קאפיטל טז אין יחזקאל איז איינע פון די שווערסטע און מערסט ערשיטערנדע קאפיטלעך אינעם ספר. דער מלבי"ם ערקלערט אז לענגאויס דעם גאנצן קאפיטל פארגלייכט דער נביא כלל ישראל צו א מיידל אן אסופית: אן עופעלע וואס אירע עלטערן האבן איר פארלאזט און זי איז ארויסגעווארפן געווארן אין א וויסטן מדבר פון עקל, און ס'איז דארט פארבייגעגאנגען אן איידעלער נדיב, ער האט איר געזען, רחמנות געהאט אויף איר, געוואנדן זיין אויג אויף איר לטובה, זי אויפגעצויגן - און צום סוף איר גענומען פאר א ווייב.
די מינימאלע ערווארטונג פון אזא מצב איז הכרת הטוב, אז זי זאל אפשאצן אלעס וואס מען האט פאר איר געטאן. אבער, זאגט דער מלבי"ם, נאכדעם וואס ער האט איר באגליקט מיט אלע מיני טובות - האט זי פארגעסן אלע זיינע חסדים צו איר, און האט מזנה געווען אונטער אים כדי אים צו דערצערענען. וויפיל חרון אף וועקט זיך אויף קעגן אזא שוידערליכע מעשה! און דאס איז בעצם וואס די תורה זאגט: "יִמְצָאֵהוּ בְּאֶרֶץ מִדְבָּר... יִצְּרֶנְהוּ כְּאִישׁוֹן עֵינוֹ", "יַרְכִּבֵהוּ עַל בָּמֳתֵי אָרֶץ" - דאס אלעס זענען באשרייבונגען פון די חסדים וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געטאן מיט אונז ביים ארויסנעמען פון מצרים, און דערנאך "וַיִּשְׁמַן יְשֻׁרוּן וַיִּבְעָט, שָׁמַנְתָּ עָבִיתָ כָּשִׂיתָ". וואס די תורה זאגט בקיצור, באשרייבט יחזקאל דא באריכות רב.
וַיְהִי דְבַר־יְהֹוָה אֵלַי לֵאמֹר׃ בֶּן־אָדָם הוֹדַע אֶת־יְרוּשָׁלַ͏ִם אֶת־תּוֹעֲבֹתֶיהָ׃ - און עס איז געווען דאס ווארט פון ה' צו מיר, זאגנדיג: מענטשנזון, מאך באקאנט פאר ירושלים אירע תועבות.
די גמרא אין מסכת מגילה (דף כה ע"ב) זאגט: "הודע את ירושלים את תועבותיה - נקרא ומתרגם". דאס הייסט אז מען ליינט עס פאר אין ציבור און מען טייטשט עס אויך איבער אויפן תרגום, נישט אזוי ווי מעשה ראובן און ענליכע וואס מען ליינט אבער מען טייטשט נישט אויף תרגום. דאס "מתרגם" זיין איז וואס איז באקאנט ביי די תימנ'ער, וואס ליינען א פסוק אינעם מקרא און גלייך דערנאך ליינט מען אים אינעם תרגום. פרעגט די גמרא: פשיטא, פארוואס זאל מען עס נישט ליינען און פארטייטשן? און זי ענטפערט: לאפוקי מדרבי אליעזר, ווייל רבי אליעזר האלט אז מען ליינט עס נישט און מען טייטשט עס נישט.
דתניא: עס איז געווען א מעשה מיט א מענטש וואס האט געליינט פאר רבי אליעזר "הודע את ירושלים את תועבותיה" - דאס הייסט ער האט דאס געליינט אלס מפטיר. האט רבי אליעזר צו אים געזאגט: איידער דו זוכסט אין די תועבות פון ירושלים, גיי און זוך אין די תועבות פון דיין מוטער! האט מען נאכגעקוקט נאך אים און געפונען אין אים א שמץ פסול. און דער ירושלמי לייגט צו אז מען האט געפונען אז ער איז געווען א ממזר. רבי אליעזר האט מקפיד געווען נישט צו ליינען די הפטרה, ווייל כביכול דער ליינער זוכט חסרונות אין ירושלים - און די זאך ווייזט אויף א פגם אין אים אליין.
און טאקע למעשה, די וואס ליינען מפטיר "הודע את ירושלים" אין פרשת שמות זענען בעיקר די תימנ'ער (און מען הערט אז אויך די בבל'ער), אבער רוב וועלט ליינט דאס נישט, און עס שיינט אז דאס איז געבויט אויף דער שיטה פון רבי אליעזר - כאטש די הלכה איז נישט ווי אים. להלכה נעמען מיר אן, און אזוי פסק'נט דער רמב"ם, אז מען מעג ליינען בהודע את ירושלים, אבער דאך אין די אנדערע עדות פירט מען זיך נישט אזוי.
דער ריטב"א פרעגט: אויף וואס בעצם האט רבי אליעזר אזוי מקפיד געווען? יענער מענטש האט דאך געליינט לויט דער שיטה פון חכמים, וואס האלטן אז ס'איז מותר! און ער פארענטפערט: וויבאלד דאס איז געווען אין רבי אליעזר'ס ארט, האט ער דארט געדארפט זיין פארזיכטיג און פריער פרעגן - צי מיר זאלן זיך פירן ווי די רבנן אדער ווי כבודו. ווער עס גיט נישט אפ קיין כבוד פאר תלמידי חכמים, האט רבי אליעזר געזאגט, שטעקט אין אים א פסול. און דערפאר האט מען נאכגעפארשט נאך אים און געפונען אין אים א פסול, און ווי זיינע ווערטער אזוי איז טאקע געווען. אזוי ברענגט דער ריטב"א בשם זיין רבי'ן, נטריה רחמנא ופרקיה.
און דא איז כדאי צו באמערקן: ווער עס פירט זיך צו מפטיר זיין אין דעם קאפיטל באמערקט גלייך אז די פסוקים זענען אים באקאנט. טייל פון זיי זענען אונז אלעמען באקאנט פון דער הגדה של פסח, און טייל פון דער הפטורה.
וְאָמַרְתָּ כֹּה־אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה לִירוּשָׁלַ͏ִם מְכֹרֹתַיִךְ וּמֹלְדֹתַיִךְ מֵאֶרֶץ הַכְּנַעֲנִי אָבִיךְ הָאֱמֹרִי וְאִמֵּךְ חִתִּית׃ - און זאלסט זאגן, אזוי האט געזאגט דער האר ה' צו ירושלים: דיינע אפשטאמען און דיינע געבורטן זענען פון לאנד כנען, דיין פאטער איז דער אמורי און דיין מוטער איז א חתית.
דא הייבט דער נביא אן צו באשרייבן וואס איז דער מקור, פון וואנעט כלל ישראל קומט, און דאס איז בדרך משל. דער רד"ק באמערקט אויף דער שוועריקייט: יחזקאל זיצט דאך אין בבל - ווי אזוי קען ער מודיע זיין פאר ירושלים? נאר דער אויבערשטער האט אים באפוילן ער זאל זיי מודיע זיין דורך א ספר, ער זאל זיי שיקן א בריוו, אפשר וועלן זיי הערן און תשובה טאן.
דער מלבי"ם באשרייבט דעם נמשל: דאס אסופי מיידעלע איז געקומען פון א פרעמד לאנד, ארץ הכנעני, און אפילו איר פאטער און מוטער זענען נישט געווען פון איין פאלק - דער פאטער אן אמורי און די מוטער א חתית. און דאס אליין איז געווען די סיבה פארוואס זיי האבן נישט געהאט קיין רחמנות אויפן קינד וואס איז זיי געבוירן געווארן: קיינער פון זיי האט נישט געזען דאס קינד ווי צו אים געהעריג. די חתית'ישע מוטער האט אין איר געזען אן אמורי, און דער אמורייישער פאטער האט אין איר געזען א חתית, און צוליב דעם האבן זיי זיך נישט געזארגט פאר איר און נישט געהאט קיין רחמנות אויף איר.
און פארוואס דווקא "אביך האמורי"? זאגט דער מלבי"ם, אז די אמוריים זענען געווען די ערגסטע און שלעכטסטע פון אלע פעלקער. און פארוואס דווקא "אמך חתית"? ווייל די ספעציעלע אייגנשאפט פון די חתית'ישע פרויען איז געווען אז זיי זענען געווען ערגער פון אלע אנדערע פרויען, און אפילו פון די פרויען פון די אמוריים. און וואו זעען מיר דאס? "קַצְתִּי בְחַיַּי מִפְּנֵי בְּנוֹת חֵת" - בנות חת זענען געווען די סאמע ערגסטע, ביז רבקה האט פאראייקלט איר לעבן צוליב זיי.
דער נמשל איז אז דער אויבערשטער זאגט זיי: איך האב אייך גענומען אין א מצב ווען איר זענט נאך נישט געווען קיין באזונדער פאלק. איר זענט נאך געווען פארבונדן צום פאטער און מוטער פון וועמען איר זענט געבוירן - פארבונדן צו די אמוריים און חתיים, איר האט זיך געלערנט פון זייערע וועגן, און זיי זענען געווען אייערע וועגווייזער, כביכול אייער פאטער און מוטער.
און דער מלבי"ם פרעגט: אונזער יחוס איז דאך באמת נישט קיין אמוריייש און חתית'יש, טא פארוואס רופט אונז דער נביא אזוי אן? און ער ערקלערט, אז אין זיי איז געווען די תכונה פון דעם לאנד וואו זיי זענען געבוירן געווארן - אין ארץ חת, אין חברון, וואו אברהם און יצחק האבן געוואוינט און עס האט באלאנגט צו בני חת. די מליצה באשרייבט דאס פאלק ווי א פאטער צו די מענטשן וואס זיצן דערין. און פונקט ווי א פאטער לערנט אויס זיינע קינדער די וועגן פון הנהגה, אזוי לערנט דאס פאלק בכללות אויס די יחידים וואס וואוינען צווישן זיי ווי אזוי זיך צו פירן. מיר באקומען אונזערע הנהגות פונעם פאלק אין וועמענס סביבה מיר וואוינען.
און מען קען דאס זען מיט די אייגענע אויגן: עס איז נישטא קיין גרעסערער צייכן ווי דער קיבוץ גלויות צו וואס כלל ישראל האט זוכה געווען אין די לעצטע זיבעציג יאר. יעדע עדה וואס איז אנגעקומען אהער, הגם מיר אלע קומען פון איין מקור, האט איינגעקויפט די אנגענומענע הנהגות פונעם פאלק צווישן וועמען זי האט געוואוינט. ביי די ספרדים איז דא א גרויסער ענין פון הכנסת אורחים, ווייל זיי האבן געוואוינט אין די לענדער פון בני ישמעאל, און דארט איז הכנסת אורחים זייער איינגעפירט. ביי די אשכנזים שיינט ארויס דער ענין פון למדנות, השכלה און קונה זיין ידיעות - ווייל אין די מזרח לענדער האט מען זיך נישט אזוי פארטיפט אין לימודים, בעת אין אייראפע, דער וויג פון קולטור און אוניווערסיטעטן, איז געווען א גרויסע חשיבות און מעלה צו וויסן. און אזוי אויך אויף דעם אופן קען מען צולייגן נאך אסאך דוגמאות. דער מענטש לערנט זיך פונעם פלאץ וואו ער וואוינט און פון די מענטשן מיט וועמען ער געפינט זיך.
און דאס לאנד וואו דער מענטש ווערט געבוירן באשרייבט דער פסוק ווי א מוטער, ווייל פון דער ערד זויגט דער מענטש זיין שפייז, און די תכונות פונעם קינד זענען ענליך צו די תכונות פון דער ערד, אירע פירות און איר לופט - "שמין שדהו חפר אוכל". דערפאר ווערט געזאגט אז עס איז פאראן א לאנד וואס וואקסט אויס גיבורים און א לאנד וואס וואקסט אויס שוואכע מענטשן: דער טיב פונעם לאנד און איר פראדוקציע האבן אן השפעה אויף די באשעפענישן וואס וואקסן דארט. דער רמב"ם זאגט אז אין אפריקע זענען פאראן מענטשן חשוכי השכל, און טאקע מיר געפינען נישט פון דארט די גרויסע חכמים פון וויסנשאפט און לימוד. און פארוואס? ווייל זייער וואסער איז פארוואלקנט און טריב, און טריבע וואסער געבערט א פארנעפלטן שכל, בעת אין לענדער וואס זייער וואסער איז אויסגעלייטערט און ריין - געבערט עס א ריינעם און זויבערן שכל. עס איז דא אן השפעה פון וואס א מענטש עסט און פון דעם וואוקס פונעם לאנד אויף דעם וואס וואקסט דארט אויף.
קומט אויס אז "מכורותיך ומולדותיך" זענען צוויי זאכן: "מכורותיך" איז ווי "מגורותיך", נאר אז "גור" מיינט בדרך עראי און "מכורה" איז בקביעות. און דאס איז קעגן דעם פאטער און דער מוטער: דאס פאלק אין וועלכן מען איז געבוירן און דאס לאנד וואו מען האט געוואוינט. און די כוונה פון דער תוכחה איז: איר זענט נאך נישט אפגעשיידט פון די הנהגות פון די גוים. איר זענט נאך פארבונדן צום פאלק און זיינע הנהגות, פארבונדן צום לאנד און צו וואס זי האט אויסגעוואקסן, און די אלע ענינים קלאפן נאך אין אייך. מען האט געדארפט אייך רייניגן דערפון און אויסלייטערן - און דאס איז וואס ער באשרייבט באלד, ווי יענער נדיב איז געקומען און אייך ארויסגענומען פון יענער גאנצער מציאות.
דער תרגום יונתן טייטשט אויס דעם פסוק אין א גאנץ אנדערן ריכטונג: "בזכות אבהתכון אנא מתריש מן קדמכון ית אמוראה ומשצי ית חיתאה" - בזכות פון דיין פאטער און בזכות פון דיין מוטער פארטרייב איך און פאריאג איך פון פאר אייך דעם אמורי און איך פארלענד דעם חתי. דאס הייסט, בזכות אבות, בזכות אברהם יצחק און יעקב, וועל איך פארטרייבן און פאריאגן די אמוריים און די חתיים פון פאר אייך.
וּמוֹלְדוֹתַיִךְ בְּיוֹם הוּלֶּדֶת אוֹתָךְ לֹא־כׇרַּת שׇׁרֵּךְ וּבְמַיִם לֹא־רֻחַצְתְּ לְמִשְׁעִי וְהׇמְלֵחַ לֹא הֻמְלַחַתְּ וְהׇחְתֵּל לֹא חֻתָּלְתְּ׃ - און דיין געבורט, אין דעם טאג וואס דו ביסט געבוירן געווארן, איז דיין נאבל נישט אפגעשניטן געווארן, און מיט וואסער ביסטו נישט געוואשן געווארן זיך אויסצורייניגן, און געזאלצן ביסטו נישט געווארן מיט זאלץ, און אין וויקלעך ביסטו נישט איינגעוויקלט געווארן.
נאכדעם וואס ער האט באשריבן דעם הינטערגרונט אין וועלכן יענע טאכטער איז געבוירן געווארן, באשרייבט דער נביא די געבורט למעשה: וואס מען האט געטאן מיט איר אין טאג פון איר געבורט. זאגט דער מלבי"ם: דער מנהג איז געווען צו טאן פארן ניי-געבוירענעם קינד פיר מיני תיקונים, און קיין איינס פון זיי איז נישט געטאן געווארן מיט דיר.
דאס ערשטע: גלייך ווען דאס קינד ווערט געבוירן שניידט מען אפ דעם נאבל. "שָׁרֵּךְ" איז אזוי ווי "שׇׁרְרֵךְ אַגַּן הַסַּהַר" - דער נאבל אין צענטער פונעם קערפער. זאגט דער מלבי"ם: ביז יענעם מאמענט איז דער עובּר געווען אויף דער מדריגה פון א צומח. א צומח זויגט דורך דעם שורש, און אזוי זויגט דאס קינד דורכן נאבל, וואס איז ווי א שורש צוגעבונדן צו דער מוטער. ווי נאר מ'שניידט אפ דעם נאבל און מ'בינדט אים צו, באקומט דאס קינד זיין שפייז דורכן מויל. און כל זמן דער נאבל איז נאך נישט אפגעשניטן - איז ער נאך אלץ אויף דער פריערדיגער מדריגה, אויף דער מדריגה פון צומח. און דער נמשל: ווען די אומה איז געבוירן געווארן, האט מען זיך געדארפט אפטיילן פון דער אומה אין וועלכער מ'איז געווען, זיך אפטיילן פון דער מוטער - אבער "לא כרת שרך", דער נאבל איז געבליבן, און זיי זענען נאך אלץ געווען צוגעבונדן מיט זייער נאבל צו דער אומה פון וועלכער זיי זענען געבוירן געווארן, באהאפטן צו די מעשים פון די כנענים - גאר שווערע מעשים, וואס די תורה ווארנט אפ מ'זאל נישט טאן ווי זייערע מעשים.
דאס צווייטע: מ'וואשט דאס קינד מיט וואסער אוועקצונעמען דאס בלוט און דעם עקל. און אינעם נמשל אויף דער אומה - די חכמי לב, די משכילים צווישן זיי, וואשן אפ די פארדארבענע מדות מיט די וואסערן פון חכמה און דעת. און ווי דער רמב"ם זאגט אז טבילה דארף נישט זיין דווקא אין א מקוה, נאר א מענטש קען זיך טובל'ן אין מי הדעת. דאס הייסט אז מ'פירט איין נייע הנהגות, נישט אזוי ווי די אומות צווישן וועלכע מיר זענען אויפגעוואקסן, נאר מ'וואשט און מ'פארריכט זייערע מדות צו גראדע און ריכטיגע מדות. ווארום וואס האבן מיר דען מקבל געווען פון דער מוטער וואס האט אונז געבוירן? דמים און עקל - אז מיר זענען געווען מיאוס מיט שלעכטע מדות פון די פעלקער. און וואס באטייט "לְמִשְׁעִי"? אויף אן אופן וואס גלעט אפ דאס פלייש. "משעי" איז גלאט, ווי "עשו איש שעיר ויעקב איש חלק", וואס דער תרגום איז "שעיע" - גלאט. און אויך היינט רופט מען א זאלב וואס נעמט אראפ האר מיט סם און נישט מיט א מעסער "משעי". דאס הייסט: מ'האט נישט אויסגעגלאט דיין פלייש.
דאס דריטע: מ'זאלצט דאס קינד כדי צו שטארקן זיין פלייש. היינט איז אונז דאס נישט באקאנט, אבער זייער שטייגער איז געווען צו לייגן זאלץ אויף זיין קערפער כדי צו שטארקן זיין הויט און זיין פלייש.
דאס פערטע: מ'וויקלט אים אין וויקלעך כדי גראד צו מאכן די אברים. ווער עס איז אמאל געווען ביי א ברית ביי הרב מחפוד האט דאס געזען, און אין תימן איז דאס געווען זייער איינגעפירט - און נישט דווקא בשעת דער מילה: מ'פלעגט צובונדן די פיס פונעם קינד שטארק און זיי אויסגראדן, כדי זיי זאלן וואקסן גראד. און שוין פון די צייטן פון חז"ל פלעגט מען אזוי טאן. זאגט דער מלבי"ם: וויבאלד אין מוטערס בויך איז דאס פלייש שוואמיג און די אברים זענען איינגעבויגן, זיין קאפ איז צווישן די קניען און ער איז איינגעקנייטשט ווי א פנקס כדברי הגמרא, דערפאר דארף מען אים אויסגראדן. און דער נמשל ביי דער אומה: צו שטארקן די יחידים אין איר, און אויסצוגראדן דעם כלל, אנצושטעלן איבער זיי ראשי עם און שופטים, ביז עס ווערט ווי א גראדער, שטארקער און מוטיגער קערפער וואס זיינע אברים זענען אויסגעגראדט. און דאס אלעס איז נישט געטאן געווארן אין דיר. קומט אויס אז זי איז אויסגעוואקסן קרום, מיט דער זוהמא פון די בלוטן און דעם עקל, מיטן נאבל וואס פארבינדט דיך צו די אומות, און אן קיין שטארקונג פונעם פלייש. די מציאות פון כלל ישראל איז געווען ביטער שווער - און באלד וועט באשריבן ווערן ווי אזוי פונקט פון דער דאזיגער מציאות האט דער אויבערשטער גענומען און געבויט א וואונדערבארע און באזונדערע אומה.
לֹא־חָסָה עָלַיִךְ עַיִן לַעֲשׂוֹת לָךְ אַחַת מֵאֵלֶּה לְחֻמְלָה עָלָיִךְ וַתֻּשְׁלְכִי אֶל־פְּנֵי הַשָּׂדֶה בְּגֹעַל נַפְשֵׁךְ בְּיוֹם הֻלֶּדֶת אֹתָךְ׃ - קיין אויג האט נישט געשוינט אויף דיר צו טאן צו דיר איינס פון די אלע זאכן, רחמנות צו האבן אויף דיר, און דו ביסט ארויסגעווארפן געווארן אויפן פעלד צוליב דעם עקל פון דיין נפש, אין דעם טאג וואס מ'האט דיך געבוירן.
עס שטייט דא "לחוס" און עס שטייט "לחמול", און דער מלבי"ם מאכט א חילוק צווישן זיי, און דאס איז א כלל וואס ער חזר'ט איבער אויף עטליכע פלעצער. "חס" - א מענטש שוינט (חס) אויף א זאך ווייל ער האט א באדארף דערין, ווייל ער איז פאראינטערעסירט דערין. ווי עס שטייט "וְעֵינְכֶם אַל תָּחֹס עַל כְּלֵיכֶם" - איך בין פאראינטערעסירט אין די כלים און דערפאר בין איך חס אויף זיי; "אַתָּה חַסְתָּ עַל הַקִּיקָיוֹן" - דו האסט געהאט אן אינטערעס אינעם קיקיון. ווידער "חומל" איז איינער וואס וויל דעם קיום פונעם חפץ מצד זיך אליין: די זאך איז גוט אין מיינע אויגן, אפילו אויב איך וועל נישט הנאה האבן דערפון, ס'איז א שאד דאס צו פארדארבן הגם ס'וועט מיר גארנישט ארויסקומען דערפון. ווי "כִּי חָמַל הָעָם עַל מֵיטַב הַצֹּאן וְהַבָּקָר לְבִלְתִּי הַחֲרִימָם".
און דא: דער אמורי'שער פאטער און די חתי'שע מוטער האבן נישט געשוינט אויף איר מצד זייער אייגענעם באדארף, ווארום עס איז דאך דא א תועלת אין איר אויפציען - דו וועסט האבן א צווייטן און א דריטן דור, א המשך פון קינדער. און זיי האבן אויך נישט געהאט קיין חמלה אויף איר אינעם צווייטן זין, אז אפילו אויב עס וועט מיר גארנישט צוניץ קומען, זאל מען כאטש רחמנות האבן אויף איר אז זי זאל בלייבן לעבן, ס'איז א שאד אויף איר. דאס איז אויך נישט געווען. און אלס רעזולטאט דערפון איז זי ארויסגעווארפן געווארן פון לאנד צום פעלד. און וואס איז "השדה"? דאס לאנד מצרים, וואו מ'האט זיי געפייניגט און באארבעט מיט יעדער ארבעט אינעם פעלד.
און תרגום יונתן טייטשט דאס ווארט "ותושלכי" אויף דעם ווארפן וואס איז אונז באקאנט פון מצרים: "ולא חסת עליכון עינא דפרעה" - ווער האט נישט געשוינט אויף אייך? פרעה. "למעבד לכון טבו חדא לרחמא עליכון" - צו טאן פאר אייך איין טובה און רחמנות האבן אויף אייך. "וגזר עליכון גזירת גמירא" - און ער האט ארויפגעלייגט אויף אייך א פולקאמע גזירה פון פארטיליגונג, "למרמא דכורכון בנהרא לאבדא יתכון" - אריינצושליידערן אייערע זכרים אין טייך אייך אומצוברענגען, "בעידן דהויתון במצרים" - אין דער צייט וואס איר זענט געווען אין מצרים.
וָאֶעֱבֹר עָלַיִךְ וָאֶרְאֵךְ מִתְבּוֹסֶסֶת בְּדָמָיִךְ וָאֹמַר לָךְ בְּדָמַיִךְ חֲיִי וָאֹמַר לָךְ בְּדָמַיִךְ חֲיִי׃ - און איך בין פארבייגעגאנגען לעבן דיר און איך האב דיך געזען זיך וואלגערן אין דיינע בלוטן, און איך האב צו דיר געזאגט: מיט דיינע בלוטן זאלסטו לעבן! און איך האב צו דיר געזאגט: מיט דיינע בלוטן זאלסטו לעבן!
דער רד"ק ערקלערט אז דער משל און די מליצה זענען געצילט קעגן אהרן, מרים און משה, וואס דער אויבערשטער האט זיי געשיקט אויסצולייזן ישראל און צו זיי זאגן "אִישׁ שִׁקּוּצֵי עֵינָיו הַשְׁלִיכוּ וּבְגִלּוּלֵי מִצְרַיִם אַל תִּטַּמָּאוּ". און עס שטייט אז אהרן, נאך פריער פאר משה'ן, פלעגט נבואה זאגן פארן פאלק כדי זיי דערווייטערן פון עבודה זרה.
"ואראך מתבוססת בדמיך" - באשמירט מיט די געבורט-בלוט. דער רד"ק דערקלערט אז זיי זענען געווען פארזונקען און באוואלגערט אין די ליים און אינעם מאטריאל פון וואס מ'האט געמאכט די ציגל, און זיי האבן נישט געהאט קיין צייט אפילו זיך אפצורייניגן, ווייל דערצו פעלט זיך אויס פרייע צייט, און זיי זענען געווען געצוואונגען צו מאכן ציגל טאג-טעגליך אן אפרו. אפילו כדי נקיות האבן זיי נישט געקענט, און זיי זענען געווען פארזונקען אין זייער שמוץ.
"ואומר לך בדמיך חיי" - זאגט דער רד"ק: זאלט נישט מורא האבן אז איר וועט שטארבן פון דער שווערער ארבעט און פונעם שמוץ, נאר פון דעם אליין וועט איר לעבן און וואקסן ווי א פעלד-געוואקס. און "חיי" איז א לשון ציווי: זאלסט לעבן פון דעם מצב אליין. און וועגן דער כפילות, דערקלערט דער רד"ק לויט זיין שטייגער, אז ס'איז דער דרך פונעם פסוק איבערצוזאגן דעם ענין כדי עס צו פארשטארקן.
אבער חז"ל דרשנ'ענען די כפילות: "בדמיך חיי" - דם פסח, "בדמיך חיי" - דם מילה (אדער פארקערט, ווייל קודם האבן זיי געמלט און דערנאך מקריב געווען דעם קרבן פסח). ווייל דער פסוק שילדערט אז כלל ישראל איז געווען בבחינת "ערום ועריה", דאס הייסט אן קיין שום זכות און אן קיין שום מצוה מיט וואס אויסגעלייזט צו ווערן. און וואס האט זיי דעריבער געברענגט צו לעבן? די דאזיגע צוויי זכותים.
און מיר האבן שוין גערעדט דערוועגן אז דאס זענען געווען גאר שוואכע זכותים. ווייל כלל ישראל האט לכתחילה נישט געוואלט נעמען א שעפס פארן קרבן, ווייל דאס האט זיי מחייב געווען צו מאכן א ברית מילה, און זיי האבן נישט געוואלט מל'ענען. וואס האט דער הקדוש ברוך הוא געטאן? ער האט פארשפרייט דעם ריח פונעם פסח אין גאנץ מצרים, און אריינגעלייגט דערין א ריח פון גן עדן. יעדער שמעקט און פרעגט: פון וואו קומט דער דאזיגער הערליכער ריח? זאגט מען זיי: מ'מוז זיך קודם מל'ענען. ערשט דעמאלט זענען זיי געגאנגען און האבן זיך געמלט. קומט אויס אז דער גאנצער ענין פונעם פסח איז געקומען ערשט נאך דער מילה, און דער גאנצער ענין פון מילה איז ערשט געקומען נאכדעם וואס זיי האבן געגלוסט צום גערוך - און דאס אליין האט דער הקדוש ברוך הוא געטאן. און אינעם זכות פון צוויי אזעלכע מצוות, וואס לכאורה זענען זיי געווען שוואך, געטאן געווארן באונס און בדיעבד אן קיין ברירה, זענען זיי שוין געווען ראוי אויסגעלייזט צו ווערן. און פון דא איז א תשובה פאר אלע וואס פרעגן: וואס זענען אונזערע זכותים אויסגעלייזט צו ווערן? זע נאר ווי שוואך די מצוות זענען דעמאלט געווען, און פונדעסטוועגן זענען זיי געווען די סיבה צו דער גאולה. כלל ישראל היינט, וואס איז מלא מצוות כרימון, על אחת כמה וכמה אז מיר זענען ראוי אויסגעלייזט צו ווערן.
און דער מלבי"ם דערקלערט: דער נדיב גייט פארביי און זעט דאס ארויסגעווארפענע מיידעלע, און גייט איר ראטעווען. "מתבוססת בדמיך" - דא זענען פאראן צוויי מינים בלוט: ס'איז נישט גענוג געווען די געבורט-בלוט מיט וואס זי איז געווען באשמירט, נאר וויבאלד מ'האט איר ארויסגעווארפן איז זי פארוואונדעט געווארן און ס'איז אויך ארויסגעגאנגען פון איר בלוט פון די וואונדן. און ער גיט אכטונג אויף איר און זאגט איר: לעב מיט די בלוטן פון די דאזיגע וואונדן, האב נישט קיין מורא אז צוליב זיי וועסטו שטארבן. און דער נמשל איז - אז דער הקדוש ברוך הוא היט אויף זיי אין דער צייט פון גלות, און הגם פרעה האט זיי געשלאגן, געהרג'עט און פארוואונדעט, האט דער הקדוש ברוך הוא צוגעזען אז ס'זאל חלילה נישט זיין קיין אונטערגאנג פאר כלל ישראל.
רְבָבָה כְּצֶמַח הַשָּׂדֶה נְתַתִּיךְ וַתִּרְבִּי וַתִּגְדְּלִי וַתָּבֹאִי בַּעֲדִי עֲדָיִים שָׁדַיִם נָכֹנוּ וּשְׂעָרֵךְ צִמֵּחַ וְאַתְּ עֵרֹם וְעֶרְיָה׃ - צען טויזנט ווי דאס געוואקס פונעם פעלד האב איך דיך געמאכט, און דו האסט זיך געמערט און ביסט גרויס געווארן, און ביסט געקומען אין שיינע צירונגען, די בריסטן זענען געווארן פעסט און דיין האר האט געוואקסן, אבער דו ביסט געווען נאקעט און בלויז.
אין דעם דאזיגן מצב וואס ער האט איר געפונען אין פעלד, פארגלייכט ער איר צום פעלד-געוואקס. זי איז געוואקסן מיט א ריבוי ביז ס'איז געקומען די צייט פונעם בלי און שפראצן, ווי דער לשון פונעם מלבי"ם - שיינע בלומען און באצירטע קנאספן, וואס זיי זענען די שיינקייט פון די געוואקסן. און וואס זענען די דאזיגע צירונגען? "שדים נכונו ושערך צמח", אז ס'איז שוין געקומען די עת דודים. נאר "ואת ערום ועריה" - און למעשה קען נישט זיין קיין עת דודים, ווייל ס'זענען נישטא קיין קליידער און דער באהאלטענער מקום איז אויפגעדעקט.
און דער נמשל: דער הקדוש ברוך הוא האט משגיח געווען אויף כלל ישראל אז זיי זאלן פריען און מערן זיך - "וְכַאֲשֶׁר יְעַנּוּ אֹתוֹ כֵּן יִרְבֶּה וְכֵן יִפְרֹץ", און דאס איז "רבבה כצמח השדה נתתיך". ביז ס'איז געקומען די צייט פון דער גאולה - "ותרבי ותגדלי ותבואי בעדי עדיים". און ווער זענען די וואס ברענגען אונז אין עדי עדיים? "שדים נכונו" - די בריסטן באדייטן תמיד דאס יניקה געבן, דאס שענקען פון מילך, און זיי זענען א רמז אויף משה און אהרן, וואס זענען געווען ווי די וואס גיבן יניקה פאר כלל ישראל, האדעווען זיי און שענקען זיי תורה. קומט אויס אז די גואלים זענען שוין גרייט. נאר "ואת ערום ועריה" - כלל ישראל איז נאך אלץ געווען נאקעט, אן תורה ומצוות. און די קליידער זענען דאך די מלבושים פון דער נפש, ווי מיר האבן שוין אסאך מאל גערעדט און ווי ס'איז אפט פאראן אין די דברי הנבואה: די בגדים זענען די זכותים, די מצוות און די מעשים טובים. "הָסִירוּ הַבְּגָדִים הַצֹּאִים מֵעָלָיו" ווערט געדרשנ'ט אויף די קינדער וואס האבן חתונה געהאט מיט נשים נכריות, און אזוי ווייטער אויף דעם אופן. די קליידער זענען אזוי ווי די חלוקא דרבנן פאר דער עולם האמת, וואס ווערט געמאכט פון די זכותים פונעם מענטש און זיינע מעשים אויף דער וועלט. אויב אזוי: הגם דו האסט זיך געמערט און געוואקסן, און הגם די גואלים זענען גרייט, אבער דו האסט נישט קיין זכותים און דו האסט נישט קיין מצוות זיך מיט זיי צו באפארן - ביסט אנגעקומען צו דער צייט וואס דו ביסט ראוי אויסגעלייזט צו ווערן, אבער די זכותים פעלן.
וָאֶעֱבֹר עָלַיִךְ וָאֶרְאֵךְ וְהִנֵּה עִתֵּךְ עֵת דֹּדִים וָאֶפְרֹשׂ כְּנָפִי עָלַיִךְ וָאֲכַסֶּה עֶרְוָתֵךְ וָאֶשָּׁבַע לָךְ וָאָבוֹא בִבְרִית אֹתָךְ נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה וַתִּהְיִי־לִי׃ - און איך בין פארבייגעגאנגען לעבן דיר און איך האב דיך געזען, און אט איז דיין צייט די צייט פון ליבע, און איך האב אויסגעשפרייט מיין פליגל איבער דיר און צוגעדעקט דיין נאקעטקייט, און איך האב דיר געשוואוירן און בין געקומען אין א בונד מיט דיר, זאגט גאט דער הערר, און דו ביסט געווארן מיר.
זאגט דער מלבי"ם: דער דוד איז פארבייגעגאנגען א צווייט מאל, און ער זעט אז ס'איז געקומען די עת דודים, ס'איז געקומען די צייט פון דער גאולה, און יעצט פעלט זיך אויס אויסצושפרייטן זיינע פליגלען איבער איר. און דער מליצה איז אזוי ווי "וּפָרַשְׂתָּ כְנָפֶךָ עַל אֲמָתְךָ" וואס רות האט געזאגט צו בועז, וואס די באדייטונג דערפון איז מייחד זיין פאר זיך. אזוי אויך דא "ואפרוש כנפי עליך" - איך וועל אייך מייחד זיין פאר מיר און פאר מיין נאמען, ווי ס'שטייט "בְּנִי בְכֹרִי יִשְׂרָאֵל". און דורך דעם "ואכסה ערותך" - מיט דער מצוה פון מילה. כל זמן ישראל זענען ערלים איז אין זיי פאראן א בזיון, א בחינה פון ערום, אבער מיט דער מצוות מילה האט ער זיי אפגערייניגט פון דער בחינה פון ערלה און שמוץ. "ואשבע לך ואבוא בברית אותך" - אזוי ווי "וְהִזְכַּרְתִּי אֶת בְּרִיתִי", אז דער הקדוש ברוך הוא האט געשלאסן מיט אונז א ברית וואס פארזיכערט אונזער גאולה. "ותהיי לי" - דאס איז דער מעמד הר סיני, וואו דער הקדוש ברוך הוא האט אונז גענומען און אונז מיוחד געווען פאר זיך.
וָאֶרְחָצֵךְ בַּמַּיִם וָאֶשְׁטֹף דָּמַיִךְ מֵעָלָיִךְ וָאֲסֻכֵךְ בַּשָּׁמֶן׃ - און איך האָב דיך געוואַשן מיט וואַסער, און איך האָב אָפּגעשווענקט דיינע בלוטן פֿון דיר, און איך האָב דיך געזאַלבט מיט בוימל.
אַלע תיקונים וואָס האָבן געפֿעלט בײַ דער געבורט ווערן איצט פֿאַרענדיקט, איינס נאָכן אַנדערן. "ואת במים לא רוחצת" - און איצט "וארחצך במים ואשטוף דמיך מעליך". "והמלח לא המלחת" - און איצט "ואסכך בשמן", צו פֿײַנער מאַכן דאָס פֿלייש. "והחתל לא חתלת", אַז קיינער האָט דיך נישט אײַנגעוויקלט אין בגדים - און איצט "ואלבישך רקמה".
און דער נמשל: דער הקדוש ברוך הוא האָט אָפּגעטאָן פֿון כלל ישראל די פֿאַלשע דעות און דעם פֿאַרקרומטן געדאַנקענגאַנג וואָס האָט זיך אָנגעקלעפּט אין זיי אין מצרים. "וַיָּרֵעוּ אֹתָנוּ הַמִּצְרִים" - אַז זיי האָבן אונדז געמאַכט פֿאַר שלעכטע, וואָס מיר זענען געווען עובדי עבודה זרה ווי זיי, אונדזערע דעות זענען געוואָרן קאַליע און פֿאַרדרייט. און ווי אַזוי איז געווען די רחיצה? זאָגט דער מלבי"ם: דורך די וואַסערן פֿון ים סוף. און וואָס האָט די דאָזיקע רחיצה געברענגט? "וַיַּאֲמִינוּ בַּה' וּבְמֹשֶׁה עַבְדּוֹ". כּאָטש מען האָט זיך דאָרט נישט געטבֿלט, אָבער בײַ יענע וואַסערן האָבן זיי מקבל געווען די אמונה, און דערמיט זענען בטל געוואָרן די פֿאַלשע דעות און אַלערליי עבודה זרה'ס, און זיי האָבן געזען אַז ה' הוא האלוקים. דערנאָך האָט ער זיי געזאַלבט מיט בוימל - שמן משחת קודש, אַזוי ווי "שָׁם שָׂם לוֹ חֹק וּמִשְׁפָּט וְשָׁם נִסָּהוּ", די חוקים וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט געלערנט מיט כלל ישראל. און דערנאָך האָט ער זיי אָנגעטאָן אין געשטריקטע קליידער - דאָס איז דער דערהויבענער מעמד הר סיני, וואָס ער האָט זיי געגעבן תורה ומצוות, וואָס דאָס זענען די בגדים, "וְכִבְּסוּ שִׂמְלֹתָם". און פֿון דאַנען "ותצלחי למלוכה" - אַז זיי זאָלן זײַן פֿאַר אים אַ ממלכת כהנים וגוי קדוש.
וַתַּעְדִּי זָהָב וָכֶסֶף וּמַלְבּוּשֵׁךְ שֵׁשׁ וָמֶשִׁי וְרִקְמָה סֹלֶת וּדְבַשׁ וָשֶׁמֶן אָכָלְתְּ וַתִּיפִי בִּמְאֹד מְאֹד וַתִּצְלְחִי לִמְלוּכָה׃ - און דו האָסט דיך באַפּוצט מיט גאָלד און זילבער, און דײַן לבוש איז געווען שש און זייד און געשטריקטס, סולת און האָניק און בוימל האָסטו געגעסן, און דו ביסט געוואָרן שיין גאָר זייער, און האָסט מצליח געווען צו קומען צו דער מלוכה.
דער רד"ק ערקלערט אַז דער גאַנצער ענין ביז "ותצלחי למלוכה" איז אַן אויסברייטערונג פֿונעם משל אויף דעם גרויסן גוטס וואָס זיי האָבן געהאַט אין מדבר: אין עסן און אין טרינקען און אין אַלע תענוגים, און אין קליידונג און שיך. דאָס הייסט, דער רד"ק טײַטשט די זאַכן כפשוטו - אַלע אויסדרוקן פֿון גשמיות'דיקע הנאות זענען ממשות'דיקע גשמיות'דיקע טובות וואָס זענען געווען אין מדבר: "שִׂמְלָתְךָ לֹא בָלְתָה מֵעָלֶיךָ וְרַגְלְךָ לֹא בָצֵקָה זֶה אַרְבָּעִים שָׁנָה". דער מלבי"ם, פֿאַרקערט, נעמט דאָס אַלץ אויף רוחניות'דיקע באַגריפֿן: די בגדים זענען תורה ומצוות וואָס זיי האָבן באַקומען בײַ סיני, די סיכה מיט בוימל איז "שם שם לו חוק ומשפט", און אַזוי ווײַטער. און בפשטות זענען ביידע זאַכן אמת, אלו ואלו דברי אלוקים חיים: סײַ די גשמיות'דיקע טובות זענען דאָ אַרײַנגערעכנט און סײַ די רוחניות'דיקע, וואָס דער חומר איז אַ משל פֿאַר זיי.
וָאַלְבִּישֵׁךְ רִקְמָה וָאֶנְעֲלֵךְ תָּחַשׁ וָאֶחְבְּשֵׁךְ בַּשֵּׁשׁ וַאֲכַסֵּךְ מֶשִׁי׃ - און איך האָב דיך אָנגעטאָן אין געשטריקטס, און דיך באַשיכט מיט תחש, און דיך פֿאַרבונדן מיט שש, און דיך צוגעדעקט מיט זייד.
דער פּסוק איז מכוון קעגן די פֿיר בגדי כהונה. "ואלבישך רקמה" - דאָס אונטערשטע מלבוש וואָס ליגט גלײַך צום קערפּער, די כתונת, וואָס איז געווען פֿון רקמה (געשטריקטס). "ואנעלך תחש" - די מכנסיים, וואָס בײַ אַ פֿרוי זענען זיי קעגן די שיך, ווײַל זיי זענען דער אונטערשטער טייל פֿונעם לבוש. "ואחבשך בשש" - די מצנפת וואָס די כהנים טוען אָן אויפֿן קאָפּ, און ווי דער תרגום זאָגט: "וקדישית מנכון כהניא למיהוי משמשין קדמיי במצנפן דבוץ" - איך האָב פֿון אײַך געהייליקט כהנים צו דינען פֿאַר מיר מיט אַ מצנפת פֿון בוץ. "ואכסך משי" - דער כהן גדול, וואָס איך האָב אים צוגעדעקט מיט פֿאַרביקע קליידער, אַ באַדעקונג וואָס נעמט אַרום דעם קאָפּ און דעם קערפּער.
דער רד"ק ברענגט אַ מדרש: אָמר רבי יהודה ברבי סימון, האָט דער הקדוש ברוך הוא געזאָגט: איר זאָלט נישט מיינען אַז איר באַצאָלט מיר אָפּ מיט די י"ג זאַכן וואָס איר האָט מפּריש געווען פֿאַר מיר, קעגן די י"ג זאַכן וואָס איך האָב געטאָן פֿאַר אײַך אין מצרים. די י"ג זאַכן וואָס כלל ישראל האָט מפּריש געווען זענען די תרומת המשכן - זהב, כסף און נחושת, תכלת, ארגמן, תולעת שני, שש, עיזים און אַזוי ווײַטער. און קעגן זיי זענען די י"ג ענינים וואָס מיר האָבן דאָ געליינט: וארחצך במים, ואשטוף דמיך, ואסוכך בשמן, ואלבישך רקמה, ואנעלך תחש, און אַזוי ווײַטער.
און דער הקדוש ברוך הוא זאָגט צו זיי: טראַכט נישט אַז דערמיט גיט איר מיר צוריק מידה כנגד מידה, איינס קעגן איינס, און דער חשבון איז פֿאַרמאַכט. און פֿונדעסטוועגן - רעכן איך עס אײַך כאילו איר טוט מיר אַ גמול, און אַזוי ווי דוד האָט געזאָגט "אָשִׁירָה לַה' כִּי גָמַל עָלָי": איך וועל זינגען צום אייבערשטן פֿאַר דעם וואָס כּאָטש אַלץ וואָס איך גיב אים געהערט דאָך צו אים, רעכנט עס דער הקדוש ברוך הוא מיר כאילו איך באַצאָל אים. און נישט בלויז דאָס, נאָר איך געדענק עס אײַך נאָך אויף דער צוקונפֿט, און אין עולם הבא באַצאָל איך אײַך אַקעגן די דאָזיקע י"ג זאַכן: "וּבָרָא ה' עַל כָּל מְכוֹן הַר צִיּוֹן וְעַל מִקְרָאֶהָ עָנָן יוֹמָם וְעָשָׁן וְנֹגַהּ אֵשׁ לֶהָבָה לָיְלָה, כִּי עַל כָּל כָּבוֹד חֻפָּה, וְסֻכָּה תִּהְיֶה לְצֵל יוֹמָם מֵחֹרֶב וּלְמַחְסֶה וּלְמִסְתּוֹר מִזֶּרֶם וּמִמָּטָר".
קומט אויס אז עס זענען דא דא צוויי מתנות: סיי אז דער הקדוש ברוך הוא רעכנט אונז דאס וואס מיר האבן אים געגעבן - כאטש אלעס איז דאך זיינס - כאילו מיר האבן אים אפגעטון א טובה, און סיי אז ער רעכנט עס נישט אפ צו שליסן דעם חשבון, נאר ער גיט נאך דערויף שכר לעולם הבא. און דאס איז פון דער גרויסער גוטסקייט פונעם אויבערשטן, און דאס איז דער טייטש פון "אשירה לה' כי גמל עלי".
קאפיטל ט"ז הייבט זיך אן מיטן משל פונעם פארלאזטן קינד: כלל ישראל איז געבוירן געווארן אין לאנד פונעם כנעני, צו א טאטן אן אמורי און א מאמען א חיתית, און מען האט ביי אים נישט געטון קיין איינע פון די פיר תיקוני לידה - מען האט נישט אפגעשניטן דעם נאבל וואס האט אים פארבונדן צו די אומות, מען האט אים נישט אפגעוואשן פון זיין בלוט און עקל, מען האט אים נישט באזאלצן ער זאל ווערן שטארק, און מען האט אים נישט איינגעוויקלט ער זאל ווערן גלייך. קיינער האט זיך נישט דערבארעמט אויף אים צוליב אן אייגענער תועלת, און קיינער האט נישט געהאט קיין רחמנות אויף אים מצד זיך אליין, און ער איז ארויסגעווארפן געווארן אויפן פעלד, קיין מצרים. דארט איז דער הקדוש ברוך הוא פארבייגעגאנגען לעבן אים, ער האט אים געזאגט "בדמיך חיי" - בזכות דם פסח און דם מילה, כאטש זיי זענען געווען שוואכע מצוות וואס זענען געטון געווארן כמעט באונס, און ער האט משגיח געווען אויף אים ער זאל נישט אונטערגיין. ער האט אים געמערט ווי דאס געוואקס פונעם פעלד, צוגעגרייט פאר אים גואלים - משה און אהרן - הגם ער איז נאך אלץ געווען נאקעט פון זכותים, און דעמאלט האט ער אויסגעשפרייט זיינע פליגלען איבער אים, אים מייחד געווען צו זיין נאמען, געכרת'ט מיט אים א ברית, אים אפגעוואשן אין די וואסערן פון ים סוף פון זיינע פאלשע דעות, אים געזאלבט מיטן אויל פון די חוקים, אים אנגעטון אין די קליידער פון דער תורה ביי סיני, און אים מצליח געווען צו מלוכה - ממלכת כהנים וגוי קדוש. און קעגן די י"ג זאכן וואס ער האט געטון מיט אונז, האבן מיר אפגעשיידט פאר אים י"ג זאכן פאר דער תרומת המשכן, און הגם אלעס איז זיינס, רעכנט ער עס אונז כאילו מיר האבן אים אפגעטון א טובה, און ער היט אונז נאך אפ שכר לעולם הבא.