הזאת. דער פֿירוש איז, יענע כלי מלחמה וואָס זענען אין אייערע הענט מיט וועלכע איר לאָחעמעט איינער דעם צווייטן, וועל איך איצט זיי ברענגען צום מלך בבל, אַז דער מלך בבל זאָל קומען און דורך דעם וועט ער אייך מכניע זיין פֿון דער אינעווייניקסטער מלחמה וואָס איז אין אייך. און דאָס איז אַזוי ווי עס שטייט לא האמינו כל מלכי ארץ כי יבוא צר ואויב בשערי ירושלים. און פֿאַר וואָס איז ער סוף כל סוף געקומען? מחטאת נביאיה, מעוונות כוהניה, השופכים בקרבה דם צדיקים. דאָס הייסט, דער חורבן איז געווען דורך חטאת נביאיה, די נביאי השקר, עוונות כוהניה, די כוהני הבעל, השופכים בקרבה דם צדיקים, וואָס האָבן געהרגעט איינער דעם צווייטן, פֿון דעם כוח האָט זיי כובש געווען נבוכדנצר.
און אויב איר האָט געטראַכט אַז מיר האָבן געלערנט עפּעס, איז אין בית שני איז דאָס געווען פּונקט דאָס זעלבע. אויך אין חורבן בית שני, טיטוס האָט געזען אַז ער קען נישט כובש זיין ירושלים, און ער האָט געזען אַז ווען מען קומט צו לאָחעמען קעגן אונדז דעמאָלט פֿאַראייניקן מיר זיך, און מען פֿלעגט אַרויסגיין קעגן אים כדי צו משחית זיין אין די רומיים, דעריבער וואָס האָט ער געטאָן? ער האָט גענומען אַ הפוגה. און וואָס איז די דאָזיקע הפוגה געווען מיינט? די הפוגה איז געווען מיינט כדי וואָס מען רופֿט לאָז זיי אַז זיי זאָלן זיך פֿאַרטיליקן זיך אַליין פֿון אינעווייניק. אַז זיי זאָלן לאָחעמען מיט זיך אַליין פֿון אינעווייניק. זאָרג נישט, די וועלן זיי ברענגען דעם קרן החדש, די וועלן זיי אָנשרייבן אַ גאָלדסטאָן־באַריכט, די... זאָרג נישט, פֿון אינעווייניק וועלן זיי עסן איינער דעם צווייטן. זיי האָבן שוין, זיי האָבן שוין אַ מנגנון פֿון זעלבסט־פֿאַרטיליקונג. און דורך דעם איז ער אָנגעקומען און האָט זיי כובש געווען. קומט אַרויס אויב אַזוי אַז דער עיקר פֿון דער חרב וואָס האָט געגעסן אין זיי, דאָס איז די חרב פֿון זיי אַליין.
זאָגט דער מלבי"ם, אַזוי אויך האָט געטאָן נבוכדנצר. ווען נבוכדנצר האָט געזען אַז ער קען זיי נישט מנצח זיין כל זמן ער גייט לאָחעמען קעגן זיי חזיתדיק, פֿאַראייניקן זיי כוחות קעגן אים, ווייל דאָס איז די מציאות פֿון עם ישראל ווען עס קומט אַ פֿיינט פֿון דרויסן דעמאָלט פֿאַראייניקן זיי זיך קעגן אים. וואָס האָט ער געטאָן? אינמיטן דעם מצור האָט ער זיך אַוועקגעטראָגן. אינמיטן דעם מצור איז ער אַוועקגעגאַנגען. וואָס האָבן די מענטשן וואָס האָבן דאָס געזען געטראַכט? וואָסער אַ שיינקייט, די חרב איז מורטה. וואָסער אַ שיינקייט, די חרב איצט איר שפּיץ איז ממורט. אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט, די כוונה איז אויסגעשליפֿן. זיי זענען געווען זיכער, מיר האָבן פֿאַרלוירן, די דאָזיקע חרב הרגעט נישט. און וואָס האָט די דאָזיקע זאַך גורם געווען? אין דעם רגע וואָס מיר האָבן נישט קיין מחלוקת פֿון דרויסן, הייבן זיך אָן די מחלוקות פֿון אינעווייניק. דורך דעם האָבן זיי משחית געווען איינער דעם צווייטן אינעווייניק, איז געוואָרן פֿון דעם הרג און רציחות אין ירושלים, און דעמאָלט וואָס האָט זיך אונדז אַנטפּלעקט? אַז וואָס דו האָסט געזען די חרב אַז זי איז אויסגעשליפֿן אָפּצונעמען איר שפּיץ, איז געווען אַ טעות צו טראַכטן ווייל די דאָזיקע חרב וועט נישט מער הרגענען. נאָר די חרב איז געווען מיינט כדי מען זאָל זי קענען אָנכאַפּן, דעריבער האָט מען מורט געווען איין זייט און אָפּגענומען איר שפּיץ כדי עס זאָל זיין אַ בית יד צו אָנכאַפּן די חרב, כדי דורך דעם וועט נבוכדנצר קענען קומען אַ צווייטן מאָל און אייך שלאָגן און אויך מצליח זיין כובש צו זיין וואָס ער האָט נישט געקענט טאָן פֿריער.
זאָגט זיי דער נביא, אויף דעם זאָלט איר זיך נישט פֿרייען. ווען איר זעט אַז נבוכדנצר גייט אַוועק, זאָלט איר וויסן אַז דאָס איז אַ ליסטיקייט פֿון נבוכדנצר, ווייל די חרב פֿון נבוכדנצר איז אַ חרב וואָס איז מעוניין צו הרגענען און פֿאַרטיליקן, נאָר ער האָט נישט קיין קת, ער האָט נישט קיין דרך זי אָנצוכאַפּן. און דאָס איז בעצם די מליצה פֿון דער זאַך, זאָגט דער מלבי"ם, אַז די כרים און דער דייק און די כלי המצור מיט וועלכע מען פֿלעגט כובש זיין די שטאָט, דאָס איז כביכול געווען אַ בית יד. דאָס איז דער בית יד פֿון דער חרב. דאָס מיט די דאָזיקע כלים נוצט מען כדי צו הרגענען מיט דער חרב. ער האָט געזען אַז דער דאָזיקער בית יד איז נישט גענוג. מואסת כל עץ. דאָס איז אַ חרב וואָס האָט נישט, מען קען איר נישט צובינדן אַ בית יד. מען קען נישט צובינדן אַ ידית קת, מואסת כל עץ, מען קען נישט מיט די דאָזיקע כלים הרגענען. דעריבער זאָגט דער מלבי"ם, ער רופֿט דאָס שבט בני. די דאָזיקע חרב איז אין זייערע אויגן נאָר ווי אַ שבט, נישט ווי אַ חרב. ווייל עם ישראל זענען געווען שטאַרק לגבי נבוכדנצר. ער האָט זיי נישט געקענט. שבט בני, נבוכדנצר אין וואָס האָט ער אונדז אויסגעזען? כאילו נאָר ווי אַ שטעקן. גוט, מיט אַ שטעקן הרגעט מען נישט. אַזוי האָבן זיי געטראַכט, אַזוי זענען זיי געווען זיכער. איז אַזוי ווי דער שבט, דער בית יד וואָס מען כאַפּט אָן דעם שבט איז פֿון דעם זעלבן סאָרט פֿונעם שבט, דהיינו דאָס איז אַ שטעקן, אַזוי אויך צו דער חרב דאַרף מען מאַכן אַ בית יד, אַ ידית, פֿון דעם זעלבן סאָרט. ווי אַזוי? דורך דעם וואָס מען שלייַפֿט אויס די חרב אַליין. דעריבער וואָס האָט ער געטאָן? האָט זיך געמאַכט ווי איינער וואָס בעט שלום, ווי איינער וואָס לאָזט אָפּ דעם ענין, ווי איינער וואָס גייט אַוועק, און דורך דעם האָבן זיי משחית געווען אין זיך אַליין און די שרים האָבן משחית געווען אין זיי, און דורך דעם וועט ער קענען אָנכאַפּן. איצט האָט ער אַ בית יד. איצט האָט ער אַ ידית ווי אַזוי כובש צו זיין ירושלים און טבוח צו זיין אַ טבח.
אויף דעם וואָרנט ער זיי און זאָגט זיי, זאָלט איר נישט שגה זיין אין דער דאָזיקער אשליה, ווייל דער גאַנצער ציל איז נאָר צו כובש זיין דורך דעם וואָס ער האָט איצט געגעבן אַ הפוגה, דורך דעם וועט איר פֿון אינעווייניק עסן איינער דעם צווייטן און דעמאָלט וועט אים גרינגער זיין זי כובש צו זיין. זאָגט דער מלבי"ם, און דאָס איז וואָס עס שטייט חרב חרב. איצט פֿאַרשטייסט פֿאַר וואָס עס איז דאָ אַ כפילות. די כפילות איז ווייל עס איז דאָ געווען אַ חרב פֿון נבוכדנצר, אָבער אמת האָט די דאָזיקע חרב באַקומען אַ הפוגה. און וואָסער אַ חרב איז דאָס וואָס האָט געאַרבעט? די חרב פֿון עם ישראל אינעווייניק, וואָס האָבן געהרגעט איינער דעם צווייטן. איז עס איז דאָ חרב חרב. עס איז דאָ צוויי סאָרטן חרבות, און די צוויי סאָרטן חרבות, חרב איז אַ לשון פֿון חורבן, זיי זענען די וואָס האָבן סוף כל סוף חרוב געמאַכט דעם עם וואָס זיצט אין ציון.