פתיחה: די טענה פונעם דור און דער משל אין זייער מויל
קאפיטל י"ח אין יחזקאל איז כולו עוסק אין איין גרויסער שאלה: צי ווערט דער זון געשטראפט פאר דער עבירה פונעם פאטער? דער דור וואס האט געלעבט נאנט צום חורבן פון ארץ ישראל פלעגט זאגן א משל, און דורך דעם האבן זיי געטענהט א שווערע טענה כלפי שמיא: אבותינו חטאו ואינם, ואנחנו עוונותיהם סבלנו (אונדזערע עלטערן האבן געזינדיגט און זיי זענען שוין מער נישטא, און מיר ליידן פאר זייערע זינד). דאס גאנצע קאפיטל איז דער ענטפער פונעם אויבערשטן אויף דער דאזיגער טענה, דורכן נביא.
(א) וַיְהִי דְבַר־יְהֹוָה אֵלַי לֵאמֹר׃ (ב) מַה־לָּכֶם אַתֶּם מֹשְׁלִים אֶת־הַמָּשָׁל הַזֶּה עַל־אַדְמַת יִשְׂרָאֵל לֵאמֹר אָבוֹת יֹאכְלוּ בֹסֶר וְשִׁנֵּי הַבָּנִים תִּקְהֶינָה׃ - (א) און עס איז געווען דאס ווארט פונעם אויבערשטן צו מיר, צו זאגן: (ב) וואס איז מיט אייך אז איר זאגט דעם דאזיגן משל אויף דעם לאנד ישראל, זאגנדיג: עלטערן עסן אומצייטיגע טרויבן, און די ציינער פון די קינדער ווערן קרוך?
דער רד"ק ערקלערט: יענער דור פלעגט זאגן דעם דאזיגן משל אויפן חורבן פון ארץ ישראל. פון וואנעט האבן זיי גענומען די טענה? פון די נביאים אליין. די נביאים האבן מוסר'עט די עשרת השבטים און האבן זיי אלעמאל דערמאנט די חטאות ירבעם, און זיי האבן מוסר'עט שבט יהודה מיט די חטאות מנשה, וואס האט געשטעלט א צלם אין היכל און אנגעפילט ירושלים מיט בלוט פון איין עק ביזן צווייטן. האבן זיי געזאגט: איר לייגט פאר פאר אונדז עבירות פון פריערדיגע דורות, און אלעס וואס מיר ליידן יעצט איז נאר צוליב זיי. איז דען דא א לאגיק דערין? די עלטערן זאלן עסן דעם בוסר, און די ציינער פון די קינדער זאלן קרוך ווערן?
און זיי האבן נאך צוגעלייגט, ווי די מצודת דוד ערקלערט: די אבות זענען דאך געזעסן בשלווה, און ביי די קינדער הייבן זיך אן די צרות. ביי די אבות איז דאך געווען דער קלקול און זיי האבן געהאט רואיגקייט, און מיר, וואס זענען נישט ווי מנשה און ירבעם, זאלן מיר ליידן צוליב זייער זינד?
זאגט דער רד"ק: זיי האבן דאס נישט פארשטאנען און זיך נישט פארטיפט דערין. די חטאות פון ירבעם און מנשה האבן טאקע גורם געווען דעם גרויסן כעס, אבער דער עיקר עבירה זייערע איז געווען וואס זיי האבן מחטיא געווען די וואס זענען געקומען נאך זיי. און ווען כלל ישראל וואלט זיך נישט געהאלטן ביי די חטאות ירבעם, און בני יהודה ביי די חטאות מנשה, וואלטן זיי נישט געשלאגן געווארן. דער קלקול וואס די עלטערן האבן אנגעמאכט עקזיסטירט נאך אלץ ביי אייך, און איר האלט אן די מעשה אבותיכם בידיכם.
פיר גזירות און פיר נביאים
דער מלבי"ם ברענגט די ווערטער פון חז"ל אין מסכת מכות דף כ"ד: פיר גזירות האט משה רבנו גוזר געווען אויף כלל ישראל, און עס זענען געקומען פיר נביאים און האבן זיי מבטל געווען. משה האט געזאגט "פוקד עוון אבות על בנים", איז געקומען יחזקאל און האט עס מבטל געווען, און געזאגט "הנפש החוטאת היא תמות" (די זעל וואס זינדיגט, זי וועט שטארבן).
און דער מלבי"ם פרעגט: נאך פאר מען קומט צו יחזקאל וואס פרעגט אפ די ווערטער פון משה, האט דאך משה רבנו אליין געזאגט פארקערט: "בנים לא יומתו על אבות, איש בחטאו יומת"! ווי אזוי שטימען די צוויי פסוקים צוזאמען? אויף דעם ענטפערן חז"ל: אלעס ווענדט זיך. ווען די קינדער האלטן זיך אן אין די מעשי אבותיהם, דעמאלט פוקד עוון אבות על בנים, דער אויבערשטער רעכנט אויך די זינד פון די עלטערן. אבער ווען די קינדער האלטן זיך נישט אן אין די מעשי אבות, אויף דעם שטייט "בנים לא יומתו על אבות, איש בחטאו יומת". מיט פשוט'ע ווערטער: אויב ביסטו א צדיק, וועסטו נישט באשטראפט ווערן בלויז ווייל דיין פאטער איז געווען א רשע. אבער אויב דיין פאטער איז געווען א רשע און דו גייסט ווייטער אין זיינע דרכים, וועט מען רעכענען קעגן דיר אויך דעם עוון פון דיינע עלטערן.
און דא איז כדאי צו דערמאנען די ווערטער פונעם אריז"ל, פארוואס שטייט "על שילשים ועל ריבעים" און נישט מער. זאגט דער הייליגער אריז"ל: דער דריטער דור איז שוין א גלגול פונעם ערשטן דור, און דערפאר קומט ער מקבל זיין דאס וואס קומט זיך אים. נישט אלעמאל איז עס אזוי, צומאל לעבט נאך דער ערשטער, אבער אסאך מאל איז דער דאזיגער דור דער גלגול אליין, און דורך דעם ליידט ער פאר דעם וואס ער אליין האט געטון אינעם פריערדיגן דור.
"פוקד עוון אבות" איז געזאגט געווארן בלויז ביי עבודה זרה
זאגט דער מלבי"ם: די זאך איז סתום אויף איר ארט און מפורש ערגעץ אנדערש. אין די עשרת הדיברות ווערט מבואר אז דער גאנצער ענין איז נישט געזאגט געווארן נאר ביי דער עבירה פון עבודה זרה: "לא תשתחווה להם ולא תעבדם, כי אנוכי השם אלוהיך אל קנא פוקד עוון אבות על בנים לשונאיי". מען האט דאס נישט געזאגט אויף א פאטער וואס האט מחלל שבת געווען, און נישט אויף א פאטער וואס האט געגעסן מאכלות אסורות, נאר אויף א פאטער וואס האט געדינט עבודה זרה.
און באמת האט דער רמב"ם שוין באמערקט אז ביים עוון פון עבודה זרה געפינען מיר אויסדרוקן וואס מען געפינט נישט ביי אנדערע ענינים. דער רמב"ם שרייבט אין מורה נבוכים: דו וועסט נישט געפינען חרון אף, כעס, קנאה און שנאה נאר ביים עוון פון עבודה זרה. און ביי דער זינד איז דער הקדוש ברוך הוא קנאי און פארטיליגט דעם שורש צוזאמען מיט די צווייגן. עבודה זרה איז די שווערסטע זאך פון דער בחינה, ווייל דארט איז פאראן א פאלקאמער אונטערגאנג, און דערפאר שטייט דערויף "פוקד עוון אבות על בנים לשונאי" - שנאה געפינסטו ביים עוון פון עבודה זרה, און דארט איז פאראן א גאנצע כליה.
און יעצט, זאגט דער מלבי"ם, אין יחזקאל'ס צייטן איז בטל געווארן דער יצר הרע פון עבודה זרה, ווי חז"ל זאגן אז די אנשי כנסת הגדולה האבן מבטל געווען דעם יצרא דעבודה זרה, און ס'איז שוין מער נישט געווען קיין נסיון צו דינען אפגאטער. אויב אזוי, איז אויך בטל געווארן "פוקד עוון אבות על בנים", ווייל דער דין איז דאך געזאגט געווארן נאר ביי עבודה זרה, און ביי אנדערע עבירות איז נישטא קיין פקידת עוון אבות על בנים. ס'איז בלויז געבליבן איין דין: קינדער וואס האלטן אן די מעשים פון די עלטערן - כשאוחזים מעשה אבותיהם בידיהם - ביי זיי פאדערט דער הקדוש ברוך הוא דעם עוון פון די עלטערן אויף די קינדער אפילו ביי אנדערע חטאים. אבער דאס וואס ס'איז סתם געזאגט געווארן "אל קנא פוקד עוון אבות על בנים לשונאי", אפילו אן דעם וואס זיי זאלן אנהאלטן די מעשים פון די עלטערן, איז דאס דוקא ביי דער זינד פון עבודה זרה.
און מיט דעם ערקלערט דער מלבי"ם דעם משל אליין: ביז יחזקאל'ס צייטן איז געווען צווישן זיי דער יצר הרע פון עבודה זרה, און דערפאר פלעגן זיי זאגן דעם דאזיגן משל. די עבודה וואס זיי האבן געדינט דעם צבא השמים און די שטערנס איז ענליך צו בוסר, צו א פרי וואס איז נאך נישט צייטיג. און פארוואס? ווייל עס זענען דא כוחות אין די שטערנס, נאר זיי האבן נישט קיין אייגענעם כח: די שטערנס באקומען זייער כח פון קודשא בריך הוא. עס איז אונז פארבאטן געווארן צו דאווענען צו שטערנס און מזלות, נאר גראד צום באשעפער אליין. דער מזל איז דער צינור דורך וועלכן דער שפע גייט אראפ און פליסט, אבער ער איז נישט דער מקור. "בלתי לה' לבדו", "זובח לאלהים יחרם" - ווער סע דינט איינע פון די כוחות, אפילו ס'איז אן אמת'ער כח, איז דאך דער מקור פון דעם כח פון קודשא בריך הוא, און אים אליין דארף מען דינען. קומט אויס אז דער כח איז נישט דער גומער און דער מסיים, און ער איז ווי א בוסר פרי וואס האט נאך נישט קיין כח אין זיך. און דאס איז געווען זייער טענה: ס'איז דא דא א זינד פון עבודה זרה, און ביים חטא פון עבודה זרה ליידן דאך די קינדער אין יעדן פאל צוליב דעם עוון פון די עלטערן.
(ג) חַי־אָנִי נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה אִם־יִהְיֶה לָכֶם עוֹד מְשֹׁל הַמָּשָׁל הַזֶּה בְּיִשְׂרָאֵל׃ - איך שווער ביי מיין לעבן, זאגט גאט דער הערר, אויב עס וועט אייך נאך אמאל זיין צו זאגן דעם דאזיגן משל אין ישראל.
זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איר וועט שוין מער נישט נוצן דעם דאזיגן משל. און לויטן מלבי"ם איז דאס געוואלדיג: וויבאלד ס'איז מער נישטא קיין עבודת אלילים, איז מער נישטא קיין "פוקד עוון אבות על בנים", ווייל דער דין איז דאך געזאגט געווארן בלויז ביי עבודה זרה. ממילא איז מער נישטא קיין שום סיבה צו זאגן דעם משל אין ישראל.
(ד) הֵן כׇּל־הַנְּפָשׁוֹת לִי הֵנָּה כְּנֶפֶשׁ הָאָב וּכְנֶפֶשׁ הַבֵּן לִי־הֵנָּה הַנֶּפֶשׁ הַחֹטֵאת הִיא תָמוּת׃ - אט אלע נפשות געהערן צו מיר, סיי די נפש פונעם פאטער און סיי די נפש פונעם זון געהערן צו מיר, די נפש וואס זינדיגט, זי אליין וועט שטארבן.
דערקלערט דער מלבי"ם: ס'איז אמת אז מצד דעם גוף איז פאראן א נאנטקייט צווישן דעם זון און דעם פאטער, א ביאלאגישע נאנטקייט, דער פאטער האט אים געבוירן. און אפטמאל פארערבן די עלטערן פאר די קינדער די קרענק פונעם גוף און זייערע שלעכטע אייגנשאפטן. א מענטש וואס אין זיין משפחה איז דא א פראבלעם פון צוקער, ווייסן מיר אז דאס איז תורשתי און גייט ווייטער איבער צו די קינדער. און אזוי אויך נפשי'דיגע שוועריקייטן, וואס ביי אסאך פון זיי איז די זאך תורשתי. און נישט נאר די קרענק פונעם גוף, נאר אויך די מדות און כאראקטער: אמאל זעסטו א טאטן וואס איז זייער נערוועז, און דערנאך זעסטו זיין זון פונקט אויפן זעלבן שטייגער, ממש א קאפיע, אזוי ווי זיין פאטער אזוי פירט ער זיך אויף. מען זעט א גלייכגילטיגן מענטש, און מ'זעט זיין זון ממש אן עותק פון זיין פאטער. און אזוי אויך אין כח הגוף: א שטארקער מאן, און זיין זון איז אויך אין דער זעלבער געשטאלט. אסאך פון די נאטורן פארערבן עלטערן פאר זייערע קינדער.
אבער זאלסט וויסן, זאגט דער מלבי"ם, אז ביי די קרענק פונעם נפש - דאס הייסט ביי עוונות און עבירות - איז אלעס אפהענגיק אין דער בחירה. א מענטש קען נישט זאגן: מיין פאטער איז געווען א רשע, ווייסטו ווי אזוי ער האט געהייסן? תרח. וואס קען מען ערווארטן וואס זאל ארויסקומען פון אזא איינעם? איז דען ווייל דיין טאטע האט געהייסן תרח דארף פון דיר ארויסקומען א שלעכט קינד? און פון דער צווייטער זייט, יענער האט געהאט א טאטן א צדיק - חזקיהו - און פון אים איז ארויסגעקומען מנשה. נאר וואס דען? מצוות און עבירות קומען נישט בירושה. יעדער מענטש וועט באשטראפט ווערן פאר זיינע אייגענע עבירות און וועט באקומען שכר פאר זיינע מצוות.
און דאס מיינט "הן כל הנפשות לי הנה". דו מיינסט אז דיין נפש איז א המשך פון דיין טאטנ'ס נפש, און אויב דיין פאטער האט געזינדיגט וועסטו באשטראפט ווערן? ניין. די עלטערן האבן נישט געבוירן די נפש. דעם חלק פונעם נפש, זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך האב עס געגעבן, "הנפשות לי הנה". און אויב אזוי איז נישט לאגיש אז די נפש פונעם זון זאל טראגן די זינד פון דער נפש פונעם פאטער, ווייל נישט דער פאטער האט געגעבן די נפש נאר איך. "כנפש האב וכנפש הבן לי הנה" - ביידע זענען מיינע, און פונקט ווי דער פאטער'ס נפש האט א בחירה חפשית צו טון וואס זי וויל און וועט דערויף געבן א דין וחשבון, אזוי אויך האט דעם זונ'ס נפש א בחירה חפשית און וועט דערויף געבן א דין וחשבון. דער פאטער'ס נפש פארמאגט נישט קיין שום קנין אין דעם זונ'ס נפש, און זי ווערט נישט פאררעכנט פארבונדן מיט איר אויף אזא אופן אז דער זון זאל דארפן צאלן א שטראף פאר די קרום-פארדארבענע מעשים פונעם פאטער.
די באשרייבונג פונעם צדיק
פון דא און ווייטער הויבט דער נביא אן מיט דער באשרייבונג פון א מענטש וואס איז גאנץ אין זיינע מעשים, און ווייזט אז אזא מענטש "חיה יחיה", ער צאלט נישט קיין פרייז פאר קיינעם, נאר אדרבה, ער לעבט בזכות זיינע גוטע מעשים. און דערנאך וועט ער באשרייבן וואס וועט זיין אויב ער האט געבוירן א שלעכטן זון, און וואס ס'וועט זיין דער משפט פונעם רשעות'דיגן זון.
(ה) וְאִישׁ כִּי־יִהְיֶה צַדִּיק וְעָשָׂה מִשְׁפָּט וּצְדָקָה׃ - און א מענטש, אויב ער וועט זיין א צדיק, און ער וועט טון גערעכטיקייט און צדקה.
דאָ הייבט אָן דער נביא צו פֿאַנאַנדערקלײַבן ווי אַזוי דער משפט ווערט געפֿירט בײַם השם יתברך. זאָגט דער רד"ק: זאָלט איר נישט האָבן קיין טעות אין דעם וואָס שטייט "פוקד עוון אבות על בנים", ווײַל דאָרטן שטייט דאָך "לשונאיי". "ואיש כי יהיה צדיק" - ער האַלט זיך אָפּ פֿון מצוות לא תעשה, "ועשה משפט וצדקה" - ער טוט אויך בפועל מצוות עשה. קומט אויס אַז ער האָט סײַ אַן אָפּהיטן זיך פֿון עבירות און סײַ זכויות.
און דער מלבי"ם דײַקט: לכאורה איז דאָ דאָ אַ כפֿילות. אויב ער איז אַ צדיק, וואָס מיינט דען אַ צדיק אויב נישט איינער וואָס טוט משפט און צדקה? און בדרך אגב, נישט אַזוי ווי הײַנט וואָס יעדער רופֿט יענעם אויס "ביסט אַ צדיק, מײַן ברודער" - צדיק איז אַ טיטול וואָס כּדי דאָס צו פֿאַרדינען פֿאָדערט זיך פֿיל עמל און גרויסע מיה. נאָר דער מלבי"ם ערקלערט: "ואיש כי יהיה צדיק" מיינט אין זײַן טבֿע, אַז מצד זיך איז ער אַן ערלעכער און ישר'דיקער מענטש, ער האָט נישט קיין צי צו שלעכטע זאַכן און האָט נישט קיין גלוסטן און תאוות צו קלקולים. דער צדק איז אַ קניין אין זײַן נפֿש. און ס'קען זײַן אַז ער איז צוגעקומען צו דעם נאָך אַ שווערער עבֿודה, וואָס ער האָט געאַרבעט אויף זיך ביז ער איז דערגאַנגען צו אַ מדריגה אַז ס'ציט אים מער נישט צו די אַלע קלקולים. און העכער דעם קניין הנפֿש, שטייט "ועשה משפט וצדקה" - ער טוט אויך למעשה בפועל.
און וואָס איז משפט און וואָס איז צדקה? לויט זײַן שטייגער ערקלערט דער מלבי"ם, אַז משפט מיינט אין די זאַכן פֿון בין אדם לחברו, ווי עס שטייט "ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם", און צדקה איז פֿונעם לשון צדיק, צו מצדק זײַן זײַנע מעשים מיטן מקום, נישט אינעם געוויינטלעכן זינען פֿון געבן צדקה פֿאַר יענעם. קומט אויס אַז דער דאָזיקער מענטש פֿלעגט טאָן סײַ משפט בין אדם לחברו און סײַ צדקה בין אדם למקום.
(ו) אֶל־הֶהָרִים לֹא אָכָל וְעֵינָיו לֹא נָשָׂא אֶל־גִּלּוּלֵי בֵּית יִשְׂרָאֵל וְאֶת־אֵשֶׁת רֵעֵהוּ לֹא טִמֵּא וְאֶל־אִשָּׁה נִדָּה לֹא יִקְרָב׃ - אויף די בערג האָט ער נישט געגעסן, און זײַנע אויגן האָט ער נישט אויפֿגעהויבן צו די גילולים פֿון בית ישראל, און דאָס ווײַב פֿון זײַן חבֿר האָט ער נישט מטמא געווען, און צו אַ נדה פֿרוי האָט ער זיך נישט גענענט.
"אל ההרים לא אכל" - וואָס איז דען פֿאַראַן צו עסן אויף די בערג, און וואָס פֿאַר אַן עבֿירה איז דאָס? רש"י ברענגט פֿונעם תרגום: "בטוריא לא פלח לטעוותא" (אויף די בערג האָט ער נישט געדינט די עבֿודה זרה). זייער שטייגער איז געווען אויפֿצושטעלן די מזבחות פֿון עבֿודה זרה אויף הויכע בערג, צו זוכן אַ הויכן אָרט, ווי ס'שטייט "על כל גבעה ותחת כל עץ רענן". און ווען מען האָט מקריב געווען אַ זבח צו דער עבֿודה זרה, פֿלעגט מען עסן פֿון אירע זבחים. און דאָ זאָגט עדות דער נביא, אַז דער דאָזיקער מענטש האָט נישט געגעסן פֿון די זבחים פֿון עבֿודה זרה וואָס מען האָט גערויכערט און מקריב געווען אויף די בערג.
"ועיניו לא נשא אל גילולי בית ישראל" - זאָגט רש"י: דאָס זענען די איבעריקע עבֿודות זרות, דער בעל אין שומרון און די קעלבער אין בית אל און אין דן. צו זיי האָט ער נישט אויפֿגעהויבן זײַנע אויגן, כאָטש בית ישראל האָבן יאָ אויפֿגעהויבן די אויגן צו זיי. און דער רד"ק לייגט צו אַז דאָס אויפֿהייבן די אויגן איז אַ באַזונדערע הוספֿה: נישט בלויז וואָס ער האָט נישט געדינט קיין עבֿודה זרה, נאָר ער האָט אפֿילו נישט געוואָנדן זײַנע אויגן צו איר, אַזוי ווי עס שטייט "אל תפנו אל האלילים" - אפֿילו קוקן איז אַסור, אפֿילו נישט וואַרפֿן קיין בליק אויף דער דאָזיקער פֿאַרדאָרבענער זאַך.
און נאָכדעם ווי ער דערמאָנט עבֿודה זרה, וואָס איז אַן עבֿירה פֿון בין אדם למקום וואָס איז שקולה כנגד אַלע עבֿירות, דערמאָנט דער נביא די עבֿירות פֿון בין אדם לחברו, וואָס זענען געוויינטלעך אין משא ומתן און אין הלוואות, זאַכן וואָס מאַכן זיך אָפֿט בײַ מענטשן. דערנאָך דערמאָנט ער פֿון עריות. און דער רד"ק ערקלערט: די נאָענטע קרובים פֿונעם מענטש, זײַן שאר בשרו - זײַן מוטער, זײַן טאָכטער, זײַן שוועסטער - פֿעלט נישט אויס צו דערמאָנען, ווײַל פֿון זיי דערווײַטערן זיך ס'רובֿ מענטשן, און אפֿילו רשעים היטן זיך פֿון די עבֿירות. דערפֿאַר האָט ער דערמאָנט "את אשת רעהו לא טימא", ווײַל אויף אשת רעהו האָט אַ מענטש אַ יצר הרע, אָבער לגבי זײַנע קרובים האָט ער נישט קיין יצר הרע פֿון עריות, ווײַל דעם דאָזיקן יצר האָבן חז"ל מבטל געווען אָדער אָפּגעשוואַכט.
און ווײַטער וועט ער דערמאָנען דעם ענין פֿון צדקה וואָס ער האָט געטאָן, וואָס דאָס איז אַ גרויסע מצוה אין בין אדם לחברו, און דעם משפט אמת, וואָס איז אַ חלק פֿון שטעלן אַן אָרדענונג אין לאַנד. און ווי מיר האָבן שוין גערעדט עטלעכע מאָל, ווען עס איז פֿאַראַן אַ משפט אמת פֿירט זיך די מדינה ווי געהעריק, און אפֿילו אויב דער משפט איז נישט לויט די דאָזיקע דינים פֿון דער תורה נאָר לויט די געזעצן פֿון שׂכל און היגיון, פֿאָדערט מען דאָך פֿון אַ גוי נישט מער פֿון דעם, און דאָס פֿירט אײַן אַ סדר אינעם ישוב העולם. און נאָכדעם ווי ער וועט זאָגן אַז דער זון טראָגט נישט דעם עונש פֿון זײַן פֿאָטערס עבֿירה און דער פֿאָטער טראָגט נישט דעם עונש פֿון זײַן זונס עבֿירה, וועלן מיר זען ווײַטער אַז אפֿילו זײַנע אייגענע עבֿירות טראָגט ער נישט ווען ער טוט תּשובֿה. דאָ שילדערט אונדז דער רד"ק דעם ענטפֿער וואָס דער השם יתברך ענטפֿערט דורכ'ן נביא, און מיר וועלן גיין שריט נאָך שריט.
און דער מלבי"ם שטעלט דאָס אין סדר: "אל ההרים לא אכל" און ווײַטער, דאָס איז די צדקה פֿון בין אדם למקום, וואָס ער האָט נישט געגעסן פֿון תקרובת עבודה זרה. און פֿון דאַנען גייט דער פּסוק אַריבער צו רעדן וועגן זאַכן פֿון בין אדם לחברו.
(ז) וְאִישׁ לֹא יוֹנֶה חֲבֹלָתוֹ חוֹב יָשִׁיב גְּזֵלָה לֹא יִגְזֹל לַחְמוֹ לְרָעֵב יִתֵּן וְעֵירֹם יְכַסֶּה־בָּגֶד׃ - און קיין מענטש באַנאַרט ער נישט, זײַן משכון פֿאַר אַ חובֿ גיט ער צוריק, קיין גזילה גזל'ט ער נישט, זײַן ברויט גיט ער פֿאַר אַ הונגעריקן, און אַ נאַקעטן באַדעקט ער מיט אַ בגד.
"ואיש לא יונה" פֿונעם לשון אונאה, "לא תונו איש את אחיו", דאָס הייסט ער באַנאַרט נישט. און דער רד"ק ערקלערט אַז דער עיקר אונאה איז בײַ אַ מענטש וואָס נאַרט אָפּ יענעם אינעם מסחר: ער פֿאַרקויפֿט אים אַ ביליקע זאַך ווי אַ טײַערע, אָדער ער פֿאַרקויפֿט אַן אַלטע זאַך ווי אַ נײַע.
"חבולתו חוב ישיב" - ווי עס שטייט "אם חבול תחבול שלמת רעך עד בוא השמש תשיבנו לו". אויב ער האָט גענומען פֿון זײַן חבֿר אַ בגד פֿאַר אַ משכון, און דער בגד איז אַ כסות לילה (אַ קלייד פֿאַר דער נאַכט), מוז ער עס אים צוריקגעבן בײַ נאַכט, און אויב אַ כסות יום - בײַ טאָג. דאָס הייסט בײַ שקיעת החמה מוז ער אים צוריקקערן זײַן כסות לילה. און דאָס איז דער טײַטש פֿון "חבולתו חוב ישיב": דאָס וואָס ער האָט גענומען אַ משכון פֿאַר אַ חובֿ - זאָל ער צוריקגעבן.
"גזלה לא יגזול" - און לכאורה איז עס שווער צו פארשטיין. אויב דו האסט שוין געזאגט אז ער גיט אפילו צוריק דעם משכון, רעדט מען דאך שוין דא פון א מדרגה פון צדקות; און נאך אזא הויכע מעלה קומט מען מחדש זיין אז ער גזל'ט נישט? דאס איז דאך א קל וחומר. נאר דער מלבי"ם ערקלערט: עס רעדט זיך דא אפילו פון א זאך וואס דער גזלן האט געגזל'ט, אז אפילו פון אים גזל'ט ער נישט. ווייל עס זענען פאראן מענטשן וואס זענען זיך מורה היתר צו נעמען פונעם גזלן - ער אליין האט דאס דאך צוגעגנב'עט. און חז"ל זאגן אז הגונב מן הגנב איז פטור מן הכפל אבער חייב בקרן, און פונדעסטוועגן האט ער אין דער האנט אן עבירה. און נישט בלויז דאס, נאר אין דער גמרא זאגט מען "בתר גנבא גנוב וטעמא טעים" - א מענטש וואס טוט א פעולה וואס האט א מהלך פון גניבה, בלייבט ביי אים א טעם פון גניבה. און אפילו ער וועט דיר זאגן אז עס זענען געווען אלע סיבות און אלע טעמים דאס מתיר צו זיין, איז פונדעסטוועגן דא א טעם פון גניבה.
און יעצט דערציילט דער פסוק וועגן די גוטע מעשים וואס ער האט געטאן: "לחמו לרעב יתן" - זיין אייגן ברויט גיט ער אוועק, און מעגליך אז דאס איז אפילו זיין לעצטער שטיקל ברויט. ער האט נישט קיין איבריג ברויט, און דאך גיט ער עס אוועק פארן הונגעריגן. "ועירום יכסה בגד" - דעם נאקעטן פארדעקט ער מיט א קלייד. דאס אלעס זענען זאכן וואס מיט זיי האט ער זיך משלים געווען אין די משפטים שבין אדם לחברו.
(ח) בַּנֶּשֶׁךְ לֹא־יִתֵּן וְתַרְבִּית לֹא יִקָּח מֵעָוֶל יָשִׁיב יָדוֹ מִשְׁפַּט אֱמֶת יַעֲשֶׂה בֵּין אִישׁ לְאִישׁ׃ - פאר ריבית וועט ער נישט געבן, און מערקייט (ריבית) וועט ער נישט נעמען, פון אומרעכט וועט ער אפקערן זיין האנט, א משפט פון אמת וועט ער טאן צווישן איין מענטש און דעם צווייטן.
"בנשך לא יתן" - דעם נשך וואס די תורה האט פארבאטן גיט ער נישט. "ותרבית לא יקח". חז"ל זאגן: נשך און תרבית איז דאס זעלבע, און די תורה האט זיי נאר צעטיילט כדי עובר צו זיין דערויף אויף צוויי לאווין. אבער מען האט שוין גערעדט דערפון ווען מען האט געלערנט פרק "איזהו נשך" אין מסכת בבא מציעא, אז לויט די דברי חכמים איז פאראן א חילוק צווישן זיי: דער לשון פון נשך גייט ארויף אויף געלט און תרבית אויף עסנווארג, ווי עס שטייט "את כספך לא תיתן לו בנשך ובמרבית לא תיתן אוכלך". און טייל זאגן אז נשך איז מן התורה און תרבית איז מדרבנן. ווי אזוי עס זאל נאר נישט זיין, זענען פאראן עטלעכע ביאורים אויפן חילוק צווישן נשך און תרבית.
און די מצודת דוד ערקלערט די כפילות: נשך מיינט אז מען האט אפגערעדט פון פאראויס - איך גיב דיר טויזנט, און דו וועסט מיר צוריקגעבן טויזנט מיט צוויי הונדערט, און דאס איז ריבית קצוצה מן התורה. "ותרבית לא יקח" - אז ער האט נישט אפגערעדט מיט אים פון פאראויס, נאר ווען דער לווה איז געקומען צוריקצאלן דעם חוב האט ער אים געזאגט: קוק, דו ביסט מיר נישט געשטאנען אויפן קאפ, האסט מיר נישט געמוטשעט און ביסט געווען זייער פיין, נעם נאך הונדערט שקלים. און אפילו דאס נעמט ער נישט. ער האט דאס נישט פארלאנגט, דער לווה איז אליין געקומען עס געבן, און ער איז נישט גרייט דאס צו נעמען.
"מעוול ישיב ידו" - ער האט קיין שום עול נישט געטאן, און יעדע זאך וואס מען האט אים געוואלט געבן מיט עוול האט ער צוריקגעצויגן זיין האנט דערפון, ווי די תורה האט פארבאטן "לא תעשו עוול במשפט במשקל ובמשורה". "ומשפט אמת יעשה בין איש לאיש" - אויב ער משפט'ט צווישן צוויי מענטשן, וועט ער תמיד טאן צווישן זיי בלויז א משפט אמת, ער וועט נישט פארקרימען דעם דין, נאר פסק'ענען כפי ההלכה און ווי דער דין וואס די תורה האט געהייסן.
(ט) בְּחֻקּוֹתַי יְהַלֵּךְ וּמִשְׁפָּטַי שָׁמַר לַעֲשׂוֹת אֱמֶת צַדִּיק הוּא חָיֹה יִחְיֶה נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה׃ - אין מיינע חוקים וועט ער גיין, און מיינע משפטים האט ער געהיט צו טאן מיט אמת, א צדיק איז ער, לעבן וועט ער לעבן, זאגט דער אויבערשטער ג-ט.
"בחוקותיי יהלך" - אפילו יענע מצוות וואס זענען בבחינת חוק, די מצוות וואס די אומות העולם פלאגן און שפעטן דערמיט פון כלל ישראל און זאגן זיי: וואס האט איר מיט דער מצווה, וואס איז שעטנז, וואס איז פרה אדומה - אויך די אלע האט ער אפגעהיטן. די משפטים איז גרינגער צו היטן, ווייל זיי פארשטייט מען מיט שכל; אבער די חוקים זענען זאכן העכער דעם שכל און העכער דער לאגיק, און פונדעסטוועגן "בחוקותיי יהלך".
"ומשפטיי שמר לעשות אמת" - וואס מיינט "לעשות אמת"? אז אפילו ווען ער האט געטאן משפט, איז אים נישט געווען קיין שום כוונה זיך צו נוקם זיין. ער זאל נישט זאגן: צוויי מענטשן זענען געקומען צו א דין תורה, מיט דעם איינעם האב איך אמאל געהאט א פראבלעם, א שטרייטקייט, לאמיר יעצט ענדיגן די חשבונות - און זיך נוקם זיין אין אים. נאר ער האט געהיט מיינע משפטים איינציג און אליין לעשות אמת, אן קיין שום אנדערע כוונה. "צדיק הוא חיה יחיה" - א מענטש וואס פירט זיך אזוי ווערט פאררעכנט פאר א צדיק, און חיה יחיה, ער וועט לעבן סיי אויף דער וועלט און סיי אויף יענער וועלט.
און דער מלבי"ם שטעלט אויס אויך דא: "בחוקותיי יהלך" - אין די מצוות שבין אדם למקום, "ומשפטיי שמר" - אין די מצוות שבין אדם לחברו, ווייל משפט איז בין אדם לחברו. קומט אויס אז עס איז נישט גענוג וואס אין זיינע השגות איז ער א צדיק, און אז ער האט משנה געווען זיינע נאטורן און מדות, נאר ער איז אויך א צדיק בפועל. חוץ דעם קנין פון צדקות וואס ער האט אין זיין נפש, טוט ער די צדקה בפועל, און אזא מענטש איז ראוי אז חיה יחיה.
די דרשת הגמרא: א צדיק בדקות
איידער מיר גייען ווייטער, דארף מען זיך אפשטעלן אויפן שוועריקייט אין די פסוקים. מען קומט דא אראפמאלן א צדיק - און וואס איז זיין שבח? אז ער האט נישט געגעסן פון די זבחים פון עבודה זרה און פון די קרבנות פון די אלילים. אזא גרויסער צדיק! ער האט נישט אויפגעהויבן די אויגן צו די גילולים, דאס הייסט ער איז נישט געגאנגען דינען די עגלים. "את אשת רעהו לא טימא" - ער איז קיינמאל נישט נכשל געווארן מיט אן אשת איש. און אויך "אל אשה נדה לא יקרב". צי מיט דעם מעסט מען א צדיק?
פון דא דרש'נט די גמרא אז דער נביא נוצט דא א מליצה'דיגן לשון, און באמת רעדט זיך דא פון זייער פיינע און דקות'דיגע ענינים. דרש רב אחא בר רבי חנינא (סנהדרין פ"א ע"א): מאי דכתיב "אל ההרים לא אכל" - שלא אכל בזכות אבותיו, ער האט נישט געגעסן בזכות פון זיינע עלטערן.
דער טייטש דערפון איז: די צדיקים ווילן עסן בכוח הזרוע, דאס הייסט מיט זייערע אייגענע זכותים. מען דערציילט אז מען האט איינמאל פארבעטן הגרי"ש אלישיב צו זיין סנדק ביי א ברית פון אן אור-אייניקל אדער אור-אור-אייניקל, און מען האט אים געזאגט אז עס שטייט אין די ספרים אז ווער עס איז זוכה צו זיין א סנדק ביי א ברית פון אן אור-אייניקל איז זוכה אריינצוגיין אין גן עדן. האט הרב אלישיב געשמייכלט און געזאגט: איך ארבעט מיין גאנץ לעבן אריינצוגיין אין גן עדן דורכ'ן הויפט-טיר, נישט דורך עפעס א דריי-טיר פון דער זייט. איר מאכט פאר מיר אן אונטער-טיר - ביזט אמאל געווען א סנדק פאר אן אור-אייניקל, קום לאמיר דיר מסדר זיין אן אריינגאנג... איך הארעווע א גאנץ לעבן אריינצוגיין אויפ'ן גראדן הויפט-וועג, פרובירט מיר נישט מסדר צו זיין פון אונטעררוקס.
און מען דערציילט נאך אויף הרב אלישיב, אז ער איז אמאל איינגעשטאנען ביי עמיצן אין א ווייטן ארט, און דער בעל אכסניא האט אים געפרעגט וויפיל מאל ער האט מסיים געווען ש"ס. דער אייניקל האט אים געגעבן א רמז אז עס פאסט נישט, ווייל אסאך מענטשן האבן ליב צו פרעגן גדולי ישראל אויספרעגערישע און באלעסטיגנדע שאלות, און מען ווייסט דאך אז ער איז צנוע און וויל נישט רעדן פון זיינע מעשים. האט הרב אלישיב געזאגט: ניין, איך בין איינגעשטאנען ביי אים און איך בין אים שולדיג הכרת הטוב, ער מעג מיך פרעגן וואס ער וויל. ווען דער איד האט דאס געהערט, האט ער געטראכט: לאמיר אויסנוצן די געלעגנהייט. האט ער אים געפרעגט: כבוד הרב, מעג מען מאכן אויפ'ן רב די ברכה "שחלק מחכמתו ליראיו"? נאך א מער באלעסטיגנדע שאלה. וואס ווילסטו ער זאל דיר ענטפערן, מאך אויף מיר א ברכה בשם ומלכות? האט אים הרב אלישיב געענטפערט: מחכמתו - אפשר. אבער "ליראיו", קען איך דען אנרופן מיין זיך פון זיינע יראים? אפשר אויפ'ן טשעבינער רב איז שייך צו זאגן "יראיו", אויף אים קען מען זאגן אז דאס איז א ירא השם, אבער אויף מיר ווילסטו מאכן א ברכה "ליראיו"? פון דעם לערנען מיר אז די צדיקים זוכן צו זוכה זיין בזכות זיך אליין, און נישט אריינגיין דורכ'ן הינטערשטן טיר. און דאס איז דער טייטש "אל ההרים לא אכל" - ער האט נישט געזוכט קיין זכותים פון זיין פאטער און זכותים פון דא און דארט, נאר ער קומט מיט די כוחות פון זיינע אייגענע מעשים.
"ועיניו לא נשא אל גילולי בית ישראל" - זאגט די גמרא אז דער וואס גייט אין א וועג פון גאוה דרוקט די פיס פון דער שכינה, און דאס איז ממש ווי עבודה זרה. און דא מיינט דאס אז ער איז נישט געגאנגען בקומה זקופה. דער וואס גייט מיט אן אויפגעהויבענעם קאפ בקומה זקופה און הייבט אויף די אויגן פון אויבן אויף יעדן, אויף א שטייגער פון גאוה און גרויסהאלטערישקייט, דאס ווערט אנגערופן "גילולי בית ישראל", דאס איז א תועבה.
"ואת אשת רעהו לא טימא" - שלא ירד לאומנות חברו, ער גייט נישט אריין אין יענעמס חיות און פרנסה. ווייל אויב נישט אזוי, איז דאס דאך פשוט. נאר די כוונה איז אז ווען זיין חבר פירט א געוויסע פרנסה אדער געשעפט, גייט ער נישט עפענען דאס זעלבע געשעפט נעבן אים און פרובירט נישט צונעמען פון אים די קונים.
"ואל אישה נידה לא יקרב" - שלא נהנה מקופה של צדקה, ער האט נישט גענאסן פון דער קופה של צדקה. כל זמן ער האט נאר געקענט זיך דערנערן אויפ'ן מינימום, און אפילו עשה שבתו חול, אבי ער זאל נישט דארפן אנקומען צו בריות און נישט הנאה האבן פון צדקה. אויף אזא מענטש שטייט געשריבן "צדיק הוא חיה יחיה".
"מאן דעביד לכולהו" - דאס געוויין פון רבן גמליאל
און די גמרא ברענגט דארט ווייטער: ווען רבן גמליאל פלעגט אנקומען צום דאזיגן פסוק, פלעגט ער וויינען און זאגן: מאן דעביד לכולהו הוא דחיה, בחדא מינייהו לא - נאר דער וואס טוט אלע די זאכן וועט לעבן, אבער פאר איינע פון זיי אליין נישט. פארוואס האט ער געוויינט? ווייל ער האט פארשטאנען אז דער פסוק האט אויסגערעכנט אלע זאכן און הערשט נאכדעם געזאגט "צדיק הוא חיה יחיה", איז משמע אז מען דארף נאכקומען אלע תנאים, און אויב א מענטש האט מקיים געווען בלויז איין זאך - וועט ער נישט לעבן.
האט אים רבי עקיבא געזאגט: אויב אזוי, "אל תטמאו בכל אלה" - מיינט דען דאס אז נאר מיט אלע אינאיינעם טאר מען זיך נישט מטמא זיין, אבער מיט א טייל דערפון מעג מען? זיכער נישט, נאר "בכל אלה" מיינט מיט יעדער איינציגער פון זיי. און פונקט אזוי אויך דא ביי דעם וואס עס שטייט ווייטער "מאחד מאלה" - איז די כוונה אז ווער עס טוט איינע פון די אלע זאכן, צדיק הוא חיה יחיה. עס איז גענוג איינע פון זיי כדי צו זוכה זיין צו חיה יחיה.
אלס סך-הכל:
דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט דער טענה פון דעם דור "אבות יאכלו בוסר ושיני הבנים תקהינה", און דער ג-טלעכער ענטפער צעווארפט דאס פון צוויי זייטן. ערשטנס, "פוקד עון אבות על בנים" איז נאר געזאגט געווארן אויף עבודה זרה און ביי לשונאי, און ווען עס איז נתבטל געווארן דער יצרא דעבודה זרה איז בטל געווארן דער משל; און ביי אנדערע עבירות ווערן די קינדער נישט באשטראפט נאר ווען זיי האלטן מעשה אבותיהם בידיהם. צווייטנס, "הן כל הנפשות לי הנה" - דעם גוף און די מידות און טבעיות פאר'ירש'ענען די עלטערן, אבער די נפש האט דער קדוש ברוך הוא געגעבן, און די נפש פון דעם פאטער האט גארנישט קיין קנין אין דער נפש פון דעם זון: יעדער איינער האט א בחירה חופשית און א דין וחשבון פאר זיך אליין. און פון דא גייט דער נביא ווייטער און מאלט אראפ די געשטאלט פון א צדיק - א צדיק אין זיין נפש און א צדיק למעשה, בין אדם למקום און בין אדם לחברו - און אויף אים ווערט געזאגט "צדיק הוא חיה יחיה". און אין די דרשות חז"ל ווערט די באשרייבונג פארטייטשט מיט א געוואלדיגער דקות: נישט עסן בזכות אבות, נישט גיין בקומה זקופה, נישט אריינגיין אין אומנות חברו און נישט הנאה האבן פון קופה של צדקה. און טראץ דעם געוויין פון רבן גמליאל, האבן מיר געלערנט פון רבי עקיבא אז עס איז גענוג איינע פון די אלע כדי צו זוכה זיין צו "חיה יחיה".