דער גאנצער קאפיטל י"ח דרייט זיך ארום דער טענה פונעם דור: "אָבוֹת יֹאכְלוּ בֹסֶר וְשִׁנֵּי הַבָּנִים תִּקְהֶינָה" - די עלטערן האבן געזינדיגט און די קינדער ליידן דעם שטראף. דער נביא קומט אויסראטן דעם דאזיגן משל, און שטעלט פאר פאר אונז דריי דורות: א זיידע א צדיק, א זון א רשע, און אן אייניקל וואס איז צוריקגעקומען צו זיין א צדיק, כדי אויפצוווייזן אז יעדער נפש ווערט געמשפט לויט אירע אייגענע מעשים. אין דעם טייל וועלן מיר עוסק זיין אין דער באדייטונג פונעם אויסדרוק "חָיֹה יִחְיֶה" וואס חזר'ט זיך איבער לענגאויס דעם קאפיטל, און דערנאך וועלן מיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים, פונעם זון דער פריץ ביז צו די טרייסט-ווערטער "הֶחָפֹץ אֶחְפֹּץ מוֹת רָשָׁע".
בְּחֻקּוֹתַי יְהַלֵּךְ וּמִשְׁפָּטַי שָׁמַר לַעֲשׂוֹת אֱמֶת צַדִּיק הוּא חָיֹה יִחְיֶה נְאֻם אֲדֹנָי יְהוִה׃ - אין מיינע חוקים גייט ער און מיינע משפטים האט ער געהיט צו טאן מיט אמת, ער איז א צדיק, לעבן וועט ער לעבן, זאגט דער אייבערשטער ג-ט.
דער רד"ק האט שוין פריער געברענגט די ווערטער פון רב סעדיה גאון, אז דאס גאנצע לעבן און טויט וואס ווערן דערמאנט אין אונזער קאפיטל באציען זיך אויף עולם הבא: "צדיק הוא חיה יחיה" - אייביג לעבן, און דער רשע "מות יומת" - די מיתה פונעם נפש. דער רד"ק ענטפערט אויף דעם: ס'איז אמת אז דער עיקר עונש און שכר איז אויף יענער וועלט, און מיט דעם בין איך מסכים, אבער דער ענין וואס ווערט דא דערמאנט רעדט נישט פון עולם הבא. דער פשטות פון די פסוקים דא באשעפטיגט זיך מיט מענטשן וואס באקלאגן זיך אז מ'האט אויף זיי נגזר געווען מיתה אויף דער וועלט צוליב די עבירות פון זייערע עלטערן. זיי האבן געזען מיט די אייגענע אויגן פיל צרות וואס זענען געקומען אויף זייער דור, און האבן עס אנגעהאנגען אין די עבירות פון די עלטערן. זיי האבן זיך נישט באקלאגט אויף עולם הבא נאר אויף עולם הזה - און ממילא ווערט אויך דער ענטפער "חיה יחיה" געזאגט אויף עולם הזה. דערפאר איז זייער שווער צו פארענטפערן די ווערטער פון רב סעדיה גאון אין דער ערקלערונג פון די פסוקים דא.
אבער דער רד"ק פרעגט אויף זיך אליין: אויב רעדט מען טאקע פון שכר אויף עולם הזה, פארוואס ווערן נאר דערמאנט לעבן און טויט? דער שכר און שטראף אויף עולם הזה נעמט דאך אריין אלע פרטים פון די ברכות און קללות וואס שטייען אין דער תורה. און מיט פשוט'ע ווערטער: ס'איז מעגליך אז א מענטש זאל לעבן א לעבן וואס דער טויט איז בעסער דערפון. וואס האב איך פארדינט פון דער הבטחה פון "חיה יחיה"? ס'איז דאך מעגליך אז איך וועל לעבן מיט צרות און פראבלעמען, ווי איוב האט געזאגט "למה לא מרחם אמותתני" - פארוואס האסטו מיך נישט געטויט פאר איך בין ארויס פון מיין מוטער'ס טראכט. אויב רעדט מען פון עולם הבא, איז אלעס פארשטאנדיג: דארט איז אן אייביג לעבן און ס'איז נישטא קיין צרות. אבער אויף עולם הזה, איז דער לשון "חי" אליין נישט גענוג אויסצודריקן א שכר.
אויף דעם ענטפערט דער רד"ק אז דאס איז נישט קיין קשיא, ווייל דער פסוק קומט מקצר זיין, און אלע טובות פון דער וועלט זענען נכלל אינעם אויסדרוק "חיים". און אזוי ווי עס ווערט געזאגט וועגן היטן די חוקים און משפטים "אשר יעשה אותם האדם וָחַי בהם" - א לעבן וואס איז ראוי אנגערופן צו ווערן א לעבן: א לעבן פון געזונט, פון הצלחה, פון שפע און פון ברכה. דערפאר פעלט נישט אויס אויסצורעכענען רעגנס און פרנסה און אלע איבעריגע ברכות, ווייל אלעס איז נכלל אינעם נאמען "חיים".
און כאטש די ווערטער פון רב סעדיה גאון ווערן געשטיצט פונעם תרגום, וואס האט געטייטשט אויף "וחי בהם" - "ויחי בהון לחיי עלמא", דאס הייסט אז ער וועט לעבן מיט זיי צום אייביגן לעבן, איז דאס אבער געזאגט געווארן אויפן פסוק אין דער תורה. אבער דא זענען די ווערטער געזאגט געווארן אלס א דיבור צום דאזיגן דור, וואס האט געטענה'ט "מיר ליידן דא און מיר האבן נישט קיין לעבן", און דערפאר האט מען זיי געענטפערט אויף זייער לשון: ווער עס וועט טאן דעם רצון פון הקדוש ברוך הוא וועט האבן א לעבן דא אויף דער וועלט.
א ראיה צו דעם יסוד זעט מען ביי אדם הראשון: הקדוש ברוך הוא האט אים געזאגט "כי ביום אכלך ממנו מות תמות", און האט אים נאר צוגעזאגט מיתה. און שפעטער געפינען מיר אז ס'איז צוגעקומען נאך קללות: "ארורה האדמה בעבורך", "בעצבון תאכלנה", "קוץ ודרדר תצמיח לך", "בזעת אפיך תאכל לחם". פון וואו זענען די אלע געקומען, מען האט אים דאך נישט פאראויס געווארנט אויף זיי? נאר דערפון זעט מען דעם יסוד: דער לשון "חיים" נעמט אריין אלע מיני ברכה, און דער לשון "תמות" נעמט אריין אלע מיני קללה.
און אזוי שטייט אויך "החיים והמות נתתי לפניך הברכה והקללה... ובחרת בחיים למען תחיה אתה וזרעך" - די ברכה און די קללה קומען ממילא, ווייל ווען א מענטש קלייבט אויס דאס לעבן, איז דאס א לעבן פון ברכה און הצלחה. ווייל דאס לעבן מיט הצלחה און גוטס ווערט אנגערופן לעבן, און דאס לעבן מיט שלעכטס איז א בחינה פון מיתה. און די ראיה איז פון די ווערטער פון חז"ל: אן עני איז חשוב כמת, א בלינדער איז חשוב כמת, א מצורע איז חשוב כמת - זיי לעבן דאך, נאר א לעבן אין אזא מצב איז א בחינה פון מיתה. און אזוי אויך אויף איינעם וואס איז מצליח אין זיינע מעשים זאגט מען "כה לחי", און אויף איינעם וואס איז מנוגע אין זיין קערפער ווערט געזאגט "אל נא תהי כמת".
הֵן כׇּל הַנְּפָשׁוֹת לִי הֵנָּה כְּנֶפֶשׁ הָאָב וּכְנֶפֶשׁ הַבֵּן לִי הֵנָּה הַנֶּפֶשׁ הַחֹטֵאת הִיא תָמוּת׃ - זעט, אַלע נפשות געהערן צו מיר, סיי די נפש פונעם פאָטער און סיי די נפש פונעם זון געהערן צו מיר, די נפש וואָס זינדיקט, זי וועט שטאַרבן.
לכאורה איז דאָ פאַראַן אַ ראיה פאַר רב סעדיה גאון: עס רעדט זיך דאָך וועגן מיתת הנפש, און וואָס פאַראַ מיתת הנפש איז דען פאַראַן אַחוץ דעם עניין פונעם עולם הבא? די נפש בלייבט דאָך לעבן אויך נאָכדעם ווי דער גוף שטאַרבט. נאָר דער מיין מיט "הנפש החוטאת" איז די נפש וואָס זינדיקט צוזאַמען מיטן גוף, די נפש בעלת התאווה, און ווען דער גוף ווערט באַשטראָפט - ווערט זי באַשטראָפט צוזאַמען מיט אים, און דאָס איז איר מיתה. ווען אַ מענטש ליידט דאָ, ליידן זיין גוף און זיין נפש צוזאַמען, און אַלע צער און ייסורים דאָ אויף דער וועלט זענען מיתת הנפש פּונקט אַזוי ווי זיי זענען מיתת הגוף. און טאַקע עטלעכע פון די נביאים האָבן ביי זייער לעבן געבעטן אויף זייער מיתה, אַזוי ווי מיר געפינען ביי איוב.
וְהוֹלִיד בֵּן פָּרִיץ שֹׁפֵךְ דָּם וְעָשָׂה אָח מֵאַחַד מֵאֵלֶּה׃ - און ער האָט געבוירן אַ זון אַ פריץ, אַ בלוט-פאַרגיסער, און ער האָט געטאָן אַ ברודער איינס פון די דאָזיקע.
יענער מענטש דער צדיק האָט געבוירן אַ זון אַ פריץ. "פריץ" - וואָס ברעכט דעם גדר פון אמת, און ווי דער לשון פונעם רד"ק: אַ מענטש וואָס איז פראוץ אין זיינע מעשים. און נישט בלויז דאָס, נאָר אויך אַ שופך דמים. און אין ביאור פון "ועשה אח מאחד מאלה" זענען די מפרשים מחולק: רש"י ברענגט דעם תרגום יונתן "ויעבד לאחוהי מחדא מאילין" - און ער וועט טאָן צו זיין ברודער איינס פון די דאָזיקע, דאָס הייסט ער האָט געטאָן צו זיין ברודער איינס פון די שלעכטע זאַכן. דער רד"ק ערקלערט אַז "אח" איז ווי "אחת", בלשון קצרה (ווי דער דרך פון "אני" און "אנוכי"), און עס איז כאילו עס שטייט "ועשה אחת מאחת מאלה" - ער האָט געטאָן איינע פון די עבירות וואָס זענען דערמאָנט געוואָרן אויבן.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז "אח" דאָ מיינט אַ ברודער ממש: דער צדיק האָט געבוירן אַ זון אַ פריץ, און ער האָט אויך געבוירן אַ ברודער וואָס האָט געטאָן פון איינס פון די - פון די גוטע מעשים וואָס זענען אויסגערעכנט געוואָרן אויבן ביים צדיק. קומט אויס אַז דער זון דער פריץ האָט זיך ניט אָפּגעלערנט ניט פון זיין פאָטער דער צדיק און ניט פון זיין ברודער דער צדיק. און דער טעם פונעם מלבי"ם איז: ביז אַהער האָט דער כתוב גערעדט פונעם צדיק, "ומשפטי שמר לעשות אמת צדיק הוא חיה יחיה", דעריבער איז מסתבר אַז "אחד מאלה" באַציט זיך אויף די מעשים פונעם צדיק. לויט די אַנדערע פירושים גייט "מאחד מאלה" צוריק אויף די רשעות'דיקע מעשים וואָס זענען אויסגערעכנט געוואָרן פריער, און עס איז שווער דאָס צוצובינדן צו וואָס עס שטייט דאָ.
וְהוּא אֶת כׇּל אֵלֶּה לֹא עָשָׂה כִּי גַם אֶל הֶהָרִים אָכַל וְאֶת אֵשֶׁת רֵעֵהוּ טִמֵּא׃ - און ער האָט אַלע די דאָזיקע ניט געטאָן, וואָרים אויך אויף די בערג האָט ער געגעסן, און די ווייב פון זיין חבר האָט ער פאַראומרייניקט.
אַלע מעשים וואָס זיין פאָטער האָט געטאָן בקום ועשה - משפט אמת, געבן זיין ברויט פאַרן הונגעריקן - האָט ער ניט געטאָן. און ניט בלויז דאָס, נאָר ער האָט אויך עובר געווען אויף לאווין בפועל: "אל ההרים אכל" - ער איז געגאַנגען און געגעסן פון זבחי עבודה זרה, "ואת אשת רעהו טימא".
עָנִי וְאֶבְיוֹן הוֹנָה גְּזֵלוֹת גָּזָל חֲבֹל לֹא יָשִׁיב וְאֶל הַגִּלּוּלִים נָשָׂא עֵינָיו תּוֹעֵבָה עָשָׂה׃ - אַן אָרימאַן און אַן אביון האָט ער באַעוולט, גזילות האָט ער געגזלט, אַ משכון האָט ער ניט צוריקגעגעבן, און צו די גילולים האָט ער אויפגעהויבן זיינע אויגן, אַ תועבה האָט ער געטאָן.
פאַרוואָס דווקא "עני ואביון הונה"? צי נאַרט ער דען ניט קיין עשירים? פונעם אָרימאַן באַקומט מען דאָך בלויז פּרוטות, און פון אָפּנאַרן אַ ריזיקע פירמע באַקומט מען מיליאַרדן. נאָר דער כתוב רעדט בהווה, ווי די ווערטער פונעם רד"ק: בהווה איז פיל גרינגער צו באַשווינדלען אַן עני ואביון. דער עשיר, איידער ער גייט אריין אין אַן עסק, האָט יועצים און פינאַנץ-לייט וואָס קאָנטראָלירן אַלץ, און ער אַליין איז אויך בקי אין די עניינים. אָבער דער עני ואביון האָט נישט קיין שום שטיצע און ער פאַרשטייט ניט אין געלט-זאַכן.
און אַזוי איז עס אויך בימינו: גייט און זעט פאַר וועמען מען פאַרקויפט קרקעות וואָס אפשר בלויז אַמאָל וועט מען באַקומען דערלויבעניש צו בויען דערויף - פאַר אַברכים פון בני ברק. מען זאָגט זיי: קינדער וועסטו חתונה מאַכן מיט דעם, און אפשר וועלן אור-אייניקלעך זוכה זיין דאָס צו זען. אַלע שווינדלערס האָבן ליב דווקא דעם עני ואביון, דעם וואָס איז נישט שאַרף אין ביזנעס און דאָס איז ניט זיין פעלד; מען זאָגט אים צו הבטחות ביזן הימל, גרינגע רווחים, בערזעס און אַן השקעה וואָס מען טאָר נישט פאַרפעלן, און נאָר די ערשטע צוואַנציק וועלן זוכה זיין. דווקא די וואָס זייער מצב הכלכלי איז שוואַך און זיי זענען נישט קיין בקיאים אין מסחר - זיי נאַרט מען אָפּ.
און נאך א טעם: ער שרעקט זיך נישט זיי צו באעוולען, ווייל אן עושר האט כוח אים אנצוקלאגן און זיך שטעלן קעגן אים אין משפט און ארויסנעמען פון אים זיין געלט, אבער אן עני און אן אביון האט נישט קיין כוח זיך צו שטעלן קעגן אים, און אפילו די הוצאות פאר בית דין האט ער נישט מיט וואס צו באצאלן - דעריבער זארגט ער זיך גארנישט פון אים.
אונאה, ווי מיר האבן פריער געזאגט, מיינט צונעמען יענעמ'ס געלט דורך משא ומתן און שווינדל, ווי דער לשון "ולא תונו איש את עמיתו", "אל תונו איש את אחיו". "גזלות גזל, חבול לא ישיב" - ער גיט נישט צוריק דעם משכון. "ואל הגילולים נשא עיניו" - ענליך צום לשון פון "נשיאי עמי" און "והחלתיך את מונייך".
און אין פשט פון "תועבה עשה" זענען פאראן דריי מהלכים: דער רד"ק טייטשט אז ער האט מקרב געווען א נידה, און דאס איז דער היפך פון דעם וואס עס שטייט פריער ביים צדיק "ואל אשה נידה לא יקרב". רש"י טייטשט משכב זכור. און דער מלבי"ם, ווי מיר וועלן זען אינעם קומענדיגן פסוק, טייטשט אז "תועבה עשה" גייט ארויף אויף אשת איש, וואס אויך דאס איז דערמאנט געווארן פריער ביים צדיק אז ער האט עס נישט געטאן, און יעצט איז ער דערין נכשל געווארן.
בַּנֶּשֶׁךְ נָתַן וְתַרְבִּית לָקַח וָחָי לֹא יִחְיֶה אֵת כׇּל הַתּוֹעֵבוֹת הָאֵלֶּה עָשָׂה מוֹת יוּמָת דָּמָיו בּוֹ יִהְיֶה׃ - אויף נשך האט ער געגעבן און תרבית האט ער גענומען, און זאל ער דען לעבן? ער וועט נישט לעבן, אלע די דאזיגע תועבות האט ער געטאן, טויט וועט ער געטייט ווערן, זיין בלוט וועט זיין אויף אים.
"וחי" - צי מיינסטו ער וועט לעבן? "דמיו בו" - זיין בלוט איז אויף זיין קאפ פאר אלץ וואס ער האט געטאן. און דער מלבי"ם ערקלערט וואס איז געווען די הוה אמינא אז ער זאל יא לעבן: זיין פאטער איז דאך געווען א צדיק, און מען טאר נישט פארגעסן אז דער דאזיגער פריץ איז דער זון פונעם צדיק וואס מיר האבן געזען אין די פריערדיגע פסוקים. צי קלערט איר דען אז נאך אלע שלעכטע מעשים און חטאים וועט אים ביישטיין דער זכות פון זיין פאטער? אז די זכותים פון זיין טאטן וועלן מגין זיין אויף אים כאטש ער האט פארצערנט און געטאן קעגן דעם רצון הבורא? זכות אבות וועט אים נישט ביישטיין.
און דעריבער איז דא דא א כפילות: "לא יחיה" - דאס לעבן פון דער נשמה אין עולם הבא, "מות יומת דמיו בו יהיה" - אויך אויף דער וועלט. "דמיו בו" - ווייל אויף די מעשים וואס ער האט געטאן קומט אים מיתת בית דין: אויב ער איז געקומען אויף אן אשת איש איז ער חייב חנק, און אויב ער האט געדינט עבודה זרה איז ער אויך חייב מיתה, און ענליך צו דעם - און ער וועט זיכער נישט לעבן.
וְהִנֵּה הוֹלִיד בֵּן וַיַּרְא אֶת כׇּל חַטֹּאת אָבִיו אֲשֶׁר עָשָׂה וַיִּרְאֶה וְלֹא יַעֲשֶׂה כָּהֵן׃ - און אט האט ער געבוירן א זון, און ער האט געזען אלע זינד פון זיין פאטער וואס ער האט געטאן, און ער האט זיך מתבונן געווען און נישט געטאן אזוי ווי זיי.
די מעשה איז נישט פארטיג: ס'איז געווען א פאטער, ס'איז געווען א זון, און יעצט גייט מען צום אייניקל. דער זון פונעם רשע האט געזען די זינד פון זיין פאטער און האט נישט אפגעלערנט פון זיינע מעשים, פארקערט גאר - ער האט געזען ווי שלעכט און פארדארבן דער וועג פון זיין פאטער איז, און ער האט מקבל געווען אויף זיך א קבלה "ולא יעשה כהן", ער וועט נישט טאן אזוי ווי זיינע מעשים.
און פארוואס איז דא די כפילות "וירא... ויראה"? זאגט דער מלבי"ם: די ערשטע איז א ראיית החוש, און די צווייטע איז א ראיית השכל. און וואונדער דיך נישט, ווייל מיר געפינען דאס אין עטליכע פלעצער: "וישא עיניו וירא והנה שלושה אנשים ניצבים עליו... וירא" - די ערשטע ראיה איז געווען בחוש, אז ער האט זיי געזען, און די צווייטע איז געווען דאס פארשטיין וואס זיי דארפן און וואס ער דארף טאן פאר זיי. און אזוי אויך "וראה הכהן את הנגע... וראהו הכהן" - די ערשטע ראיה מיט די אויגן, און די צווייטע ראיה אן התבוננות וואס צו פסק'ענען אויף דעם נגע. און אויך "רְאֵה את הארץ... וראית אותה" - א פיזישע ראיה און א ראיה פון התבוננות. אזוי אויך דא: "וירא את כל חטאת אביו" מיט די אויגן, "ויראה" - ער האט פארשטאנען די שלעכטס וואס ליגט אין די דאזיגע חטאים, און דאס איז די ראיה פונעם נפש, און דערפון איז געקומען דאס "ולא יעשה כהן".
עַל הֶהָרִים לֹא אָכָל וְעֵינָיו לֹא נָשָׂא אֶל גִּלּוּלֵי בֵּית יִשְׂרָאֵל אֶת אֵשֶׁת רֵעֵהוּ לֹא טִמֵּא׃ - אויף די בערג האט ער נישט געגעסן, און זיינע אויגן האט ער נישט אויפגעהויבן צו די געצן פון בית ישראל, און דאס ווייב פון זיין חבר האט ער נישט פאראומרייניגט.
באמערקט דער רד"ק: "על ההרים" - דאס איז דער איינציגער פלאץ וואו עס שטייט "על", און אין אלע איבעריגע שטייט "אל", און דער ענין און די באדייטונג איז איינס. און אלע די דאזיגע זאכן זענען פונקט ווי עס איז געזאגט געווארן אויבן אויפן צדיק, וואס ער איז דער זיידע.
וְאִישׁ לֹא הוֹנָה חֲבֹל לֹא חָבָל וּגְזֵלָה לֹא גָזָל לַחְמוֹ לְרָעֵב נָתָן וְעֵרוֹם כִּסָּה בָגֶד׃ - און קיין מענטש האט ער נישט באעוולהט, קיין משכון האט ער נישט גענומען מיט געוואלד, און קיין גזילה האט ער נישט געגזלט, זיין ברויט האט ער געגעבן פארן הונגעריגן, און דעם נאקעטן האט ער צוגעדעקט מיט א קלייד.
"חבול לא חבל" - ווי מיר האבן פריער געזאגט בנוגע דעם משכון. "ולחמו נתן לרעב וערום כסה בגד", פונקט ווי מיר האבן פריער געזען - אזוי ווי די מעשים פון זיין צדיק'דיגן זיידן, אזוי זענען געווען זיינע מעשים.
מֵעָנִי הֵשִׁיב יָדוֹ נֶשֶׁךְ וְתַרְבִּית לֹא לָקָח מִשְׁפָּטַי עָשָׂה בְּחֻקּוֹתַי הָלָךְ הוּא לֹא יָמוּת בַּעֲוֹן אָבִיו חָיֹה יִחְיֶה׃ - פון אן ארימאן האט ער צוריקגעצויגן זיין האנט, קיין פראצענט און ריבית האט ער נישט גענומען, מיינע משפטים האט ער געטאן, אין מיינע חוקים איז ער געגאנגען; ער וועט נישט שטארבן פאר דער עבירה פון זיין פאטער, לעבן וועט ער לעבן.
"מעני השיב ידו" - ער האט צוריקגעצויגן זיין האנט פון טאן שלעכטס פארן ארימאן. און פארוואס ווערט דאס גערעכנט אלס א שבח? זאגט דער מצודות: ווייל עס איז גרינג צו טאן שלעכטס פאר אן ארימאן, אזוי ווי מיר האבן פריער געזען, און ממילא איז דא אין דעם א גרויסער נסיון - דעריבער לויבט אים דער פסוק אז ער האט אפגעצויגן זיין האנט פונעם ארימאן און האט אים נישט שלעכטס געטאן. "הוא לא ימות בעוון אביו חיה יחיה" - און די כפילות איז סיי אויף לעבן פארן גוף און סיי לעבן פאר דער נשמה: "לא ימות בעוון אביו" - אז זיין גוף וועט האבן א קיום, "חיה יחיה" - דאס לעבן פון דער נשמה. זעט מען דאך אז אויך דער דאזיגער מענטש באצאלט נישט פאר די עבירות פון זיין טאטן.
און מיט פשוט'ע ווערטער, וואס האבן מיר געלערנט ביז אהער? אז דער רשעות'דיגער זון לעבט נישט בזכות זיין צדיק'דיגן פאטער, און דעם רשע'ס זון - וואס ער איז דער אייניקל - שטארבט נישט צוליב דער עבירה פון זיין רשעות'דיגן פאטער.
אָבִיו כִּי עָשַׁק עֹשֶׁק גָּזַל גֵּזֶל אָח וַאֲשֶׁר לֹא טוֹב עָשָׂה בְּתוֹךְ עַמָּיו וְהִנֵּה מֵת בַּעֲוֹנוֹ׃ - זיין פאטער, וויבאלד ער האט געטריבן עושק, געגזלט א גזילה פון א ברודער, און דאס וואס איז נישט גוט האט ער געטאן צווישן זיין פאלק, און אט איז ער געשטארבן אין זיין עבירה.
"גזל גזל אח" - צי פון אנדערע מענטשן פלעגט ער דען נישט גזל'ענען? נאר כל ישראל זענען ברידער, און ווי דער לשון פונעם רד"ק, אזוי ווי עס שטייט "עד דרוש אחיך אותו", און ווי תרגום יונתן טייטשט "גזל גזילה לחד מאחוהי" - ער האט געגזלט איינעם פון זיינע ברידער, דאס הייסט א איד פון כלל ישראל.
"ואשר לא טוב עשה בתוך עמיו" - נאך אלע שווערע עבירות וואס מיר האבן אויסגערעכנט, אז ער האט געדינט עבודה זרה, מטמא געווען אשת רעהו, גענענט צו א נידה, משכב זכור און אלע אנדערע עבירות, איז דאס די הגדרה? זאגט דער רד"ק: עס איז כאילו ער זאל זאגן "ורע עשה בתוך עמיו", און אזוי איז דער שטייגער פונעם לשון צו זאגן "לא טוב" אנשטאט "רע", אזוי ווי "ויתייצב על דרך לא טוב", און ווי "מאזני מרמה לא טוב" - און יעדער פארשטייט דאך אז מאזני מרמה איז נישט בלויז "לא טוב" נאר א גרויסע רשעות. און אזוי אויך "אשר איננה טהורה", "אשר לא יהיה טהור" - וואס מיינט נישט ריין, דאס הייסט טמא. נאר דאס איז אן איידעלער אויסדרוק.
אמאל איז געקומען א איד צום חזון איש און געזאגט אויף א געוויסן מענטש - וואס איז געווען א רשע וואס מען מעג פארציילן צו זיין גנאי - "רבי, ער איז א ליגנער". דער חזון איש האט אים נישט מוסר געזאגט מצד די הלכות פון לשון הרע, נאר ער האט אים געזאגט: מען דרוקט זיך נישט אויס אזוי. האט יענער אים געפרעגט: און וואס יא דארף מען זאגן? האט ער אים געזאגט: מען דארף זאגן "ער רעדט נישט קיין אמת". דער חזון איש האט פארמאגט אן אויסערגעווענליכע איידלקייט פון נפש, און דעריבער האט ער תמיד מדקדק געווען נישט צו רעדן מיט שארפע און הארבע אויסדרוקן. די שפראך איז דער קולמוס הלב: ווען מען הערט א מענטש זיך אויסדרוקן מיט שארפע רייד, צייגט דאס אויף עפעס אינעווייניג. און דערפאר דארף א מענטש תמיד, אפילו ווען ער מוז רעדן איבער א זאך וואס איז נישט גוט, זיך אויסדרוקן מיט איידלקייט און מיט א בכבוד'יגער שפראך, און נישט מיט א שארפער און גראבער שפראך.
און איין מאל איז צו אים געקומען עמעצער מיט א מודעה וועגן א פרצה אינעם ענין פון צניעות, און ער האט געבעטן אז דער חזון איש זאל חתמ'ענען דערויף. און ביי אזעלכע מודעות פאדערט זיך א גרויסע זהירות, ווייל מען וויל דאך זאגן פון וואס זיך צו היטן, און מען מוז זיך היטן נישט צו מאלן קיין בילדערדיגע שילדערונגען וואס וועלן אדרבה ברענגען א גרעסערן קלקול. האט דער חזון איש א קוק געטאן און אים געזאגט: אפילו וועגן צניעות דארף מען רעדן מיט צניעות. דיינע נוסחאות זענען פעלערהאפטיג אינעם תחום פון צניעות אליין. און אזוי אויך דא: כאטש וואס ער האט געטאן איז געווען שרעקליך און שוידערליך, דרוקט זיך דער פסוק אויס מיט איידלקייט - "ואשר לא טוב עשה בתוך עמיו".
און וואס מיינט "בתוך עמיו"? ערקלערט דער רד"ק אז דאס איז א חלק פונעם חטא, וואס ער האט דאס געטאן בפרהסיא און ברבים. און דערפאר פאסט זיך אז ער זאל טראגן זיין חטא. און דער מלבי"ם ערקלערט אז פונעם פסוק אליין איז מדויק אז דער זון זאל נישט טראגן די עבירה פון זיין פאטער: וואס "והנה מת בעוונו" - ער האט שוין באצאלט זיין חוב און מקבל געווען זיין עונש, און פארוואס זאל דער זון געשטראפט ווערן פאר דער עבירה פונעם פאטער? און "ואשר לא טוב עשה" ערקלערט דער מלבי"ם, אז אפילו ווען ער האט אמאל יא געטאן עפעס גוטס איז דאס געווען מיט א שלעכטער כוונה - און דאס איז "אשר לא טוב עשה": וואס עס זעט דיר אויס ווי גוט, זאלסטו וויסן אז דאס איז נישט געווען גוט, ווייל זיין כוונה איז געווען א שלעכטע. אדער לויט א צווייטן פשט, ווי מיר האבן פריער געזען, אז ער האט קיין שום גוטס נישט געטאן.
וַאֲמַרְתֶּם מַדֻּעַ לֹא נָשָׂא הַבֵּן בַּעֲוֹן הָאָב וְהַבֵּן מִשְׁפָּט וּצְדָקָה עָשָׂה אֵת כׇּל חֻקּוֹתַי שָׁמַר וַיַּעֲשֶׂה אֹתָם חָיֹה יִחְיֶה׃ - און איר וועט פרעגן, פארוואס האט דער זון נישט געטראגן די זינד פונעם פאטער? ווען דער זון האט דאך משפט און צדקה געטאן, אלע מיינע חוקים האט ער געהיט און זיי געטאן, לעבן וועט ער לעבן.
וואס איז זייער טענה? זאגט דער רד"ק: ווען איך זאג אייך אז דאס איז מיין הנהגה, ענטפערט איר מיר - די פאקטן ביי אונז ווייזן דאך פארקערט. הנה אבותינו חטאו ואינם ואנחנו עוונותיהם סבלנו, איז דאך א ראיה אז דער זון טראגט יא די עבירה פונעם פאטער! אויף דעם ענטפערט דער נביא: צי קען דען אזא זאך זיין? אויב דער זון האט געטאן משפט און צדקה און ער האט געהיט אלע מיינע חוקים און זיי געטאן - פארוואס זאל ער טראגן די עבירה פון זיין פאטער? ער וועט זיכער לעבן! און אויב איר וועט טענה'ן אז די פאקטן ווייזן פארקערט, ווייל אט ליידן מיר פאר די עבירות פון אונזערע עלטערן - איז א טעות אין אייער האנט: איר טראגט סיי אייערע אייגענע עבירות און סיי די עבירות פון אייערע עלטערן, ווייל עס שטייט "פוקד עוון אבות על בנים לשונאיו". און וויבאלד איר גייט ווייטער אויפן שלעכטן וועג פון אייערע עלטערן, ליידט איר סיי אויף זייערע מעשים און סיי אויף אייערע מעשים, און דער אויבערשטער באצאלט זיינע פיינט ביזן דריטן דור ווען זיי האלטן די מעשים פון זייערע עלטערן אין זייערע הענט.
דער מלבי"ם ערקלערט זייער טענה לויט ווי מיר האבן פריער געזען: זיי האבן געטענה'ט אז מען זעט דאך אין דער טבע אז די קראנקהייטן פונעם גוף און זיינע מדות ווערן בירושה איבערגעגעבן פונעם פאטער צום זון, און דערפאר פאסט זיך אז אויך דא זאל דער זון טראגן דעם חטא פונעם פאטער. ענטפערט זיי דער אויבערשטער: דאס איז נישט מיין הנהגה. דער זון האט געטאן משפט און צדקה, און דערפאר פאסט אז ער זאל זיכער לעבן. און אויב איר זאגט אז אין דער טבע זעט מען אנדערש - דאס איז נאר אין ענינים פונעם גוף, אבער נישט אין ענינים פון דער נפש. און ווי עס איז פריער מבואר געווארן, אז דא רעדט מען פונעם נפש, און דער קדוש ברוך הוא זאגט: איך בין דער יוצר פונעם נפש, און זי האט קיין שום שייכות צו דעם וואס זיין פאטער האט געטאן אדער געזינדיגט. אין ענינים פון דער נפש גיט יעדער מענטש א דין וחשבון אויף זיינע אייגענע מעשים.
הַנֶּפֶשׁ הַחֹטֵאת הִיא תָמוּת בֵּן לֹא יִשָּׂא בַּעֲוֹן הָאָב וְאָב לֹא יִשָּׂא בַּעֲוֹן הַבֵּן צִדְקַת הַצַּדִּיק עָלָיו תִּהְיֶה וְרִשְׁעַת הָרָשָׁע עָלָיו תִּהְיֶה׃ - די נשמה וואס זינדיגט, זי וועט שטארבן; א זון וועט נישט טראגן די זינד פונעם פאטער, און א פאטער וועט נישט טראגן די זינד פונעם זון; די צדקות פונעם צדיק וועט זיין אויף אים, און די רשעות פונעם רשע וועט זיין אויף אים.
זאלט איר וויסן: הנפש החוטאת היא תמות, די נשמה וואס זינדיגט וועט שטארבן. קיין שום נאנטקייט העלפט נישט, נישט מיטן פאטער און נישט מיטן זון, נישט לזכות און נישט לחובה, און יעדער איינער וועט אפגעבן זיין חשבון. און אין דעם משל וואס ער האט אראפגעלייגט - א צדיק'ישער זיידע, זיין זון א רשע, און זיין אייניקל א צדיק - זאגט ער: קיינער דא וועט נישט צאלן אויפן חשבון פון א צווייטן.
ערשטנס: פונקט ווי דער פאטער - דאס הייסט דער זיידע - ווערט נישט געשטראפט פאר דער רשעות פון זיין זון, אזוי וועט נישט דער זון - דאס הייסט דער אייניקל - געשטראפט ווערן פאר דער רשעות פון זיין פאטער. נישט דער זיידע וועט געשטראפט ווערן צוליב דעם מיטעלן, און נישט דער אייניקל וועט געשטראפט ווערן צוליב דעם מיטעלן, נאר יעדער איינער מיט זיין אייגענעם חשבון. און דאס איז "בן לא ישא בעוון האב" - דער אייניקל וועט נישט טראגן די עבירה פונעם מיטעלן, "ואב לא ישא בעוון הבן" - דער זיידע וועט נישט טראגן די עבירה פונעם מיטעלן. בקיצור: דער מיטעלער רשע ווארפט נישט אפ קיין שום שאטן, נישט אויף זיין פאטער, נישט אויף זיין זיידן און נישט אויף זיין זון.
צווייטנס: פונקט ווי די צדקות פונעם צדיק'ישן פאטער האט גארנישט געהאלפן פארן רשע'ישן זון וואס איז דער מיטעלער, אזוי וועט די רשעות פונעם מיטעלן רשע גארנישט שאדן פאר זיין צדיק'ישן זון וואס איז דער אייניקל. און דאס איז "צדקת הצדיק עליו תהיה" - אויף אים אליין און נישט אויף זיין זון, ווייל דאס וואס דיין פאטער איז א צדיק וועט דיר גארנישט העלפן; "ורשעת הרשע עליו תהיה" - און זי וועט גארנישט שאדן פארן אייניקל, וואס איז א צדיק. קומט אויס אז די צדיקים - דער זיידע און דער אייניקל - זענען נישט משפיע גארנישט אויפן רשע אז עס זאל אים זיין גוט, און ווערן אויך גארנישט געשעדיגט וועגן אים. נישט דאס און נישט דאס.
וְהָרָשָׁע כִּי יָשׁוּב מִכׇּל חַטֹּאתָו אֲשֶׁר עָשָׂה וְשָׁמַר אֶת כׇּל חֻקּוֹתַי וְעָשָׂה מִשְׁפָּט וּצְדָקָה חָיֹה יִחְיֶה לֹא יָמוּת׃ - און דער רשע ווען ער וועט תשובה טאָן פֿון אַלע זיינע זינד וואָס ער האָט געטאָן, און וועט היטן אַלע מיינע חוקים און טאָן משפט און צדקה, לעבן וועט ער לעבן, ער וועט נישט שטאַרבן.
דאָ גייט דער נביא אַריבער צו רעדן וועגן איין מענטש. ביז אַהער האָבן מיר גערעדט פֿון פֿאַרשידענע גופים - אַ זיידע, אַ זון און אַן אייניקל - און פֿון איצט אָן רעדט מען פֿונעם זעלבן מענטש אַליין וואָס האָט צוויי מצבים: אַ מצב ווען ער איז געווען אַ רשע, און אַ מצב ווען ער האָט געטאָן תשובה. "ושמר את כל חוקותי" - אַז ער האָט זיך געהיט פֿון לאווין, לשונות פֿון "הישמר", "פן" און "אל"; "ועשה משפט וצדקה" - אַז ער האָט מקיים געווען מצוות עשה. און וויבאַלד ער האָט פֿאַרראָכטן זיינע מעשים און האָט תשובה געטאָן - "חיה יחיה", דאָס לעבן פֿון דער נפש, "לא ימות", די מיתה פֿונעם גוף.
כׇּל פְּשָׁעָיו אֲשֶׁר עָשָׂה לֹא יִזָּכְרוּ לוֹ בְּצִדְקָתוֹ אֲשֶׁר עָשָׂה יִחְיֶה׃ - אַלע זיינע פֿאַרברעכענס וואָס ער האָט געטאָן וועלן אים נישט דערמאָנט ווערן, צוליב זײַן צדקה וואָס ער האָט געטאָן וועט ער לעבן.
אַלע זינד פֿון יענעם בעל תשובה וועלן אים נישט דערמאָנט ווערן, וואָרעם מיט די צדקות וואָס ער האָט איצט געטאָן - מיט זיי וועט ער לעבן.
הֶחָפֹץ אֶחְפֹּץ מוֹת רָשָׁע נְאֻם אֲדֹנָי יְהוִה הֲלוֹא בְּשׁוּבוֹ מִדְּרָכָיו וְחָיָה׃ - צי באַגער איך דען דעם טויט פֿונעם רשע, זאָגט דער אייבערשטער ג-ט, צי דען נישט אַז ער זאָל זיך אומקערן פֿון זיינע וועגן און לעבן?
און דאָ וועקט זיך אויף אַ קשיא: צי איז דען דאָ אין דעם אַ שינוי אינעם רצון פֿונעם בורא? ס'איז דאָך שוין נגזר געוואָרן אויף אים מיתה, ווי אַזוי בײַט זיך זײַן גזר דין פֿון מיתה צו חיים? אויף דעם ענטפֿערט דער אייבערשטער: החפוץ אחפוץ מות רשע? מעיקרא איז נישט געווען מײַן ווילן זײַן מיתה, מעיקרא איז מײַן ווילן געווען אַז ער זאָל תשובה טאָן פֿון זיינע וועגן און לעבן. קומט אויס אַז דער עיקר פֿון מײַן רצון איז תּמיד געווען ער זאָל לעבן, און מײַן רצון האָט זיך גאָרנישט געביטן. און דאָס וואָס עס זעט דיר אויס ווי ס'איז נגזר געוואָרן אויף אים מיתה - אויך אין יענער שעה איז דאָס נישט געווען מײַן רצון, נאָר מײַן רצון איז ער זאָל לעבן. און אין דער דאָזיקער פֿראַגע וועלן מיר נאָך זען אַז מ'האָט זיך געמוטשעט און געפּלאָגט, און אויף דעם וועט קומען אַ מער אויספֿירלעכער ענטפֿער ווײַטער אין קאַפּיטל.
מיר האָבן געלערנט אַז דער לשון פֿון "חיים" און "מוות" אין דעם קאַפּיטל נעמט אַרײַן די גאַנצע ברכה און די גאַנצע קללה, און לויט דער שיטה פֿונעם רד"ק זענען די דברים געזאָגט געוואָרן אַלס אַן ענטפֿער אויף דער טענה פֿונעם דור וועגן זייער לײַדן אויף דער וועלט, און נישט ווי די ווערטער פֿון רב סעדיה גאון אַז דאָס גאַנצע קאַפּיטל רעדט פֿון יענער וועלט. און אינעם גוף פֿונעם קאַפּיטל האָט דער נביא אויסגעשפּרייט פֿאַר אונדז דרײַ דורות: אַ צדיק וואָס האָט געבוירן אַ זון אַ פֿריץ, און יענער זון וואָס האָט געבוירן אַ זון אַ צדיק, כּדי צו לערנען אַז די זכות פֿונעם פֿאָטער שיצט נישט אויפֿן רשעות'דיקן זון, און דער עון פֿונעם פֿאָטער איז נישט מכריע דעם צדיק'דיקן זון - "הנפש החוטאת היא תמות". בדרך אגב האָבן מיר געלערנט אַ גרויסן מוסר: אַז די שווינדלערס צילן דווקא אויפֿן אָרעמאַן און דעם קבצן וואָס פֿאַרשטייט נישט צו מסחר און האָט נישט קיין כּוח צו תּובע זײַן, און דערפֿאַר איז אַ גרויסע מעלה "מעני השיב ידו"; און מיר האָבן געלערנט פֿונעם כּתוב "ואשר לא טוב עשה" דעם דרך פֿון דער תּורה צו רעדן מיט אַן איידעלן לשון, אַזוי ווי דער דרך פֿונעם חזון איש - "אינו דובר אמת", און "אויך אויף צניעות דאַרף מען רעדן מיט צניעות", ווײַל די שפּראַך איז דער קולמוס הלב. און צום סוף עפֿנט זיך דער פּתח פֿון תשובה פֿאַר יענעם מענטש אַליין: אַלע זיינע עבֿירות וועלן אים נישט דערמאָנט ווערן, וואָרעם מעולם האָט דער קדוש ברוך הוא נישט געוואָלט דעם טויט פֿונעם רשע, נאָר ער זאָל זיך אומקערן פֿון זיינע וועגן און לעבן.