קאפיטל ט"ז איז דער גרויסער משל פון יחזקאל אויף ירושלים: א קינד וואס איז ארויסגעווארפן געווארן אויפן פעלד, וואס דער קדוש ברוך הוא איז פארבייגעגאנגען לעבן איר, האט איר באלעבט, אויפגעצויגן, אנגעטון, באצירט און געמאכט פאר א מלכה, און זי האט זיך פארזיכערט אין איר שיינקייט און פארראטן איר מאן. אינעם טייל פאר אונז לייגט דער נביא אויס צו וועמען פונקטליך ירושלים האט "געזונט": צו מצרים, צו אשור און צו די כשדים, און ער ווייזט אז איר פארדארבנקייט איז גרעסער פון יעדער זונה אויף דער וועלט, און צום סוף קומט דער עונש: משפטי נואפות ושופכות דם, חורבן און גלות.
זנות צו מצרים: ווענדן זיך נאך הילף אנשטאט זיך אומקערן צום ה'
וַתִּזְנִי אֶל־בְּנֵי־מִצְרַיִם שְׁכֵנַיִךְ גִּדְלֵי בָשָׂר וַתַּרְבִּי אֶת־תַּזְנֻתֵךְ לְהַכְעִיסֵנִי׃ (כו) - און דו האסט געזונט מיט די קינדער פון מצרים דיינע שכנים, די גדלי בשר, און דו האסט געמערט דיין זנות צו דערצערענען מיר.
"ותזני אל בני מצרים" - די כוונה איז מיט די בני מצרים, וואס זיי זענען "גדלי בשר". דער כינוי "בשר" איבעראל, ווי די מפרשים ברענגען, איז א כינוי פארן איבר התשמיש. זאגט דער רד"ק: אויפן דרך פון תשמיש איז די תאווה פון פרויען צו גדלי בשר, און דערפאר "ותרבי את תזנותך" - דו האסט געמערט דיין קלקול און געזוכט דווקא אזעלכע וואס זענען גדלי בשר, די מצריים. און דו האסט צוגעלייגט זנות אויף זנות, ביז די גאנצע מעשה איז שוין בבחינת עבודה זרה וואס ווערט געטאן "להכעיסני", צו דערצערענען דעם אייבערשטן.
דער מלבי"ם ערקלערט וואס דא מיינט: זיי האבן זיך געוואנדן נאך הילף צו מצרים אין די טעג פון אחז. אפילו ווען די צרות האבן זיך אנגעהויבן, אנשטאט צו פארשטיין אז דער אמת'ער מאן איז דער רבונו של עולם, און ער איז דער וואס בעט מיר זאלן זיך צוריקקערן צו אים, האבן זיי געזאגט: רבונו של עולם, מיר דארפן דיך נישט, מיר האבן דאך מצרים. איר האט זיך געוואנדן צו מצרים כדי צו באקומען פון זיי הילף, און דאס איז "ותזני אל בני מצרים ותרבי את תזנותך להכעיסני" - עס איז אין דעם ממש געווען אן ענין פון מכעיס זיין דעם רבונו של עולם.
וְהִנֵּה נָטִיתִי יָדִי עָלַיִךְ וָאֶגְרַע חֻקֵּךְ וָאֶתְּנֵךְ בְּנֶפֶשׁ שֹׂנְאוֹתַיִךְ בְּנוֹת פְּלִשְׁתִּים הַנִּכְלָמוֹת מִדַּרְכֵּךְ זִמָּה׃ (כז) - און זע, איך האב אויסגעשטרעקט מיין האנט אויף דיר, און איך האב פארמינערט דיין חלק, און איך האב דיר איבערגעגעבן צום ווילן פון דיינע פיינט, די טעכטער פון די פלשתים, וואס שעמען זיך פון דיין זינדיגן וועג.
"והנה נטיתי ידי עליך" - דער קדוש ברוך הוא שלאגט אחז'ן מכה נאך מכה, ווי עס שטייט אין דברי הימים ב' פרק כ"ח, און צום סוף האבן די פלשתים ארומגעפאלן אויף די שטעט פון דער שפלה און דעם נגב און זיי איינגענומען, די פלעצער וואו שבט יהודה האט געוואוינט, און יעצט האבן דארט געוואוינט די פלשתים. דאס איז "ואגרע חוקך": די שטעט זענען געווען דיין חוק, זיי זענען געווען באשטימט פאר דיר, און איך האב פארמינערט פון דעם וואס קומט דיר אלס חוק. "ואתנך בנפש שונאותיך" - איך האב איבערגעגעבן די דאזיגע שטעט צום גלוסט פון די וואס האסן דיר, בנות פלשתים, וואס זענען שטענדיגע שונאי ישראל. "בנות פלשתים", פונקט ווי "ותגלנה בנות יהודה", זענען נישט טעכטער ממש, נאר די שטעט נעבן יהודה ווערן אנגערופן בנות יהודה, און אזוי אויך זענען בנות פלשתים פלשת און אירע ארומיגע שטעט. און וויבאלד זיי זענען אונזערע שונאים, און מיר האבן געהאט א שטענדיגן קאמף מיט זיי דורכאויס דער גאנצער היסטאריע, איז נישטא קיין גרעסערע שוואכקייט און שפאט ווי דעם וואס אונזערע שטעט זענען אריבער צו זייערע הענט.
"הנכלמות מדרכך זימה" - די פלשתים האבן נישט געטאן אזעלכע שלעכטע מעשים ווי כלל ישראל, און מען הערט דא וואס פאר א ביזיון: זיי, די פלשתים, האבן נישט אזוי פארדארבן ווי אונז, און ווען זיי זעען די וועגן פון דיין זימה ווערן זיי פארשעמט, כביכול זיי שעמען זיך ווי קען עם ישראל טאן אזעלכע זאכן. דער תרגום יונתן ערקלערט "הנכלמות" אויף אן אנדערן אופן: ווען איינער וואלט זיי פארשעמט, וואלטן זיי זיך געשעמט. דאס הייסט, ווען איך וואלט געשיקט צו זיי א נביא זיי מוסר'ן, וואלטן זיי זיך געשעמט פון די שלעכטע וועגן און וואלטן מקבל געווען די תוכחה - און אט צו אייך שיק איך א נביא אייך צו מוסר'ן אויף אייער זימה, און איר ענדערט נישט אייערע וועגן. רש"י ווידער ערקלערט אז "חוקך" איז א לשון פון מזונות, און דאס איז געווען בימי שפוט השופטים, ווען עס זענען געווען מצבים וואס זיי האבן נישט געהאט וואס צו עסן, און "ואתנך בנפש שונאותיך בנות פלשתים" - אין דער צייט פון שמשון וואס איז איבערגעגעבן געווארן אין די הענט פון די פלשתים. דאס הייסט לויט רש"י רעדט מען דא פון זאכן וואס זענען פריער פארגעקומען אין דער היסטאריע.
זנות צו אשור: "ותזני אל" קעגן "ותזנים"
וַתִּזְנִי אֶל־בְּנֵי אַשּׁוּר מִבִּלְתִּי שָׂבְעָתֵךְ וַתִּזְנִים וְגַם לֹא שָׂבָעַתְּ׃ (כח) - און דו האסט געזונט צו די קינדער פון אשור ווייל דו ביסט נישט געווען זאט, און דו האסט מיט זיי געזונט און נאך אלץ ביסטו נישט זאט געווארן.
נאכדעם וואס ער האט באשריבן ווי אזוי זיי האבן געזונט מיט מצרים, ערקלערט ער יעצט ווי אזוי זיי האבן אויך געזונט מיט אשור, וואס אחז האט דאך געשיקט צו די מלכי אשור זיי זאלן קומען און אים העלפן. זאגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן "ותזני אל" און "ותזנים"? "לזנות אל" איז א לשון פון סרסור און עיגוב צו זנות, דאס הייסט די פעולות וואס ברענגען צום זנות, און "אל" דרוקט שטענדיג אויס א גאנג אהין. "ותזנים" ווידער איז דאס זנות ממש, ווי מען וואלט געזאגט דו האסט געזונט מיט זיי. אויב אזוי, לכתחילה "ותזני אל בני אשור" - זענען נאר געווען פעולות וואס האבן געפירט צו זיך ווענדן צו זיי, און דערנאך האסטו זיך נישט באגנוגנט דערמיט נאר "ותזנים" - האסט געזונט מיט זיי ממש און געמאכט מיט זיי אן אפמאך. "מבלתי שָׂבְעָתֵךְ... וגם לא שבעת" - דו האסט נישט געהאט קיין זעטיגונג דערפון, און אויך פון די וואס דו האסט געהאפט זאט צו ווערן פון זיי, צו באקומען הילף און שטיצע, ביסטו נישט זאט געווארן, ווי עס שטייט: "ויבוא עליו תגלת פלאסר מלך אשור ויצר לו ולא חזקו".
וַתַּרְבִּי אֶת־תַּזְנוּתֵךְ אֶל־אֶרֶץ כְּנַעַן כַּשְׂדִּימָה וְגַם־בְּזֹאת לֹא שָׂבָעַתְּ׃ (כט) - און דו האסט געמערט דיין זנות צום לאנד כנען, קיין כשדים, און אויך דערמיט ביסטו נישט זאט געווארן.
ס'איז נישט געווען גענוג מיט דעם, נאר דו האסט נאך געמערט דיין זנות "אֶל אֶרֶץ כְּנַעַן כַּשְׂדִּימָה". און לכאורה, כַּשְׂדִּים איז דאך נישט ארץ כנען, און ארץ כנען איז נישט כשדים, פון וואו קומט דער צוזאמענשטעל? ערקלערט דער מלבי"ם אז צו כשדים רופט ער אָן ארץ כנען ווייל כשדים איז געווען א רוכלת העמים, ס'איז דארט געווען א גרויסער האנדל, און "כנעני" איז אן אויסדרוק פאר א סוחר, ווי דער פסוק זאגט "לֹא יַהֵל שָׁם כְּנַעֲנִי". און אזוי אויך ביי דעם וואס שטייט אויף יהודה אז ער האט גענומען בת איש כנעני, זאגט רש"י: כנעני - תַּגָּרָא, א סוחר, ווייל ס'איז דאך נישט מסתבר אז אברהם אבינו האט נישט געוואלט נעמען פון די בנות הכנעני און יהודה וועט גיין חתונה האבן מיט בנות הכנעני, נאר "כנעני" דא מיינט א תגר און א סוחר. און מיט נאך א פירוש זאגט דער מלבי"ם אז די כוונה איז צו טון מיט די כשדים ווי די תועבות פונעם כנעני, "כְּמַעֲשֵׂה אֶרֶץ כְּנַעַן לֹא תַעֲשׂוּ" - און דאס מעשה ארץ כנען איז דער ענין פון זימה און זנות, און דא רעדט מען דאך פון זנות. און די דאזיקע מציאות פון זיך ווענדן צו די כשדים האט אנגעהאלטן ביז די טעג פון מנשה, און דעמאלט האבן זיי אנגעהויבן צו זנה זיין צו די בני בבל.
"וְגַם בְּזֹאת לֹא שָׂבָעַתְּ" - אויך פון דעם איז אייך גארנישט ארויסגעקומען, וואס נאכדעם האבן זיי דאך געכאפט מנשה'ן בחוחים, מען האט אים געברענגט קיין בבל, אריינגעלייגט אין א קעסל און אנגעהויבן אים צו קאכן. א מענטש אין אזא מצב הייבט אן צו טאנצן אפילו אן קיין מוזיק, און ער האט טאקע אנגעהויבן צו טאנצן. און על דרך החסידות, וואס איז די מעלה פון א טאנץ? אז דער מענטש הייבט זיך אויף א טפח העכער דער ערד. מן הסתם יענער טאנץ דארט האט אים אויפגעהויבן א טפח, און פלוצלונג האט ער אנגעהויבן צו זען אז ס'איז דא עפעס העכערס, אז ס'איז דא א קודשא בריך הוא, און דעמאלט האט ער זיך געוואנדן צום אויבערשטן. און דער קדוש ברוך הוא האט אים צוריקגעקערט צו זיין מלוכה, און ווי ס'איז באקאנט, האבן די מלאכי השרת פארשלאסן די עפענונגען, און דער קדוש ברוך הוא האט אונטערגעגראבן פאר אים א חתירה אונטערן כסא הכבוד, א ווינט האט אים געטראגן און צוריקגעברענגט קיין ארץ ישראל, און צום סוף פון זיינע טעג האט ער געטון תשובה, ווי מיר האבן באריכות געלערנט אין ספר מלכים. אויב אזוי, פונקט ווי די זנות צו מצרים האט נישט געהאלפן, אזוי אויך האט די זנות צו די כשדים נישט געהאלפן: דו האסט פארלאזט דעם אויבערשטן און זיך געוואנדן צו די כשדים, און די כשדים האבן נאך געכאפט מנשה'ן בחוחים און אים געברענגט קיין בבל.
"מה אמולה לבתך" - א פארשניטן און פארדארבן הארץ
מָה אֲמֻלָה לִבָּתֵךְ נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה בַּעֲשׂוֹתֵךְ אֶת־כׇּל־אֵלֶּה מַעֲשֵׂה אִשָּׁה־זוֹנָה שַׁלָּטֶת׃ (ל) - ווי פארדארבן [אדער אפגעשניטן] איז דיין הארץ, זאגט ג-ט דער אויבערשטער, ווען דו באגייסט דאס אלעס, די מעשה פון א זונה וואס הערשט אליין איבער זיך.
וואס מיינט "אֲמֻלָה"? רש"י באטאנט אז ס'איז מיט אן אל"ף און נישט מיט א ה"א, און דער טייטש איז מקולקלת, פארדארבן, מעין "אומלל", ווי "הַיְּהוּדִים הָאֲמֵלָלִים" אין נחמיה, און ווי "חׇנֵּנִי ה' כִּי אֻמְלַל אָנִי". דער רד"ק ערקלערט אז "אמולה" מיינט אפגעשניטן, מלשון "אֲמִילַם" - "בְּשֵׁם ה' כִּי אֲמִילַם", דאס הייסט איך וועל זיי אפשניידן און פארקערטן. און אזוי אויך, וואס טוט דער מוהל? ער מל'עט, שניידט אפ, ער שניידט א ברית. און וואס טוט די מוראשקע (נמלה)? זי מל'עט דעם קערנדל ווייץ. ביים קערנדל ווייץ איז דא א קליינער שפיצל אין מיטן, וואס ווען מ'לאזט עס שפראצן זעט מען ווי ער הייבט אן צו וואקסן און פון אים קומט ארויס דער ווארצל. די נמלה קלויבט צונויף ווייץ, און זי קען האבן ממש א גאנצן וואלד אין דעם ארט וואו זי שפייכלערט זיי אין דער ערד; און פארוואס וואקסן זיי נישט? ווייל די נמלה מל'עט זיי: זי נעמט ארויס יענעם קליינעם שפיצל, און די ווייץ וועט שוין מער נישט וואקסן. דערפאר הייסט זי נמלה, על שם וואס זי מָלָה - מלשון מל זיין, אפשניידן, פארקערטן. אויב אזוי "מה אמולה לבתך" - ווי אפגעשניטן איז דיין הארץ, זי האט נישט קיין גלייכן פארשטאנד, ווי גלייך דאס הארץ איז אפגעשניטן און עקזיסטירט נישט. און סיי אויב מיר זאגן אומללה און סיי אויב מיר זאגן גזורה, דאס איז די כוונה פון "מה אמולה לבתך".
זאגט דער מלבי"ם: די זונה איז מזנה בפרהסיא און הפקר'דיג, אזוי ווי מיר האבן פריער געזען אז זי האט געמאכט א "גב" און א "רמה" אויף א הויכן פלאץ כדי צו זנה זיין דארט אין יעדער גאס און אויף יעדן וועג, און זי טוט דאס כדי צו באקומען עפעס. די זונה האט דאך נישט געעפנט קיין גמ"ח, זי וויל אן אתנן, און דער אתנן איז דער רווח וואס קומט איר ארויס פון דער מעשה זנות. אבער לעומת זה, די אשה מנאפת באגייט ניאוף בצנעא, און זי איז נאך אלץ אונטער דער רשות פון איר מאן, און ס'איז איר באקוועם אונטער זיין רשות, ווייל איר מאן גיט איר פרנסה, זארגט פאר איר און שפייזט איר; זי איז נישט הפקר פאר יעדן, נאר זי באשטימט זיך איין מענטש מיט וועמען זי איז מזנה, און אפילו אויב זי האט נישט קיין אתנן, באקומט זי א "נֵדֶה" - ווי מיר וועלן זען אין פסוק ל"ג "לְכָל זֹנוֹת יִתְּנוּ נֵדֶה" - מלשון נדן און נדוניא, ווייל אויך זי טוט דאס נישט בחינם, נאר דער געליבטער גיט איר מתנות, קויפט איר תכשיטים און ברענגט איר שיינע זאכן. און דא זאגט דער נביא: קום און זע ווי שוואך און אומגליקלעך דיין הארץ איז, וואס די אלע מעשים וואס דו האסט געטון זענען א "מַעֲשֵׂה אִשָּׁה זוֹנָה שַׁלָּטֶת" - אז די הערשאפט איז ביי איר; געווענליך איז די פרוי אונטער דער הערשאפט פון איר מאן, אבער דא הערשט זי איבער זיך אליין און קיינער הערשט נישט איבער איר.
בִּבְנוֹתַיִךְ גַּבֵּךְ בְּרֹאשׁ כׇּל־דֶּרֶךְ וְרָמָתֵךְ עָשִׂית בְּכׇל־רְחוֹב וְלֹא־הָיִית כַּזּוֹנָה לְקַלֵּס אֶתְנָן׃ (לא) - ווען דו האסט געבויט דיין בוי-ארט ביים שפיץ פון יעדן וועג, און דיין הויכן פלאץ האסטו געמאכט אין יעדער גאס, און דו ביסט נישט געווען ווי די זונה וואס שפעט פונעם אתנן [כדי צו באקומען נאך מער].
דא ווייזט ער ווי גרויס איר שאַנד איז: דו האסט געבויט דיין הויכן פלאץ ביים שפיץ פון יעדן וועג, דאס הייסט ווי א פרוי א זונה שלטת וואס האט קיין שום מורא נישט פון איר מאן, און דערפאר מאכט זי איר ארט פון זנות אין הויכע און באקאנטע ערטער און פארשפרייט איר נאמען. אבער די כוונה פון א געווענליכער זונה דערמיט איז דער אתנן: זי מאכט זיך הפקר כדי עס זאלן קומען מער מענטשן צו איר, און דורך דעם זאל זיך מערן איר אתנן. אבער ביי דיר איז נישט אזוי געווען, און דאס מאכט נאך גרעסער דיין שאַנד, וואס דו גייסט און ביסט מזנה נישט פאר קיין רווח. "וְלֹא הָיִית כַּזּוֹנָה לְקַלֵּס אֶתְנָן" - ערקלערט דער מלבי"ם אז דאס איז מלשון שפאט און לעג וקלס: יעדע זונה, ווען מען ברענגט איר אן אתנן, טוט זי עס פארשפעטן און זאגט מיט לעג "וואס פאר א קלייניקייט ברענגסטו מיר דא?", ווייל זי וויל דאך א גרעסערן אתנן. אבער ביי דיר איז נישט אזוי: דו פארלאנגסט בכלל נישט קיין אתנן, און זיכער נישט קיין גרעסערן אתנן.
און פארוואס איז דאס אזא גרויסע שאַנד? ווייל יעדע פרוי וואס איז מזנה מאכט זיך הפקר, און מיט דעם וואס זי פארלאזט זיך אויף הפקר ברענגט זי אויף זיך א גרויסן בזיון. און וואס דעקט צו דעם דאזיקן בזיון? די גרויסע רווחים וואס זי באקומט. אבער אויב זי טוט עס נישט צוליב קיין רווח, איז דאס א שרעקליכער בזיון, ווייל דאס מיינט בעצם: איך בין דערנידערט און נידעריק אפילו אן געלט, איך טו דאס נישט מחמת קיין ברירה, נישט ווייל איך דארף געלט ווי דער דרך פון יעדער זונה, נאר איך בין נאך גרייט צו באצאלן כדי מ'זאל קומען זנה זיין מיט מיר. ס'איז נישט פאראן קיין גרעסערער בזיון ווי דאס. און דער נמשל איז כלל ישראל: אויב וואלט איר געהאט א רווח אינעם קשר מיט די אלע פעלקער, וואלט איך געזאגט אז איר זענט מזנה פאר א תועלת און פאר א רווח, אזוי ווי די זונה וואס באקומט נדה און אתנן, און דעמאלט איז אמת אז ס'איז א בזיון, אבער כאטש איז עפעס ארויסגעקומען דערפון. אבער אויב איז אייך פון דעם ארויסגעקומען נאר בזיון און איר האט גארנישט באקומען, זענט איר דאך ווי יענע זונה וואס בעט די וואס זענען מזנה מיט איר, און נישט גענוג וואס זי נעמט נישט קיין געלט פון זיי, נאר זי לאזט זיך נאך וואוילגיין נאך זיי און בעט זיי זאלן קומען זנה זיין מיט איר - און ס'איז דא נישטא גארנישט אויסער בזיון וקצף.
די מנאפת בצנעא קעגן דער זונה וואס צאלט
הָאִשָּׁה הַמְּנָאָפֶת תַּחַת אִישָׁהּ תִּקַּח אֶת־זָרִים׃ (לב) - די פרוי וואס איז מנאפת אונטער איר מאן, זי נעמט פרעמדע.
"הָאִשָּׁה הַמְּנָאָפֶת תַּחַת אִישָׁהּ" - דאס איז נישט קיין הפקר'דיגע זונה אזוי ווי מיר האבן פריער געזען אויף יעדן הויכן בארג, נאר זי איז מנאפת אונטער איר מאן, בהסתר, אן דעם וואס איר מאן זאל וויסן, און זי נעמט פרעמדע למשכב דודים, זאגט דער מלבי"ם, בצנעא. און אויך זי, הגם זי פארלאנגט נישט קיין אתנן, באקומט א נדה.
לְכׇל־זֹנוֹת יִתְּנוּ־נֵדֶה וְאַתְּ נָתַתְּ אֶת־נְדָנַיִךְ לְכׇל־מְאַהֲבַיִךְ וַתִּשְׁחֳדִי אוֹתָם לָבוֹא אֵלַיִךְ מִסָּבִיב בְּתַזְנוּתָיִךְ׃ (לג) - פֿאַר אַלע זונות גיט מען אַ לאָן, און דו האָסט געגעבן דײַנע מתנות פֿאַר אַלע דײַנע געליבטע, און האָסט זיי באַשאָנקען מיט שוחד זיי זאָלן קומען צו דיר פֿון אַרום מיט דײַנע זנות'ן.
דאָ איז דער עיקר תוכחה. אַפֿילו די פֿרוי וואָס איז מנאפת תחת אישה, וואָס נעמט פֿרעמדע - "לכל זונות יתנו נדה": יעדע זונה, אַפֿילו ווען זי טוט דאָס בסתר ובצנעה, באַקומט אַ באַשטימטן נדן, אַ בחינה פֿון אַ נדוניא, זי האָט דערפֿון אַ ריווח וואָס ברענגט איר צו טאָן אירע מעשׂים. אָבער בײַ דיר איז פֿאַרקערט: "ואת נתת את נדניך לכל מאהביך" - דו האָסט זיי באַצאָלט כּדי צו זונה'ן מיט זיי. און אויסער דעם וואָס דו האָסט זיי געגעבן אַ פֿעסטן נדן כּדי זיי זאָלן דיך ליב האָבן, האָסטו זיי נאָך באַצאָלט אַ נדוניא און זיי משחד געווען זיי זאָלן קומען צו דיר. און מיט וואָס האָסטו זיי משחד געווען? "בתזנותיך" - מיט דער זנות וואָס דו האָסט געטאָן מיט זיי, האָסט זיך באַפּוצט און געמאַכט כּל־מינים תחבולות זיי זאָלן דיך גלוסטן, און דו ביסט געלאָפֿן נאָך זיי אַנשטאָט זיי זאָלן לויפֿן נאָך דיר.
וַיְהִי־בָךְ הֵפֶךְ מִן־הַנָּשִׁים בְּתַזְנוּתַיִךְ וְאַחֲרַיִךְ לֹא זוּנָּה וּבְתִתֵּךְ אֶתְנָן וְאֶתְנַן לֹא נִתַּן־לָךְ וַתְּהִי לְהֶפֶךְ׃ (לד) - און עס איז געווען אין דיר פֿאַרקערט פֿון אַלע פֿרויען אין דײַנע זנות'ן, און מען איז נישט געלאָפֿן נאָך דיר צו זונה'ן, און אין דעם וואָס דו האָסט געגעבן אַן אתנן און מען האָט דיר קיין אתנן נישט געגעבן, ביסטו געווען פֿאַרקערט פֿון דעם שטייגער.
עס איז געווען אין דיר פֿאַרקערט פֿון אַלע פֿרויען וואָס זענען זונות, און דאָס אין צוויי פּונקטן. דאָס ערשטע: "בתזנותיך ואחריך לא זונה" - דער דרך העולם איז אַז דער מאַן איז דער וואָס לויפֿט צו זונה'ן נאָך דער פֿרוי, ער ווערט געצויגן נאָך איר, ער יאָגט נאָך איר און ער איז דער וואָס רעדט איר אײַן; און די גמרא זאָגט אַז עס איז מער דער דרך פֿונעם מאַן צו מחזר זײַן, און דער מאַן איז מער מורגל צו דער עבירה ווי די פֿרוי, און דאָס איז דער טבֿע פֿון דער וועלט. אָבער בײַ דיר איז געווען פֿאַרקערט: דו האָסט אויסגעגאָסן דײַנע זנות'ן און דײַן ליבשאַפֿט אויף זיי, זיי זענען נישט געלאָפֿן נאָך דיר דיך צו זוכן, נאָר דו ביסט געגאַנגען און האָסט זיי געזוכט. און דאָס צווייטע: "ובתתך אתנן ואתנן לא נתן לך ותהי להפך" - אויסער דעם וואָס דו ביסט געווען פֿאַרקערט פֿון די אַנדערע פֿרויען, ביסטו אויך געווען פֿאַרקערט מצד זיך אַליין, ווײַל דו האָסט געטאָן פֿאַרקערט פֿון וואָס עס איז אָנגענומען, וואָס די זאַך איז קעגן דעם טבֿע, װאָרום בטבֿע גייט דער מאַן נאָך דער פֿרוי און דו ביסט געגאַנגען נאָכגיין די מענער. און אַזאַ אומנאַטירלעכע זאַך ווײַזט ווי שטאַרק דײַן קלקול איז געוואַקסן.
און דער מלבי"ם באַמערקט: גיט אַכטונג אַז אַמאָל רופֿט ער איר מנאפת, אין פּסוק ל"ב, און אַמאָל זונה. וואָס איז דער חילוק? "מנאפת" הייסט זי אויפֿן נאָמען פֿון דער פּעולה פֿון ניאוף, דאָס הייסט אויף גוף הפעולה. "זונה" ווידער איז מצד דעם וואָס זי האָט זיך מפקיר געווען און איז אַרויס פֿון אונטער איר מאַן, און דערפֿאַר איז דאָס אַן אויסדרוק וואָס קומט פֿאָר אַ סך לגבי עבודה זרה - "כי אשר אתם זונים אחריהם", איך האָב זיך מפקיר געווען פֿון אונטער דער האַנט פֿון קודשא בריך הוא צו דער עבודה זרה, און דאָס איז די הגדרה פֿון "זונה". און דערפֿאַר, ווען ער רעדט פֿון אַ פֿרוי וואָס איז תחת אישה קען ער איר נישט רופֿן קיין זונה, ווײַל אַ זונה האָט זיך גאָר מפקיר געווען פֿון אונטער איר מאַנ'ס האַנט, און דאָס איז ווען זי גייט און זונה'ט בפרהסיא; און וויבאַלד זי וויל נישט אַז איר מאַן זאָל וויסן פֿון אירע מעשׂים, איז דאָ נישט קיין גדר פֿון פֿרהסיא, און דערפֿאַר ווערט זי בלויז אָנגערופֿן מנאפת. און אין ענייני הלשון: "אתנן" - דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָס איז פֿונעם שורש נתן, מלשון מתנה; רש"י דערקלערט אַז דאָס איז מלשון שכירות. און "נדה" איז דער נדן, מלשון נדוניה.
"לכן זונה שמעי" - פֿאַר וואָס דווקא זי ווערט אָנגערופֿן אַ זונה בעצם
לָכֵן זוֹנָה שִׁמְעִי דְּבַר־יְהֹוָה׃ (לה) - דעריבער, זונה, הער דאָס וואָרט פֿון ה'.
דער מלבי"ם גיט צו פֿאַרשטיין: אַ זונה וואָס טוט דאָס צוליב אַן אתנן, וואָס איר עיקר כוונה איז געלט, הייסט נישט קיין זונה בעצם, נאָר זי ווערט אָנגערופֿן אַ נבלה, אַ בעלת תאווה פֿאַר געלט. איר גאַנצער ענין איז נישט די זנות, און ווען מען וואָלט איר געגעבן אַ מעגלעכקייט צו שאַפֿן געלט אויף אַ וועג וואָס איז ווייניקער פֿאַרשעמט, וואָלט זי עס אויסגעקליבן. דערפֿאַר קען מען איר נישט רופֿן אַ זונה בעצם, װאָרום "זונה" איז בײַ איר אַ בײַגעלייגטער נאָמען און נישט קיין שם העצם וואָס באַשרײַבט איר וועזן. אָבער דאָ, ווען זי גיט אַן אתנן כּדי מען זאָל קומען צו איר, איז איר גאַנצער ציל בלויז די זנות, און אַפֿילו אויב מען וועט איר געבן געלט וועט עס איר נישט אָפּהאַלטן פֿון צו טאָן איר קלאָר פֿאַרדאָרבענע פּעולה, ווײַל זי גלוסט די זנות אַליין. און דעריבער איז דווקא צו דיר געזאָגט געוואָרן "לכן זונה שמעי דבר ה'": דײַן מעשׂה דעפֿינירט דיך מיט אַ שם העצם, ווי אַ זונה ממש.
כֹּה־אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה יַעַן הִשָּׁפֵךְ נְחֻשְׁתֵּךְ וַתִּגָּלֶה עֶרְוָתֵךְ בְּתַזְנוּתַיִךְ עַל־מְאַהֲבָיִךְ וְעַל כׇּל־גִּלּוּלֵי תוֹעֲבוֹתַיִךְ וְכִדְמֵי בָנַיִךְ אֲשֶׁר נָתַתְּ לָהֶם׃ (לו) - אַזוי האָט געזאָגט ג-ט דער הערשער: צוליב דעם וואָס דײַן גיפֿט איז אויסגעגאָסן געוואָרן און דײַן ערווה איז אַנטפּלעקט געוואָרן אין דײַנע זנות'ן אויף דײַנע געליבטע, און אויף אַלע אָפּגייטער פֿון דײַנע תועלות, און ווי דאָס בלוט פֿון דײַנע קינדער וואָס דו האָסט זיי איבערגעגעבן.
וואָס באַטײַט "הישפך נחושתך"? דער מלבי"ם ברענגט צוויי ביאורים: איינס, מלשון נחש, און לויט דעם איז דער פּשט אַז דײַן סם (ארס) איז אויסגעגאָסן געוואָרן, וואָס דו מיט דײַנע פּעולות וואַרפֿסט אַרײַן אַן ארס אין אַנדערע. דאָס צווייטע, מלשון ניחוש, אַ לשון פֿון כשפים. און אַ דריטע מעגלעכקייט איז פֿון רש"י, אַז "נחושתך" איז ווי ברעגן, ווי דער גרונט פֿון אַן אויוון ("כנחושתו של תנור"), דאָס הייסט דער אונטערשטער טייל, און "הישפך נחושתך" מיינט אַז פֿון גרויס תאוות זנות האָט דײַן מקור גערונען.
"ותגלה ערוותך" - און אַקעגן דעם זאָגט ער "בתזנותיך על מאהביך ועל כל גילולי תועבותיך". זאָגט דער מלבי"ם: צוויי מינים זנות זענען בײַ איר געווען. דאָס ערשטע, "על מאהביך" - די מיט וועמען זי האָט געזונה'ט בקביעות, זיי הייסן אירע געליבטע. דאָס צווייטע, "על כל גילולי תועבותיך" - די וואָס זי האָט מיט זיי געזונה'ט אויף אַן אופֿן פֿון הפקרות, ווען זי האָט זיך מפקיר געווען פֿאַר יעדן פֿאַרבײַגייער, ווי מיר האָבן פֿריִער געזען "אל כל ראש דרך בנית רמתך ותפשקי את רגליך לכל עובר". און אַקעגן "יען הישפך נחושתך" זאָגט ער "וכדמי בניך אשר נתת להם" - אַז דו האָסט אויסגעגאָסן דעם כּוח פֿונעם שלאַנג און דורך ניחושים און כשפים ווי דאָס בלוט פֿון דײַנע קינדער, דאָס הייסט מיט אַ פֿילקייט, ווי די פֿיל בלוט וואָס דו האָסט פֿאַרגאָסן אַזוי איז אויסגעגאָסן געוואָרן דײַן נחושת בריבוי, ווײַל דו ביסט געגאַנגען און איבערגעגעבן דײַנע קינדער צו אַלע ענינים פֿונעם מולך און צו עבודה זרה, און דאָס פֿלעגט מען אויפֿטאָן דורך די ענינים פֿון ניחוש און כשפים.
דער עונש: דאָס צונויפֿנעמען די מאהבים און די אַנטפּלעקונג פֿון דער ערווה
לָכֵן הִנְנִי מְקַבֵּץ אֶת־כׇּל־מְאַהֲבַיִךְ אֲשֶׁר עָרַבְתְּ עֲלֵיהֶם וְאֵת כׇּל־אֲשֶׁר אָהַבְתְּ עַל כׇּל־אֲשֶׁר שָׂנֵאת וְקִבַּצְתִּי אֹתָם עָלַיִךְ מִסָּבִיב וְגִלֵּיתִי עֶרְוָתֵךְ אֲלֵהֶם וְרָאוּ אֶת־כׇּל־עֶרְוָתֵךְ׃ (לז) - דערפֿאַר, זע, איך קלײַב צונויף אַלע דײַנע ליבהאָבער וואָס דו ביסט זיי זיס געווען (אָדער: וואָס דו האָסט פֿאַר זיי געוואַרט יעדן אָוונט), און אַלע וואָס דו האָסט ליב געהאַט, צוזאַמען מיט אַלע וואָס דו האָסט פֿײַנט געהאַט, און איך וועל זיי צונויפֿזאַמלען אויף דיר פֿון אַרום, און איך וועל אויפֿדעקן דײַן שאַנד צו זיי, און זיי וועלן זען דײַן גאַנצע שאַנד.
איצט זאָגט דער אויבערשטער וואָס דער עונש וועט זײַן. ערשטנס, "הנני מקבץ את כל מאהביך" - די ליבהאָבער זענען די קבועים מיט וועמען זי האָט תּמיד געזונדיגט אין זנות, און אויף זיי שטייט "אשר ערבת עליהם". דער מלבי"ם טײַטשט אַז "ערבת" איז פֿונעם לשון פֿון ערב (אָוונט): דו פֿלעגסט זיצן און וואַרטן אויף זיי יעדן אָוונט און אָוונט, אַזוי ווי עס שטייט "ועין נואף שמרה נשף", און נשף הייסט דאָך אָוונט. דער רד"ק פֿאַרקערט טײַטשט פֿונעם לשון פֿון אַ זאַך וואָס איז זיס און אָנגענעם (דבר ערב), ווי "יערב עליו שיחי", הנאה און זיסקייט, און "אשר ערבת עליהם" מיינט וואָס דו ביסט זיי געווען זיס און באַליבט. "ואת כל אשר אהבת" - אויך די אַנדערע מענטשן וואָס מיר האָבן פֿריִער געזען, וואָס זי האָט זיי ליב געהאַט נאָר פֿון צײַט צו צײַט און נישט בקביעות געווען מיט זיי אין זנות. "על כל אשר שנאת" - צוזאַמען מיט אַלע די וואָס זענען דײַנע שונאים. זאָגט דער אויבערשטער: אַלע די, סײַ די ליבהאָבער, סײַ די צופֿעליקע, און סײַ דײַנע שונאים, "וקיבצתי אותם עליך מסביב וגיליתי ערוותך אליהם" - איך וועל אויפֿדעקן דײַנע מומים און דײַן מיאוסקייט, ביז דו וועסט ווערן פֿאַראַכט אין זייערע אויגן.
וּשְׁפַטְתִּיךְ מִשְׁפְּטֵי נֹאֲפוֹת וְשֹׁפְכֹת דָּם וּנְתַתִּיךְ דַּם חֵמָה וְקִנְאָה׃ (לח) - און איך וועל דיך משפּטן לויט די משפּטים פֿון מנאפות און פֿון פֿרויען וואָס פֿאַרגעסן בלוט, און איך וועל דיך איבערגעבן צו בלוט פֿון גרימצאָרן און קנאה.
זאָגט דער רד"ק: עס זענען דאָ אויף זיי צוויי משפּטים, סײַ דער משפּט פֿון מנאפות און סײַ דער משפּט פֿון שפיכות דמים. און פֿאַרוואָס שטעלט ער פֿעסט אַז אין ניאוף איז אויך דאָ אַן ענין פֿון שפיכות דמים? פֿון עטלעכע זײַטן: אַ פֿרוי וואָס איז מנאפת פֿאַרגעסט אַמאָל בלוט, ווײַל אָפֿט מאָל קומען צו איר צוויי מענטשן און ביידע קריגן זיך איבער איר און איינער דערהרגעט דעם חבֿר, און אָט האָט זי מיט איר ניאוף גורם געווען שפיכות דמים. עס קען אויך זײַן אַז פּלוצים קומט איר מאַן אַהיים און טרעפֿט דעם נואף מיט זײַן ווײַב און הרגעט אים, און אָט האָט זי מיט איר זנות געברענגט צו יענעמס טויט; אָדער פֿאַרקערט, אַז דער נואף, זעענדיק אַז מען האָט אים געכאַפּט, וועט דערהרגענען איר מאַן. דערפֿאַר שטייט "משפטי נואפות ושופכות דם" - ווײַל די מנאפות פֿאַרגעסן אויך בלוט. און אַזוי אויך דו, כלל ישראל: דו ביסט מנאפת אונטער דײַן מאַן, וואָס דאָס איז קודשא בריך הוא, און שופֿכסט דאָס בלוט פֿון דײַנע קינדער און גיסט זיי איבער צו עבודה זרה.
"ונתתיך דם חמה וקנאה" - זאָגט דער רד"ק ווי תרגום יונתן טײַטשט: "ואמסרינך לקטול ברוגז ובחימה", איך וועל דיך איבערגעבן צו בלוט און הריגה מיט כּעס און חמה, ווײַל איך האָב אַ גרויסע חמה אויף דיר צוליב אַלע שלעכטע מעשים וואָס מיר האָבן פֿריִער געזען. און נאָך אַ זאַך, עס איז דאָ דאָ אויך אַן ענין פֿון קנאה, ווי עס שטייט "הם קנאוני בלא אל כיעסוני בהבליהם": ווען מען גייט און מען דינט עבודה זרה, פּונקט ווי אַ מאַן ווערט אין כּעס און ווערט פֿאַרביטערט ווען זײַן ווײַב איז מזנה אונטער אים, אַזוי כביכול איז כלפּי קודשא בריך הוא; עס איז דאָ דאָ אַ בחינה פֿון "סמל הקנאה", אַ בחינה פֿון רייצן און פֿאַרדריסן ווען כלל ישראל בלאָנדזשעט אין זנות נאָך עבודה זרה און נאָך אלהים אחרים.
דאָס צעשטערן דעם גב און דאָס צעברעקלען די רמות
וְנָתַתִּי אֹתָךְ בְּיָדָם וְהָרְסוּ גַבֵּךְ וְנִתְּצוּ רָמֹתַיִךְ וְהִפְשִׁיטוּ אוֹתָךְ בְּגָדַיִךְ וְלָקְחוּ כְּלֵי תִפְאַרְתֵּךְ וְהִנִּיחוּךְ עֵירֹם וְעֶרְיָה׃ (לט) - און איך וועל דיך געבן אין זייער האַנט, און זיי וועלן צעשטערן דײַן גב און צעברעקלען דײַנע רמות, און זיי וועלן אויסטאָן דײַנע קליידער פֿון דיר און צונעמען דײַנע פּראַכט־געפֿעס, און וועלן דיך איבערלאָזן נאַקעט און בלויז.
"ונתתי אותך בידם" - איך וועל דיך משפּטן און פֿסקענען דעם דין, און דערנאָך וועל איך דיך איבערגעבן אין זייער האַנט, אַז זיי זאָלן אויספֿירן דעם עונש אַזוי ווי איך האָב געפּסקנט און נגזר געווען אויף דיר. "והרסו גבך" - מיר האָבן פֿריִער געזען אַז עס איז דאָרט געווען אַ 'גב' און אַ 'רמה', אַ הויכער אָרט וווּ זי פֿלעגט זונדיקן מיט זנות; און דער נמשל איז: די שטעט, די הײַזער און די פֿעסטונגען וועלן אַלע אומגעוואָרפֿן ווערן, וואָס דאָ רעדט מען דאָך וועגן דעם עונש פֿון בית ישראל, און דער עונש איז דער חורבן. "והפשיטו אותך בגדיך" - זאָגט דער מלבי"ם אַז דער נמשל איז די ביזה, אַז זיי וועלן רויבן אַלע אירע טײַערע חפצים און אַלץ וואָס זי פֿאַרמאָגט, ביז צום סוף וועט זי בלײַבן "ערום ועריה", נאַקעט און בלויז. און קעגן וואָס איז דאָס? זאָגט דער רד"ק: קעגן דעם וואָס איך האָב דיך געפֿונען פֿון אָנהייב, וואָס מיר האָבן דאָך פֿריִער געזען "ואעבור עליך ואראך מתבוססת בדמיך", און דאָרט איז געזאָגט געוואָרן "ואת ערום ועריה", און אויף דעם זאָגט ער: איך וועל דיך צוריקקערן צום פֿריִערדיקן מצב, ביז דו וועסט ווידער בלײַבן נאַקעט און בלויז.
און דער מלבי"ם דײַקט: עס שטייט "והרסו גבך ונתצו רמותיך", און עס איז פֿאַראַן אַ חילוק צװישן 'הרס' און 'נתיצה'. 'הרס' מיינט צוברעכן אַ זאַך און אומרוואַרפֿן זי, בעת 'לנתוץ' מיינט נעמען און צעברעקלען אויף קליינע שטיקלעך. און דאָס איז וואָס דער פּסוק וויל זאָגן: וויבאַלד דו האָסט צוגעלייגט צום חטא - ווײַל אַ 'רמה' איז העכער פֿון אַ 'גב' (מיר האָבן פֿריִער געזען אַז אַ גב איז אַ פֿלאַכער אָנזעעוודיקער אָרט, און אַ רמה איז אַ הויכער אָרט) - און דו האָסט שוין דאָס זנות געטאָן אויף אַ רמה, ווי מיר האָבן מסביר געווען אַז מען האָט געמאַכט אלילים אונטער יעדן פֿרישן בוים און אויף יעדן באַרג, אויף אַ הויכן אָרט; דערפֿאַר "והרסו גבך", אָבער דײַנע רמות וועט מען מנתץ זײַן, ווײַל 'נתיצה' איז אַ פֿיל גרעסערער און שווערערער חורבן און צעברעכונג.
אַרבע מיתות בית דין
וְהֶעֱלוּ עָלַיִךְ קָהָל וְרָגְמוּ אוֹתָךְ בָּאָבֶן וּבִתְּקוּךְ בְּחַרְבוֹתָם׃ (מ) - און זיי וועלן אַרויפֿברענגען אויף דיר אַ קהל מענטשן, און זיי וועלן דיך שטיינערן מיט שטיינער און דיך צעשנײַדן מיט זייערע שווערדן.
"והעלו עליך קהל" - מען וועט דיך משפּטן צום טויט און מען וועט דיך טויטן פֿאַר אַ קהל פֿאָלק, אַז די הריגה וועט זײַן פֿאַר אַ גרויסן ציבור. און מען וועט איר טויטן מיט אַלע אַרבע מיתות בית דין: סקילה, שריפה, הרג און חנק, ווי ער רעכנט זיי באַלד אויס. "ורגמו אותך באבן" - דאָס איז מיתת סקילה. "ובתקוך בחרבותם" - דאָס איז מיתת סייף. און וואָס מיינט "ובתקוך"? זאָגט רש"י: עס האָט נישט קיין גלײַכן אין תנ"ך ("אין לו דמיון"), דאָס הייסט אַז מיר האָבן נישט קיין אַנדער מקור אין די כּתובים פֿון וואַנען צו לערנען דאָס דאָזיקע וואָרט.
מיר האָבן שוין מסביר געווען אָן אַ צאָל מאָל, אַז כּדי צו פֿאַרשטיין וואָס אַ וואָרט באַטײַט און וואָס עס דריקט אויס, פֿאָדערט זיך אַ קאָנקאָרדאַנציע. דאָס איז אַ ספר וואָס נעמט צונויף אַלע ווערטער פֿונעם זעלבן שורש וואָס קומען פֿאָר אינעם תנ"ך: אויב עס שטייט למשל "הרים", זאַמלט עס צונויף אַלע ערטער וווּ עס ווערט דערמאָנט הר, הרים, הרי, און שטעלט זיי אויס לויט סאָרטן. די קאָנקאָרדאַנציע איז זייער נוצלעך, און ווען מען ווייסט נישט דעם טײַטש פֿון אַ וואָרט גייט מען און מען זוכט דערין; זי איז נישט קיין מילון, אָבער זי העלפֿט צו פֿאַרשטיין דאָס וואָרט. אגב, בײַ די ראשונים איז דאָס אַלץ געווען אין קאָפּ און זיי האָבן נישט געדאַרפֿט קיין ספֿרים. ווי אַזוי העלפֿט זי? למשל, עס שטייט "ובתקוך" און מ'ווייסט נישט וואָס דאָס מיינט, עפֿנט מען אַן אַנדער אָרט און מ'זעט "ויבתק ויחתוך", און מ'פֿאַרשטייט אַז "ביתוק" איז מלשון שניידן (חתיכה), און מען קען פֿאַרשטיין פֿונעם באַטײַט אויף יענעם אָרט אויך דעם באַטײַט דאָ. אָבער ווען אַ וואָרט האָט נישט קיין ברודער און קיין חבֿר אינעם מקרא, אָדער עס איז אַן איינציקער אויסדרוק, אָדער עס שטייט דערויף אין דער מסורה דער אות ל' - וואָס מיינט ליתא אָדער ליכא, אַז עס איז נישטאָ נאָך אַזאַ, ווי רש"י זאָגט דאָ "אין לו דמיון", אַז עס איז נישטאָ קיין ענלעך וואָרט אין מקרא - דאַן האָבן מיר נישט קיין ברירה נאָר צו מפרש זײַן דאָס וואָרט לויט זײַן באַטײַט דאָ אויפֿן אָרט. און דערפֿאַר אויך דאָ "ובתקוך בחרבותם" פֿאַרשטייען מיר אַז דאָס איז מלשון שפּאַלטן דעם גוף מיטן שווערד, ווײַל עס איז דאָך דאָ אַן אויסדרוק פֿון אַ שווערד. און אַזוי איז אויך דער תרגום: "ויבזעוניך", און ווי "ויקרע את בגדיו" ווערט איבערגעזעצט "ובזע ית לבושוהי", וואָס מיינט אַ רײַסונג (קריעה). אויב אַזוי, מיינט ביתוק אַ צעריסונג, אַז זיי וועלן דיך צערײַסן מיט זייערע שווערדן, און אָט האָבן מיר מיתת סייף.
דער רד"ק זאָגט, אַז דאָ רעדט מען פֿון די מיתות מיט וועלכע מען פֿלעגט אומברענגען די מנאפות: "ורגמו אותך באבן", ווי דער משפט פֿון די מנאפות וואָס מען פֿלעגט וואַרפֿן אויף זיי שטיינער, אָבער נישט זיי צו טייטן; עס פֿלעגט פֿאַרבײַגיין אַ פֿרוי אַ זונה און מען פֿלעגט אויף איר וואַרפֿן שטיינער, אָבער נישט ביז מיתה, ווײַל נאָכדעם שטייט דאָך "ובתקוך בחרבותם", אַז די מיתה ווערט געטאָן דורכן שווערד. און דער רד"ק ברענגט נאָך אַ ביאור בשם זײַן פֿאָטער: נאָכדעם ווי ער האָט אונדז באַשריבן דעם משל פֿון "והשבתיך מזונה", שילדערט ער ווי אַזוי דאָס וועט געשען. מען רעדט פֿון אַ זונה וואָס מען האָט געשלאָגן מיט שטיינער און געשטאָכן מיטן שווערד און פֿאַרברענט איר הויז, און דאָס אַלץ האָט מען געטאָן כּדי איר צו פֿאַרשעמען און מבזה זײַן, ביז זי וועט ווערן פֿאַראַכט און דערנידעריקט; און אַז זי איז דערנידעריקט און בשפלות, וועט זי ממילא אויפֿהערן צו זײַן אַ זונה. ווײַל מען גייט צו אַ פֿרוי ווען זי שטעלט פֿאָר עפּעס אַ חשיבות, אָבער ווען זי איז גאָר דערנידעריקט וויל קיינער נישט גיין צו איר. און אין אַזאַ פֿאַל, זאָגט דער פֿאָטער פֿונעם רד"ק, אַפֿילו אויב זי וועט געבן אַן אתנן וועט קיינער נישט וועלן זײַן מיט איר, ווײַל פֿון גרויס שפלות וועט קיינער נישט מסכּים זײַן צו זײַן מיט איר אַפֿילו פֿאַר איר אתנן. און וואָס איז דער נמשל? דאָס חרוב מאַכן די מויערן. און ווי אַזוי פֿלעגט מען וואַרפֿן די מויערן? מיט שטיינער פֿון שליידערס (אבני קלע). אָט איז "ורגמו אותך באבן" - אַז מען פֿלעגט איר אומװאַרפֿן דורך אַ דייק און גרויסע שטיינער, ווי עס שטייט בײַ קיר חרשת "ויסובו הקלעים ויכוה", און דערנאָך "ובתקוך בחרבותם" - אַז דאָס צעהאַקן איז געווען דורכן שווערד, ווי מען האָט געזען אַז זיי זענען אַרײַן אין שטאָט און געהרגעט די מענטשן אין איר.
וְשָׂרְפוּ בָתַּיִךְ בָּאֵשׁ וְעָשׂוּ־בָךְ שְׁפָטִים לְעֵינֵי נָשִׁים רַבּוֹת וְהִשְׁבַּתִּיךְ מִזּוֹנָה וְגַם־אֶתְנַן לֹא תִתְּנִי־עוֹד׃ (מא) - און זיי וועלן פֿאַרברענען דײַנע הײַזער מיט פֿײַער, און וועלן טאָן אין דיר משפטים פֿאַר די אויגן פֿון פֿיל פֿרויען, און איך וועל דיך אָפּשטעלן פֿון זײַן אַ זונה, און אויך קיין לוין (אתנן) וועסטו מער נישט געבן.
זאָגט דער מלבי"ם: מיר האָבן געזען פֿיר מיתות בית דין. סקילה און חרב (סייף) זענען שוין געווען, און איצט רעדט דער נבֿיא פֿון שריפה - "ושרפו בתייך באש". "ועשו בך שפטים לעיני נשים רבות" - דאָס איז דער משפט פֿאַר יעדער אשת איש וואָס האָט מזנה געווען, וואָס איר מיתה איז בחנק, און דאָס איז "שפטים לעיני נשים רבות", ווי דער דין פֿון אַן אשה המזנה תחת בעלה. און דערנאָך "והשבתיך מזונה" - קיין שום מענטש וועט מער נישט וועלן זײַן מיט איר, אַפֿילו נישט פֿאַר קיין אתנן, און דאָס איז "וגם אתנן לא תתני עוד". און וואָס איז דער נמשל? אַז נאָך דעם וועט מען מבטל זײַן די עבודה זרה; ווײַל מיר וויסן דאָך אַז נאָכן חורבן איז בטל געוואָרן דער יצר הרע דעבודה זרה, און עס וועט מער בכלל נישט זײַן קיין שום בחינה פֿון עבודה זרה, און אויך קיין אתנן פֿאַר עבודה זרה וועט מען מער נישט געבן.
וַהֲנִחֹתִי חֲמָתִי בָּךְ וְסָרָה קִנְאָתִי מִמֵּךְ וְשָׁקַטְתִּי וְלֹא אֶכְעַס עוֹד׃ (מב) - און איך וועל באַרויִקן מײַן גרימצאָרן אין דיר, און מײַן קנאה וועט אָפּטאָן פֿון דיר, און איך וועל רוען און מער נישט אין כּעס זײַן.
"והניחותי חמתי בך" - דער גרימצאָרן וואָס איך האָב געהאַט אויפֿן עבֿר וועט זיך באַרויִקן דורכן עונש וואָס איר וועט באַקומען, און ממילא "וסרה קנאתי ממך" - די קנאה וואָס איך האָב געהאַט אויף דער עבודה זרה וואָס דו האָסט געדינט וועט אָפּטאָן פֿון דיר, דאָס הייסט אַז דער יצר הרע פֿון עבודה זרה וועט בטל ווערן, און ממילא וועט אָפּטאָן די קנאה פֿונעם אויבערשטן פֿון אונדז וועגן עבודה זרה, און דערנאָך "ושקטתי ולא אכעס עוד", אַז איך וועל רוען און מער נישט אין כּעס זײַן, וויבאַלד דער חטא פֿון עבודה זרה וועט מער נישט עקזיסטירן.
און דער מלבי"ם איז מדייק: עס איז פֿאַראַן אַ חילוק צווישן כּעס און צווישן חמה און די איבעריקע ענלעכע ווערטער פֿון כּעס. עס שטייט דאָ סײַ "חמתי" און סײַ "לא אכעס", און וואָס איז דער חילוק? אף, קצף און חמה זענען זאַכן וואָס ווירקן בפֿועל קעגן דעם וואָס מען איז אין כּעס אויף אים, דאָס הייסט זיי האָבן אַן אויפֿטו און אַ תוצאה בײַ יענעם קעגן וועמען מען צערנט זיך. אָבער דער אויסדרוק "כּעס" ווײַזט אויף עפּעס וואָס איז בלויז אין האַרצן, ווי "כל ימיו מכאובים וכעס", און ווי "וכי עשתה צרתה גם כעס", וואָס דער כּעס בלײַבט אינעווייניק אין האַרצן. ווידער אף, קצף און חמה זענען עפּעס וואָס מען טוט אויך בפֿועל קעגן אַנדערע. און ווען דאָס קומט אין אַ בנין פֿון מפעיל, ווי "הקצפתם את ה'", איז דער טײַטש אַז איר האָט גורם געווען אַז דער אויבערשטער זאָל קאָכן מיט קצף קעגן אײַך, און "הכעסתם" - אַז איר האָט גורם געווען אַז זײַן כּעס זאָל זיך אויפֿוועקן אין האַרצן קעגן אײַך.
"ולא עשית את הזימה" - פֿאַר וואָס קומט אויך דער עונש פֿון שריפה
יַעַן אֲשֶׁר לֹא־זָכַרְתְּ אֶת־יְמֵי נְעוּרַיִךְ וַתִּרְגְּזִי־לִי בְּכׇל־אֵלֶּה וְגַם־אֲנִי הֵא דַּרְכֵּךְ בְּרֹאשׁ נָתַתִּי נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה וְלֹא עָשִׂית אֶת־הַזִּמָּה עַל כׇּל־תּוֹעֲבֹתָיִךְ׃ (מג) - צוליב דעם וואָס דו האָסט נישט געדענקט די טעג פֿון דײַן יוגנט, און האָסט מיך דערצערנט מיט דאָס אַלץ, האָב איך אויך, אָט, געגעבן דײַן וועג אויפֿן קאָפּ, זאָגט ג-ט דער ה', צי האָסטו דען נישט געטאָן די זימה איבער אַלע דײַנע תועבֿות?!
"יען אשר לא זכרת את ימי נעוריך" - פֿאַר וואָס זענען דיר געקומען די אַלע עונשים מיט אַן אויסגעגאָסענעם חמת? ווײַל זיי האָבן נישט געדענקט די טובֿות וואָס דער אויבערשטער האָט געטאָן מיט זיי אין זייערע יוגנט-טעג: אַז ער האָט זיי אַרויסגענומען פֿון מצרים, זיי געפֿירט אינעם מדבר, און זיי געבראַכט קיין ארץ ישראל. ווײַל דער גאַנצער ענין פֿון יציאת מצרים פֿון בית עבדים, ווי מיר האָבן מסביר געווען, האָט מחייב געווען כּלל ישראל צו היטן די מצוות פֿונעם אויבערשטן; און אָט, אַנשטאָט דאָס צו טאָן, "ותרגזי לי בכל אלה" - מיט אַלע תועבֿות וואָס זענען אויבנדערמאָנט געוואָרן האָסטו דערצערנט דעם הקדוש ברוך הוא. "וגם אני הא דרכך בראש נתתי" - "הא" איז ווי "הנה", ווי "הא לכם זרע", און דער טײַטש איז ווי "לתת דרכו בראשו": איך האָב אײַך געגעבן דעם גמול וואָס קומט אײַך, איך האָב אײַך באַצאָלט כּראוי.
און די עונשים וואָס מיר האָבן געזען קומען איר לויט דין תורה, ווײַל מיט אַלע יענע עבֿירות מיט וועלכע זיי האָבן דערצערנט, זענען זיי נתחייב געוואָרן די אַרבע מיתות בית דין: סקילה, שריפה, הרג און חנק, וואָס מיר האָבן געזען אין פסוקים מ' און מ"א. ווײַל מיר האָבן געזען אַז זיי האָבן געדינט עבודה זרה און עבודת המולך, און דערויף קומט דער עונש פֿון סקילה; מיר האָבן געזען אַז עס איז געווען זנות, און אויף זנות בײַ אַן אשת איש קומט חנק; מיר האָבן געזען אַז מען האָט געשאָכטן און דערמאָרדעט די קינדער צום מולך, און אויפֿן עצם מאָרד פֿון די קינדער קומט סייף, און אויך ווען מען ווערט געמשפּט ווי אַ עיר הנדחת איז דאָרט דאָ אַ דין סייף. אָבער אויף מיתת שריפה, זאָגט דער מלבי"ם, האָבן מיר נישט געפֿונען קיין סיבה: מיר האָבן נישט געפֿונען קיין עבֿירה צוליב וועלכער עס פֿאָדערט זיך אַן עונש שריפה בײַ אַ בת ישראל וואָס האָט מזנה געווען, נאָר בלויז בײַ אַ בת כהן וואָס האָט מזנה געווען, וואָס דאָרט הייסט דאָס "זימה", "באש תישרף". אויב אַזוי, כּדי עס זאָל זיי קומען אויך אַן עונש שריפה, מוז זײַן בײַ זיי אויך אַ חטא פֿון זימה. און דאָס איז וואָס דער פּסוק זאָגט "ולא עשית את הזימה על כל תועבותיך" - צי האָסטו דען נישט געטאָן זימה, צי איז נישט צוגעקומען אויך זימה אויף אַלע דײַנע תועבֿות?! אויב יאָ, קומט דיר אויך דער עונש פֿון שריפה, און דערפֿאַר האָט ער אויבנדערמאָנט "ושרפו בתייך באש".
און דער מלבי"ם איז מסביר וואָס דאָס איז "זימה": דער אויסדרוק זימה ווײַזט אויף אַן אײַנגעזונקענקייט פֿונעם מחשבה אין זנות, און מיר געפֿינען דאָס אין צוויי פֿאַלן - בײַ אַ מחלל בתו להזנותה, און בײַ דער ערווה פֿון אַ פֿרוי מיט איר טאָכטער, וואָס ווער עס נעמט אַ פֿרוי מיט איר טאָכטער, "ערות אשה ובתה לא תגלה", ווערט דאָס אָנגערופֿן זימה. און וואָס איז דער שותפותדיקער יסוד (המכנה המשותף) פֿון ביידע? אַז אין ביידע איז פֿאַראַן אַן אײַנגעזונקענקייט פֿון זנות וואָס גייט אַריבער פֿונעם דור פֿון די עלטערן צום דור פֿון די קינדער: מחלל בתו להזנותה - אַז דער פֿאָטער איז אַ רשע און ער לאָזט דאָס אויך בירושה פֿאַר זײַן טאָכטער נאָך אים; און אַזוי אויך בײַם נעמען אַן אשה ובתה - אַז די מוטער איז פֿאַרדאָרבן און הייראַט מיט אַ מענטש בעת איר טאָכטער הייראַט אויך מיט יענעם זעלבן מענטש, אַז עס איז דאָ דאָ ווידער אַ זנות פֿון אַ צווייטן דור, וואָס די עלטערן לאָזן בירושה דעם זנות פֿאַר די קינדער נאָך זיי. און עס וואָלט פּאַסיק געווען, זאָגט דער מלבי"ם, אַז דער פֿאָטער און די מוטער זאָלן אָפּהיטן זייערע קינדער פֿון פֿאַרדאָרבנקייט; אַפֿילו אויב דער מענטש אַליין טוט אומפּאַסיקע זאַכן, זאָל ער כאָטשפּשטענדיק זען אַז זײַנע קינדער זאָלן זײַן ערלעך. אָבער דאָ, ווי עס שטייט אינעם נבֿיא, "איש ואביו ילכו אל הנערה" - און דאָס ווײַזט אויף דער חוצפּה און אויף דער פֿאַרדאָרבנקייט, אַז נישט בלויז דער פֿאָטער האָט געזינדיקט, נאָר ער נעמט נאָך זײַן זון צו זינדיקן צוזאַמען מיט אים, און אַזאַ זאַך ווערט אָנגערופֿן זימה.
"כאמה בתה" - א משל אויף דער גאַנצער אומה
הִנֵּה כׇּל־הַמֹּשֵׁל עָלַיִךְ יִמְשֹׁל לֵאמֹר כְּאִמָּה בִּתָּהּ׃ (מד) - אָט יעדער וואָס מאַכט אַ משל, וועט מאַכן אויף דיר אַ משל, אַזוי צו זאָגן: ווי די מוטער, אַזוי איז איר טאָכטער.
"כל המושל עליך ימשול" - "המושל" דאָ איז נישט מלשון ממשלה, נאָר מלשון משילת משלים: יעדער וואָס מאַכט אַ משל וועט משל'ן אויף דיר און זאָגן "כאמה בתה". ווער עס וועט וועלן מאַכן אַ משל פֿונעם עונש שריפה וואָס דו האָסט באַקומען צוליב דער זימה, וואָס דאָס איז, ווי מיר האָבן מסביר געווען, ערוות אשה ובתה, וועט אין דעם געפֿינען דעם נמשל אויף דער גאַנצער אומה, אַז כלפי דער גאַנצער אומה איז דאָ אַ תביעה אַז זיי און זייערע קינדער האָבן געזינדיקט. א מוטער מיט איר טאָכטער זענען אַ בחינה פֿון זימה, וואָס דאָס מיינט זיך איינוואָרצלען אין חטא, אַז די עלטערן פֿאַר'ירשנ'ען דעם חטא צו זייערע קינדער נאָך זיי - "זימה היא". און דער משל איז אויף וואָס עס איז געשען ביי כלל ישראל, אַז זיי האָבן נישט געזינדיקט בלויז אַליין, נאָר זיי האָבן זיך איינגעוואָרצלט אינעם חטא און פֿאַר'ירשנט דעם חטא אויך צו זייערע זין און טעכטער, און דאָס איז "כאמה בתה".
דער רד"ק ערקלערט אַז "כאמה בתה" איז אַ משל: די מוטער איז ארץ כנען, ווייל ארץ ישראל ווערט אָנגערופֿן ארץ כנען, און די טאָכטער איז עם ישראל, כנסת ישראל, ווי עס שטייט "בת ירושלים", "בת אדום". און דאָס מיינט צו זאָגן: איר זענט אָנגעקומען אַהער און האָט זיך אויסגעלערנט פֿון די פֿאַרדאָרבענע מעשים פֿון די באַוואוינער פֿון דאָ. "כאמה בתה" - די מוטער, וואָס דאָס איז ארץ כנען, האָט אויפֿגעצויגן אירע קינדער ענלעך צו איר, און אָט האָט זי אויפֿגעצויגן מענטשן וואָס טוען שלעכטע מעשים אַזוי ווי זי; וואָרום די תורה וואָרנט אין עטלעכע ערטער נישט צו טאָן ווי די תועבות פֿון ארץ כנען, און די תועבות פֿון ארץ כנען וואָס די תורה רעכנט דאָרט אויס זענען תועבות פֿון עריות. איז אויב אַזוי "כאמה בתה": דער דאָזיקער אָרט, וואָס איז די מאַמע, ארץ כנען, און אַזוי אויך די טאָכטער, כנסת ישראל, האָט ווייטער געפֿירט און זיך געפֿירט ווי די מעשים פֿון דער מוטער.
בַּת־אִמֵּךְ אַתְּ גֹּעֶלֶת אִישָׁהּ וּבָנֶיהָ וַאֲחוֹת אֲחוֹתֵךְ אַתְּ אֲשֶׁר גָּעֲלוּ אַנְשֵׁיהֶן וּבְנֵיהֶן אִמְּכֶן חִתִּית וַאֲבִיכֶן אֱמֹרִי׃ (מה) - די טאָכטער פֿון דיין מוטער ביסטו, וואָס עקלט זיך פֿון איר מאַן און אירע קינדער; און די שוועסטער פֿון דיינע שוועסטער ביסטו, וואָס האָבן זיך געעקלט פֿון זייערע מענער און זייערע קינדער; אייער מוטער איז אַ חתית און אייער פֿאָטער איז אַן אמורי.
"בת אמך את" - דו ביסט ענלעך צו דיין מוטער, "גועלת אישה ובניה", און "אישה" מיינט איר מאַן: פונקט ווי דיין מוטער וואָס האָט פֿאַראומעומווערדיקט איר מאַן און אירע קינדער, וואָס דאָס מיינט אַז זי האָט זיך דערווייטערט פֿון איר מאַן און פֿון אירע קינדער, אַזוי אויך דו וואָס ביסט ענלעך צו דיינע שוועסטער. און ווער זענען די שוועסטער צו וועמען ער פֿאַרגליכט כנסת ישראל? מיר וועלן דאָס זען ווייטער, אַז דאָס זענען צוויי סוררות'דיקע שוועסטער, און דו ביסט ווי אַ שוועסטער צו זיי. און ער ערקלערט "אמך חיתית" - ווייל דו ביסט געבוירן געוואָרן אין לאַנד חת, וואָס זי איז כביכול די מאַמע, די מליצה'דיקע מאַמע און נישט די ביאָלאָגישע מאַמע; דו ביסט אַ טאָכטער פֿון אַ חת'ישער מוטער און דו טוסט ווי זייערע מעשים.
רש"י ערקלערט אַז "בת אמך", ווי מיר האָבן מסביר געווען, דאָס לאַנד ווערט אָנגערופֿן ווי די מאַמע, און דאָס לאַנד איז כנען, און איר האָט גע'ירשנ'ט זייער לאַנד און איר פֿירט זיך ווי זיי. און "גועלת אישה ובניה" - אַז זיי האָבן פֿיל געמאַכט די תועבות ביז דאָס לאַנד האָט געעקלט און אויסגעשפּיגן אירע איינוואוינער, די טאַטעס און די קינדער צוזאַמען. דאָס הייסט, נישט ווי מיר האָבן פֿריער ערקלערט אַז די פֿרוי עקלט זיך פֿון איר מאַן און אירע קינדער, נאָר דאָ גייט דאָס צוריק אויפֿן לאַנד, און דאָס איז שוין דער עונש: וואָס האָט דאָס לאַנד געטאָן צו די יושבי ארץ כנען? זי האָט זיי אויסגעבראָכן. און וואָס מיינט "געלה"? אַזוי ווי הגעלת כלים, וואָס טייטשט אַרויסשטויסן, אַרויסגעבן; און ווי איוב זאָגט "שורו עיבר ולא יגעיל", וואָס די כוונה איז אַז ער האָט מעובר געמאַכט די קו און די קו האָט נישט אַראָפּגעוואָרפֿן פֿאַר דער צייט. אויב אַזוי "בת אמך את" - אַז דאָס דאָזיקע לאַנד וואָס איז דיין מוטער, דאָס הייסט כנען, האָט אויסגעבראָכן און פֿאַרטריבן די רשעים וואָס זיצן אין איר, די טאַטעס און די קינדער צוזאַמען.
"ואחות אחותך את" - אָט ווערט זי נישט אָנגערופֿן דיין שוועסטער נאָר די שוועסטער פֿון דיין שוועסטער, כביכול דער שייכות איז נישט קיין דירעקטער, ווייל מען רעדט דאָ וועגן סדום, וואָס סדום איז סמוך צו ארץ ישראל. און אויף דעם זאָגט ער "אשר געלו אנשיהן ובניהן" - סדום איז איבערגעקערט געוואָרן כהרף עין, און עס האָבן זיך פֿאַרמיאוסט זייערע מענער און זייערע קינדער. און אויף "אמכן חיתית ואביכן אמורי" ברענגט רש"י דעם תרגום יונתן: אייער מוטער איז דאָך שרה, "בין חיתאי הוות" - זי איז געזעסן צווישן די חיתיים, צווישן בני חת, "ואבוכון אברהם בין אמוראי ולא הליך בעצתהון" - אייער פֿאָטער אברהם איז געזעסן צווישן די אמוריים און איז נישט געגאַנגען אין דער עצה פֿון די בני האמורי און זיי האָבן נישט געטאָן ווי זייערע מעשים. אויב אַזוי, פֿאַרוואָס זענט איר געקומען און זיך באַזעצט דאָ, און אָט טוט איר שלעכטע מעשים אַזוי ווי די באַוואוינער פֿונעם לאַנד?
לסיכום: אין דעם שטיקל רעכנט דער נביא אויס די שלבים פֿון דער בגידה: זיך ווענדן קיין מצרים אין די טעג פֿון אחז, דערנאָך קיין אשור, און דערנאָך צו די כשדים, און יעדעס מאָל "וגם לא שבעת" - די זנות האָט גאָרנישט געהאָלפֿן און נישט געברענגט קיין ישועה. דער קלקול ווייזט זיך אַרויס פֿיל גרעסער ווי פֿון יעדער זונה, ווייל יעדע זונה טוט זנות צוליב אַן אתנן און נדן, און כנסת ישראל האָט באַצאָלט און אונטערגעקויפֿט און נאָכגעיאָגט אירע געליבטע פֿאַרקערט פֿונעם טבע, און דערפֿאַר ווערט דווקא זי אָנגערופֿן "זונה" מיטן עצם השם. פֿון דאַנען קומט דער עונש: דאָס צוזאַמעננעמען פֿון אַלע געליבטע און שונאים, דאָס אויפֿדעקן די ערוה און די מומים, משפטי נואפות ושופכות דם, און די ד' מיתות בית דין וואָס אַלע זענען מרמז אין די פסוקים - סקילה, סייף, שריפה און חנק - וואָס דאָס איז דאָס צעוואַרפֿן די מויערן, די הריגה אין שטאָט און דאָס פֿאַרברענען די הייזער. און צום סוף "והשבתיך מזונה", אַז נאָכן חורבן איז בטל געוואָרן דער יצר הרע פֿון עבודה זרה, און דער צאָרן האָט זיך באַרויִקט און די קנאה איז אַוועק. און דער גאַנצער משפט איז געקומען "יען אשר לא זכרת את ימי נעוריך": ווער עס פֿאַרגעסט די חסדים פֿון די ימי הנעורים, פֿון יציאת מצרים און פֿונעם מדבר און דאָס ברענגען אין לאַנד, זינדיקט נישט בלויז אַליין, נאָר ער פֿאַר'ירשנט דעם חטא צו זיינע קינדער נאָך אים - "כאמה בתה" - און דאָס איז די זימה אויף וועלכער עס קומט דער עונש פֿון שריפה.