הקדמה: יהודה קעגן אירע שוועסטער
אין דעם חלק פון קאפיטל ט"ז גייט יחזקאל הנביא ווייטער מיט זיין תוכחה צו ירושלים, און גייט אריבער צו א נייער מדרגה: דער פארגלייך צווישן ירושלים און אירע "שוועסטער" - שומרון און סדום. ביז אהער האט דער נביא געשילדערט די חסדים פונעם אויבערשטן מיט ירושלים און ווי זי האט אים פארראטן; פון דא און ווייטער ווייזט ער אז נישט נאר וואס ירושלים האט געזינדיגט, נאר זי איז געווען נאך מער פארדארבן ווי די וואס זי פלעגט אליין פארדאמען און משפט'ן. פון דא בויט זיך אויף די גאנצע תוכחה פון שאַנדע און בושה ביז צום סוף פונעם קאפיטל, ביז צו דער גרויסער נחמה פון ברית עולם.
ווער זענען די שוועסטער: שומרון אויף דער לינקער זייט און סדום אויף דער רעכטער
וַאֲחוֹתֵךְ הַגְּדוֹלָה שֹׁמְרוֹן הִיא וּבְנוֹתֶיהָ הַיּוֹשֶׁבֶת עַל שְׂמֹאולֵךְ, וַאֲחוֹתֵךְ הַקְּטַנָּה מִמֵּךְ הַיּוֹשֶׁבֶת מִימִינֵךְ סְדֹם וּבְנוֹתֶיהָ׃ - און דיין גרויסע (עלטערע) שוועסטער איז שומרון, זי מיט אירע טעכטער, וואס זיצט אויף דיין לינקער האנט, און דיין קלענערע שוועסטער פון דיר, וואס זיצט אויף דיין רעכטער האנט, איז סדום מיט אירע טעכטער.
דא שילדערט דער נביא קלאר ווער זענען די שוועסטער פון וועלכע ער האט פריער גערעדט. שומרון געפינט זיך אויף דער לינקער זייט פון יהודה, ווייל די נחלה פון יהודה איז געווען אין דרום און די נחלה פון יוסף איז געווען צפון דערפון. סדום און די שטעט פונעם ככר זענען געווען אין דרום פון ארץ ישראל, און דעריבער ווערן זיי גערעכנט "מימינך" (אויף דיין רעכטער זייט). דאס זענען די שוועסטער, זאגט דער מלבי"ם, אויף וועלכע ס'איז פריער געזאגט געווארן אז דו ביסט ענליך צו זיי און דו חזר'סט איבער זייערע שלעכטע מעשים.
דער רד"ק ערקלערט פארוואס שומרון ווערט אנגערופן "האחות הגדולה" (די גרויסע שוועסטער): עס רעדט זיך פון דער ממשות'דיגער גרייס. נאכדעם וואס די מלוכה האט זיך צעטיילט אין די צייטן פון רחבעם בן שלמה, האט ירבעם געקעניגט איבער עשרה שבטים און רחבעם איבער צוויי שבטים. ממילא, קעגן יהודה צו וועמען דער נביא רעדט יעצט, איז שומרון די "גרויסע שוועסטער" - די וואס האט פארמאגט עשרה שבטים.
"וְלֹא בְדַרְכֵיהֶן הָלַכְתְּ" - דריי פירושים אין "כמעט קט"
וְלֹא בְדַרְכֵיהֶן הָלַכְתְּ וּכְתוֹעֲבוֹתֵיהֶן עָשִׂית, כִּמְעַט קָט וַתַּשְׁחִתִי מֵהֵן בְּכׇל דְּרָכָיִךְ׃ - און נישט (בלויז) אין זייערע וועגן ביסטו געגאנגען און ווי זייערע תועבות האסטו געטאן, ווי א קלייניקייט (איז דאס געווען ביי דיר), און דו האסט פארדארבן נאך מער פון זיי אין אלע דיינע וועגן.
רש"י טייטשט אויס "ולא בדרכיהן הלכת" אלס א לשון פון א וואונטש: הלואי ביסטו בלויז געגאנגען אין זייערע וועגן! אזוי ווי "ולא עִם עודני חי" וואס יהונתן האט געזאגט, וואס דאס מיינט הלואי בין איך נאך ביים לעבן. דאס הייסט, הלואי וואלסטו זיך באגנוגנט מיט זייערע מעשים - אבער דו האסט געטאן מעשים וואס זענען פיל מער פאראכטעט און מתועב ווי זיי.
און וואס מיינט "כמעט קט"? ברענגט רש"י צוויי פירושים. דער ערשטער פירוש: אויב וואלטן דיינע תועבות געווען פאר מיר אזוי ווי זייערע, אן דעם וואס דו זאלסט זיך פארדארבן מער פון זיי, וואלט איך פאררעכנט דיינע תועבות ווי א קלייניקייט, כמעט וכקט - ווי א קליינע און ווייניגע זאך; אבער וואס קען מען טאן אז דו האסט פארדארבן פיל מער פון זיי. דער צווייטער פירוש: "כמעט קט" זענען געווען זייערע תועבות אין דיינע אויגן. דאס הייסט, אוודאי ביסטו נישט געגאנגען אין זייערע וועגן, ווייל זייערע מעשים זענען ביי דיר געווען בלויז ווי א קלייניקייט, די לייכטע עבירות אויף דיין סדר היום, בעת דו האסט זיך פארנומען מיט פיל שווערערע עבירות - "ותשחיתי מהן בכל דרכייך".
דער רד"ק טייטשט עס אנדערש: "כמעט קט" רעדט זיך פון צייט. א קורצע צייט ביסטו געשטאנען אין דיין צדקות נאך דער גלות פון שומרון. שומרון איז פריער פארטריבן געווארן אין גלות, אין יאר זעקס צו חזקיהו, און דערנאך זענען פארבליבן דריי און צוואנציג יאר צו דער מלוכה פון חזקיהו, און נאך אים האט געקעניגט זיין זון מנשה, אויף וועמען ס'איז געזאגט געווארן אז ער האט געזינדיגט מער פון יעדן איינעם פאר אים. די דאזיגע דריי און צוואנציג יאר זענען דער "מעט קט" אין וועלכע דו ביסט געשטאנען אין דיין צדקות נאך דער גלות פון שומרון, און תיכף דערנאך איז אויפגעשטאנען מנשה און האט פארדארבן מער פון אלע וואס זענען געווען פאר אים.
דער ביאור פונעם מלבי"ם: שיתוף איז ערגער ווי כפירה
דער מלבי"ם טייטשט אויס דעם פסוק אויף אַן אַנדער אופן, און דערמיט פארענטפערט ער די סתירה אינעם פסוק אליין: אין אנהויב שטייט דאך "ולא בדרכיהן הלכת", און צום סוף "ותשחיתי מהן בכל דרכייך". לויט זיינע ווערטער מיינט "ולא בדרכיהן הלכת" אז לכאורה האט אויסגעזען ווי דו ביסט בעסער פון זיי, ווייל דו האסט דאך א בית המקדש און דו האסט אמונה אין ה'. אבער למעשה איז פונקט דאס פיל ערגער. וואס איר האט געטאן - צו פארבינדן שם שמים ודבר אחר, אריינצוברענגען א צלם אין היכל ווי איינער וואס העלפט ארויס דעם אויבערשטן אין דער הנהגה - דאס איז פיל ערגער ווי דאס וואס דיין שוועסטער שומרון האט געטאן.
און די זאך איז פארשטענדליך: א מענטש וואס האט א ביסל אידישקייט, זיין ווייב צינדט שבת ליכט און פון אלעס איבעריגס ה' ירחם - מען קען אים נישט מקרב זיין, ער וועט שטענדיג בלייבן זייער נידעריג, ווייל ער שפירט אז ער איז אין ארדענונג. לעומת זה דער גאנצער כופר, מארגן קען ער תשובה טאן און ער וועט זיין ווי א באליסטישע ראקעט וואס פליט ארויף אין די הויכן. דערפאר זאגט דער מלבי"ם "ותשחיתי מהן בכל דרכייך" - דאס נעמט אריין די דרכי הנפש: וואס דו האסט געטאן איז געווען מער פארדארבן און האט פיל מער דערווייטערט פון דער מעגליכקייט פון תשובה.
פארוואס איז סדום נישט נתבע געווארן אויף עבודה זרה
חַי אָנִי נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה, אִם עָשְׂתָה סְדֹם אֲחוֹתֵךְ הִיא וּבְנוֹתֶיהָ כַּאֲשֶׁר עָשִׂית אַתְּ וּבְנוֹתָיִךְ׃ - איך שווער ביים לעבן פון מיר, זאגט ג-ט דער הער, אויב סדום דיין שוועסטער, זי און אירע טעכטער, האבן געטאן אזוי ווי דו און דיינע טעכטער האבן געטאן.
זאגט דער מלבי"ם: סדום איז נישט געווען ראוי צו א שטראף אויף עבודה זרה, ווייל זיי האבן דאך נישט מקבל געווען די דת ה' און זענען נישט געשטאנען ביים מעמד הר סיני, און זיי האבן נישט געהאט די עיקרי האמונה. ווי עס שטייט געשריבן "אשר חלק ה' לכל העמים" - ער האט זיי גלאט געמאכט (החליקן). פאר כלל ישראל האט ער נישט גלאט געמאכט נאר געגעבן א תורה; און די גוים זענען אונטערגעווארפן אונטער די מערכות השמים. דערפאר איז נישט דער עיקר חרון אף אויף זיי אויף מצוות שבין אדם למקום.
און אזוי אויך ביי אנשי נינוה: ווען דער הייליגער באשעפער האט געוואלט איבערקערן נינוה, איז די תביעה נישט געווען אויף עבודה זרה, נאר אויף ענינים שבין אדם לחבירו - א זאך וואס אויך דער מענטשליכער נימוס פארלאנגט און מאנט. א גוי ווערט געפאדערט זיך צו פירן מיט א מענטשליכער הנהגה, און איינע פון די שבע מצוות בני נח איז צו שטעלן דיינים, מען זאל אויפשטעלן שופטים וואס זאלן משפט'ן לויט זייערע געזעצן, כדי עס זאל זיין א מתוקנ'דיגע און מסודר'דיגע מדינה. אויף דעם איז געווען די תביעה קעגן סדום. און אויב אזוי, האסטו, יהודה, מרשיע געווען פיל מער ווי סדום: זיי האבן נישט געטוישט זייער ג-ט, און דו האסט געטוישט דיין כבוד פאר א זאך וואס העלפט נישט (בלא יועיל).
דער עוון פון סדום: גאון שבעת לחם
הִנֵּה זֶה הָיָה עֲוֺן סְדֹם אֲחוֹתֵךְ: גָּאוֹן שִׂבְעַת לֶחֶם וְשַׁלְוַת הַשְׁקֵט הָיָה לָהּ וְלִבְנוֹתֶיהָ, וְיַד עָנִי וְאֶבְיוֹן לֹא הֶחֱזִיקָה׃ - זע, דאס איז געווען דער עוון פון סדום דיין שוועסטער: גאוה, זעטקייט פון ברויט און א רואיגע שלווה האבן זי און אירע טעכטער געהאט, און די האנט פון דעם ארימאן און אביון האט זי נישט אונטערגעהאלטן.
דער רד"ק ערקלערט אז זי האט געהאט סיי א זעטקייט פון ברויט און סיי א רואיגע שלווה - דאס הייסט זי איז געזעצן בשלוה אן קיין שום סטראשונגען פון ארום, אן ענין פון שלום. און לכאורה דארף מען פרעגן: וואס גייט אונז דא אן דער עקאנאמישער און זיכערהייטס מצב פון סדום? פארוואס איז וויכטיג דאס צו באטאנען אינמיטן א שמועס איבער ווער עס האט מער מרשיע געווען?
ערקלערט דער מלבי"ם: דער עוון אויף וואס מען האט זיי געפאדערט איז דער עוון שבין אדם לחבירו - "ויד עני ואביון לא החזיקה". און דאס איז א זייער שווערער עוון. א "חטא" איז בשוגג, אבער א "עוון" איז א פֿארדרייעניש פונעם שכל: א מענטש טוט דאס במזיד און מיט דער עצה פונעם שכל, נישט פון ווערן נאכגעשלעפט נאך תאוות נאר פון א שכלי'דיגן באשלוס אז אזוי דארף מען זיך פירן. און אזוי איז געווען אין סדום, וואס זיי האבן דאך געמאכט געזעצן און משפטים אויף דעם ענין. און דערפאר הייסט דאס אן עוון.
און וואס וועסטו זאגן - אפשר איז זייער עקאנאמישער מצב געווען געדרוקט, און זיי האבן נישט געהאט וואס צו געבן פאר די אביונים? אויף דעם זאגט דער פסוק "גאון שבעת לחם" - זיי האבן געהאט איבערפלוס פון ברויט אין א גרויסער מאס, נישט קיין שום מאנגל. און טאמער וועסטו זאגן, ברויט איז טאקע געווען, נאר זיי האבן מורא געהאט פון מלחמות און קאמפן און האבן אנגעזאמלט די תבואה אין די שפייכלערס פאר א שלעכטן טאג, טאמער וועט זיין א באלאגערונג? אויף דעם זאגט ער "ושלוות השקט" - זיי האבן געהאט שלום. און מיט דעם אלעם "יד עני ואביון לא החזיקה". זיי האבן נישט געהאט קיין שום סיבה פארוואס נישט אונטערצוהאלטן די האנט פונעם עני און אביון, אויסער דעם עוון אליין, דער עיוות השכל וואס זאגט: פארוואס פלוצלינג זאל איך געבן פון מיינע פאר א צווייטן. שלעכטע נימוסים און משפטי בליעל האבן זיי געהאט, זאגט דער מלבי"ם, ווייל דאס איז דאך געווען זייער געזעץ - נישט צו טאן קיין גוטס מיט די ארימע און ברויטלאזע מענטשן.
דער חילוק צווישן שלווה און שלום
דער מלבי"ם לייגט צו א חילוק אין לשון: "שלווה" איז אינעווייניג, און "שלום" איז פון דרויסן. אויך היינט נוצט מען די דאזיגע אויסדרוקן: מען זאגט אויף א מענטש אז ער האט שלום מיט די שונאים ארום, און אויך אז ער איז א מענטש א שליו - אז זיין אינעווייניגסטע איז רואיג, אז ער האט שלוות הנפש מצד זיך אליין. און דא זאגט דער פסוק אז זיי האבן געהאט שלווה דורך דער רואיגקייט, ווייל זיי האבן נישט געהאט קיין שום שטער פון ארום. און אויב אזוי, פארוואס האבן זיי נישט געגעבן און נישט מפרנס געווען אנדערע? נאר צוליב דער רשעות פון זייער הארץ.
"וַתִּגְבְּהֶינָה" - דער שורש פון דער תועבה
וַתִּגְבְּהֶינָה וַתַּעֲשֶׂינָה תוֹעֵבָה לְפָנָי, וָאָסִיר אֶתְהֶן כַּאֲשֶׁר רָאִיתִי׃ - און זיי זענען געווארן הויך און גאות'דיג, און האבן געטאן אן עקלהאפטיגע זאך פאר מיר, און איך האב זיי אפגעראמט ווען איך האב געזען.
פארוואס האבן זיי געטאן א תועבה? צוליב גבהות הלב. זיי האבן געפילט אז זיי זענען אויבן, הויך - און פארוואס זאלן זיי קוקן אויף די וואס זענען נידעריגער פון זיי. "ואסיר אתהן כאשר ראיתי" - ווען איך האב געזען זייערע מעשים, ווי עס שטייט "אֵרְדָה נָּא וְאֶרְאֶה הַכְּצַעֲקָתָהּ הַבָּאָה אֵלַי עָשׂוּ", דאס הייסט דורך די מלאכים וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געשיקט - די זעלבע מלאכים וואס זענען געקומען צו אברהם און זענען פון דארט געגאנגען קיין סדום. און וואס איז די דאזיגע "תועבה"? דער לשון תועבה ווערט געזאגט אויף עניני עריות, און די כוונה איז אויף דעם וואס זיי האבן געוואלט ברענגען רחמנא ליצלן די געסט פון לוט צו משכב. און ווען איך האב געזען זייער שלעכטס - האב איך זיי אפגעראמט.
שומרון איז אפילו נישט אנגעקומען צו דער העלפט
וְשֹׁמְרוֹן כַּחֲצִי חַטֹּאתַיִךְ לֹא חָטָאָה, וַתַּרְבִּי אֶת תּוֹעֲבוֹתַיִךְ מֵהֵנָּה, וַתְּצַדְּקִי אֶת אֲחוֹתַיִךְ בְּכׇל תּוֹעֲבֹתַיִךְ אֲשֶׁר עָשִׂית׃ - און שומרון האט אפילו ווי א העלפט פון דיינע זינד נישט געזינדיגט, און דו האסט מער געמאכט דיינע גראוילן מער ווי זיי, און דו האסט גערעכטפארטיגט דיינע שוועסטער מיט אלע דיינע תועבות וואס דו האסט געטאן.
שומרון, אנדערש ווי סדום, איז יא געשטאנען ביים מעמד הר סיני און מקבל געווען די תורה, און דערפאר איז זי געווען ראוי צו א שטראף אויף עבודה זרה. דאך האבן אירע מעשים נישט דערגרייכט די מעשים פון יהודה, און דאס איז צוליב דריי טעמים וואס דער מלבי"ם רעכנט אויס.
ערשטנס, "כחצי חטאותייך לא חטאה": שומרון האט נאר געזינדיגט מיט עבודה זרה און מיט מצוות שבין אדם למקום. עס איז דארט נישט געווען קיין גזל, עושק און רציחה. ווידער ווען דער נביא רעכנט אויס די זינד פון ירושלים, רעכנט ער אויס פילע עבירות שבין אדם לחברו - "למען שפוך דם", "אב ואם הקלו בך" וכדומה - און דאס אלעס איז נישט געווען אין שומרון. אויף מנשה שטייט אז ער האט אנגעפילט ירושלים מיט בלוט פון איין עק ביזן צווייטן, אן עבירה וואס ווערט נישט דערמאנט ביי שומרון. טאקע ביי אחאב געפינען מיר דעם ענין פון כרם נבות, אבער בכלליות איז די מלכות דארט געווען מער תקיף, און עס זענען נישט געווען דארט אזעלכע שווערע עבירות שבין אדם לחברו, נאר בעיקר בין אדם למקום.
צווייטנס, "ותרבי את תועבותייך מהנה": די זינד פון אחז און מנשה זענען געווען מער אין כמות און אין איכות ווי די זינד פון די מלכי שומרון. (אינעם לשון המלבי"ם וואס מיר האבן פאר זיך שטייט "מחטאי מלכי יהודה", און עס זעט אויס אז דא איז דא א טעות, ווייל דורכאויס דעם גאנצן וועג פארגלייכט ער די מלכי יהודה צו די מלכי שומרון, און אחז און מנשה אליין זענען דאך געווען מלכי יהודה.)
דריטנס, "ותצדקי את אחיותייך": די שלעכטע מעשים וואס דו האסט געטאן זענען אזוי שווער, אז דיינע שוועסטער - שומרון און סדום - ווערן פאררעכנט ווי צדקניות לעבן דיר. ווייל ביי דיר איז געווען דער בית המקדש, ביי דיר האט גערוהט די שכינה, ביי דיר זענען געזעצן די סנהדרין, ביי דיר זענען געווען שטענדיגע ניסים, און ביי דיר זענען געווען פיל נביאים וואס האבן מוסר געזאגט און הייליגע ערטער וואו מען האט געלערנט מורא צו האבן פארן אויבערשטן - און דאס אלעס איז נישט געווען אין סדום און נישט אין שומרון. ממילא ווערסטו געפֿאָדערט אויף דיינע זינד פיל מער ווי זיי.
און רש"י לייגט צו: "ותצדקי את אחיותייך" - וויבאלד דו האסט מער מרשיע געווען ווי זיי, האסטו זיי געמאכט פאר צדקניות. יעצט האבן זיי א פתחון פה צו זאגן: רבונו של עולם, עס זענען דא אזעלכע וואס האבן דיך פיל מער אויפגערעגט ווי אונז, מיר זענען נאך בסדר. דו האסט זיי געגעבן א פתחון פה פון צדקות, צו טראכטן אז זייערע מעשים זענען נאך אויסהאלטבאר קעגן די מעשים פון יהודה.
"גַּם אַתְּ שְׂאִי כְלִמָּתֵךְ"
גַּם אַתְּ שְׂאִי כְלִמָּתֵךְ אֲשֶׁר פִּלַּלְתְּ לַאֲחוֹתֵךְ, בְּחַטֹּאתַיִךְ אֲשֶׁר הִתְעַבְתְּ מֵהֵן תִּצְדַּקְנָה מִמֵּךְ, וְגַם אַתְּ בּוֹשִׁי וּשְׂאִי כְלִמָּתֵךְ בְּצַדֶּקְתֵּךְ אַחְיוֹתֵךְ׃ - אויך דו טראָג דיין שאַנד וואָס דו האָסט געמשפּט דיין שוועסטער, דורך דיינע זינד וואָס דו האָסט זיך פֿאַראומעומווערדיקט מער פֿון זיי זענען זיי גערעכטער פֿון דיר, און אויך דו שעם זיך און טראָג דיין שאַנד אין דעם וואָס דו מאַכסט גערעכט דיינע שוועסטער.
זאָגט דער רד"ק: איידער דו האָסט געזינדיקט פֿלעגסטו זיך באַציִען צו שומרון ווי צו אַ רשעה, און גערעדט אויף איר מיט גאווה - מיר זענען בסדר און זיי זענען די רשעים. אַזוי ווי אביה מלך יהודה האָט געזאָגט צו ירבעם מלך ישראל: "ועמכם עגלי זהב... ואנחנו ה' אלוהינו ולא עזבנוהו, כי שומרים אנחנו את משמרת ה' אלוהינו ואתם עזבתם אותו". אַזוי האָט איר זיך געגרויסט אין אָנהייב.
און רש"י זאָגט: איידער דו ביסט געוואָרן ערגער פֿון זיי, פֿלעגסטו זאָגן אויף זיי אַז זיי קומט אַ פורעניות, ווײַל זיי טוען זייער שווערע מעשים.
און דער רד"ק לייגט צו: רוב מלכי יהודה זענען געווען בעסער פֿון מלכי שומרון ביז אחז, און חזקיהו האָט פֿאַרראָכטן און פֿאַרבעסערט וואָס זײַן פֿאָטער אחז האָט קאַליע געמאַכט. אָבער פֿון מנשה און ווײַטער ווערט געבראַכט אַז זיי זענען געווען שלעכט און עובדי עבודה זרה, אַחוץ יאשיהו. און אויב אַזוי האָסטו קאַליע געמאַכט פּונקט ווי שומרון, און ס'איז פּאַסיק פֿאַר דיר זיך צו שעמען מיט דיינע זינד - נישט בלויז אַז דו האָסט געטאָן אַזוי ווי זיי, נאָר "אשר התעבת מהן", דו האָסט געטאָן ערגערע תועבות פֿון שומרון. און איצט "תצדקנה ממך" - זיי זענען מער צדיקים פֿון דיר, און דיר קומט אַ שטראָף פֿאַר יענער גאווה מיט וועלכער דו האָסט געזאָגט אַז זיי קומט אַן עונש.
דער משל פֿונעם ריכטער: די דרײַ בזיונות
דער מלבי"ם איז מער מפרש די זאַכן, און ער דערקלערט אַז יהודה באַקומט דאָ אַ תוכחה אויף דרײַ ענינים. און כּדי דאָס צו מסביר זײַן, שטעלט ער אויף אַ משל.
אַ משל צו אַ שופֿט פֿון די שופֿטי ארץ, וואָס מען האָט געבראַכט פֿאַר אים צוויי פֿון די פּשוטע מענטשן פֿונעם פֿאָלק, און עס איז געפֿונען געוואָרן זייער זינד אַז זיי האָבן געפֿעלשט אין האַנדל: פֿאַלשע וואָגשאָלן און אבן ואבן האָבן זיי געהאַט. האָט דער שופֿט געפּסקנט זייער משפּט צו פּײַניקן זיי און זיי פֿאַרטרײַבן מיט שאַנד פֿון דער שטאָט. דערנאָך איז באַקאַנט געוואָרן אַז דער שופֿט אַליין האָט געגנבֿעט, געגזלט און געדריקט - און עס שטעלט זיך אַרויס אַז דאָס וואָס ער האָט זיי געמשפּט דערפֿאַר, האָט ער אַליין געטאָן פֿיל שווערער. מען האָט דעם שופֿט געבראַכט פֿאַרן קעניג (אַמאָל איז געווען ווער עס זאָל משפּטן דעם שופֿט, נישט ווי הײַנט וואָס ס'איז דאָ אַ בג"ץ וואָס באַשטימט דעם משפּט און אַלץ, און קיינער קען זיי נישט משפּטן). האָט דער קעניג געזאָגט: ערשטנס, דאַרף מען אויפֿפֿירן אויפֿן שופֿט דאָס וואָס ער האָט גזירה געגעבן אויף יענע צוויי, און מיט אַ קל וחומר - וואָרום זייער זינד איז געווען גרינגער פֿון זײַנע: זיי האָבן גענאַרט מיט וואָגשטיינער, און ער האָט געגנבֿעט, געגזלט און געדריקט. דעריבער האָט ער באַפֿוילן אים צו שטראָפֿן און אים פֿאַרטײַבן פֿון דער שטאָט מיט אַ חרפּה.
אינעם נעקסטן שלב האָט דער קעניג געוואָלט באַגנעדיקן דעם שופֿט, און האָט צוריקגעגעבן אין זײַנע הענט דעם משפּט פֿון יענע צוויי, כּדי ער זאָל זיי איבערמשפּטן פֿון דאָס נײַ. צי קען ער דען איצט, נאָכדעם וואָס ס'איז אַנטפּלעקט געוואָרן אַז ער האָט נישט סתּם אַ קופּה של שרצים נאָר אַ גאַנצן סעמיטריילער הינטער זיך, זיי פֿאַרמשפּטן? ווען ער האָט ווידער אויסגעהערט דעם דין און די עדות, האָט ער געפּסקנט אַז מען דאַרף זיי ביידע באַפֿרײַען און זיי אַרויסלאָזן זכּאי. און דאָס איז אַ שרעקלעכער בזיון פֿאַר אים: יעדער ווייסט ווי ער האָט זיי פֿריִער געמשפּט, און יעדער ווייסט וואָס זײַן אייגענע זינד איז, און פֿאַרוואָס ער מוז איצט ענדערן דעם משפּט וואָס ער האָט געפּסקנט - ווײַל ער אַליין איז אַ פֿאַרברעכער פֿיל ערגער פֿון זיי.
און צום סוף האָט דער קעניג באַפֿוילן צוריקצוברענגען די צוויי באַפֿרײַטע אין שטאָט אַרײַן, און אגב זייער צוריקקער האָט ער באַפֿוילן צוריקצוברענגען אויך דעם שופֿט. און דאָס איז דער דריטער בזיון: אַגבֿ יענע צוויי קרימינאַלן ווערט אויך צוריקגעבראַכט דער אבי אבות הקרימינאַלן, און זיי זענען געווען פֿריִער פֿון אים ביים צוריקקומען אין שטאָט און ערשט נאָך זיי איז ער צוריקגעקומען - קומט אויס אַז זיי זענען בעסער פֿון אים.
און דער נמשל: אין אָנהייב האָט יהודה געמשפּט שומרון און סדום און געזאָגט אַז זיי זענען זינדיקע און רשעות און עס קומט זיי אַ שטראָף - פּונקט ווי דער שופֿט וואָס האָט געפּסקנט דעם דין אויף יענע צוויי. שפּעטער איז קלאָר געוואָרן אַז זי האָט געזינדיקט מער פֿון זיי. אויף דעם ווערט געזאָגט "גם את שאי כלימתך אשר פיללת לאחותך" - "פיללת" פֿון לשון פלילים, משפּט: דער משפּט מיט וועלכן דו האָסט געמשפּט דיין שוועסטער, מיט דעם וועסטו אַליין געמשפּט ווערן. און דאָס איז קעגן דעם וואָס דער קעניג האָט באַשטראָפֿט דעם שופֿט מיט דעם זעלבן עונש וואָס ער האָט געפּסקנט אויף זיי. און נאָך אַ שאַנד: "בחטאותייך אשר התעבת מהן תצדקנה ממך" - עס שטעלט זיך אַרויס אַז דער שופֿט אַליין האָט געטאָן פֿיל גרעסערע זינד.
און נאָך מער: ווען דער אויבערשטער וועט צוריקקערן זייער געפֿאַנגענשאַפֿט, וועט ער איבערגעבן דעם משפּט פֿון שומרון און סדום פֿאַר יהודה, כּדי זי זאָל זיי אויסגעפֿינען גערעכט. און דאָס איז "וגם את בושי ושאי כלימתך בצדקתך אחיותייך" - ווי דער שופֿט וואָס מען האָט איבערגעגעבן אין זײַנע הענט זיי צו משפּטן צום צווייטן מאָל און ער מאַכט זיי גערעכט, און דאָס אַליין איז אַ בזיון, ווײַל יעדער ווייסט פֿאַרוואָס ער מאַכט זיי גערעכט.
הביזיון השלישי: להיגאל אגב אחרים
וְשַׁבְתִּי אֶת שְׁבִיתְהֶן, אֶת שְׁבוּת סְדֹם וּבְנוֹתֶיהָ וְאֶת שְׁבוּת שֹׁמְרוֹן וּבְנוֹתֶיהָ, וּשְׁבוּת שְׁבִיתַיִךְ בְּתוֹכָהְנָה׃ - און איך וועל אומקערן זייער געפענגעניש, די געפענגעניש פון סדום און אירע טעכטער, און די געפענגעניש פון שומרון און אירע טעכטער, און די געפענגעניש פון דיינע געפאנגענע צווישן זיי.
דער ווייטערדיגער ביזיון: ווען איך וועל אומקערן די שבות פון סדום און די שבות פון שומרון, וועל איך דיך אומקערן בלויז אגב זיי - "בתוכהנה", צוזאמען מיט זיי, לעבן זיי, אלס טפלה צו זיי און נאכגעשלעפט נאך זיי.
און וואס מיינט "ושבתי את שבות סדום"? וועלן דען די רשעים פון סדום צוריקקומען? מילא שומרון - זיי זענען דאך אונזערע ברידער, די עשרת השבטים, און דער אויבערשטער וועט אומקערן זייער שבות; אבער אין סדום האבן דאך געוואוינט רשעות'דיגע גוים. דערפאר טייטשט רש"י: "את שבות סדום" - איך וועל היילן דאס לאנד פון שוועבל און זאלץ און באזעצן דארט איינוואוינער. ס'איז נישט די כוונה אויף יענע רשעים פון לוט'ס דור, נאר אויפן ארט אליין, וואס היינט איז עס פארוואנדלט אין גופרית ומלח שרפה כל ארצה און איז נישט ראוי ליישוב, און דער הקדוש ברוך הוא זאגט: איך וועל עס היילן און דארט באזעצן כלל ישראל.
לְמַעַן תִּשְׂאִי כְלִמָּתֵךְ וְנִכְלַמְתְּ מִכֹּל אֲשֶׁר עָשִׂית בְּנַחֲמֵךְ אֹתָן׃ - כדי דו זאלסט טראגן דיין כלימה און ווערן פארשעמט פון אלעס וואס דו האסט געטאן, ווען דו וועסט זיי טרייסטן.
דורך דעם וועסטו טראגן כלימה פאר דיינע שלעכטע מעשים. און נאך מער, "בנחמך אותן" - ווען דו וועסט זיי דארפן טרייסטן און זיי מצדיק זיין אין משפט, וועסטו האבן א ביזיון. ווארום דו וועסט זיך וועלן טרייסטן פון דיינע מעשים און זאגן "ס'איז נישט אזוי געפערליך", און דאס דורך דעם וואס דו וועסט זיי דן זיין א צווייט מאל און זיי משפט'ן אויף א דרך פון יושר, כאילו זיי זענען געווען ערליך און פיין און מ'האט נישט געפונען אין זיי קיין עבירה - און דאס אלעס קומט צוליב דיינע שלעכטע מעשים, וואס וועגן זיי ביסטו געצוואונגען זיך צו טרייסטן אויפן פריערדיגן משפט און זאגן אז זייערע מעשים זענען געווען ריכטיג.
וַאֲחוֹתַיִךְ סְדֹם וּבְנוֹתֶיהָ תָּשֹׁבְןָ לְקַדְמָתָן, וְשֹׁמְרוֹן וּבְנוֹתֶיהָ תָּשֹׁבְןָ לְקַדְמָתָן, וְאַתְּ וּבְנוֹתַיִךְ תְּשֻׁבֶינָה לְקַדְמַתְכֶן׃ - און דיינע שוועסטער, סדום און אירע טעכטער וועלן זיך אומקערן צו זייער פריערדיגן צושטאנד, און שומרון און אירע טעכטער וועלן זיך אומקערן צו זייער פריערדיגן צושטאנד, און דו און דיינע טעכטער וועלן זיך אומקערן צו אייער פריערדיגן צושטאנד.
דאס איז די דריטע בושה: סדום און שומרון וועלן זיך אומקערן צוזאמען מיט דיר און זיי וועלן זיין דער עיקר, און דו ביסט די לעצטע וואס קערט זיך אום לקדמותה - דו וועסט קומען ערשט נאך זיי, און דו וועסט זיין ווי א טפלה צו זיי און נישט גלייך מיט זיי.
"וְלוֹא הָיְתָה סְדֹם אֲחוֹתֵךְ לִשְׁמוּעָה בְּפִיךְ"
וְלוֹא הָיְתָה סְדֹם אֲחוֹתֵךְ לִשְׁמוּעָה בְּפִיךְ בְּיוֹם גְּאוֹנָיִךְ׃ - און איז דען סדום דיין שוועסטער נישט געווען א שמועה אין דיין מויל אין דעם טאג פון דיין גאווה?
בְּטֶרֶם תִּגָּלֶה רָעָתֵךְ כְּמוֹ עֵת חֶרְפַּת בְּנוֹת אֲרָם וְכׇל סְבִיבוֹתֶיהָ בְּנוֹת פְּלִשְׁתִּים הַשָּׁאטוֹת אוֹתָךְ מִסָּבִיב׃ - איידער דיין שלעכטס איז אנטפלעקט געווארן, ווי אין דער צייט פון דער חרפה פון די טעכטער פון ארם און אלע אירע ארומיגע, די טעכטער פון די פלשתים וואס פאראכטן דיך פון ארום.
דער מלבי"ם און דער רד"ק זענען זיך מחלק אין פארשטיין דעם פסוק. לויטן רד"ק איז דאס א תוכחה: דו האסט נישט דערמאנט אין דיין מויל די שמועה וואס דו האסט געהערט וועגן מהפכת סדום. סדום האבן זיך געהאלטן מיט גאווה און צוליב דעם האט זיי דער הקדוש ברוך הוא איבערגעקערט, און דו אין דעם טאג פון דיין שטאלץ האסט דאס נישט ארויפגעברענגט אויף דיינע ליפן. פארוואס האסטו נישט געזאגט צו זיך אליין "לפני שבר גאון"? פארוואס האסטו נישט געדענקט וואס עס איז געשען מיט סדום וואס איז צובראכן געווארן וועגן איר גאווה, בשעת דו אליין נעמסט אן די זעלבע דרך ממש, און דו האסט נישט קיין מורא פאר זיך אליין?
דער מלבי"ם גייט ענדערש אינעם מהלך פון רש"י, און ער טייטשט דעם פסוק בלשון תמיהה: עס שטייט דאך "שאי כלימתך אשר פיללת לאחותך" - אז דער זעלבער משפט וואס דו האסט געזאגט אויף דיין שוועסטער, אז ס'קומט זיך איר און מען דארף זיך נוקם זיין פון איר, דעם זעלבן וועסטו אליין מוזן איבערגיין. און ווען האט יהודה פארלאנגט אז ס'זאל זיין א כלימה פאר סדום? אויף דעם קומט דער פסוק: "אין דיינע טעג פון גאווה, איידער דיין שלעכטס איז אנטפלעקט געווארן - איז דען סדום דיין שוועסטער נישט געווען א שמועה אין דיין מויל?" צי אין דער צייט וואס דיין מצב איז געווען גוט און דערהויבן, האסטו נישט גערעדט בגנותה און געזאגט אז זיי זענען רשעים און ס'איז פאסיג זיך אפצורעכענען מיט זיי?
זאגט דער מלבי"ם: שטענדיג פלעגסטו מבזה זיין סדום מיט שבועות און קללות, און פלעגסט זאגן "מי שפרע מאנשי סדום ייפרע מפלוני" (דער וואס האט זיך אפגערעכנט מיט די מענטשן פון סדום, זאל זיך אפרעכענען מיט יענעם). סדום איז ביי דיר געווען דער ביישפיל פאר דער מערסט עקסטרעמער גרופע, לשם ולחרפה, און איז שטענדיג געהערט געווארן אין דיין מויל. און לעומת זה, ווען דיין שלעכטס וועט אנטפלעקט ווערן, וועלן די טעכטער פון ארם און די טעכטער פון פלשתים דיך פארשעמען - ווייל דו האסט דאך געטון פונקט ווי די מעשים פון סדום. ווי עס שטייט: "וראו את מכות הארץ ההיא ואת תחלואיה... כמהפכת סדום ועמורה אדמה וצבויים", די תורה שילדערט אז דער מפלה און חורבן וואס וועט דא קומען אויף כלל ישראל וועט זיין ווי די מהפכה פון סדום. און וויבאלד איר האט געטון ווי זייערע מעשים, איז ממילא זייער עונש געווארן אייער עונש - און כאטש עס וועט נישט זיין קיין פולקאמע איבערקערעניש ממש ווי ביי סדום, זענט איר דאך סוף כל סוף פארטריבן געווארן פון לאנד. סדום איז געווען א שמועה אין דיין מויל אין דעם טאג פון דיין גאווה, פונקט ווי דו ביסט יעצט א שמועה אין מויל פון די טעכטער פון ארם און פלשתים. "השאטות אותך מסביב" - די וואס באשמוצן און דערנידערן דיך ארום און ארום, דו וועסט האבן א ביזיון פונקט ווי דו האסט פארשעמט סדום.
"אַתְּ נְשָׂאתִים" - באצאלן דעם חוב
אֶת זִמָּתֵךְ וְאֶת תּוֹעֲבוֹתַיִךְ אַתְּ נְשָׂאתִים נְאֻם יְהֹוָה׃ - דיין זימה און דיינע תועבות האסטו אויסגעשטאנען צו טראגן, זאגט דער אייבערשטער.
זאגט דער מלבי"ם: מיט דעם וועט פארגעבן ווערן דיין זינד. וויבאלד דו האסט אפגענומען דעם עונש בשלימות - מיט שפעטערייען און מיט גלות - זאגט דער הקדוש ברוך הוא "נשאתים", דו האסט שוין באצאלט דעם חוב.
ברעכן דעם ברית: רש"י קעגן דעם מלבי"ם
כִּי כֹה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה, וְעָשִׂיתִי אוֹתָךְ כַּאֲשֶׁר עָשִׂית, אֲשֶׁר בָּזִית אָלָה לְהָפֵר בְּרִית׃ - ווארום אזוי האט געזאגט ג-ט דער אייבערשטער: און איך וועל טון מיט דיר אזוי ווי דו האסט געטון, וואס דו האסט פארשעמט די שבועה צו ברעכן דעם ברית.
"ועשיתי אותך כאשר עשית" - איך האב דיר געגעבן שלעכטס לויט דיינע מעשים. "אשר בזית אלה להפר ברית" - יענע שבועה (אָלה) וואס דו האסט מקבל געווען אויף זיך ביים הר סיני "לעוברך בברית ה' אלהיך", האסטו פארשעמט און געבראכן דעם ברית; איך האב געמאכט מיט דיר אן אפמאך אז דו זאלסט מקיים זיין מיינע מצוות, און דו האסט עס פארשעמט און געבראכן.
רש"י לייגט צו: "אשר בזית אלה שקיבלת עלייך בחורב" - אבער איך וועל נישט ברעכן מיין ברית פון עס געדענקען, ווייל איך בין נישט ווי דיר. דאס הייסט, איך פיר זיך נישט ווי דו פירסט זיך; איך וועל נישט ברעכן דעם ברית צווישן מיר און דיר, כאטש וואס דו האסט עס פון דיין זייט געבראכן.
דער מלבי"ם ווידעראום ערקלערט, אז דא דערמאנט דער הקדוש ברוך הוא אז דער ערשטער ברית וואס ער האט געשלאסן מיט זיי ביים ארויסגיין פון מצרים איז געווען על תנאי: אז זיי זאלן היטן די חוקים און מצוות. און וויבאלד איר האט עובר געווען אויפן תנאי, ווערט דער ברית בטל אויך פון זיין זייט. דאס ברעכן אן אפמאך איז נישט בלויז אויף איין זייט: אין דער מינוט וואס דער קאנטראקט איז געווארן געבראכן פון אייער זייט, איז דער צווייטער צד אויך מער נישט מחויב. און וואס איז געווען געשריבן אינעם קאנטראקט? ארץ ישראל, בית המקדש, מלכות - און דאס אלעס בתנאי אז איר וועט איינהאלטן די תנאים. און אזוי ווי איר האט מפר געווען, וועט איר פון ארץ ישראל פארטריבן ווערן אין גלות, דער בית המקדש וועט חרוב ווערן און די מלכות וועט בטל ווערן, ווייל אלעס איז געווען תלוי אין דעם זעלבן ברית.
"וַהֲקִימוֹתִי לָךְ בְּרִית עוֹלָם"
וְזָכַרְתִּי אֲנִי אֶת בְּרִיתִי אוֹתָךְ בִּימֵי נְעוּרָיִךְ, וַהֲקִימוֹתִי לָךְ בְּרִית עוֹלָם׃ - און איך וועל געדענקען מיין ברית מיט דיר אין די טעג פון דיין יוגנט, און איך וועל אויפשטעלן פאר דיר אן אייביגן ברית.
לכאורה איז דער דאזיגער פסוק א ראיה ווי רש"י, וואס רש"י האט דאך געזאגט "לא אפר אני את בריתי מלזוכרו", און דא שטייט דאך "וזכרתי אני את בריתי אותך בימי נעורייך". און אזוי גייט טאקע אויך דער רד"ק: דו האסט געבראכן דעם ברית און איך וועל אים נאך אלץ געדענקען און נישט ברעכן. און דער ברית פון די ימי נעורים איז מעמד הר סיני און דער מצב וואס כלל ישראל איז געווען אין מצרים און נאכדעם אינעם מדבר - "חסד נעורייך לכתך אחריי במדבר". דעם דאזיגן ברית וועל איך געדענקען און נישט מפר זיין. "והקימותי לך ברית עולם" - און אזוי ווי דו האסט עס מקבל געווען ביז אייביג, "לנו ולבנינו עד עולם", אזוי אויך וועל איך עס מאכן פאר א ברית עולם וואס האט נישט קיין אויפהער; און דאס וועט זיין נאכדעם וואס דו וועסט אפנעמען דיינע עונשים, און דו וועסט געדענקען וואס דו האסט קאליע געמאכט און וועסט זיך שעמען דערמיט.
אָבער דער מלבי"ם טײַטשט דעם פּסוק לויט זײַן שיטה. זאָגט דער מלבי"ם: מיט דעם אַלעס וועל איך געדענקען דעם ברית וואָס איך האָב געשלאָסן מיט דיר אין דײַנע יוגנט־יאָרן, ווען איך האָב דיך אַרויסגעפֿירט פֿון ארץ מצרים, און אויך דעם ברית וואָס איך האָב געשלאָסן מיט די אבות, ווײַל אַ מעשה ה' איז אוממעגלעך זיך אינגאַנצן אָפּצושטעלן אָדער בטל ווערן - "כל אשר יעשה האלוהים הוא יהיה לעולם", און יעדע מידת טובה וואָס איז אַרויס פֿון הקדוש ברוך הוא'ס מויל, אַפֿילו אויף אַ תנאי, ציט ער נישט צוריק פֿון דעם. און דערפֿאַר "והקימותי לך ברית עולם" - ער וועט אויפֿשטעלן פֿאַר זיי אַ נײַעם ברית וואָס איז נישט אָנגעהאָנגען אין קיין שום תנאי, און דער דאָזיקער ברית וועט זיך האַלטן אויף אייביק. קומט אויס אַז עס איז נישטאָ קיין סתירה צו זײַנע פֿריִערדיקע ווערטער: דער אַלטער ברית איז טאַקע בטל געוואָרן ווײַל איר האָט אים מבטל געווען פֿון אײַער זײַט, און דער אייבערשטער געדענקט אים בלויז - און למאי נפקא מינה? כּדי צו שליסן מיט אײַך אַ נײַעם אָפּמאַך, וואָס וועט שוין מער קיינמאָל נישט בטל ווערן.
און וואָס וועט זײַן מיוחד אין יענעם אָפּמאַך אַז ער זאָל בלײַבן אויף אייביק? זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז אַזוי ווי עס שטייט אין ירמיהו קאַפּיטל ל"א: "וכרתי את בית ישראל ברית חדשה, לא כברית אשר כרתי את אבותם... אשר המה הפרו את בריתי... כי זאת הברית... נתתי תורתי בקרבם... כולם ידעו אותי למקטנם ועד גדולם". דער פֿריִערדיקער ברית איז געווען באַדינגט מיט אַ תנאי, און עס זענען געקומען די גלויות און די צרות און האָבן גורם געווען אַז מיר זאָלן אָפּפֿאָרן פֿונעם וועג; אָבער דאָ ווערט באַשריבן אַ ברית וואָס איז אויסגעקריצט אויפֿן לוח לבם, אין אַ מצב וואָס דער יצר הרע וועט שוין נישט הערשן איבער זיי. און דעמאָלט איז נישטאָ קיין שום חשש אַז מען וועט פֿאַרפֿאָרן פֿונעם וועג און נישטאָ קיין חשש מען זאָל מבטל זײַן דעם אָפּמאַך, און די דבקות וועט זײַן תמידיותדיק. דאָס איז ווי אַ מענטש וואָס האָט געשריבן אַ חוזה און מען האָט דערין געפֿונען שפּאַלטנס און חסרונות, שרײַבט ער נאָך דעם אַ נײַעם, גלאַטן חוזה, וואָס זאָל דורכגיין אָן קיין שום פּראָבלעמען. וויבאַלד עס וועט שוין מער נישט זײַן אין אײַך קיין יצר הרע, און אַדרבה, מײַן תורה וועט זײַן אײַנגעקריצט אויפֿן לוח פֿון אײַער האַרץ, איז נישטאָ קיין חשש אַז איר וועט מפר זײַן דעם ברית - און ממילא וועט אויך פֿון מײַן זײַט דער ברית זײַן אייביק.
אַ מזכרת עוון: "וְנָתַתִּי אֶתְהֶן לָךְ לְבָנוֹת"
וְזָכַרְתְּ אֶת דְּרָכַיִךְ וְנִכְלַמְתְּ בְּקַחְתֵּךְ אֶת אֲחוֹתַיִךְ הַגְּדֹלוֹת מִמֵּךְ אֶל הַקְּטַנּוֹת מִמֵּךְ, וְנָתַתִּי אֶתְהֶן לָךְ לְבָנוֹת וְלֹא מִבְּרִיתֵךְ׃ - און דו וועסט געדענקען דײַנע וועגן און דיך שעמען, ווען דו וועסט נעמען דײַנע שוועסטער, די וואָס זענען גרעסער פֿון דיר צוזאַמען מיט די וואָס זענען קלענער פֿון דיר, און איך וועל זיי דיר געבן פֿאַר טעכטער, און נישט פֿון דײַן ברית.
דער פּסוק איז זייער פֿאַרשטענדלעך שווער און עס איז שווער צו באַגרײַפֿן אויף וואָס ער רעדט, אָבער דער מלבי"ם לויט זײַן שטייגער טײַטשט אים אויס לויטן משל פֿונעם שופט וואָס מיר האָבן פֿריִער געזען. לאָמיר דערמאָנען: דער שופט האָט געמשפּט מענטשן אויף מעילה, עס איז אַנטפּלעקט געוואָרן אַז ער אַליין האָט געטאָן פֿיל ערגער פֿון זיי, דער מלך האָט אים באַשטראָפֿט און פֿאַרטריבן, שפּעטער האָט ער צוריקגעגעבן זייער משפּט אין זײַנע הענט און ער איז געווען געצוואונגען זיי צו מוחל זײַן און מזכּה זײַן - און דאָס איז געווען אַ ביזיון - און צום סוף האָט דער מלך צוריקגעברענגט די פֿאַרמשפּטע אין שטאָט נאָך פֿאַר אים, וואָס דאָס איז געווען נאָך אַ גרעסערער ביזיון.
איצט פֿירט דער מלבי"ם ווײַטער אויס דעם משל: נאָכדעם ווי דער מלך האָט צוריקגעשטעלט דעם שופט אויף זײַן אָרט, נאָכדעם וואָס ער האָט אָפּגעצאָלט זײַן חוב פֿאַר דער געזעלשאַפֿט, האָט דער מלך געוואָלט אַז זײַן חטא זאָל תּמיד שטיין פֿאַר זײַנע אויגן - "וחטאתי נגדי תמיד". און פֿאַרוואָס איז דאָס אַזוי וויכטיק? ווײַל ווען אַ מענטש זינדיקט און פֿאַרגעסט, איז נישטאָ קיין שום זאַך וואָס זאָל אים צוריקהאַלטן פֿון דאָס איבערחזרן, און אַ טעות קען חלילה שטענדיק ווידער פֿאָרקומען. אָבער ווען זײַן חטא שטייט תּמיד קעגן אים, געדענקט ער: דאָס פֿריִערדיקע מאָל ווען איך האָב דאָ אָנגערירט האָב איך באַקומען אַזאַ שרעקלעכן ברען, ריר איך שוין מער נישט אָן. דער זיכרון פֿונעם חטא איז דאָס וואָס האַלט אָפּ פֿון עס איבערחזרן. דערפֿאַר האָט דער מלך באַפֿוילן אַז די צוויי מענטשן וואָס מען האָט צוריקגעברענגט מיט אים אין שטאָט, די וואָס ער האָט לכתחילה געמשפּט, זאָלן זיך תּמיד געפֿינען בײַ אים, און ער וועט זיי מוזן מגדל זײַן און אויסהאַלטן ווי זײַנע אייגענע קינדער - און אַזוי וועט ער תּמיד געדענקען אַז ער האָט געזינדיקט פונקט ווי זיי, און ער וועט געדענקען זײַן פֿאַרדאָרבנקייט און ווי מען האָט אים צוריקגעשטעלט אויפֿן אָרט, און דער דאָזיקער מזכרת עוון וועט אים צוריקהאַלטן פֿון ווידער פֿאַרדאָרבן ווערן.
און אַזוי איז אינעם נמשל: זאָגט זיי דער אייבערשטער - איך וועל דיר מאַכן אַ סימן וואָס וועט דיר דערמאָנען דײַנע זינד. "בקחתך את אחותייך הגדולות ממך אל הקטנות ממך", "ונתתי אתהן לך לבנות" - דו וועסט זיי מגדל זײַן, און דורך דעם וועסטו האָבן אַ תמידיותדיקן מזכרת עוון אויף דעם וואָס דו האָסט פֿאַרדאָרבן.
"לְמַעַן תִּזְכְּרִי וָבֹשְׁתְּ"
לְמַעַן תִּזְכְּרִי וָבֹשְׁתְּ וְלֹא יִהְיֶה לָּךְ עוֹד פִּתְחוֹן פֶּה מִפְּנֵי כְּלִמָּתֵךְ, בְּכַפְּרִי לָךְ לְכׇל אֲשֶׁר עָשִׂית נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה׃ - כּדי דו זאָלסט געדענקען און זיך שעמען, און דו זאָלסט מער נישט האָבן קיין פתחון פה צוליב דײַן שאַנד, ווען איך וועל דיר מכפּר זײַן אויף אַלץ וואָס דו האָסט געטאָן, זאָגט דער גאָט דער האַר.
כּדי דו זאָלסט געדענקען דײַן וועג אין דער צײַט וואָס איך טו דיר גוטס, און דו וועסט זיך שעמען אויפֿצוהייבן דײַנע אויגן צו מיר. "בכפרי לך לכל אשר עשית" - איך וועל דיר מוחל זײַן אויף אַלץ, און דעמאָלט וועסטו וויסן אַז דאָס וואָס דו באַקומסט איז נישט מצד דעם וואָס עס קומט זיך דיר, נאָר מצד דעם אייבערשטנס חסד אויף דיר.
זאָגט דער רד"ק: ווען איך וועל אויפֿשטעלן מײַן ברית מיט דיר - אַ זאַך וואָס דו האָסט נישט געטאָן - וועסטו האָבן דערפֿון אַ בושה. ווײַל לויטן מהלך פֿון רש"י און פֿונעם רד"ק, אַז מען רעדט דאָ נישט פֿון קיין נײַעם ברית נאָר הקדוש ברוך הוא בלײַבט שטיין אינעם פֿריִערדיקן ברית, קומט דאָך אויס אַז איך האָב מפר געווען דעם חוזה פֿון מײַן זײַט, און הקדוש ברוך הוא האָט מקיים געווען זײַנס. און דאָס איז אַ גרויסער ביזיון: איך האָב פֿאַרלעצט דעם אָפּמאַך אין אָן אַ שיעור ענינים, און לויט שורת הדין וואָלט די צווייטע זײַט אויך געדאַרפֿט אים מפר זײַן - צי קען דען זײַן אַז איך וועל נישט צושטעלן מײַן חלק, און ער וועט זיך האַלטן צום חוזה בשלמות?
און וואָס איז דער דאָזיקער "פתחון פה"? ערקלערט דער רד"ק: ביז יענער צײַט האָסטו געהאַט אַ פתחון פה און אַ טענה, אַז פֿון אַלץ וואָס דו האָסט געליטן פֿון די גוים אין גלות און פֿון אַלע יסורים האָסטו שוין באַקומען דײַן שטראָף, און פֿון די פֿילע שטראָפֿן און פֿון דער לאַנגער גלות וועט שוין מער נישט זײַן קיין גאולה. דו האָסט געהאַט אַ טענה צו זאָגן: עס איז אויף אונדז פֿאַרשריבן געוואָרן אַ גזירה, מיר זענען פֿאַרפֿאַלן, עס וועט שוין מער נישט זײַן קיין גאולה. זאָגט דער אייבערשטער: ווען איך וועל אויפֿשטעלן פֿאַר דיר מײַן ברית און דיר מכפּר זײַן אויף אַלץ וואָס דו האָסט געטאָן, וועסטו שוין מער נישט האָבן קיין פתחון פה אויף מיר און קיין שום טענות קעגן מיר, צו זאָגן אַז דער אייבערשטער האָט צוגעזאָגט און ער האַלט נישט וואָרט, אַז ער האָט געזאָגט ער וועט אויסלייזן און ער לייזט נישט אויס.
און תרגום יונתן טייטשט אויף אן אנדער וועג: "ולא יהא לך עוד לאתרברבא במילי פומיך" - אז דו זאלסט זיך מער נישט גרויסן מיט דיינע רייד. לויטן תרגום האבן כלל ישראל כביכול געפילט אז זיי האלטן ביי א הויכער מדרגה, און פלוצלונג ווערט זיי קלאר אז אלעס קומט בלויז בחסד ה' אויף אונז; זיי וועלן האבן א בזיון און נישט קיין כבוד, ווען זיי וועלן זען אלע שלעכטס וואס זיי האבן געטאן און פונדעסטוועגן האט ער געגמלט מיט זיי גוטס - און ממילא וועלן זיי זיך מער נישט גרויסן און נישט רעדן מיט שטאלץ און גאווה.
און דער מלבי"ם ערקלערט: "למען תזכרי ובושת בכפרי לך" - די בושה וועט קומען דווקא דורך דער כפרה. ווייל דו וועסט זען ווי אזוי עס איז דיר נתכפר געווארן: דורך סדום און דורך שומרון, וואס זיי זענען די טעכטער וואס זי האט צוגענומען צו זיך, און זיי זענען דאך שטענדיג פאר אירע אויגן אלס א מזכרת עוון. און אדרבה, זיי זענען איר פריער געווען מיט דער כפרה, ווי דער מלבי"ם האט מבאר געווען אז זיי וועלן נאך אויסגעלייזט ווערן פאר איר - קומט אויס אז זייערע חטאים זענען גרינגער קעגן דיינע חטאים. און דעמאלט וועסטו זיך שעמען פון דיינע פריערדיגע מעשים און זאגן: איך האב גערעדט אויף זיי מיט גאווה און געזאגט אז עס קומט זיך זיי, ווייל זיי האבן מרשיע געווען און געטאן שרעקליכע מעשים, און דערנאך בין איך געגאנגען און געטאן מעשים וואס זענען הארבער פון זיי. דאס וועט זיין פאר אונז א מזכרת עוון. און דאס איז דער עיקר: די כלימה, די מזכרת עוון און די חרטה זענען דער הויפט יסוד אין תשובה.
דער צער אויפן חטא - דער עיקר פון דער כפרה
איינמאל איז א איד געקומען צום הרב שטיינמן און אים דערציילט איבער עטליכע "גוטע זאכן" וואס ער האט געטאן, ה' ישמור, און געבעטן דערויף א תיקון. האט דער רב אויסגעהערט זיינע מעשים און אים געגעבן א באשטימטן תיקון: אזוי און אזוי פיל טעג אן פלייש, אזוי און אזוי פיל צו לערנען. האט אים דער איד געפרעגט: רבי, אויב איך וועל דאס טאן וועט מיר נתכפר ווערן? וועט דער עוון פארמעקט ווערן? האט אים הרב שטיינמן געזאגט: זאג מיר, עס האבן זיך דיר אמאל פארלוירן טויזנט דאלאר? פינף הונדערט? הונדערט? פופציג? האט ער אים געזאגט: יא. האט ער אים געזאגט: און האסטו געהאט צער? האט ער אים געזאגט: יא. האט ער אים געזאגט: אויב דו וועסט האבן צער אויפן עוון וואס דו האסט געטאן אזוי ווי דער צער אויפן פארלוסט פון יענע פופציג דאלאר - איז דיר שוין נתכפר געווארן.
און וואס פאר א ביזיון איז דאס: אויף פופציג דאלאר טוט אונז מער וויי ווי אויף "אוי, איך האב בטעות אנגעצינדן דאס ליכט שבת". און וואס הייסט דאס "בלי כוונה"? ווען עס וואלט היינט געווען א בית המקדש, וואלסטו זונטאג געגאנגען און געקויפט א בהמה פאר דריי טויזנט אדער פיר טויזנט שקל, געזוכט א שלעפער פאר נאך זעקס אדער זיבן הונדערט שקל זי ארויפצוברענגען קיין ירושלים, פארבראכט דארט א טאג-צוויי מיט מקריב זיין דעם קרבן; און דער כהן, ווען ער וואלט געזען אז דיין הארץ איז פארשטאפט, וואלט ער געזאגט פאר די לויים אנצוהייבן מיט געזאנג כדי דו זאלסט צעבראכן ווערן. א מענטש פלעגט הערן דאס געזאנג פון די לויים, ווערן צעבראכן, אנהייבן וויינען, חרטה האבן און מתוודה זיין - און דאס אלעס בלויז ווייל איין מאל בטעות האסטו אנגעצינדן דאס ליכט שבת. איין מאל בטעות. בעת וואס אונז טוט וויי אויפן פארלוסט פון א סכום געלט פיל פאכיג מער ווי אויפן פארלוסט פון חיי עולם הבא און פון די שלעכטע מעשים וואס מיר האבן געטאן.
לסיכום: אין דעם טייל שטעלט דער נביא אוועק ירושלים קעגן אירע שוועסטער - שומרון פון איר לינקער זייט און סדום פון איר רעכטער זייט - און ווייזט אויף אז נישט נאר האט זי זיך פארגליכן צו זיי, נאר זי איז זיי נאך איבערגעשטיגן אין איר שלעכטס: סדום איז נתבע געווארן בלויז אויף עבירות שבין אדם לחבירו צוליב דער גאווה פון זיין זאט מיט ברויט און א רואיג לעבן, און שומרון האט געזינדיגט בלויז מיט עבודה זרה, בעת וואס ירושלים - וואס זי האט געהאט א בית המקדש און שכינה, סנהדרין, ניסים און נביאים - האט געזינדיגט אין אלעם, און אפילו מיט שיתוף וואס איז נאך הארבער פון גאנצער כפירה ווייל דאס פארשטעלט דעם וועג צו תשובה. דער משל פונעם שופט וואס עס האט זיך אנטפלעקט אז ער איז א גרעסערער פארברעכער פון זיינע געמשפט'טע בארעכנט די דריי בושות: געמשפט צו ווערן מיטן זעלבן משפט וואס זי האט ארויפגעלייגט אויף אנדערע, געצוואונגען צו ווערן זיי מצדיק צו זיין, און צוריקצוקומען צו איר לאנד בלויז אגב זיי. און צום סוף, פונעם ארט פון דער כלימה אליין שפראצט די גאולה: דער אויבערשטער געדענקט דעם ברית הנעורים און שטעלט אויף א נייעם ברית עולם וואס איז נישט אנגעהאנגען אין קיין תנאי, א ברית וואס זיין תורה איז איינגעקריצט דערין אויפן לוח הלב. און די שטענדיגע מזכרת פונעם חטא, די בושה און די חרטה - זיי זענען דער עיקר הכפרה, "למען תזכרי ובושת... בכפרי לך לכל אשר עשית". ברוך ה' לעולם, אמן ואמן.