קאפיטל י"ח אין ספר יחזקאל איז כולו עוסק אין א גרויסן יסוד: "הנפש החֹטאת היא תמות" - קיין מענטש ווערט נישט געשטראפט פאר די זינד פון זיינע עלטערן, און יעדער מענטש ווערט געמשפט לויט זיינע אייגענע וועגן. אין דעם חלק פונעם קאפיטל קומען מיר צו דער צווייטער זייט פונעם מטבע: נישט בלויז א רשע וואס האט תשובה געטאן, נאר אויך א צדיק וואס האט מרשיע געווען. פון דא וועלן מיר אויסשמועסן די גאנצע סוגיא פון תשובה: וואס איז דאס תשובה מיראה און וואס איז תשובה מאהבה, וואס מיינט "תוהה על הראשונות", און וואס איז דער ריזיגער חסד וואס ליגט באהאלטן אין תשובה. מיר וועלן ענדיגן מיט דער באקאנטער קשיא פון רבי אלחנן וואסערמאן צום חפץ חיים, און מיט די תירוצים וואס זענען דערויף געזאגט געווארן.
א צדיק וואס האט מרשיע געווען - "תוהה על הראשונות"
וּבְשׁוּב צַדִּיק מִצִּדְקָתוֹ וְעָשָׂה עָוֶל כְּכֹל הַתּוֹעֵבוֹת אֲשֶׁר־עָשָׂה הָרָשָׁע יַעֲשֶׂה וָחָי? כׇּל־צִדְקֹתָיו אֲשֶׁר־עָשָׂה לֹא תִזָּכַרְנָה בְּמַעֲלוֹ אֲשֶׁר־מָעַל וּבְחַטָּאתוֹ אֲשֶׁר־חָטָא בָּם יָמוּת׃ (כד) - און ווען א צדיק קערט זיך אפ פון זיין צדקות און טוט עוול, ווי אלע תועבות וואס דער רשע האט געטאן וועט ער טאן און לעבן? אלע זיינע צדקות וואס ער האט געטאן וועלן נישט דערמאנט ווערן, אין זיין מעילה וואס ער האט געמעלט און אין זיין חטא וואס ער האט געזינדיגט, אין זיי וועט ער שטארבן.
ביז יעצט האט דער נביא גערעדט וועגן א רשע וואס האט תשובה געטאן. יעצט דרייט ער איבער דאס בילד: וואס וועט זיין מיט א צדיק וואס האט מרשיע געווען? קען דען איינפאלן אויפן געדאנק אז ער זאל טאן אלע תועבות וואס דער רשע האט געטאן, און פונדעסטוועגן זאל מען אים פארשרייבן צום לעבן? "כל צדקותיו אשר עשה לא תזכרנה" - אלע מעשי צדקות וואס ער האט געטאן ווערן פארגעסן פון אים.
און לכאורה איז די זאך פלאי פלאים. א מענטש האט יארן לאנג געדינט דעם אויבערשטן, און יעצט האט ער מרשיע געווען. וואס, ער האט געמאכט א "ריסעט", א "דיליט", אויסגעמעקט אלעס וואס איז געווען? ער האט געטאן גוטע מעשים - גיב אים שכר; ער טוט שלעכטע מעשים - זאל ער באקומען א שטראף. פארוואס זאל די פארגאנגענהייט אויסגעמעקט ווערן? אויף דער קשיא זאגט די גמרא אז דא רעדט מען פון א "תוהה על הראשונות". דאס הייסט, נישט פון א מענטש וואס ביז היינט איז ער געווען א צדיק און יעצט האט זיך דער יצר הרע מתגבר געווען אויף אים און ער האט אפגעקערט, נאר פון א מענטש וואס באדויערט זיינע גוטע מעשים: "אוי, ווי א שאד איך האב געטאן מצוות, ווי א שאד איך האב פארשווענדעט מיין צייט, איך וואלט דאך אין דער צייט געקענט געניסן פון תאוות און תענוגים". א שאד איך האב מוקדש געווען מיין צייט פאר תורה און מצוות - דאס איז א חרטה אויף די ערשטע מעשים. און וויבאלד ער באדויערט זיי, זאגט מען אים: דו האסט אליין אויסגעמעקט דיינע ערשטע מעשים.
דערפאר איז נישטא קיין שום פנים אז ער זאל טאן אלע תועבות פונעם רשע "וחי" - און זאל לעבן. עס קומט אים מיתה פון צוויי זייטן: א' - "במעלו אשר מעל", אויף דער עצם מעילה אינעם אויבערשטן און דאס פארלאזן דעם דרך הצדקות און דער חרטה דערויף. ב' - "ובחטאתו אשר חטא", פון יעצט און ווייטער, ווארום ער באדויערט דאך נישט בלויז די פארגאנגענהייט נאר ער נעמט אויך אויף זיך "פארבעסערן זיינע וועגן" אין גענזנפיסלעך, און הייבט אן צו טאן עבירות. פון ביידע זאכן - "בם ימות".
און דער מלבי"ם דייקענט אינעם לשון "מעל": "אין מעילה אלא שינוי" (ספרא). מעילה איז דאס ארויסנעמען א זאך וואס איז געווען מיוחד פאר הייליגקייט אריין אין חול, פון תיקון צו קלקול - און דערפאר ווערט דער וואס איז מועל בהקדש מחויב א קרבן מעילה. און אזוי אויך "אשה המועלת ומעלה מעל באשה" - וואס זי איז געווען געטריי צו אים און יעצט איז זי מועל אין אים, און אזוי אויך "איש מועל ברעהו". אזוי אויך דא: דער מענטש האט געמעלט אינעם הקדוש ברוך הוא, וואס ביז יעצט איז ער געווען א צדיק און דבוק אינעם אויבערשטן, און דער הקדוש ברוך הוא איז געווען מיט אים, און יעצט האט ער פארלאזט דעם אויבערשטן.
"לא יתכן דרך ה'" - וואס מיינט "יתכן"
וַאֲמַרְתֶּם לֹא יִתָּכֵן דֶּרֶךְ אֲדֹנָי, שִׁמְעוּ־נָא בֵּית יִשְׂרָאֵל הֲדַרְכִּי לֹא יִתָּכֵן הֲלֹא דַרְכֵיכֶם לֹא יִתָּכֵנוּ׃ (כה) - און איר האט געזאגט: דער וועג פונעם אויבערשטן איז נישט אויסגעהאלטן, הערט אויס, בית ישראל, איז דען מיין וועג נישט אויסגעהאלטן? זענען דען נישט ענקערע וועגן נישט אויסגעהאלטן?
מיר נוצן אפט דעם אויסדרוק "לא יתכן", אבער מען פארשטייט נישט אלעמאל דעם באדייט דערפון. ערקלערט דער מלבי"ם אז דאס איז אן התפעל פונעם לשון "תוכן", וואס ווערט געזאגט אויף א זאך וואס איז גלייך אין מאס און אין געוויכט, אן קיין איבערפלוס און אן קיין חסרון. "א דבר מתוקן" מיינט: פונקטליך ווי עס דארף צו זיין, נישט מער און נישט ווייניגער, אויפן פאסיגן וואג דערפאר. "וְתֹכֶן לְבֵנִים תִּתֵּנוּ" - פונקטליך לויט דער צאל; "הַכֶּסֶף הַמְתֻכָּן" - וואס איז אפגעוואויגן גענוי לויט דער מאס; "וּמַיִם בַּמִּדָּה תִכֵּן" - מיט א פונקטליכער מאס. אויב אזוי איז זייער טענה געווען: די דרכים פונעם אויבערשטן זענען נישט מיט א גלייכער מאס, נישט לויט יושר און צדק. און דאס איז אויך דער ענין פון "תיכון" - דער דרך התיכונה, דער מיטלסטער און גלייכער וועג.
און וואס איז געווען זייער טענה פונקטליך? ערקלערט דער מלבי"ם אז זיי קומען זיך מפלפל זיין מצד די חקירה, און ווי דער מלבי"ם האט מאריך געווען אין דעם ענין אין ספר איוב. די טענה פון די חוקרים און פילאסאפן איז: וויאזוי קען געמאלט זיין ביי דעם אויבערשטן א שינוי פון וועלן צו נישט וועלן, אדער פון נישט וועלן צו וועלן? הקדוש ברוך הוא איז דאך אן אחדות פשוט און ליידט נישט קיין שום שינויים - נישט אין באדייט פון ליידן, נאר אין באדייט אז ער ווערט נישט נפעל און ס'איז ביי אים נישטא קיין שום ענדערונג. "אני ה' לא שניתי ואתם בני יעקב לא כליתם". און אויב דו וועסט זאגן אז ביי אים איז דא א שינוי, איז ער כביכול פגום און חסר. וואס מיינט דען א שינוי? "מיין מיינונג איז געווען אזוי, אבער האסט מיר באוויזן צו איבעררעדן פארקערט" - קומט דאך אויס אז ביז יעצט איז מיין דעת נישט געווען גאנץ, און יעצט איז מיר עפעס נתחדש געווארן. אזא זאך איז דאך נישט שייך ביים אויבערשטן, וואס אלעס איז אים באקאנט פון פריער, קורא הדורות מראש. דערפאר האבן זיי געפרעגט: ווי שייך אז איין מאל האט ער געוואלט זיין שלעכטס און יעצט וויל ער זיין גוטס, איין מאל האט ער געוואלט זיין טויט און יעצט זיין לעבן? אויב דער אויבערשטער האט ליב געהאט דעם צדיק און פיינט געהאט דעם רשע, וויאזוי זאל זיך דער רצון ענדערן אויף זיי דורך דעם וואס זיי האבן געביטן זייערע מעשים? ווער עס איז אויף אים נגזר געווארן מיתה - זאל זיין מיתה, און ווער עס איז אויף אים נגזר געווארן חיים - זאל זיין חיים.
א צווייטע קשיא האבן זיי געטענהט: צי קען מען זיך פארשטעלן ביי א קנעכט וואס האט קאליע געמאכט זיין ארבעט, אז ער זאל דאס פאררעכטן מיט חרטה? א מענטש האט געהארגעט א נפש, און האט שפעטער שטארק חרטה געהאט - וועט דען דער דערמארדעטער צוריק לעבעדיג ווערן? א מענטש האט פארברענט זיין חבר'ס קאר אין כעס, און ער האט געהאט א גמארטע חרטה - וועט דען די קאר צוריק ווערן גאנץ? אויב אזוי, ווי קען ער טענהן אז מיט זיין חרטה ווערט די פארדארבענע מלאכה צוריק פארראכטן? און די זעלבע שאלה אויך פארקערט: דער צדיק וואס האט געטאן מצוות און מעשים טובים, און איז תוהה אויף די ראשונות - ווי קען די חרטה אויסמעקן אלעס וואס ער האט געטאן? צי איינער וואס האט געארבעט ביי דיר דריי יאר און ער זאגט דיר "איך גיי מער נישט אן דא", וועסטו אים נישט באצאלן דעם געהאלט פאר די דריי יאר? פון יעצט און ווייטער צאל אים נישט, אבער דאס וואס איז שוין געווען פארוואס זאלסטו אויסמעקן? און אפילו ער זאל זאגן "איך באדויער יעדן טאג וואס איך האב ביי דיר געארבעט, ס'איז געווען א גיהנום" - לכל היותר גיב אים נישט קיין באנוס, אבער בטל מאכן זיין גאנצן לוין אינגאנצן, וואו איז דא שכל? דאס זענען געווען די צוויי טענות וואס זיי האבן געטענהט קעגן דעם דרך ה'.
דער משל פונעם פעלד און פונעם רעגן: דער שינוי איז ביי די מקבלים, נישט ביים משפיע
אַ פליסיקער און טעטיקער מענטש איז געגאַנגען און האָט באַזייט זיין פעלד, צוגעגרייט, געאַקערט, אַלץ איז געווען וואונדערבאַר. עס האָט געגעסן אַ רעגן - האָט אַלץ אָנגעהויבן וואַקסן. און לעומת זה, "על שדה איש עצל עברתי" (איך בין דורכגעגאַנגען דאָס פעלד פון אַ פוילן מאַן), עס איז גאַנץ פאַרוואַקסן מיט קוואָסן, באַדעקט מיט ברענעס; אַקערן און פלאַנצן איז נישט געווען פאַר אים. עס איז געפאַלן אַ רעגן - איז גאָרנישט געוואַקסן. קומט מען און מען פרעגט: פאַרוואָס האָט דער אייבערשטער געגעבן פאַר דעם און פאַר יענעם נישט געגעבן! זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: איך האָב געגעבן פאַר יעדן איינעם בשווה. נאָר דער דאָזיקער איז געקומען מקבל זיין, און יענער איז נישט געקומען מקבל זיין. ווער עס האָט געזייט - האָט דער רעגן באַוואַסערט זיין פעלד; און ווער ס'האָט נישט צוגעגרייט זיין פעלד, ביי אים האָט דער רעגן בלויז אָנגעמאַכט קאַלוזשעס און בלאָטע, ווייל דאָס פעלד איז נישט געווען ראוי צו שפּראָצן.
און וואָס טוט זיך אינעם פאַרקערטן פאַל? יענער פוילער וואָס עס איז אויף אים פאַרשריבן געוואָרן עניות, וואָס האָט נישט קיין תבואה און נישט וואָס צו עסן, האָט חרטה באַקומען און געזאָגט: איך מוז פירן מיינע זאַכן אַנדערש. ער איז געגאַנגען, געאַקערט דאָס פעלד, אויסגעריסן די קוצים, צוגעגרייט און געזייט. ביים קומענדיקן רעגן - גיט דאָס פעלד אירע פירות, ס'איז דאָ ווייץ און ס'איז דאָ וואָס צו עסן. צי האָט דען דער אייבערשטער איצט געביטן זיין דעה און באַשלאָסן אַז דער מענטש זאָל האָבן? וואָס פאַר אַ טעות! זאָגט דער אייבערשטער: דעם רעגן האָב איך פריער אויך אַראָפּגעלאָזט, נאָר דער מענטש האָט זיך איצט צוגעגרייט מקבל צו זיין דעם שפע. און פאַרקערט, אויב יענער פליסיקער וואָס האָט געאַקערט און געזייט וואָלט חרטה באַקומען, געגאַנגען און אַלץ אויסגעריסן - איצט פאַלט דער רעגן און ער האָט גאָרנישט אויסער פוילקייט און פאַרדאָרבנקייט אינעם פעלד. צי האָט דער אייבערשטער חרטה געהאַט און געביטן זיין דעה? ער אַליין איז דער וואָס איז געגאַנגען און אויסגעריסן זיינע מעשים, און פון יענעם מאָמענט אָן ברענגט אים דער רעגן קיין שום טובה נישט.
זאָגט אויף דעם דער מלבי"ם: אַזוי זאָגט צו זיי דער אייבערשטער - דער שינוי איז נישט אינעם משפיע, דער שינוי איז ביי די מקבלים. און ווען דער מענטש פאַרדערבט און עס קומט אויף אים אַ שלעכטס, אויף דעם שטייט געשריבן "תְּיַסְּרֵךְ רָעָתֵךְ" - דיין אייגענע שלעכטס איז די וואָס ברענגט דיר די יסורים. "איך שפענד שפע כסדר; וועסטו צוגרייטן כלים - וועסטו באַקומען, וועסטו נישט צוגרייטן כלים - וועסטו נישט באַקומען". אָבער טענה'ן אַז מיינע וועגן זענען נישט גערעכט? מיין דרך איז אַ וועג וואָס שטייט אויף איין שטענדיקן יסוד וואָס ענדערט זיך קיינמאָל נישט, און אייער דרך איז די וואָס ענדערט זיך כסדר. און דאָס איז וואָס שטייט אין ישעיה: "כי לא מחשבותי מחשבותיכם... כי כאשר ירד הגשם והשלג מן השמים... והרווה את הארץ והולידה והצמיחה", און מיר האָבן שוין מאריך געווען אין דעם עניין אין ישעיה פרק נ"ה.
דער דאָפּלטער עונש פונעם צדיק וואָס איז פאַרפאָרן
בְּשׁוּב־צַדִּיק מִצִּדְקָתוֹ וְעָשָׂה עָוֶל וּמֵת עֲלֵיהֶם בְּעַוְלוֹ אֲשֶׁר־עָשָׂה יָמוּת׃ (כו) - ווען אַ צדיק וועט זיך אָפּקערן פון זיין צדקות און וועט טאָן אומרעכט, און ער וועט שטאַרבן וועגן זיי, צוליב זיין אומרעכט וואָס ער האָט געטאָן וועט ער שטאַרבן.
"בשוב צדיק מצדקתו" - ווי מיר האָבן מסביר געווען, ער איז תוהה על הראשונות און האָט חרטה אויף די גוטע מעשים און צדקות וואָס ער האָט ביז אַהער געטאָן. און נישט בלויז דאָס, נאָר "ועשה עוול" מכאן ולהבא, ער טוט ווייטער שלעכטס. און אויף דעם וועט ער באַשטראָפט ווערן דאָפּלט. קודם כל, ווען מען קוקט אויף זיין פריערדיקן מצב - לויט זיין פריערדיקער מדרגה ווערט זיין חטא איצטער פילפאַכיק גרעסער. אַ מענטש וואָס ווייסט פון גאָרנישט, אַ תינוק שנשבה וואָס איז אויפגעוואַקסן ערגעץ ווייט - וואָס קען מען שוין האָבן צו אים טענות? אָבער דו ביסט דאָך געווען אַ צדיק, און דערפאַר איז די תביעה אויף דיר פיל גרעסער.
און אַזוי געפינען מיר ביים נזיר, וואָס דאַרף ברענגען אַ קרבן ביים ענדע פון זיינע נזירות-טעג, און מיר האָבן שוין גערעדט וועגן דעם באַריכות. פרעגט דער אבן עזרא: פאַרוואָס דאַרף ער אַ קרבן? ער האָט דאָך געטאָן אַ גרויסע מעלה, און איצט איז ער צוריקגעקומען צו זיין פריערדיקן מצב און איז ווי יעדער מענטש - בעט מען דען פון יעדן מענטש אַ קרבן? נאָר דער תירוץ איז: נאָכדעם ווי דו האָסט געאָטעמט די לויטערע לופט פון די הויכע שפּיצן, וואָס פּלוצים ביסטו אַראָפּגעפאַלן? עס איז אמת אַז אַנדערע זענען נישט אָנגעקומען אַהין, אָבער דו ביסט יאָ אָנגעקומען - און אַז דו ביסט אָנגעקומען, טאָרסטו שוין נישט אַראָפּגיין. ווער ס'האָט שוין משיג געווען, דאַרף בלייבן און זיך האַלטן ביי זיין מדרגה. און דאָס איז וואָס עס שטייט דאָ: עס וועט זיין אַ שווערע תביעה אויף דעם מענטש, ווייל נאָכדעם וואָס ער האָט שוין זוכה געווען צו קרבת ה' און איז געווען בבחינת צדיק, האָט ער פאַרלאָזט דעם גוטן וועג וואָס ער האָט שוין געהאַלטן דערביי - איז די תביעה אויף אים סך גרעסער.
און נאָך אַ זאַך: מכאן ואילך טוט ער שלעכטע מעשים. און אויף ביידע זאַכן אינאיינעם - "ומת עליהם": סיי פאַרן פאַרלאָזן דעם גוטן דרך, און סיי אויפן אומרעכט פון איצט און ווייטער. "בעוולו אשר עשה ימות" - און פונדעסטוועגן זאָלסטו פאַרשטיין, זאָגט דער אייבערשטער, אַז דער שינוי קומט נישט פון מיין זייט. ער אַליין איז געגאַנגען און האָט אויסגעריסן דאָס גאַנצע געוואַקס וואָס דער רעגן האָט געמאַכט וואַקסן; וואָס ווילסטו פון מיר? איך האָב אים אַראָפּגעלאָזט רעגן כדבעי, און ער האָט עס אויסגעריסן. דער חטא איז דער וואָס הרג'עט, נישט איך טויט אים, "כי מפי עליון לא תצא הרעות והטוב". וואָס אַ מענטש טוט - פאַר זיך אַליין טוט ער, "תיסרך רעתך", און די קלקולים און שלעכטע מעשים זענען די וואָס שלאָגן אים. און אויף דעם שטייט געשריבן "אִוֶּלֶת אָדָם תְּסַלֵּף דַּרְכּוֹ וְעַל ה' יִזְעַף לִבּוֹ" - ער קומט מיט טענות צום רבונו של עולם, און דאָס איז דיין נאַרישקייט: דיינע אייגענע פאַרדאָרבענע מעשים האָבן געבראַכט אויף דיר די צרה. שריי נישט "רבונו של עולם, פאַרוואָס קומט עס מיר" - עסט נישט קיין גלאָז און נאָכדעם באַקלאָג זיך נישט אויף בויכווייטיק. דו טוסט אַ שלעכטע פעולה, און נאָכדעם קומסטו מיט תרעומות און טענות קעגן קודשא בריך הוא.
אַ רשע וואָס האָט תשובה געטאָן מיראה
וּבְשׁוּב רָשָׁע מֵרִשְׁעָתוֹ אֲשֶׁר עָשָׂה וַיַּע fashion משְׁפָּט וּצְדָקָה הוּא אֶת־נַפְשׁוֹ יְחַיֶּה׃ (כז) - און ווען דער רשע וועט זיך אומקערן פון זיין שלעכטס וואָס ער האָט געטאָן, און וועט טאָן משפט און צדקה, ער וועט זיין אייגענע נשמה דערהאַלטן ביים לעבן.
אויך דאָ: "ויעש משפט וצדקה". זאָגט דער אייבערשטער: איך האָב גאָרנישט געביטן, דעם רעגן לאָז איך ווייטער אַראָפּ ווי תמיד; ער אַליין איז דער וואָס איז געגאַנגען און געזייט אין זיין פעלד, ער האָט געטאָן משפט און צדקה. און דערפאַר גיט אַ קוק אויפן לשון - "הוא את נפשו יחיה", ער וועט זיין נשמה דערהאַלטן ביים לעבן. נישט איך האָב געביטן זיין מצב, איך גיב דעם שפע כסדר; נאָר איצט האָט ער צוגעגרייט כלים, און דערפאַר איז ער אַליין דער וואָס דערהאַלט זיין נפש ביים לעבן, "והצדקה תחיה בעליה".
און דער מלבי"ם לייגט צו, אַז ס'איז דאָ דאָ אַ חילוק בענין תשובה: אויב איינער טוט נאָר תשובה מכאן ולהבא און ער איז נישט תוהה על הראשונות - איז דאָס תשובה מיראה, און אויף דעם שטייט "הוא את נפשו יחיה" מכאן ולהבא, און נישט מער.
תשובה מאהבה - זדונות ווערן פֿאַרוואַנדלט אין זכויות
וַיִּרְאֶה וַיָּשׇׁב מִכׇּל־פְּשָׁעָיו אֲשֶׁר עָשָׂה חָיוֹ יִחְיֶה לֹא יָמוּת׃ (כח) - און ער האָט איינגעזען און האָט זיך אומגעקערט פֿון אַלע זיינע זינד וואָס ער האָט געטאָן, לעבן וועט ער לעבן, ער וועט נישט שטאַרבן.
דאָ לייגט דער נביא צו צום פֿריִערדיקן. ביז אַהער האָט מען נאָר גערעדט אַז ער זאָל טאָן גוטס מכאן ולהבא; אָבער אויב ער "יראה", ער וועט זען מיט זײַן שכל, "וישוב מכל פשעיו אשר עשה" - אַז ער וועט טאָן תשובה אויך אויפֿן עבֿר - דעמאָלט "חיו יחיה". ווײַל ווען אַ מענטש טוט תשובה מאהבה, ווערן די זדונות פֿאַרוואַנדלט אין זכויות. און דאָס איז אויך פֿונעם זעלבן טעם: דער קדוש ברוך הוא קוקט אויף זײַן פֿריִערדיקן מצבֿ, און דאָס וועט זײַן אַ סיבה גרעסער צו מאַכן זײַן זכות. פּונקט ווי ביים צדיק מאַכט זײַן פֿריִערדיקער מצבֿ גרעסער זײַן איצטיקע רשעות - "ווי קען זײַן אַז דו, וואָס ביסט געווען אַזאַ צדיק, האָסט זיך קאַליע געמאַכט?" - אַזוי אויך ביים רשע, דאָס וואָס ער איז געווען אַזאַ גרויסער רשע פֿאַרגרעסערט זײַנע זכויות ווען ער ווערט צוריק אַ צדיק, ווײַל פֿאַר אַזאַ מענטש איז זייער שווער צו ענדערן זײַנע וועגן פֿון אַ רשע צו אַ צדיק, און "לפום צערא אגרא", ווי מיר וועלן זען ווײַטער. דעריבער קומט אים פֿיל מער, "חיו יחיה לא ימות", ווײַל די זדונות זענען פֿאַרוואַנדלט געוואָרן אין זכויות.
ווידער "לא יתכן" - און די טענה אויפֿן איבערדרייען די ווערטן
וְאָמְרוּ בֵּית יִשְׂרָאֵל לֹא יִתָּכֵן דֶּרֶךְ אֲדֹנָי, הַדְּרָכַי לֹא יִתָּכְנוּ בֵּית יִשְׂרָאֵל הֲלֹא דַרְכֵיכֶם לֹא יִתָּכֵן׃ (כט) - און בית ישׂראל האָבן געזאָגט, ס'איז נישט ריכטיק דער וועג פֿונעם ה'; זענען דען מײַנע וועגן נישט אויסגעהאַלטן, בית ישׂראל? איז דען נישט אייערע וועגן וואָס זענען נישט אויסגעהאַלטן?
אויך אויף דעם טענה'ן זיי נאָך אַלץ "לא יתכן דרך ה'": ווי אַזוי מאַכט דער קדוש ברוך הוא פֿון די עבֿירות זכויות? און ווי קען זײַן אַז דער רשע ווערט פּלוצעם אַ צדיק? און ווי קען זײַן אַז די חטא פֿונעם צדיק איז גרעסער פֿונעם חטא פֿונעם רשע, און דער זכות פֿונעם רשע איז גרעסער פֿונעם זכות פֿונעם צדיק? דאָס הייסט, אַז דער רשע וואָס איז געוואָרן אַ צדיק זאָל באַקומען מער שכר פֿונעם אָריגינעלן צדיק, און דער צדיק וואָס איז געוואָרן אַ רשע זאָל זײַן מער מחויבֿ פֿונעם אָריגינעלן רשע. און ווי קען דער שינוי וואָס זיי האָבן געמאַכט ענדערן דעם משפּט לגבי זיי? אויף דעם זאָגט ער זיי: וויסט זיך אַז אויך אין דעם איז נישטאָ קיין שינוי אינעם דרך ה', נאָר אייער וועג איז דער וואָס ענדערט זיך, ווײַל איר בײַט כּסדר אייערע וועגן.
"איש כדרכיו אשפוט אתכם" - לפום צערא אגרא
לָכֵן אִישׁ כִּדְרָכָיו אֶשְׁפֹּט אֶתְכֶם בֵּית יִשְׂרָאֵל נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה, שׁוּבוּ וְהָשִׁיבוּ מִכׇּל־פִּשְׁעֵיכֶם וְלֹא־יִהְיֶה לָכֶם לְמִכְשׁוֹל עָוֺן׃ (ל) - דעריבער וועל איך יעדן איינעם לויט זײַנע וועגן משפּטן, בית ישׂראל, זאָגט ג-ט דער ה', קערט זיך אום און ווענדט זיך אָפּ פֿון אַלע אייערע זינד, און די עבֿירה וועט פֿאַר אייך נישט זײַן צו קיין מכשול.
וויבאַלד איר בײַט אייער וועג - צוריקצוקערן בתשובה אָדער זיך פֿאַרדאַרבן נאָכדעם וואָס איר זענט געווען צדיקים - זאָגט דער אויבערשטער: "איש כדרכיו אשפוט אתכם". איך וועל אײַך משפּטן לויט ביידע וועגן: איך וועל פֿאַרגלײַכן דעם איצטיקן וועג קעגן דעם פֿריִערדיקן וועג, און לויט דעם וועל איך משפּטן. אַ בעל תשובה וואָס טוט אַ גוטע זאַך, וועט זײַן זכות זײַן פֿיל גרעסער ווי פֿונעם צדיק וואָס טוט די זעלבע זאַך - ווײַל ער איז געווען צוגעוואוינט צום חטא, און זײַן גאַנצער מהלך איז געווען אויפֿן שלעכטן וועג, און פֿאַר אים זיך מנצח צו זײַן איז ממש ווי קריעת ים סוף, און אַוודאי קומט אים אַ פֿיל גרעסערער שכר.
אַ מענטש וואָס ביז איצט איז געווען צוגעוואוינט צו רויכערן שבת, און פּלוצעם באַשליסט ער מקבל צו זײַן אויף זיך און אויפֿהערן - קען מען אים דען פֿאַרגלײַכן צו אַ מענטש וואָס רויכערט יעדן טאָג און אום שבת האַלט ער זיך אײַן? יענער וועט דיר זאָגן: פֿאַר מיר איז עס אויך נישט גרינג. ריכטיק, אָבער האָסטו דען זײַן נסיון? דו רויכערסט שוין דרײַסיק יאָר נישט אום שבת; דו האָסט נישט אַזאַ שווערן קאַמף. אָבער איינער וואָס ביז פֿאַרגאַנגענעם שבת האָט גערויכערט, און דעם שבת האָט ער מקבל געווען אויף זיך אויפֿצוהערן - ווייסטו דען וואָס פֿאַר אַ כּוחות נפש דאָס מאָנט פֿון אים, וואָס פֿאַר אַ שוועריקייט? זאָגט דער קדוש ברוך הוא: איך קוק אויף דער זאַך, און לפום צערא אגרא. און די זעלבע זאַך פֿאַרקערט: דער צדיק וואָס איז נכשל געוואָרן און געוואָרן אַ רשע - קומט אים אַ גרויסער עונש, ווײַל דו ביסט דאָך געווען אַ צדיק, און די גוטע טבֿעים און מידות זענען בײַ דיר שוין געווען אַ קנין אין נפֿש; וואָס אַן אַנדערער דאַרף זיך שווער מנצח זײַן און האָרעווען דערויף, איז בײַ דיר שוין געגאַנגען לייכט און ביסט געשטאַנען אויפֿן גלײַכן וועג - ווי אַזוי האָסטו אים פֿאַרלאָזט?
און דעריבער זאָגט ער זיי "שובו והשיבו מכל פשעיכם": טוט השתדלות צו טאָן תשובה מאהבה, אַזוי אַז דורך דעם וועט איר ניט בלויז זײַן צדיקים מכאן ולהבא, נאָר ס'וועט פֿאַרראָכטן ווערן אויך אַלץ וואָס איר האָט געטאָן פֿריִער - "ולא יהיה לכם למכשול עוון". אַלע עבֿירות וואָס איר האָט געהאַט וועלן פֿאַרוואַנדלט ווערן פֿון איצט אָן אין מצוות. ווײַל כּל-זמן אַ מענטש טוט תשובה מיראה, ווערן זיינע עבֿירות פֿאַרוואַנדלט אין שגגות, וואָס דער אייבערשטער מאַכט זדונות פֿאַר שגגות; אָבער אויב איר וועט תשובה טאָן מאהבה, וועט אויך דער מכשול אַראָפּגענומען ווערן. "מכשול" מיינט אַ שגגה, און אויף דעם שטייט "ולא יהיה לכם למכשול עוון" - אַז דער עוון זאָל נישט בלײַבן אַפֿילו אויפֿן מדרגה פֿון אַ מכשול און שגגה, נאָר אַדרבה, ער זאָל ווערן אַ מצוה, ווײַל בײַ תשובה מאהבה ווערן זדונות פֿאַרוואַנדלט אין זכויות.
"ועשו לכם לב חדש ורוח חדשה"
הַשְׁלִיכוּ מֵעֲלֵיכֶם אֶת־כׇּל־פִּשְׁעֵיכֶם אֲשֶׁר פְּשַׁעְתֶּם בָּם וַעֲשׂוּ לָכֶם לֵב חָדָשׁ וְרוּחַ חֲדָשָׁה וְלָמָּה תָמֻתוּ בֵּית יִשְׂרָאֵל׃ (לא) - וואַרפֿט אַראָפּ פֿון זיך אַלע אײַערע פשעים וואָס איר האָט געזינדיקט מיט זיי, און מאַכט אײַך אַ נײַ האַרץ און אַ נײַעם גײַסט, און פֿאַרוואָס זאָלט איר שטאַרבן, בית ישראל!
און אַפֿילו אויב איר זענט נאָך נישט אָנגעקומען צו דער מדרגה פֿון תשובה מאהבה, וווּ די זדונות ווערן פֿאַרוואַנדלט אין זכויות - פֿונדעסטוועגן "השליכו מעליכם את כל פשעיכם", ווי אַ מענטש וואָס וואַרפֿט אַראָפּ פֿון זיך אַ שווערע משא וואָס ער זוכט פֿטור צו ווערן דערפֿון. און וואָס וועט איר דערמיט פֿאַרדינען? אַז אײַערע עבירות וועלן לכל הפחות נישט זײַן אויף דער מדרגה פֿון "פשע", וואָס אַ פשע מיינט אַ מענטש וואָס איז מורד אינעם אויבערשטן. וואָרום ווען אַ מענטש טוט תשובה מיראה, ווערן די זדונות פֿאַרוואַנדלט אין שגגות - און דאָס איז שוין אַ גרויסער ריווח: מען וועט אײַך נישט משפטן ווי פּושעים און מורדים, נאָר ווי שוגגים.
"ועשו לכם לב חדש" - איר זאָלט האָבן אַ נײַע בחירה. דער מלבי"ם טײַטשט אומעטום אַז דאָס האַרץ איז דער הערשנדיקער כוח, און דער רוח איז דער חלק פֿונעם דמיון, וואָס ברענגט אַרויף ציורים אויפֿן האַרצן און רעדט אים אײַן צו טאָן לויטן ווילן פֿונעם רוח. און ביז איצט פֿלעגט דער רוח אַרויפֿברענגען בילדער פֿון עוונות און חטאים, וואָרום יעדער עוון הייבט זיך אָן אינעם דמיון - אין יענע ציורים וואָס אַ מענטש מאָלט זיך אויס אין זײַן געדאַנק. ווי אַזוי פֿירט מען אונדז אַראָפּ פֿונעם וועג מיט אַ געוויסן מאכל? מע ווײַזט דיר די פּיצע מיט דעמפּ, און דער קעז ציט זיך פֿון אויבן. און ס'איז תּמיד ווייניקער געשמאַק ווי ס'איז פֿאָטאָגראַפֿירט געוואָרן - תּמיד. און נישט בלויז ווײַל מען לייגט אַרײַן ווייניקער זאַכן ווי מע כאַפּט דאָס בילד, נאָר ווײַל פֿון אָנהייב אַרבעט דער כוח הדמיון, און דער כוח הדמיון ווײַזט אונדז תּמיד עפּעס סאַך מער מיוחד ווי ס'איז באמת, און דורך זײַן ווירקונג אויפֿן האַרצן נייגט ער דאָס האַרץ. דערפֿאַר זאָגט ער: זעט צו אַז דער רוח זאָל נישט אַרויפֿברענגען אויפֿן האַרצן נאָר גוטע ציורים און גוטע מחשבות, פֿון תורה, פֿון עבודת ה' און פֿון יראת ה' - און דעמאָלט וועט איר האָבן אַ נײַ האַרץ און אַ נײַעם גײַסט, דער רוח וועט ברענגען בלויז גוטע ציורים און דאָס האַרץ וועט מושל זײַן מיט יראת אלוקים. "ולמה תמותו בית ישראל" - טוט תשובה כדי איר זאָלט נישט שטאַרבן, און דאָ רעדט ער דאָך פֿון תשובה מיראת העונש, לפּחות דאָס.
"כי לא אחפוץ במות המת"
כִּי לֹא אֶחְפֹּץ בְּמוֹת הַמֵּת נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה וְהָשִׁיבוּ וִחְיוּ׃ (לב) - וואָרום איך וויל נישט דעם טויט פֿונעם טויטן, זאָגט גאָט דער האַר, דעריבער קערט זיך אום און לעבט!
און פֿאַרוואָס זאָל דער אויבערשטער אָננעמען אַפֿילו אַזאַ תשובה, וואָס איז קליין אין איר ווערט און באַגרענעצט, אַ תשובה מחמת יראה וואָס לכאורה איז דאָ אין איר אַ חסרון? צוויי סיבות. די ערשטע: "כי לא אחפוץ במות המת" - און פֿון דאַנען האָבן חז"ל געלערנט אַז רשעים בחייהם קרויים מתים, ווײַל ער ווערט שוין פֿאַררעכנט ווי אַ מת דורך זײַן רשעות, און דער אויבערשטער זאָגט אַז ער וויל נישט זײַן טויט. און די צווייטע: דורך דער דאָזיקער תשובה וועט איר שפּעטער צוקומען אויך צו תשובה מאהבה און איר וועט שטײַגן אין מדרגה, און דעמאָלט "והשיבו וחיו" - איר וועט תשובה טאָן אויך אויף די פֿריִערדיקע עוונות, איר וועט זיי פֿאַרוואַנדלען צו זכותים, און איר וועט לעבן חיי נצח. דעריבער זאָגט זיי דער אויבערשטער: מײַן דרך איז אויסגעהאַלטן, און אײַערע וועגן זענען נישט אויסגעהאַלטן.
די קשיא פֿון רבי אלחנן וואַסערמאַן צום חפץ חיים
ביז אַהער האָבן מיר געענדיקט דעם קאַפּיטל. און צום סוף לאָמיר זיך אָפּשטעלן אויף אַן ענין וואָס ווערט דאָ דערמאָנט, וואָס די אחרונים האָבן ברייט גערעדט וועגן דעם, און ער איז באַקאַנט ווי די קשיא וואָס הגאון רבי אלחנן וואַסערמאַן השם ייקום דמו האָט געפֿרעגט פֿון זײַן רבי'ן דעם חפץ חיים - אַ זייער שטאַרקע קשיא, און פֿיל האָבן פּרובירט צו ענטפֿערן דערויף, זה אומר בכה וזה אומר בכה.
דער מסילת ישרים זאָגט אַז תשובה איז אַן אומגעהויערער חסד, און מצד דעם שׂכל איז נישט פֿאַראַן אַזאַ זאַך ווי תשובה, און ס'איז נישט פֿאַרשטענדלעך אַז תשובה זאָל העלפֿן. און דאָס איז זײַן לשון: "איך יתקן האדם את אשר עיוות והחטא כבר נעשה?" - אַ מענטש וואָס האָט קאַליע געמאַכט, וואָס האָט אונטערגעצינדן דעם חבֿרס הויז, צי וועט דען דאָס הויז צוריקשטיין איצט אַז ער האָט געטאָן תשובה? ער האָט דערמאָרדעט - צי וועט דען דער מת אויפֿשטיין לתחייה? "הרי שרצח האדם את חברו, הרי שנאף - איך יוכל לתקן את הדבר הזה? היוכל להסיר המעשה העשוי מן המציאות?" וואָס ס'איז געווען איז געווען, און ס'איז אוממעגלעך עס צו פֿאַרריכטן.
און אויף דעם זאָגט דער מסילת ישרים אַז ס'איז פֿאַראַן אַ באַזונדערע מידה - מידת הרחמים: "אמנם מידת הרחמים היא הנותנת הפך השלושה דברים שזכרנו, היינו שיינתן זמן לחוטא ולא ייכחד מן הארץ מיד שחטא, ושהעונש עצמו לא יהיה עד כלה, ושהתשובה תינתן לחוטאים בחסד גמור, שתיחשב עקירת הרצון כעקירת המעשה". און וויפֿל חסד עצום ליגט דאָ: "בהיות השב מכיר את חטאתו ומודה בו ומתבונן על רעתו ושב ומתחרט עליו חרטה גמורה דמעיקרא" - הלואי וואָלט איך דאָס קיינמאָל נישט געטאָן - "כחרטת הנדר ממש, שהוא מתנחם לגמרי והיה חפץ ומשתוקק שמעולם לא היה נעשה הדבר ההוא, ומצטער בליבו צער חזק על שכבר נעשה הדבר, ועוזב אותו להבא ובורח ממנו - הנה עקירת הדבר מרצונו ייחשב לו כעקירת הנדר", און אַזוי ווי דער נדר ווערט אויסגעוואָרפֿלט למפרע, אַזוי אויך דאָ. "והוא מה שאמר הכתוב 'וסר עווֹנך וחטאתך תכופר', שהעוון סר ממש מהמציאות ונעקר במה שעכשיו מצטער ומתנחם על מה שהיה למפרע. וזה חסד ודאי שאינו משורת הדין".
דאָס איז אַ חסד עצום וואָס מע קען גאָר נישט משער זײַן און באַשרײַבן, און אַ זאַך וואָס לייגט זיך נישט אויפֿן שׂכל: אַ מענטש קומט אין געריכט, זאָגט מען אים "איר זענט באַשולדיקט אין רציחה", און ער ענטפֿערט "ריכטיק, כּבֿוד דעם שופֿט, אָבער איך האָב חרטה, איך האָב געטאָן תשובה" - צי וועט מען אים אַהיימשrequestיקן? זיכער נישט! און אויב אַזוי, ווי אַזוי טוט דאָס דער הקדוש ברוך הוא? דאָס איז אַ חסד שאין כדוגמתו.
רבי אלחנן האָט געפרעגט: איך פארשטיי נישט, פון וואָס באגייסטערט מען זיך דאָ? וואו איז דער חסד? דאָס איז דאָך די מדה פונעם קדוש ברוך הוא. וואָס געשעט ווען א מענטש איז געווען א צדיק און האָט תוהה געווען על הראשונות, ווען ער האָט חרטה געהאט אויף די צדקות וואָס ער האָט געטאָן? מען מעקט אים אויס אלץ, גאָרנישט וועט נישט דערמאנט ווערן. אויב אזוי, פארוואָס זאָל מען זיך באגייסטערן פונעם חסד וואָס ליגט אין תשובה? דאָס איז דאָך די מדה פונעם קדוש ברוך הוא: ווער עס האָט געטאָן א זאך און האָט חרטה דערויף - ווערט עס אויסגעמעקט. און פונקט ווי דו פארשטייסט אז דער צדיק וואָס האָט חרטה געהאט האָט אויסגעמעקט זיינע צדקות, אזוי אויך דער וואָס איז געווען א רשע און האָט חרטה געהאט מעקט אויס זיינע חובות. וואו איז דאָ דער חסד? עס איז דאָך נישטאָ דאָ גאָרנישט העכער פון די נאַטור, נאָר די הנהגה פונעם אויבערשטן סיי צום גוטן און סיי צום שלעכטן. שורת הדין זאָגט: האָסט חרטה געהאט - האָסטו אויסגעמעקט דיינע מצוות; און אויב אזוי, זאָגט שורת הדין אז דער וואָס האָט חרטה אויף די עבירות מעקט זיי אויס. עס איז דאָ גאָר קיין חסד נישט, נאָר א גלייכער דין סיי ביים צדיק און סיי ביים רשע.
תשובת החפץ חיים
האָט אים דער חפץ חיים געענטפערט: ביסט גערעכט - אין תשובה מיראה איז באמת נישטאָ קיין חסד, ווייל פונקט ווי ביי דעם וואָס האָט חרטה אויף זיינע מצוות מעקט מען זיי אים אויס, אזוי אויך דער וואָס האָט חרטה אויף זיינע עבירות מעקט מען זיי אים אויס, און דאָס איז דער דין. אבער לאָמיר א רגע טראַכטן: דער צדיק וואָס האָט חרטה געהאט אויף זיינע גוטע מעשים - צי רעכנט אים דען דער קדוש ברוך הוא די גוטע מעשים פאר עבירות, און פאָדערט אים אויף זיי און גיט אים דערויף גיהנם? ניין, ביז אזוי ווייט האָט מען דאָך נישט געזאָגט, נאָר אז די גוטע מעשים ווערן אויסגעמעקט. אויב אזוי, וואָלט דאָס זעלבע געדארפט זיין ביים רשע: ווען ער האָט חרטה, ווערן די שלעכטע מעשים אויסגעמעקט. אבער צו נעמען די אלע שלעכטע מעשים און רעכענען יעדן שלעכטן מעשה פאר א מצוה - דאָס איז שוין א חסד! דאָס איז דער חסד: אז ביי תשובה מאהבה מאַכט דער קדוש ברוך הוא פון זדונות זכויות. דאָס הייסט, ביסט גערעכט אז אין תשובה מיראה איז נישטאָ קיין חסד, אבער אין תשובה מאהבה איז יאָ דאָ א חסד.
תשובת רבי אלחנן עצמו: שני מישורים בעבירה
רבי אלחנן האָט נישט אָנגענומען דעם תירוץ, ווייל פון לשון פונעם מסילת ישרים איז נישט משמע אזוי. דער מסילת ישרים זאָגט אז קיין מענטש קען נישט פארריכטן דאָס וואָס ער האָט קאליע געמאַכט: "הרי שרצח האדם את חברו, הרי שנאף - איך יוכל לתקן?", און ער האָט נישט מחלק געווען צווישן תשובה מיראה און תשובה מאהבה. ער רעדט דאָך אויפן עצם ענין אז אין דער מציאות איז נישט שייך צו פארריכטן א קלקול, און דער חסד ה' איז וואָס ער האָט געגעבן א מעגלעכקייט צו פארריכטן דעם קלקול; ער באשעפטיקט זיך גאָרנישט מיט פארוואַנדלען די עבירות אין זכויות. און אויב אזוי איז שווער: מען זעט דאָך אז עס איז יאָ שייך - דער צדיק האָט געטאָן צדקות און דער אויבערשטער נעמט זיי אים אוועק, און וואו איז דען דער חסד? און צו זאָגן אז דער מסילת ישרים האָט גערעדט נאָר ביי תשובה מאהבה, איז זייער שווער.
דערפאר האָט רבי אלחנן פארענטפערט אן אנדער תירוץ: צו יעדער מעשה עבירה זענען פאראן צוויי השלכות. איינס - דער קדוש ברוך הוא האָט געהייסן נישט צו טאָן און דו האָסט געטאָן, דו ביסט מורד געווען אינעם ג-טלעכן באפעל און האָסט איבערגעטראָטן זיין וואָרט. דאָס צווייטע - די עבירה פגמ'ט דעם מענטש אליין. א משל צו א פאָטער וואָס האָט געזאָגט פאר זיין קינד נישט צו לויפן אויפן שאסיי; דאָס קינד איז געלאָפן אויפן שאסיי, און רחמנא ליצלן איז עס געשעדיגט געוואָרן פון א פאָרבייפאָרנדיקן אויטאָ. צוויי היזקות זענען דאָ פאראן: איינס, וואָס ער האָט נישט געפאָלגט זיין פאָטער - און דאָס עקזיסטירט אפילו אויב עס וואָלט אים גאָרנישט געשען; און דאָס צווייטע, דער שאדן וואָס איז געשען למעשה. אזוי איז מיט יעדער עבירה: עס ליגט דערין דאָס איבערטרעטן דעם אויבערשטנס וואָרט, און עס ליגט דערין א קלקול און א פגם אין דער נפש פונעם מענטש.
און מיט דעם ווערט פארענטפערט א שאלה וואָס פילע פרעגן: חז"ל זאָגן ביי "הרי את מקודשת לי על מנת שאני צדיק גמור" - אז אפילו ער איז א רשע גמור איז זי מקודשת, שמא הרהר תשובה בלבו. און אויב מען קען אין איין רגע פון אן הרהור תשובה אלץ פארריכטן, פארוואָס שטייט אין ראשית חכמה און אינעם אריז"ל די אלע תעניות - אויף איין ליצנות ל"ט תעניות, אויף פגם הברית פ"ד תעניות, און אזוי ווייטער, און גלגולי שלג און אנדערע תיקונים? נאָר דער תירוץ איז, אז עס זענען דאָ צוויי שטאפלען אין דער עבירה. אויפן איבערטרעטן דעם אויבערשטנס באפעל - קען מען אין איין רגע תשובה טאָן און מען ווערט א צדיק גמור, און דער אויבערשטער זאָגט "איך מוחל דיר"; אבער דער מענטש וואָס האָט קאליע געמאַכט האָט פארומרייניגט די העכערע וועלטן און פארומרייניגט זיין נפש, און דאָס דארף מען פארריכטן. די סיגופים און תעניות זענען קעגן דעם שטאפל פונעם פגם וואָס איז געשען אין דער נפש, און דאָס זענען צוויי באזונדערע שטאפלען - אויף דעם וואָס דו האָסט איבערגעטראָטן מיין וואָרט, "אינו זז משם עד שמוחלין לו" ביי געוויסע עבירות, אבער דער קלקול דארף א תיקון.
און לויט דעם, זאָגט רבי אלחנן, ווען א מענטש איז תוהה על הראשונות איז דאָס נישט מער ווי אויסצוראָטן די עצם מרידה, א רעטונג פונעם עונש - אבער דעם פגם וואָס איז געשען אין זיין נפש האָט ער נישט קיין כח אויסצוראָטן, ווייל דאָס איז שוין געוואָרן א מציאות אין זיין נפש. און דאָ זעט מען דעם חסד ה': אז אפילו די דאָזיקע מציאות אין דער נפש, אויך דאָס ראָט דער קדוש ברוך הוא אויס און גיט דיר די מעגלעכקייט דאָס צו פארריכטן. און פארקערט, א מענטש וואָס האָט געטאָן מצוות און האָט חרטה און זאָגט "א שאד איך האָב געפאָלגט דעם אויבערשטן" - דער תיקון וואָס איז געשען אין זיין נפש בלייבט עקזיסטירן; וואָס ער האָט נישט איז דער שכר, וואָס אויף די מצוות וועט ער נישט באקומען קיין שכר, אבער דער תיקון אין זיין נפש בלייבט. דאָס זעלבע וואָלט געדארפט זיין ביים בעל עבירה: דער קלקול אין זיין נפש זאָל בלייבן עקזיסטירן, און דער אויבערשטער זאָגט "איך וועל דיך נישט שטראָפן פאר דעם וואָס דו ביסט געווען א רשע, אבער דיין נפש איז פגום". דער חסד ה' אין תשובה איז אז אפילו דאָס רייניגט דער קדוש ברוך הוא אויס און מעקט אויס די חטא: "וְסָר עֲוֹנְךָ וְחַטָּאתְךָ תְּכֻפָּר", אז די עבירה גייט ממש אוועק פון דער מציאות און ווערט אויסגעוואָרצלט מיט דעם וואָס ער באדויערט איצט און האָט חרטה אויף וואָס איז געווען למפרע; "אִם רָחַץ ה' אֵת צֹאַת בְּנוֹת צִיּוֹן" - א פאלקאמע רייניגונג, אויך א רייניגונג פון דער נפש. דאָס איז דער חסד פון תשובה, אפילו ביי תשובה מיראה. און אזא זאך געפינען מיר נישט פארקערט: ווען דער צדיק איז תוהה על הראשונות, מאַכט דער אויבערשטער נישט שמוציג זיין נפש; די ריינקייט אין זיין נפש בלייבט, און בלויז דעם שכר אויף די מצוות באקומט ער נישט.
קושיית הרב גבריאל טולדנו
הרב גבריאל טולדנו אינעם ספר "מצעדי גבר" וואונדערט זיך אויף דעם תירוץ. ווייל די טענה איז דאָך אז דער וואָס איז תוהה על הראשונות פארלירט נאָר דעם חלק פונעם מצוה - דעם שכר פון פאָלגן דאָס וואָרט פונעם אויבערשטן - אבער דעם עצם תיקון אין זיין נפש פארלירט ער נישט. און ער זאָגט אז דאָס שטימט נישט מיטן לשון פון דער גמרא: רבי שמעון בן יוחאי זאָגט, אפילו צדיק גמור כל ימיו ומרד באחרונה - איבד את הראשונות. עס איז משמע אז ער האָט אלץ אינגאנצן פארלוירן, און נישט אז עס איז אים פארבליבן דער זיכוך און בלויז דער שכר פון טאָן דעם רצון ה' איז פארלוירן געגאנגען. מער פון דעם, עס שטייט "צדקת הצדיק לא תצילנו ביום פשעו" - משמע אז זי עקזיסטירט גאָרנישט מער, און אזוי איז אויך משמע פונעם רמב"ם אז עס ווערט אינגאנצן אויסגעמעקט. ווייל אויב וואָלט געבליבן דער תיקון וואָס ער האָט געמאַכט אין זיין נפש, וואָלט עס געדארפט אים ראטעווען אין טאָג פון זיין רשעות; און אזוי ווי עס ראטעוועט אים נישט, איז משמע אז עס בלייבט גאָרנישט, און די מחיקה איז אינגאנצן. און אויב די מחיקה איז אינגאנצן ביים צדיק, קערט זיך צוריק די קשיא: וואָס איז דער חסד ביים רשע וואָס מען מעקט אים אויס זיינע עבירות?
תירוץ בעל "מרחבי ים": לנתק קשר מספיק אחד
אינעם ספר "מרחבי ים" אויף מסכת סנהדרין האָט ער געשריבן אן אנדערן תירוץ. עס איז פאראן א גרויסער חילוק צווישן חרטה האָבן אויף מצוות וואָס מען האָט מקיים געווען, און חרטה האָבן אויף עבירות וואָס מען האָט געטאָן. דער וואָס האָט חרטה אויף א מצוה - וואָס האָט ער געהאט ביז איצט? א קשר מיטן קדוש ברוך הוא, און ער לאָזט וויסן פארן רבונו של עולם: איך האָב איבערגעריסן דעם קשר. ווידער דער וואָס איז געווען א רשע און ער האָט נישט געהאט קיין קשר, און וואָס זאָגט ער איצט? רבונו של עולם, איך פארבינד צוריק דעם קשר. דאָס איז דער חילוק צווישן א צדיק וואָס ווערט א רשע און א רשע וואָס ווערט א צדיק.
און גיב א קוק: כדי איבערצורייסן א קשר איז גענוג אז איין זייט רייסט עס איבער אויף אן איינזייטיגן אופן - מיר ביידע רעדן אויפן טעלעפאן, איך האב אראפגעלייגט פון מיין זייט, און דו קענסט רעדן צו דער לופטן. דער צדיק וואס באדויערט זיינע מעשים טובים זאגט: איך וויל איבעררייסן דעם קשר. זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא: דו קענסט איבעררייסן, נישטא קיין שום פראבלעם, דו האסט געדרוקט אויף "ענדיגן דעם שמועס" און דו האסט איבערגעריסן. אבער דער רשע וואס קומט און זאגט "ריבונו של עולם, איך וויל צוריק פארבינדן דעם קשר" - זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא: צו פארבינדן א קשר דארף מען צוויי. מען דארף אז איינער פון דער צווייטער זייט זאל אויפהייבן. דו קלינגסט, אבער ווער זאגט אז איך בין מחויב אויפצוהייבן? קומט אויס אז די גרייטקייט פונעם הקדוש ברוך הוא צוריק צו פארבינדן דעם קשר איז א חסד גמור. איבערצורייסן - איז גענוג איינער, און דאס איז גרינג; צו באשאפן א קשר - מוז די צווייטע זייט ענטפערן, געבן פידבעק און זיין גרייט זיך צו פארבינדן, און דערצו פאדערט זיך דער רצון האלוקי. פארוואס פלוצלונג זאל דער הקדוש ברוך הוא זיין גרייט צו דעם קשר נאכדעם וואס דו האסט געזינדיגט? דאס איז א חסד וואס דער הקדוש ברוך הוא טוט מיטן מענטש.
נאך א תירוץ: שכר מצווה איז א מתנה פון אן אוהב
הרב גאלדוואסער אינעם ספר "קדוש ונורא שמו" ברענגט בשם זיין תלמיד, דער בחור סאנדאמירסקי, א שיינעם יישוב. עס איז באקאנט אז דער הקדוש ברוך הוא האט אונז געגעבן מצוות כדי מיר זאלן נישט האבן קיין "נהמא דכיסופא", ברויט פון חסד - ווי מיר האבן באריכות גערעדט אינעם "דרך ה'" פונעם רמח"ל און ביי אנדערע געלעגנהייטן. דער אויבערשטער האט נישט געוואלט אז מען זאל אנקומען אויבן און זיך שעמען אז מען האט באקומען צדקה, דעריבער "טו מצוות און באקום דיין שכר בדין"; צדיקים עסן בזרוע, זיי באקומען לויט וויפיל עס קומט זיי.
און לכאורה איז דאס שווער. מען דערציילט אז דער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן האט אמאל באזוכט די הנהלה פון דער פארד פירמע, מען האט אים געוויזן די פאבריק, און צום סוף האט מען אים געזאגט: לכבוד דעם פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן וועלן מיר אייך געבן אן אויטא במתנה. האט ער זיי געזאגט: ניין, איך וועל זיך פארפלאנטערן מיט דער רעגירונג און מיטן יורידישן ראטגעבער, איך בין נאר גרייט צו באצאלן. האבן זיי אים געזאגט: גוט, גיב פופציג דאלאר. האט ער ארויסגענומען פון קעשענע הונדערט דאלאר; האבן זיי געזאגט: מיר האבן נישט קיין רעשט. האט ער געזאגט: אויב אזוי, גיט מיר צוויי. און אויב מען וועט אים פרעגן פון וואו ער האט דעם אויטא און ער וועט ענטפערן "איך האב באצאלט", וועט מען אים זאגן: פופציג דאלאר - צו דעם רופסטו באצאלט? אזוי לכאורה איז אויך דא: אלע מצוות וואס מיר וועלן מקיים זיין אונזערע אלע טעג, זענען זיי דען ווערט איין איין איינציגער רגע פון הנאה אין עולם האמת? דאס איז דאך ווי איינער וואס האט געקויפט א בריליאנט פאר א פרוטה - איז דען דאס נישט קיין לחם חסד? ווען דו וואלסט באצאלט לויט זיין ווערד, ניחא, איז דאך נישטא קיין בושה; אבער ווען דו אליין פארשטייסט אז דאס וואס דו האסט באצאלט איז נאר א פרוטה קעגן א נצח נצחים וואס דער הקדוש ברוך הוא גיט דיר, זענען מיר דאך נאך אלץ געבליבן מיט לחם חסד.
און אויף דעם זאגט ער א געוואלדיגע זאך: מיטן קיום המצוות ווערן מיר נישט בארעכטיגט אינעם זין פון "איך האב באצאלט דעם פולן פרייז", נאר דורך קיום המצוות שאפן מיר א פארבינדונג מיטן הקדוש ברוך הוא. איך זאג: ריבונו של עולם, איך בין מקיים דיינע מצוות, דו ביסט א טאטע און איך בין דער זון. און פון א טאטן שעמט מען זיך נישט צו באקומען מתנות. דער טאטע האט מיר געקויפט א מתנה - דאס איז נישט קיין לחם חסד. קומט אויס אז קיום המצוות איז נישט קיין באצאלונג, נאר א זיך-צונויפבינדן מיטן אויבערשטן, און דעמאלט ווערט דער שכר באקומען פון דעם צו וועמען מען איז נאנט, און דערין איז נישטא קיין שום בושה.
לויט דעם וועלן מיר פארשטיין: א בעל עבירה - קומט זיך אים דער עונש בדין; דו ביסט עובר געווען און האסט מורד געווען אין פי ה', קומט זיך עס דיר בדין. אבער א בעל מצווה - קומט זיך אים דער שכר נישט בדין, נאר אלס א מתנה פון איינעם וואס האט דיך ליב; דער הקדוש ברוך הוא האט דיך ליב פארן מקיים זיין זיינע מצוות, און דערפאר קומט זיך דיר א מתנה. און פון יעצט אן איז זייער גוט פארשטענדליך: איינער וואס באדויערט א מצווה, איז לאגיש אז זיין שכר זאל אויסגעמעקט ווערן - ווייל דער אויבערשטער האט דיך דאך שוין מער נישט ליב, און וואס האסטו דען באצאלט? א פרוטה. דער שכר איז נישט געקומען ווייל עס קומט זיך דיר, נאר ווייל דער אויבערשטער האט דיך ליב, און אז דו האסט חרטה ביסטו שוין מער נישט זוכה צו דער מתנה. און קעגן דעם, איינער וואס טוט תשובה אויף אן עבירה - פארוואס פלוצלונג זאל דער עונש אויסגעמעקט ווערן? דעם עונש האסטו דאך איינגעקויפט בדין, און א זאך וואס קומט בדין, פארוואס זאל עס אויסגעמעקט ווערן? קומט אויס אז ביים צדיק זאגט דער דין אז דער שכר זאל פארמעקט ווערן, און ביים רשע זאגט נישט דער דין אז דער עונש זאל פארמעקט ווערן - און אויב דער אויבערשטער איז דאך גרייט דיר מוחל צו זיין, איז דאס א חסד גמור.
דער פשוטער און וואונדערבארער תירוץ: א חוב פון אנדערע קענסטו נישט פארמעקן
און לאמיר ענדיגן מיט א לעצטער זאך, וואס לפענ"ד איז דאס דער שענסטער תירוץ וואס איז דא געזאגט געווארן. ער איז פשוט און לייכט, און באמת איז ער אמת לאמיתה של תורה. שטעלט אייך פאר אז איינער איז מיר שולדיג געלט, און איך זאג אים: איך בין דיר מוחל. מעגליך? אוודאי, איך קען מוחל זיין, נישטא קיין שום פראבלעם. און יעצט קומט צו מיר איינער און זאגט: וואס איז מיטן געלט וואס דו ביסט מיר שולדיג? און איך ענטפער אים: איך בין דיר מוחל. מוחל דיר?! דו ביסט מיר שולדיג געלט! "פריער איז דאך געקומען איינער וואס איז מיר געווען שולדיג און איך האב אים מוחל געווען, אלזא בין איך דיר אויך מוחל" - דאס איז דאך לעכערליך. א חוב וואס דו ביסט שולדיג פאר יענעם, וויאזוי קענסטו מוחל זיין דערויף?
און דאס איז געוואלדיג: ווען א מענטש באגייט אן עבירה, וואס האט ער דא? א חוב כלפי קודשא בריך הוא. אבער דער צדיק האט א "פלוס" ביים ריבונו של עולם, עס קומט זיך אים שכר. דער צדיק וואס קומט און זאגט "ריבונו של עולם, מעק דאס אויס, איך דארף עס נישט" - ער איז תוהה על הראשונות - אויסגעצייכנט, דו קענסט אויסמעקן; וואס עס קומט זיך דיר פון אנדערע ביסטו בארעכטיגט מוחל צו זיין און אויסמעקן, דו האסט דעם כח אויסצומעקן. אבער וואס דו ביסט שולדיג פאר אנדערע, האסטו נישט קיין כח אויסצומעקן. דער צדיק זאגט: איך האב א זכות ביים ריבונו של עולם, מעק עס אויס - ביטע. אבער צו זאגן: איך האב א חוב ביים ריבונו של עולם, מעק עס אויס - וואס עפעס? וויאזוי קען איך אויסמעקן מיינע אייגענע חובות? און דאס איז א געוואלדיגער תירוץ צו פארשטיין דעם חסד וואס דער הקדוש ברוך הוא איז גרייט אויסצומעקן אויך די חובות, אויך אונזערע עבירות. ויהי רצון עס זאל זיין פאר אונז אלע א מחילה וסליחה גמורה מאיתו יתברך, אמן ואמן.
לסיכום: אין דעם טייל פונעם קאפיטל לערנט יחזקאל אז עס איז נישטא קיין שום ענדערונג אין די דרכי ה', און די גאנצע ענדערונג איז נאר ביי די מקבלים: הקדוש ברוך הוא גיסט אן תמידידיגן שפע, און דער מענטש איז דער וואס גרייט אן כלים אדער רייסט אויס זיינע פלאנצונגען. דער צדיק וואס איז תוהה על הראשונות פארלירט זיינע צדקות און ווערט געשטראפט טאפלט - אויפן מועל זיין אין דער קרבת ה' וואס ער האט שוין זוכה געווען צו האבן, און אויפן עול פון דא און ווייטער. דער רשע וואס טוט תשובה מיראה "את נפשו יחיה", און זיינע זדונות ווערן פארוואנדלט אין שגגות; און דער וואס טוט תשובה מאהבה - ווערן זיינע זדונות פארוואנדלט אין זכויות, און לפום צערא אגרא. פון דא קומט דער רוף "השליכו מעליכם את כל פשעיכם ועשו לכם לב חדש ורוח חדשה", אז דער גייסט זאל נישט ארויפברענגען אויפן הארץ נאר גוטע בילדער. און אינעם נספח האבן מיר זיך אפגעשטעלט אויף דער קשיא פון רבי אלחנן וואסערמאן צום חפץ חיים - וואס איז דער חסד אין תשובה, אויב סיי ווי פארלירט דער תוהה על הראשונות זיינע מעשים - און אויף די תירוצים וואס זענען געזאגט געווארן: פארוואנדלען זדונות אין זכויות, רייניגן דעם פגם אין דער נפש, אז צו פארבינדן א קשר דארף מען צוויי און צום איבעררייסן איז גענוג איינער, אז שכר מצווה איז א מתנת אוהב בשעת דער עונש קומט בדין, און צום סוף: א מענטש קען מוחל זיין אויף א חוב וואס קומט זיך אים, אבער ער קען נישט אויסמעקן זיינע אייגענע חובות - און אין דעם וואס דער הקדוש ברוך הוא מעקט אויס אויך אונזערע חובות, איז דאס א חסד גמור.