קאפיטל י"ט אין יחזקאל איז א קינה אויף די נשיאי ישראל - אויף דעם בית המלכות פון יהודה אין די לעצטע דורות פארן חורבן. דער מלבי"ם טיילט דאס קאפיטל אין צוויי: פון פסוק א' ביז פסוק ט' רעדט דער נביא וועגן די קינדער פון יאשיהו - יהואחז, יהויקים און יהויכין; און פון פסוק י' און ווייטער (לויט'ן מלבי"ם) רעדט ער וועגן צדקיהו. כלל ישראל ווערט אין די ווערטער פון די נביאים פארגליכן צו צוויי משלים: צו א לייב און צו א וויינשטאק (גפן). צו א לייב - מצד דער גבורה, און בעיקר שבט יהודה און מלכות בית דוד וואס זענען די מעכטיגע, "גור אריה יהודה"; און צו א גפן - מצד דעם וואס דער הקדוש ברוך הוא האט זיי איינגעפלאנצט אין זיין לאנד, ווי עס שטייט "כרם היה לידידי בקרן בן שמן", ויקו לעשות ענבים - משפט און צדקה - ויעש באושים. דער נביא באנוצט זיך דא מיט ביידע משלים: קודם מצד דעם וואס זיי זענען א לייב, און דערנאך מצד דעם וואס זיי זענען א גפן.
דער באפעל צו קלאגן א קינה
וְאַתָּה שָׂא קִינָה אֶל נְשִׂיאֵי יִשְׂרָאֵל׃ - און דו זאלסט אויפהייבן א קינה אויף די פירער פון ישראל.
דער נביא ווערט באפוילן צו קלאגן אויף די מלכי יהודה. די קינה הייבט זיך אן מיטן משל פונעם לייב.
אמך לביא - דער משל פון די לייבן
וְאָמַרְתָּ מָה אִמְּךָ לְבִיָּא בֵּין אֲרָיוֹת רָבָצָה בְּתוֹךְ כְּפִרִים רִבְּתָה גוּרֶיהָ׃ - און זאלסט זאגן: וואס איז דיין מוטער געווען? א לייביכע! צווישן לייבן איז זי געלעגן, צווישן יונגע לייבן האט זי אויפגעצויגן אירע יונגען.
דער משל צום לייב קומט ארויסברענגען גבורה און שרעק. כאטש א באשרייבונג פון א לייב וואס ווארפט אן א שרעק אויף זיין ארומיגער סביבה פאסט ענדערש פאר נבוכדנצר און די מחריבי הארצות, און נישט פאר ישראל, אבער דא קומט דער משל מצד דער מאכט און שטארקייט וואס די מלכות האט געהאט. "לביא" - אזוי ווערט דער לייב גערופן ווען ער האט קליינע לייבעלעך (און דאס איז אויך דער היינטיגער באנוץ פונעם ווארט לביאה פאר א נקבה). "רִבְּתָה גוּרֶיהָ" - זי האט אויפגעצויגן אירע יונגען, מלשון "אשר טיפחתי ורִבּיתי אויבי כִלם".
דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן די דריי נעמען: "גור" איז דאס קליינע לייבעלע וואס זייגט נאך, וואס קען נאך נישט רייסן. "כפיר" איז דער לייב וואס איז יונג אין די טעג, און זיין שטייגער איז - ווי דער מלבי"ם ברענגט אין עטליכע פלעצער - אז ער גייט נאך נישט ארויס אינדרויסן כאפן קיין רויב, נאר ער לויערט אין זיין וואוינונג און ווארט אז עס זאל דורכגיין נעבן אים א רויב, שפרינגט ארויף אויף אים און שלעפט אים אריין; ער האט נאך נישט די העזה ארויסצוגיין און פאנגען רויב פון ווייטנס. "אריה" איז דער גרויסער לייב, וואס גייט שוין אוועק אין די מרחקים און רייסט וואו ער געפינט נאר.
און דער נמשל: יאשיהו איז געווען א מלך גיבור ווי א לייב, ער איז געשטאנען פעסט צווישן די איבעריגע מלכים, און זיינע קליינע קינדער זענען אויפגעוואקסן צווישן די מעכטיגע מלכים - "בֵּין אֲרָיוֹת רָבָצָה בְּתוֹךְ כְּפִרִים רִבְּתָה גוּרֶיהָ". עס רעדט זיך דעריבער וועגן א מעכטיגן מלך, וואס איז געווען פאררעכנט צווישן די גרעסטע און חשוב'סטע מלכים.
יהואחז - כפיר היה
וַתַּעַל אֶחָד מִגֻּרֶיהָ כְּפִיר הָיָה וַיִּלְמַד לִטְרָף טֶרֶף אָדָם אָכָל׃ - און זי האט אויפגעהויבן איינע פון אירע יונגען, ער איז געווארן א יונגער לייב, ער האט זיך אויסגעלערנט צו פארצוקן רויב, מענטשן האט ער געגעסן.
לויטן מלבי"ם, און אויך לויט רש"י ("על בני יאשיהו נאמרה קינה זו, שראשון הוא יהואחז"), איז דאס ערשטע יונג יהואחז, וואס מען האט אים ממליך געווען אונטער זיין פאטער יאשיהו. לכתחילה איז ער בלויז "אחד מגוריה", און אינעם קומענדיגן שלב "כפיר היה" - ער איז אויסגעוואקסן און האט זיך אויסגעלערנט צו צערייסן רויב. דער מלבי"ם איז מדייק אין דעם ווארט "וַתַּעַל": דאס איז א לשון הפעיל - די יושבי הארץ זענען געווען די וואס האבן אים געהויבן און ממליך געווען.
"אָדָם אָכָל" - לויטן טבע איז נישט דער וועג פון א לייב צו עסן א מענטש, ווייל דער קדוש ברוך הוא האט דאך געלייגט דעם שרעק פונעם מענטש אויף אלע חיות הארץ, "ומוראכם וחתכם". און די גמרא זאגט אז קיין שום בעל חי באפאלט נישט קיין מענטש ביז ער זעט אים אויס ווי א בהמה, ווייל אויב ער וואלט געזען אין אים א צלם אדם וואלט זיין מורא געווען אויף אים. און אז ער האט געריסן א מענטש - איז דאס א צייכן אז ער האט אים אויסגעזען ווי א בהמה. און עס זענען פאראן נישט ווייניג ביישפילן ביי גדולי ישראל וואס זענען געשטאנען קעגן לייבן און בעלי חיים, נישט נאר אין די טעג פון חנניה מישאל ועזריה אדער דניאל, נאר אויך אין שפעטערע דורות: ווי דער פני יהושע, וואס ווען א לייב איז אנטלאפן פונעם גן חיות און אלע האבן מורא געהאט ארויסצוגיין פון די הייזער, איז ער געגאנגען און האט אים אנגעכאפט ביים האלדז-באנד און אים צוריקגעברענגט צו זיין ארט. ווען עס רעדט זיך פון גרויסע מענטשן - האבן זיי נישט קיין מורא, ווייל זייער מורא ליגט אויף חית השדה.
און ווער איז דער "אדם" וואס ער האט געגעסן? כלל ישראל. "ואתן צאני צאן מרעיתי אדם אתם" - האבן חז"ל געדרשנט: אתם קרויים אדם. און דער טעם דערפון איז, ווייל דאס ווארט "אדם" קען נישט קומען אין לשון רבים - מען זאגט נישט "אדמים" - און דערפאר דרוקט עס אויס אחדות. כלל ישראל איז איין בחינה, בעת וואס די קליפות זענען תמיד בריבוי: שבעים אומות העולם, עשיו וגונדא דיליה - פיר הונדערט קליפות און פיר הונדערט חילות פון דער סטרא אחרא. די קדושה איז א בחינה פון אחדות. און דעריבער מיינט "אדם אכל" אז ער איז געגאנגען און געשעדיגט עם ישראל: א מלך וואס איז ארויסגעקומען פון אונזער צווישן, דער זון פון יאשיהו, און מיט זיינע פארדארבענע מעשים האט ער קאליע געמאכט און חרוב געמאכט זיין פאלק.
בשחתם נתפש - גלות יהואחז קיין מצרים
וַיִּשְׁמְעוּ אֵלָיו גּוֹיִם בְּשַׁחְתָּם נִתְפָּשׂ וַיְבִאֻהוּ בַחַחִים אֶל אֶרֶץ מִצְרָיִם׃ - און פעלקער האבן געהערט וועגן אים, אין זייער גרוב איז ער געכאפט געווארן, און זיי האבן אים געברענגט מיט קייטן קיין לאנד מצרים.
"וישמעו אליו גוים" - דאס איז פרעה מלך מצרים, וואס צום סוף האט ער אים פארכאפט. "בשחתם נתפש" - ערקלערט רש"י אז "שחת" איז אן ארט וואו מען פאנגט בעלי חיים, ווי דער לשון "כורה שחת" און "בור כרה ויחפרהו ויפול בשחת יפעל". זייער שטייגער איז געווען אויסצוגראבן א טיפע גרוב און עס צודעקן מיט דינע צווייגן, און ווען א לייב אדער אן העלפאנד פלעגט דארט דורכגיין, פלעגט ער ארויפטרעטן און אריינפאלן אינעווייניג און נישט קענען ארויסגיין. פרעה, וואס איז געווען אין ארץ חמת, האט געהערט און אים געפאנגען, און אים איינגעזעצט אין רבלה אין ארץ חמת און אים געברענגט מיט חחים קיין לאנד מצרים. "חחים" זענען קייטן און אייזערנע רינגען וואס מען פלעגט אריינשטעקן אין דער נאז אדער אין דער באק פון דער בהמה כדי איר צו שלעפן, ווי דער לשון "ושמתי חחי באפך", "חחים בלחייך", "וחוח תיקוב לחייו" - מען פלעגט דורכשטעכן די באק און שלעפן, און די בהמה גייט צוליב דעם ווייטאג.
אבדה תקוותה - דאס קרוינען פון יהויקים
וַתֵּרֶא כִּי נוֹחֲלָה אָבְדָה תִּקְוָתָהּ וַתִּקַּח אֶחָד מִגֻּרֶיהָ כְּפִיר שָׂמָתְהוּ׃ - און זי האט געזען אז זי האט געווארט און איר האפענונג איז פארלוירן, און זי האט גענומען איינעם פון אירע יונגען, פאר א לייב האט זי אים געמאכט.
דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן "תוחלת" און "תקווה": דער מייחל האפט אויף א זאך וואס מ'האט אים צוגעזאגט אז עס וועט קומען, און ער האט א פולקאמען בטחון אז אזוי וועט זיין; בעת וואס דער מקווה האפט אויף א זאך וואס איז נישט זיכער. און דא: זי איז געווען זיכער אז זי האט א קלארע תוחלת, און צום סוף האט זיך ארויסגעשטעלט אז אפילו א תקווה איז נישטא - "אבדה תקוותה", נישט נאר אז עס איז נישטא קיין זיכערקייט, נאר עס איז אפילו נישטא קיין זין צו האפן.
נאכדעם וואס דער מלך איז געכאפט געווארן און געברענגט געווארן אין קייטן קיין מצרים, האט מען געקרוינט אן אנדערן מלך - יהויקים, וועמען פרעה נכה האט געקרוינט מיט דער הסכמה פונעם פאלק. און דער מלבי"ם איז מדייק: "כְּפִיר שָׂמָתְהוּ" - דאס פאלק האט אים געמאכט פאר א כפיר, אבער מצד זיך אליין איז ער נישט געווען קיין כפיר נאר שוואך אין זיין טבע. לעומת זה ביי יהואחז שטייט "כְּפִיר הָיָה" - ער איז געווען מעכטיג פון זיך אליינס. דא איז ער נאך געווען א גור, נאר מ'האט אים באשטימט צום תפקיד פון א כפיר. און נאך מער: ווען פרעה האט געקרוינט יהויקים, האט מיט אים אויך געקעניגט יהויכין וואס איז געווען אכט יאר אלט, און ביידע האבן געקעניגט צוזאמען; דעריבער, זאגט דער מלבי"ם, איז נישטא אין קאפיטל קיין באזונדערע באציאונג צו יהויכין, נאר זיין מלכות ווערט אריינגערעכנט אין דער מלכות פון יהויקים.
ויתהלך בתוך אריות
וַיִּתְהַלֵּךְ בְּתוֹךְ אֲרָיוֹת כְּפִיר הָיָה וַיִּלְמַד לִטְרָף טֶרֶף אָדָם אָכָל׃ - און ער איז אומגעגאנגען צווישן לייבן, ער איז געווארן א כפיר, און ער האט זיך געלערנט צו רייסן שפייז, מענטשן האט ער געגעסן.
וויבאלד ער איז אומגעגאנגען צווישן די מלכים - איז ער געווארן א כפיר בפועל. דאס איז מער נישט קיין "כפיר שמתהו" ווי אין אנפאנג, נאר א כפיר ממש, כאטש ביים אנהייב פון זיין מלכות איז ער געווען שוואך. ווייל לכתחילה האט מען דאך געקרוינט דווקא יהואחז, וויבאלד ער איז געווען א כפיר אין זיין טבע, בעת דער דאזיגער איז נאך געווען א גור. אבער דורך דעם וואס יהויקים איז אריין אין א ברית מיט פרעה און דערנאך מיט נבוכדנצר - האט ער באקומען כוח און א גדר פון א כפיר. און נישט בלויז דאס, נאר אויך ער "וילמד לטרוף טרף אדם אכל" - אויך ער האט געגעסן פון ישראל, ווי עס ווערט געזאגט אויף אים "וגם דם נקי אשר שפך", און ער האט צוגעלייגט רשעות צו דער רשעות פון יהואחז.
וידע אלמנותיו - דריי ביאורים
וַיֵּדַע אַלְמְנוֹתָיו וְעָרֵיהֶם הֶחֱרִיב וַתֵּשַׁם אֶרֶץ וּמְלֹאָהּ מִקּוֹל שַׁאֲגָתוֹ׃ - און ער האט פארדארבן זיינע פאלאצן, און זייערע שטעט האט ער חרוב געמאכט, און דאס לאנד מיט איר פילקייט איז פארוויסט געווארן פונעם קול פון זיין ברומען.
דער ערשטער ביאור: "וידע" איז א לשון פון "וידע אדם את חוה אשתו", וואס דאס איז א לשון פון זיווג - ער פלעגט הרג'ענען די מענטשן און האבן ביאה מיט זייערע אלמנות. דאס איז א חלק פון דעם וואס ער האט אזוי פיל פארמערט רשעות אין ארץ ישראל, וואס ער האט געשלאגן אידן און פארציקט א "אדם". און אזוי האט אויף אים מעיד געווען ירמיהו: "כי אין עיניך ולבך כי אם על בצעך ועל דם הנקי לשפוך" - דאס איז געזאגט געווארן אויף יהויקים.
דער צווייטער ביאור, וואס דער רד"ק ברענגט בשם תרגום יונתן: "ואצדי בירנייתה" - "וידע" איז א לשון פון צוברעכן און שלאגן, אזוי ווי "ויודע בהם את אנשי סוכות", וואס ער האט זיי געשלאגן און צעבראכן מיט דערנער; און "אלמנותיו" איז ווי ארמנותיו - אז ער האט אומגעווארפן און צעשטערט די פאלאצן (בירניות מיינט פאלאצן). און א ראיה דערצו איז פונעם המשך פונעם פסוק: "ועריהם החריב" - ער האט זיך נישט באגנוגנט מיט צעשטערן זייערע פאלאצן, נאר האט אויך חרוב געמאכט זייערע שטעט. און דער רד"ק לייגט צו, אז הגם ער האט נישט חרוב געמאכט מיט זיינע אייגענע הענט ממש, האט ער אבער גורם געווען דעם חורבן וואס איז געקומען צום סוף, ווי מיר האבן געזען "את העיר תשרף באש" אין די טעג פון צדקיהו - און דער שורש דערצו איז געווען אין די מעשים פון יהויקים. "ותשם ארץ ומלואה מקול שאגתו" - דאס לאנד יהודה איז פארוויסט געווארן פונעם קול פון זיין ברומען, ווייל ער האט אנגעווארפן זיין שרעק אויף די מענטשן און אנגעמאכט רדיפות און צרות ביי כלל ישראל; און וויבאלד מען האט אים געגליכן צו א יונגן לייב, האט דער נביא באשריבן זיינע עוולות מיטן לשון פון א געברומען.
דער דריטער ביאור, פונעם מלבי"ם: "אלמנותיו" איז א לשון פון אולמותיו - דער אולם איז דער פאדערשטער צימער פארן הויז אדער פארן הויף. דער כפיר, ווי דערמאנט, גייט נישט ארויס פון זיין הייל נאר ווארט דארט אויפן רויב. און דא "וידע אלמנותיו" - ער האט געוואוסט ארויסצוגיין צו די אולמות פון זיינע טויערן, צו די דרויסנדיגע צימערן, דאס הייסט ער איז ארויסגעגאנגען פון זיין פלאץ און פארציקט רויב אויך אינדרויסן פון ארץ ישראל. נישט בלויז "אדם אכל" - וואס ער האט געשעדיגט די תושבים פון ציון - נאר ער איז אויך ארויסגעגאנגען און חרוב געמאכט די שטעט פון די שכנים פון ארץ ישראל. און אזוי ווי עס ווערט געברענגט אין ירמיהו פרק כ"ז, אז עס זענען געקומען צו אים שליחים פון אדום, פון עמון, פון צור און פון מואב, צוליב וואס ער האט מלחמה געהאלטן קעגן זיי. קומט אויס אז ער איז ארויס צום אולם, אויף אינדרויסן, און געשלאגן אויך די שונאים פון ארום, און זיך נישט באגנוגנט מיט דעם וואס ער האט געשלאגן אינעווייניג אין לאנד.
דאס אויסשפרייטן דעם נעץ און די געפאנגענשאפט פון יהויקים
וַיִּתְּנוּ עָלָיו גּוֹיִם סָבִיב מִמְּדִינוֹת וַיִּפְרְשׂוּ עָלָיו רִשְׁתָּם בְּשַׁחְתָּם נִתְפָּשׂ׃ - און עס האבן זיך געקליבן אויף אים פעלקער פון ארום פון די מדינות, און זיי האבן אויסגעשפרייט אויף אים זייער נעץ, אין זייער גרוב איז ער געכאפט געווארן.
"ויתנו עליו גויים סביב ממדינות" - אזוי ווי עס שטייט "וישלח ה' בו את גדודי כשדים ואת גדודי ארם". און דא איז פאראן א חילוק: יהואחז איז געכאפט געווארן אין דער גרוב אן קיין נעץ, ווייל ער האט נישט מלחמה געהאלטן מיטן מלך מצרים - ער איז אריינגעפאלן אין גרוב אן דעם וואס מען זאל אויסשפרייטן פאר אים א נעץ. אבער יהויקים האט מורד געווען און געקעמפט, דעריבער האט מען געמוזט אויסשפרייטן אויף אים א נעץ און מצודות ביז ער איז געכאפט געווארן. דער מושג פון אויסשפרייטן א נעץ און פאנג-נעצן צייגט אלעמאל אויף א גרויסער טרחה און אן אינוועסטירונג פון אסאך כוח כדי צו פאנגען. ביי יהואחז איז די זאך געווען פשוט - ער איז אריינגעפאלן אין גרוב און פארטיג; אבער דא, כדי זיך צו שלאגן מיט יהויקים, האט אויסגעפעלט "ויתנו עליו גויים סביב ממדינות ויפרשו עליו רשתם", און ערשט דערנאך "בשחתם נתפש".
וַיִּתְּנֻהוּ בַסּוּגַר בַּחַחִים וַיְבִאֻהוּ אֶל מֶלֶךְ בָּבֶל יְבִאֻהוּ בַּמְּצֹדוֹת לְמַעַן לֹא יִשָּׁמַע קוֹלוֹ עוֹד אֶל הָרֵי יִשְׂרָאֵל׃ - און זיי האבן אים געלייגט אין א קעפיג מיט קייטן און אים געברענגט צום מלך בבל, זיי האבן אים געברענגט אין פעסטונגען, כדי זיין קול זאל מער נישט געהערט ווערן צו די בערג פון ישראל.
יהואחז האט מען געלייגט בלויז אין חחים, מיט וועלכע מען שלעפט די חיה. אבער יהויקים האט מען געלייגט "בסוגר" - אן עקסטערע היטונג אויסער די חחים, מען האט אים ממש איינגעשפארט, און נישט נאר דאס, נאר מען האט אים געברענגט צום מלך בבל. און די כפילות הלשון - "בסוגר" און דערנאך "יביאוהו במצודות" - לערנט אונז אז צוויי מאל האט אים דער מלך בבל איינגענומען: דאס ערשטע מאל האט ער אים געמאכט פאר זיין קנעכט און דערנאך אים ארויסגעלאזט פריי, און דאס צווייטע מאל "יביאוהו במצודות". און נאך א מעגליכקייט אינעם מלבי"ם: "ויתנהו בסוגר" גייט ארויף אויף יהויקים, און "יביאוהו במצודות" אויף יהויכין, לויט זיין שיטה אז ביידע האבן געקעניגט צוזאמען און דער נביא באציט זיך צו זיי ווי איינס. און דאס אלעס "למען לא ישמע קולו עוד אל הרי ישראל" - ער זאל מער נישט ווייטער ברומען און שעדיגן די בערג פון ישראל.
וואו איז יהויכין און וואו איז צדקיהו?
דער רד"ק פרעגט: וואו ווערן דערמאנט אין דעם קאפיטל יהויכין און צדקיהו? לויטן מלבי"ם, ווי דערמאנט, איז יהויכין נכלל אינעווייניג אין יהויקים. דער רד"ק ערקלערט אז יהויכין האט געקעניגט בלויז דריי חדשים, און אזא קורצע מלוכה ווערט נישט דערמאנט אין יחזקאל'ס נבואה אויף דער צוקונפט. און ביי צדקיהו - וויבאלד די מלוכה פון יהויקים און צדקיהו זענען געווען צוזאמען, און ביידע זענען איבערגעגעבן געווארן אין דער האנט פונעם מלך בבל און געשטארבן אונטער זיין הערשאפט, זענען זיי ווי איינס, דעריבער איז צדקיהו מובלע אין יהויקים. קומט אויס: לויטן מלבי"ם איז יהויכין מובלע אין יהויקים, און לויטן רד"ק איז צדקיהו מובלע אין יהויקים. סיי ווי סיי האט זיך דער עיקר חורבן אנגעהויבן ביי יהויקים, וואס דער מלך בבל האט אים געפירט קיין בבל און מיטגעפירט מיט זיך אויך א טייל פון די כלי בית האלוקים, דעריבער באציט זיך דער נביא בעיקר צו אים, און די אנדערע זענען בלויז צוגעשלאסן צו אים.
אמך כגפן - דער איבערגאַנג צום משל פונעם וויינשטאָק און צו דער מלכות פון צדקיהו
אִמְּךָ כַגֶּפֶן בְּדָמְךָ עַל מַיִם שְׁתוּלָה פֹּרִיָּה וַעֲנֵפָה הָיְתָה מִמַּיִם רַבִּים׃ - דיין מוטער איז געווען ווי אַ וויינשטאָק אין דיין גלייכעניש, איינגעפלאַנצט ביי וואַסער, זי איז געווען פֿרוכטבאַר און פֿול מיט צווייגן פֿון פֿיל וואַסער.
רש"י ערקלערט אַז דאָס איז אַ המשך פֿון דער קינה, און "בדמך" איז מלשון דמיון: דו ביסט ענלעך צו איינעם וועמענס מוטער איז געווען ווי אַ וויינשטאָק פֿאַרפֿלאַנצט ביי וואַסער. אַ וויינשטאָק וואָס שטייט ביי וואַסער איז זייער משובח, ווי אַ בוים וואָס דער קוואַל פֿליסט ביי זיינע פֿיס; און צוליב דעם איז זי "פוריה וענפה" - אירע צווייגן זענען געוואַקסן און אירע פֿרוכטן האָבן זיך פֿיל געמערט, און דאָס אַלץ פֿונעם כוח פֿון די פֿיל וואַסערן אונטער איר. אויך דער מלבי"ם טייטשט "בדמך" מלשון דמיון און אַ משל, ווי בדמותך, אין דיין געשטאַלט, פֿאַרפֿלאַנצט אויף וואַסער.
פֿון דאָ און ווייטער, זאָגט דער מלבי"ם, גייט דער נביא אַריבער פֿונעם משל פֿונעם לייב צום משל פֿונעם וויינשטאָק, און רעדט וועגן דער מלכות פֿון צדקיהו. צדקיהו, אַנדערש פֿון זיינע פֿאָרגייער, איז געווען אַ צדיק, און מען קען אים נישט פֿאַרגלייכן צו קיין רייסנדיקן לייב וואָס האָט געריסן מענטשן און געשעדיקט די באוואוינער פֿון ציון. ער איז געווען ווי אַ געפֿלאַנצטער וויינשטאָק אין לאַנד, און נישט סתם אַ וויינשטאָק, נאָר אַ וויינשטאָק וואָס איז פֿאַרפֿלאַנצט ביי וואַסער.
און דאָ איז דאָ אַ גרויסער יסוד וואָס דער מלבי"ם שטעלט פֿעסט איבערן גאַנצן תנ"ך: דער לשון פֿון "שתול" איז נישט ווי מען ניצט דאָס הײַנט, אַז דאָס ערשטע פֿלאַנצן הייסט שתילה; נאָר "נטוע" מיינט דער וואָס איז געפֿלאַנצט פֿון אָנהייב אָן אויף זײַן אָרט, און "שתול" מיינט דער וואָס איז אויסגעוואָרצלט געוואָרן פֿון זײַן ערשטן אָרט און איבערגעפֿלאַנצט געוואָרן אויף אַן אַנדער אָרט. און דאָס שטימט זייער גוט אויף צדקיהו, וואָס האָט מורד געווען אין נבוכדנצר און גענומען פֿאַר זיך פֿאַר אַן האַר דעם פרעה מלך מצרים. און זײַן כוונה איז געווען צו זײַן "פוריה וענפה ממים רבים": אונטער נבוכדנצר וועל איך האָבן אָפּגעשניטענע פֿליגלען, אָבער אויב איך גיי צו פרעה וועט ער מיר זײַן אַ רוקנביין און איך וועל קענען רעבעלירן און נישט בלײַבן אונטער זײַן האַנט. און דער נביא האָט שוין גערעדט וועגן דעם אין פרק י"ז: "אל שדה טוב אל מים רבים היא שתולה" - אַז ער האָט זיך איבערגעפֿלאַנצט צו פרעה, וואָס האָט דעם נילוס, און דערפֿאַר שטימט דער משל פֿון פֿיל וואַסער: אַן אָרט וווּ ער וועט האָבן השפעה און וועט נישט דאַרפֿן לײַדן אונטערן יאָך פֿון נבוכדנצר.
ותגבה קומתו
וַיִּהְיוּ לָהּ מַטּוֹת עֹז אֶל שִׁבְטֵי מֹשְׁלִים וַתִּגְבַּהּ קוֹמָתוֹ עַל בֵּין עֲבֹתִים וַיֵּרָא בְגָבְהוֹ בְּרֹב דָּלִיֹּתָיו׃ - און זי האָט געהאַט שטאַרקע שטעקנס צו הערשער-שרביטן, און זײַן הייך האָט זיך געהויבן צווישן די געדיכטע צווייגן, און ער האָט זיך אָנגעזען אין זײַן הייך מיט דער פֿילקייט פֿון זײַנע צווייגן.
"מטות עוז" - ער האָט געהאַט אַ גרויסן כוח; "אל שבטי מושלים" - ער האָט זיך מחבר געווען צו די הערשער פֿון די פֿעלקער אַרום ירושלים און געשלאָסן מיט זיי אַ ברית. און דורך דעם "ותגבה קומתו על בין עבותים" - ער איז געוואָרן נאָענט צו די געדיכטע ביימער, וואָס דער בוים אַליין איז דיק און זײַנע צווייגן זענען פֿלאָכטן איינע אין די אַנדערע; דאָס הייסט, ער איז געוואַקסן הויך ביז ער האָט דערגרייכט די שפּיצן פֿון די געדיכטע ביימער, און איז געוואָרן גרויס. "וירא בגבהו ברוב דליותיו" - דליותיו זענען די הויכע צווייגן פֿונעם וויינשטאָק וואָס ציִען זיך אַרויף, און ער האָט זיך באַוויזן פֿאַר אַלעמענס אויגן אין זײַן גאַנצער הייך.
און די זאַך איז געווען אין פֿאָלקאָמענער סתירה צום רצון פֿון נבוכדנצר, וואָס ווי מיר האָבן געזען אין פרק י"ז האָט ער אים געגליכן צו אַ גפן סורחת, און געוואָלט עס זאָל זײַן אַ גפן שפלה און נידעריק. און פֿלוצים זעט ער אַז צדקיהו איז געוואָרן אַ בעל מטות עוז, ער גייט צו די שבטי מושלים, זײַן קומה איז הויך צווישן די עבותים - און פֿון דאַנען קומט זײַן חרון אף: איך האָב דיך געשטעלט זאָלסט זײַן אונטערוואָרפֿן אונטער מיר, און דו ביסט גרויס געוואָרן און גענומען פֿאַר זיך חבֿרים און אַנדערע הערשער און זיך געווענדעט צו פרעה מלך מצרים.
ותתש בחמה - דער פֿאַל
וַתֻּתַּשׁ בְּחֵמָה לָאָרֶץ הֻשְׁלָכָה וְרוּחַ הַקָּדִים הוֹבִישׁ פִּרְיָהּ הִתְפָּרְקוּ וְיָבֵשׁוּ מַטֵּה עֻזָּהּ אֵשׁ אֲכָלָתְהוּ׃ - און זי איז אויסגעוואָרצלט געוואָרן אין כעס, צו דער ערד איז זי אַראָפּגעוואָרפֿן געוואָרן, און דער מזרח-ווינט האָט פֿאַרטריקנט איר פֿרוכט, אירע שטאַרקע שטעקנס האָבן זיך אָפּגעבראָכן און פֿאַרטריקנט, אַ פֿײַער האָט זיי פֿאַרצערט.
"ותתש בחמה" - זי איז אויסגעוואָרצלט געוואָרן פֿון איר אָרט און פֿון איר גרויסקייט, מיט אַ גרויסן כעס און קצף. "ורוח הקדים הוביש פריה" - דער וויינשטאָק וואָס איז פֿאַרפֿלאַנצט געוואָרן ביי פֿיל וואַסער און האָט געגעבן שיינע פֿרוכטן, איז געקומען דער מזרח-ווינט און פֿאַרטריקנט איר פֿרוכט; און אַ רוח קדים איז אַ ווינט פֿון מזרח, און נבוכדנצר איז געקומען פֿון מזרח און צפֿון פֿון ארץ ישראל, דערפֿאַר זענען זײַנע סאלדאטן צוגעגליכן געוואָרן צו אַ רוח קדים. "התפרקו ויבשו" - אַזוי ווי זיי האָבן זיך אָפּגעבראָכן פֿון זייער אָרט, זענען זיי פֿאַרטריקנט געוואָרן פֿון זיך אַליין; און דאָס איז אַ משל, זאָגט דער מלבי"ם, אויף די געפֿאַנגענע וואָס זענען אומגעקומען און געשטאָרבן אויפֿן וועג: פּונקט ווי פֿרוכטן וואָס מען האָט אַראָפּגעריסן פֿונעם וויינשטאָק און ליגן און ווערן פֿאַרטריקנט, אַזוי אויך די שבויים וואָס זענען אַרויסגעריסן געוואָרן פֿון ארץ ישראל זענען אומגעקומען אויפֿן וועג.
"מטה עוזה אש אכלתהו" - דאס איז צדקיהו, וואס מען האט פארבלינדעט זיינע אויגן; און פייער ווייזט אויך אויף חרון אף. ער האט געמיינט אז ער פארמאגט עוז, אז ער איז "מטה עוזה" - דער עוז און תוקף פונעם שטעקן און דער ממשלה, וואס דער מטה איז א סימבאל אויפן שבט המושלים; און קום זע אז נישט בלויז האט ער נישט מצליח געווען אין זיינע קשרים קעגן נבוכדנצר, נאר דער נביא האט אים געווארנט נישט מורד צו זיין אין נבוכדנצר און ער האט נישט אויסגעהערט, נאר ער האט געמאלדן א מרד און מקבל געווען אויף זיך דעם עול פון פרעה מלך מצרים, און ס'איז נישט ארויסגעקומען דערפון נאר שאדן. און דאס איז "ותתש בחמה", ווי דער לשון פון דער תורה: "ויתשם ה' מעל אדמתם באף ובחמה ובקצף גדול וישליכם אל ארץ אחרת כיום הזה" - די דאזיגע מציאות האט משה רבינו שוין פאראויסגעזען אין זיין נבואה.
און דער רד"ק לייגט צו: נאכדעם וואס עס ווערט געזאגט "ותגבה קומתו על בין עבותים וירא בגבהו ברוב דליותיו", קומט דער פסוק אראפמאלן די גרויסקייט פונעם פאל - לויט דער מאס פון דער עליה, אזוי איז די גרויסקייט פון דער נפילה. נאכדעם וואס ער איז געווען אזוי גרויס אין זיינע קשרים מיט פרעה, איז ער יעצט "לארץ השלכה", און שפעטער האט מען אים געשלעפט און גענומען קיין רבלה, און דארט האט דער מלך בבל פארבלינדעט די אויגן פון צדקיהו.
שתולה במדבר
וְעַתָּה שְׁתוּלָה בַמִּדְבָּר בְּאֶרֶץ צִיָּה וְצָמָא׃ - און איצט איז זי איינגעפלאנצט אין מדבר, אין א לאנד פון טריקעניש און דארשט.
יעצט איז זי איינגעפלאנצט אין מדבר: נבוזראדן האט איבערגעלאזט פון דלת הארץ, און דאס לאנד איז פארבליבן וויסט ווי א מדבר, און די דאזיגע דלת העם זענען פארבליבן ווי איינגעפלאנצטע אין מדבר, אין א לאנד פון ציה און צמא.
ותצא אש ממטה בדיה
וַתֵּצֵא אֵשׁ מִמַּטֵּה בַדֶּיהָ פִּרְיָהּ אָכָלָה וְלֹא הָיָה בָהּ מַטֵּה עֹז שֵׁבֶט לִמְשׁוֹל קִינָה הִיא וַתְּהִי לְקִינָה׃ - און עס איז ארויסגעגאנגען א פייער פון א צווייג פון אירע צווייגן, עס האט פארצערט איר פרוכט, און עס איז נישט געבליבן אין איר קיין מעכטיגער שטעקן, א שבט צו געוועלטיגן; א קינה איז זי און זי איז געווארן צו א קינה.
רש"י ערקלערט "מטה בדיה" - פון דער וואוינונג פון אירע מלכים און שרים, און פון דארט איז געקומען אויף איר דאס שלעכטס. און דאס שטימט מיט וואס מיר האבן פריער געזאגט, אז דער מטה סימבאליזירט דעם שבט המושלים: עס גייט ארויס א פייער פון דעם ארט וואו עס זיצן די הערשער, און דורך דעם "פריה אכלה". דער רד"ק טייטשט אז "מטה בדיה" מיינט צדקיהו, וואס ווערט פריער אנגערופן "מטה עוזה", און ער איז דער וואס האט גורם געווען דעם חורבן; און דערנאך "לא היה בה מטה עוז" - עס איז מער נישט געווען קיין מושל וואס זאל קענען האלטן דעם שטעקן מיט עוז און פירן דאס פאלק.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס פייער וואס גייט ארויס איז דאס פייער פון ישמעאל בן נתניה. לויט זיין מהלך רעדט "ועתה שתולה במדבר" פון יענע דלת העם וואס נבוזראדן האט איבערגעלאזט, און איבער זיי איז נתמנה געווארן גדליה בן אחיקם. ישמעאל בן נתניה האט אנגעמאכט א קשר קעגן אים און אים געהרג'עט, און דערמיט איז אינגאנצן אפגעשניטן געווארן דער יידישער ישוב אין ארץ ישראל - דאס איז געווען די מכה בפטיש וואס האט אלעס געענדיגט. און צוליב דעם פאסטן מיר דעם צום גדליה, ווייל דאס איז געווען דער לעצטער קלאפ אויפן יידישן ישוב אין לאנד אין יענער תקופה. און דאס איז "ותצא אש ממטה בדיה" - פון די צווייגן אליין, ווייל ישמעאל בן נתניה איז געווען פון כלל ישראל און פון זרע המלוכה, און פון אונז אינעווייניג איז ארויס דאס פייער. "פריה אכלה" - ער האט געהרג'עט די איבערגעבליבענע; "ולא היה בה מטה עוז שבט למשול" - ווען גדליהו איז געהרג'עט געווארן איז בטל געווארן די איבערגעבליבענע ממשלה, און עם ישראל האט שוין מער נישט געהאט קיין שום כח הממשלה אין זיין לאנד.
קינה היא ותהי לקינה
און דער נביא ענדיגט: "קינה היא ותהי לקינה". די נבואה אליין, וואס איך נביאות'זאג יעצט פאר אייך, איז א קינה - איך קלאג אויפן ברוך פון ישראל און אויף דער צרה וואס גייט קומען. און וויסט אייך, אז ליידער וועט די דאזיגע קינה אויך מקוים ווערן למעשה - "ותהי לקינה": ווען די נבואה וועט נתקיים ווערן, וועלן מענטשן קלאגן אויפן שרעקליכן מצב, אויפן שוידערליכן ברוך און אויפן חורבן.
צום סך-הכל:
קאפיטל י"ט איז א דאפלטע קינה אויף בית מלכות יהודה, אין צוויי משלים. אינעם משל פונעם לייב (פסוקים א-ט) ווערן באשריבן די קינדער פון יאשיהו: יהואחז וואס איז געווען א כפיר בטבעו, און האט זיך אויסגעלערנט צו פארציקן רויב און "אדם אכל" - געברענגט היזק פאר עם ישראל, און ער איז געכאפט געווארן אין א גרוב און געבראכט געווארן מיט קייטן קיין מצרים; און יהויקים וואס "כפיר שמתהו" - ער איז נישט געווען שטארק מצד זיך אליין, נאר האט זיך פארשטארקט דורך זיינע בונדן מיט פרעה און נבוכדנצר, ער האט מרשיע געווען אינעווייניג אינעם לאנד און איז אפילו ארויסגעגאנגען צו די "אולמי שעריו" מלחמה צו האלטן קעגן די פעלקער פון ארום, ביז די גוים האבן אויסגעשפרייט אויף אים א נעץ און מצודות און אים אריינגעלייגט אין א קעפיג און מיט קייטן אין דער האנט פונעם מלך בבל. אינעם משל פונעם וויינשטאק (פסוקים י-יד) ווערט באשריבן צדקיהו, וואס איז נישט געווען קיין רייסנדער לייב נאר א גפן וואס איז געפלאנצט אויף פיל וואסערן - דאס הייסט ער האט זיך אנגעלענט אויף פרעה - און איר וואוקס איז געהעכערט געווארן קעגן דעם ווילן פון נבוכדנצר, ביז זי איז אויסגעריסן געווארן מיט חמה, און דער מזרח-ווינט האט אויסגעטריקנט אירע פירות, און די געפאנגענע זענען פארדארט געווארן אויפן וועג, און די אויגן פון איר הערשער-שטעקן זענען אויסגעלאשן געווארן. און צום סוף "שתולה במדבר", און דאס פייער פון ישמעאל בן נתניה וואס איז ארויסגעקומען פון אירע צווייגן האט פארצערט דאס איבערגעבליבענע, און ס'איז נישט פארבליבן קיין שטארקער שטעקן צו געוועלטיגן. א נבואה וואס איז א קינה, און איז עתיד צו ווערן א קינה בפועל.