אַ קורצער און שאַרפֿער קאַפּיטל שטייט פֿאַר אונדז: איין משל, קורץ און שאַרף-דורכדרינגלעך, וואָס דרייט זיך אינגאַנצן אַרום דעם עץ הגפן. מען פֿרעגט דעם נביא אַ שאלה וואָס זעט אויס לכאורה פּשוט - וואָס פֿאַר אַ נוצן איז פֿאַראַן אינעם עץ הגפן? - און פֿון דעם ענטפֿער ווערט אויפֿגעבויט אַ שווערער נמשל אויף די יושבי ירושלים. מיר וועלן גיין לויטן סדר פֿון די פּסוקים, מיר וועלן זען דעם וועג פֿונעם רד"ק און דעם נײַעם וועג פֿונעם מלבי"ם, און מיר וועלן צוקומען צום גרויסן יסוד וואָס דער מלבי"ם שטעלט דאָ אַוועק וועגן דער מהות פֿון כלל ישראל.
(א) וַיְהִי דְבַר־יְהֹוָה אֵלַי לֵאמֹר׃ (ב) בֶּן־אָדָם מַה־יִּהְיֶה עֵץ־הַגֶּפֶן מִכׇּל־עֵץ הַזְּמוֹרָה אֲשֶׁר הָיָה בַּעֲצֵי הַיָּעַר׃ - (א) און עס איז געווען דאָס וואָרט פֿון ה' צו מיר, אַזוי צו זאָגן: (ב) מענטשנזון, מיט וואָס איז אַנדערש דער עץ הגפן פֿון יעדן בוים, די צווײַג וואָס איז געווען צווישן די ביימער פֿונעם וואַלד?
דער רד"ק טײַטשט "מה יהיה" אינעם באַטײַט פֿון "מיט וואָס איז ער אַנדערש", און אַזוי קומט אויך אויס פֿון רש"י און פֿונעם תרגום יונתן וואָס האָט פֿאַרטײַטשט "מה שינא אילן גופנא מכל אילנא". דאָס הייסט: מיט וואָס איז ערגער דער עץ הגפן פֿון יעדן אַנדערן בוים? און דער רד"ק דערקלערט, אַז זיכער איז דאָ נישט די כוונה אויף אַ גפן וואָס גיט פֿרוכט, ווײַל די גפן וואָס טראָגט פֿרוכט איז דאָך די בעסטע פֿון אַלע ביימער, ווי מיר קענען פֿונעם משל יותם. נאָר דער פּסוק רעדט פֿון "הזמורה אשר היה בעצי היער" - אַ גפן וואָס וואַקסט אין וואַלד און גיט נישט קיין פֿרוכט. אויף איר גייט די שאלה, און זי איז נאָך ערגער פֿון די וואַלד-ביימער אַליין: די ביימער פֿונעם וואַלד געבן טאַקע נישט קיין פֿרוכט, אָבער זיי זענען טויגליך פֿאַר מלאכה - פֿאַר בנין, פֿאַר כּלים, איבערצודעקן דעכער, פֿאַר אַ יתד. אָבער די דאָזיקע גפן איז נישט ראוי פֿאַר פֿרוכט, און דאָס האָלץ פֿון אַ גפן איז קיינמאָל נישט געווען פֿון די גוטע שטעמער פֿאַר מלאכה. קומט אויס אַז עס איז אין איר גאָר קיין תועלת נישטאָ, נישט ווי אַ פֿרוכט און נישט ווי האָלץ.
דער מלבי"ם גייט אויף אַ גאָר אַנדערן וועג. לויט זײַן מיינונג מיינט נישט "מה יהיה" - "מיט וואָס איז ער אַנדערש", נאָר "וואָס וועט פֿון אים ווערן". און די שאלה איז וועגן הרכבה. עס איז געווען דער שטייגער פֿון די פֿלאַנצער צו מאַכן הרכבה און הברכה מיט צווײַגן פֿון איין בוים אין אַ צווייטן בוים (און מיר רעדן דאָ נישט פֿונעם הלכה'דיקן צד, נאָר פֿונעם באָטאַנישן צד, וואָס מען פֿלעגט צו טאָן). די הרכבה האָט מען געמאַכט אַזוי: מען מאַכט אַ שניט אין דער פֿאָרעם פֿונעם אות T אין דער קליפּה פֿונעם בוים, מען שיילט אָפּ ביידע זײַטן, און מען שטעקט דאָרטן אַרײַן אַ ייחור פֿון אַ צווײַג וואָס מען האָט אָפּגעבראָכן פֿונעם בוים - מען שניידט נישט, נאָר מען ברעכט עס אָפּ פֿונעם אָרט וווּ עס איז באַהאַפֿטן צום שטאַם - מען שליסט אָן דערויף די צוויי זײַטן פֿון דער קליפּה, מען פֿאַרבינדט עס, און דער צווײַג וואַקסט צונויף. די פֿרוכט וואָס קומט פֿון דעם אַרויס איז אַ ממוצע צווישן ביידע מינים ביימער, ווײַל די צווײַג זויגט דאָך פֿונעם בוים אין וועלכן מען האָט איר אַרײַנגעפֿלאַנצט.
דער ציל פֿון דער הרכבה איז געווען צוצוגעבן אַ שבֿח אין יענעם טייל וואָס מען האָט מורכב געווען. למשל, מען פֿלעגט נעמען צווײַגן פֿון אַ גפן און זיי מבריך זײַן אין אַ תאנה-בוים, כּדי די צווײַגן פֿון דער גפן זאָלן באַקומען זיסקייט פֿון דער תאנה, ווײַל די תאנה האָט דאָך געזאָגט "הֶחֳדַלְתִּי אֶת מָתְקִי" און זי איז באַקאַנט ווי אַ זייער זיסע פֿרוכט. און אַזוי אויך האָבן חז"ל געזאָגט אַז מען שטעקט נישט קיין צווײַג פֿון אַ גפן אַרײַן אין אַן אבֿטיח כּדי זי זאָל אַרײַנגיסן אירע וואַסערן אין איר - מען פֿלעגט פֿלאַנצן די צווײַג פֿון דער גפן אינעם אבֿטיח כּדי זײַנע וואַסערן זאָלן איר באַפֿרוכפּערן און געבן אין איר זיסקייט. און פּונקט אַזוי פֿלעגט מען נעמען אַ שוואַכן אילן סרק און אים מורכב זײַן אין אַ שטאַרקן אילן סרק, כּדי ער זאָל ווערן דיק און שטאַרק.
אָבער, זאָגט דער מלבי"ם, אויב דו וועסט נעמען די צווײַג פֿון דער גפן און איר מורכב זײַן אין אַן אילן סרק - האָסטו גאָרנישט אויפֿגעטאָן. די צווײַג וועט זיך נישט פֿאַרשטאַרקן גענוג אַז מען זאָל זי קענען ניצן פֿאַר בנין, און פֿון דער אַנדערער זײַט וועלן די פֿרוכטן וואָס זי האָט ביז איצט געגעבן ווערן שוואַך אָדער אינגאַנצן בטל ווערן, ווײַל דער בוים אין וועלכן דו האָסט איר מורכב געווען איז דאָך אַן אילן סרק. בלײַבט בײַ דיר אין דער האַנט אַ צווײַג וואָס טויג נישט פֿאַר מלאכה און טויג נישט פֿאַר פֿרוכט. און דאָס איז "מה יהיה עץ הגפן מכל עץ" - וואָס וועט ווערן פֿון אים אויב מען וועט אים מורכב זײַן אין סײַ וועלכן אַנדערן בוים? "הזמורה אשר היה בעצי היער" - אויב מען שטעלט אַרײַן אַ שוואַכן אילן סרק אין די דיקע וואַלד-ביימער, קומט פֿון דעם אַרויס אַ דיקער און שטאַרקער בוים; אָבער פֿון אַ גפן וואָס איז פֿון זיך אַליין שוואַך, וועט גאָרנישט אַרויסקומען.
דער מלבי"ם ברענגט נאָך אַ ראיה צו זײַן פּירוש פֿונעם לשון פֿונעם פּסוק: "זמורה" איז תמיד אַן אויסדרוק אויף אַ צווײַג וואָס איז אָפּגעשניטן געוואָרן פֿונעם בוים. לויט די אַנדערע מפֿרשים רעדט זיך דאָ וועגן אַ גפן וואָס שטייט און וואַקסט, און ווי אַזוי קען זי הייסן "זמורה"? נאָר לויט זײַן וועג, אַז עס רעדט זיך פֿון אַ צווײַג וואָס מען האָט אָפּגעריסן פֿון דער גפן און צוגעבונדן צו אַן אַנדער בוים, שטימט דער לשון ווי עס געהער צו זײַן.
(ג) הֲיֻקַּח מִמֶּנּוּ עֵץ לַעֲשׂוֹת לִמְלָאכָה אִם־יִקְחוּ מִמֶּנּוּ יָתֵד לִתְלוֹת עָלָיו כׇּל־כֶּלִי׃ - (ג) צי וועט מען פֿון אים נעמען האָלץ צו מאַכן פֿאַר אַ מלאכה, צי וועט מען נעמען פֿון אים אַ יתד אויפֿצוהענגען דערויף סײַ וואָס פֿאַר אַ כּלי?
וועסטו דען עפּעס פֿאַרדינען פֿון דעם, אַז דאָס האָלץ זאָל ווערן דיקער און האַרטער, ביז דו וועסט קענען ניצן די דאָזיקע צווײַג ווי אַ כּלי צו טאָן דערמיט אַ מלאכה? און אויב נישט ממש אַ כּלי, כאָטש אַ יתד - אַ שטעקן וואָס מען פֿלעגט שטעקן אין דער וואַנט און אויפֿהענגען דערויף כּלים? אויך דאָס נישט. קומט אויס אַז דו האָסט גאָרנישט פֿאַרדינט, נאָר בלויז אַן הפֿסד האָסטו אין דער האַנט: ביז איצט איז ער געשטאַנען צו מאַכן טרויבן, און פֿון איצט אָן וועט ער דאָס שוין אויך נישט טאָן.
(ד) הִנֵּה לָאֵשׁ נִתַּן לְאׇכְלָה אֵת שְׁנֵי קְצוֹתָיו אָכְלָה הָאֵשׁ וְתוֹכוֹ נָחָר הֲיִצְלַח לִמְלָאכָה׃ (ה) הִנֵּה בִּהְיוֹתוֹ תָמִים לֹא יֵעָשֶׂה לִמְלָאכָה אַף כִּי־אֵשׁ אֲכָלַתְהוּ וַיֵּחָר וְנַעֲשָׂה עוֹד לִמְלָאכָה׃ - (ד) אָט איז עס איבערגעגעבן געוואָרן צום פֿײַער צו פֿאַרצערן, אירע ביידע עקן האָט דאָס פֿײַער פֿאַרצערט, און איר מיטן איז פֿאַרברענט געוואָרן, צי וועט עס טויגן פֿאַר מלאכה? (ה) אָט ווען ער איז געווען גאַנץ האָט מען פֿון אים נישט געמאַכט צו קיין מלאכה, וויפֿיל מער נאָכדעם ווי דאָס פֿײַער האָט אים פֿאַרצערט און ער איז פֿאַרברענט געוואָרן, צי וועט מען נאָך פֿון אים מאַכן צו אַ מלאכה?
דער רד"ק ערקלערט אז ס'איז דא דא א משל: עם ישראל איז צוגעגליכן געווארן צו א גפן. דער גפן איז דאר, שלעכט און שוואך, און אזוי אויך ישראל - "המעט מכל העמים". ווען זי גיט ארויס גוטע פירות, זענען אירע פירות גאר באזונדערע; אבער אינעם גוף פונעם בוים אליין איז נישטא קיין מעלה, די באנוצן דערפון זענען גאר ווייניג, נישט צום בויען און נישט צו מאכן קיין כלים. זיין גאנצער נוצן איז נאר אין זיינע פירות. און אזוי האט ישעיהו געזאגט: "כרם היה לידידי בקרן בן שמן, ויטעהו שורק, ויקו לעשות ענבים ויעש באושים".
און אט איז עם ישראל, אנשטאט צו ברענגען פירות, געווארן ווי די זמורה פונעם וואלד - א וויינשטאק וואס וואקסט אין די וועלדער און גיט נישט קיין פרי. און וואס איז איר נוצן? נאר צום פייער. ווען עם ישראל טוט שלעכטע מעשים, איז פאר זיי נישטא קיין שום תיקון נאר דורכ'ן פייער, דאס הייסט דורך יסורים: דורך הונגער, דורך שווערד, דורך מגפה. און דער נביא זאגט: אזוי איז טאקע געווען. "את שני קצותיו אכלה האש" - אזוי ווי מיר האבן געזען "ארם מקדם ופלשתים מאחור ויאכלו את ישראל בכל פה"; דאס פייער האט שוין אנגעהויבן אָנכאפן די דאזיגע זמורה, "ותלהטהו ולא ידע ותבער בו ולא ישים על לב" (ישעיהו מ"ב).
"ותו joke נחר" - און זאלסט נישט זאגן אז נאר די עקן זענען געשעדיגט געווארן. וואס איז דער אינעווייניג, דער צענטער פון ארץ ישראל? ירושלים. און זע: אלעס וואס איז געשען צו די עשרת השבטים און צו אלע בערג פון יהודה האט גארנישט משפיע געווען אויף ירושלים צו טוישן אירע וועגן. די איינוואוינער פון ירושלים זענען שוין פארברענט געווארן פונעם פייער - און פונדעסטוועגן האבן זיי נישט גענומען קיין מוסר.
און אויב אזוי, וואספארא האפענונג איז דא אז דאס פייער זאל זיי נישט אינגאנצן פארלענדן? "היצלח למלאכה" - מ'קען נישט ערווארטן פון זיי אז זיי זאלן טון תשובה און פארבעסערן זייערע מעשים. ס'איז פאר זיי נישטא קיין אנדערע תקנה נאר זיי צוריקצוגעבן צום פייער, עס זאל פארענדיגן זיין ארבעט און זיי פארברענען אינגאנצן, און ירושלים זאל ווערן א שממה. און דאס איז דער טייטש "מהאש יצאו והאש תאכלם": אנפאנגס האב איך געמיינט אז ירושלים וועט נישט פארברענט ווערן, און איך האב געשיקט צו זיי נביאים השכם והערב זיי זאלן זיי מוסר'ן און זיי זאלן פארריכטן זייערע וועגן כדי די שטאט זאל נישט פארברענט ווערן - און אזוי ווי ס'איז נישט אזוי געווען, וועט דאס פייער זיי אויפעסן.
"הנה בהיותו תמים לא יעשה למלאכה" - ווען עם ישראל זענען נאך געווען אין זייער לאנד בשלימות האבן זיי נישט תשובה געטון, כאטש איך האב כסדר געווארנט אין זיי דורך די נביאים און געברענגט אויף זיי שונאים וואס זאלן נעמען רויב און בארויבן, כדי זיי זאלן תשובה טון פון די יסורים. "אף כי אש אכלתהו ויחר" - אלעמאל נאך מער יעצט, ווען די מעשים זענען שוין געווארן א געוואוינהייט, ווען גאנץ ארץ ישראל איז חרוב געווארן חוץ פון ירושלים און זיי פארשטייפן זייער הארץ נאך מער, געוואוינען זיך צו צו די מעשים פון די גוים און גייען פון איין שלעכטס צום צווייטן. זיי זעען אז די גוים האבן הצלחה אין זייערע וועגן און זאגן: לאמיר אויך אזוי טון. און ווי ס'שטייט ביי אחז, אז ווען ער האט מלחמה געהאלטן קעגן דעם מלך פון ארם האט ער געזאגט: די געטער פון ארם העלפן זיי, "להם אזבח ויעזרוני". ער גייט דאך און באהעפט זיך צו די וועגן פון די גוים. און אויב אזוי איז נישטא קיין האפענונג פאר זיי, און א פייער וועט זיי אויפעסן.
דער מלבי"ם לייגט צו לויט זיין שטייגער: וויבאלד ס'איז נישטא אין אים קיין שום נוצן, נישט פאר פירות און נישט פאר קיין מלאכה, איז ער ממילא נישט ראוי נאר צום פייער. און דער פסוק איז מדייק "לאש ניתן לאוכלה" - נישט כדי צו ווארעמען, צו קאכן און צו באקן, ווייל זיין היץ איז שוואך און ס'איז נישטא אין אים קיין נוצן אפילו פאר דעם, נאר בלויז אז דאס פייער זאל אים אויפעסן. און אז מ'האט אים געגעבן צום פייער און עס האט אויפגעגעסן זיינע צוויי עקן און זיין אינעווייניג איז פארברענט - "היצלח למלאכה"? נאכדעם וואס ער איז פארברענט געווארן, קען מען דען עפעס מאכן מיט אים? ער איז דאך אפילו ווען ער איז געווען גאנץ, פאר'ן פארברענט ווערן, נישט געווען ראוי פאר קיין מלאכה; קל וחומר יעצט.
(ו) לָכֵן כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה כַּאֲשֶׁר עֵץ־הַגֶּפֶן בְּעֵץ הַיַּעַר אֲשֶׁר־נְתַתִּיו לָאֵשׁ לְאׇכְלָה כֵּן נָתַתִּי אֶת־יֹשְׁבֵי יְרוּשָׁלָ͏ִם׃ - דעריבער, אזוי האט געזאגט ג-ט דער הער: אזוי ווי דאס האלץ פונעם וויינשטאק צווישן די ביימער פונעם וואלד, וואס איך האב אים איבערגעגעבן צום פייער אים אויפצופרעסן, אזוי האב איך איבערגעגעבן די איינוואוינער פון ירושלים.
דא ערקלערט דער מלבי"ם דעם נמשל. עם ישראל איז צוגעגליכן געווארן צום גפן: מצד דעם חומר, מצד גשמיות, זענען זיי שוואך; זייער מעלה איז מצד דער צורה, דאס הייסט מצד די פנימיות און די רוחניות'דיגע מעלה. עם ישראל האט זיך קיינמאל נישט גערימט מיט כוח. ווער ס'קוקט אריין אין דער היסטאריע וועט זען אז עם ישראל איז נישט געווען געבויט אויף פיזישער שטארקייט, נאר האט זיך שטענדיג גערימט מיט זיין קשר צום רבונו של עולם און מיט זיין רוחניות'דיגן חוסן. נאר אין די לעצטע זיבעציג יאר זענען מיר געווארן א פאלק פון א מיליטער, א פאלק וואס שטראלט אויס גבורה און שטארקייט - אבער קיינמאל איז דאס נישט געווען דער עיקר. כל זמן דער רוחניות'דיגער ענין האט פארנומען דאס פאלק, איז דאס געווען דער מקור פון זיין לויב און בארימעריי, און נישט קיין וואפן-פאראדן און ענליכעס.
און מער פון דעם: אין קיין שום אידישן מוזיי אדער פאנטעאן וועט איר נישט געפינען קיין כלי נשק. יעדער וואס גייט אין א מוזיי פון די אומות העולם געפינט בויגנס, שווערדן, שפיזן און כלי מלחמה; און ביי אידן וועסטו נישט טרעפן קיין שום ביישפיל פון אן אלטן אידישן וואפן. דו וועסט טרעפן א חומש, א ספר תורה, אידישע חפצי קדושה - וואפן וועסטו נישט טרעפן. "על חרבך תחיה" איז נישט קיין אידישער ענין, דאס איז דער וועג פון עשו. דאס איז וואס דער מלבי"ם זאגט: חלוש מצד חומרו ונכבד מצד צורתו - שוואך מצד זיין חומר און געערט מצד זיין צורה. און דאס איז פונקטליך דער גפן: א שוואכער בוים מצד דעם חומר, אבער קיין שום אנדערער בוים גיט נישט אזעלכע באזונדערע טרויבן פון וואס מ'מאכט וויין, דער בעסטער משקה. און דאס אלעס מיטן ציל אז ער זאל זיין גרייט צו ברענגען פרי - צו טון משפט וצדקה, אזוי ווי "כי כרם ה' צבאות בית ישראל... ויקו למשפט והנה משפח, לצדקה והנה צעקה" (ישעיהו ה'), "ויקו לעשות ענבים ויעש באושים".
און דער מלבי"ם לייגט צו אן אינטערעסאנטן און אמת'ן ענין: דער חוקר האט שוין מסביר געווען אז די וואס זענען שלמי הצורה זענען חלושי החומר. און דאס איז א מציאות. זוך די אברכים, די בני תורה, די תלמידי חכמים - און נישט בלויז זיי, נאר אפילו אין די איבעריגע חכמות: גיי און זוך די פראפעסארן און די גרויסע וויסנשאפטלער, וועסטו ביי זיי נישט טרעפן קיין פלייצעס פון צוויי מעטער מוסקלען און כוח, זיי זענען נישט קיין מענטשן פון ספארט און זענען נישט פארנומען מיט גשמיות'דיגע ענינים. און ווער ס'איז פארנומען מיט ספארט און אלע עניני גשמיות - איז געווענליך שוואך אין שכל. די צוויי זאכן גייען נישט אינאיינעם. מ'קען נישט זאגן אז ס'איז גארנישט מעגליך, אבער ס'איז זייער זעלטן. א דוגמא דערצו איז דוד המלך, וואס איז געווען א מעכטיגער מענטש, ער איז ארויס אין קאמף און געקעמפט און נישט צוריקגעקומען ביז ער האט זיי פארלענדט, און ער האט געהרגעט אכט הונדערט חללים אין איין שלאכט אליינס - און מיט דעם אלעם האט ער זיך פארפיינערט ווי א ווארעם און פארפאסט פאר אונז ספר תהלים. אבער דאס זענען גאר זעלטענע זאכן; געווענליך קומט דאס איינע אויפ'ן חשבון פונעם צווייטן.
אויב אזוי, איז דער כח און תוקף פון כלל ישראל צוליב דער צורה אלוקית, צוליב שמירת תורה ומצוות און דבקות אין הקדוש ברוך הוא, און נישט צוליב דעם חומר און דער פיזישער שטארקייט, ווייל "אתם המעט מכל העמים". אבער וואס האבן זיי געטאן? זיי האבן זיך אויסגעמישט מיט די עצי היער: זיי זענען געגאנגען זוכן הילף פון מצרים, זיי זענען געגאנגען זוכן הילף פון אשור. דאס איז די הרכבה פון וואס עס רעדט זיך - צו נעמען די זמורה פונעם וויינשטאק און זי מרכיב זיין אין אילני סרק. און ווי עס שטייט: "תִּטְעִי נִטְעֵי נַעֲמָנִים וּזְמֹרַת זָר תִּזְרָעֶנּוּ" (ישעיהו י"ז), און ווי: "וְאָנֹכִי נְטַעְתִּיךְ שׂוֹרֵק כֻּלֹּה זֶרַע אֱמֶת וְאֵיךְ נֶהְפַּכְתְּ לִי סוּרֵי הַגֶּפֶן נָכְרִיָּה" (ירמיהו ב'). ביי אזא הרכבה איז נישט גענוג וואס מען האט פארלוירן די צורה, נאר מען האט אויך פארלוירן דעם חומר - דער צווייג ווערט דאך גארנישט שטארק דערפון. און אזוי אויך דא: איר האט גארנישט דערגרייכט און קיין שום הילף נישט פארדינט פון די גוים צווישן וועלכע איר זענט געווען, נאר איר זענט בלויז איבערגעגעבן געווארן צום פייער צו ווערן פארצערט. עס איז געקומען נבוכדנאצר און האט זיי פארטריבן אין גלות יהויקים און אין גלות יהויכין, און די וואס זענען פארבליבן אין די טעג פון צדקיהו זענען שוין געווען ווי די זמורה וואס דאס פייער האט פארצערט אירע ביידע עקן און איר אינווייניגסטער טייל איז פארברענט געווארן. מיט פשוטע ווערטער: בלויז שאדן איז אייך ארויסגעקומען פון דעם חיבור, און קיין שום תועלת נישט.
(ז) וְנָתַתִּי אֶת־פָּנַי בָּהֶם מֵהָאֵשׁ יָצָאוּ וְהָאֵשׁ תֹּאכְלֵם וִידַעְתֶּם כִּי־אֲנִי יְהֹוָה בְּשׂוּמִי אֶת־פָּנַי בָּהֶם׃ - און איך וועל ווענדן מיין כעס אין זיי, פון איין פייער זענען זיי ארויס און דאס אנדערע פייער וועט זיי פארצערן, און איר וועט וויסן אז איך בין ה', ווען איך וועל ווענדן מיין כעס אין זיי.
"ונתתי את פניי בהם" - דערקלערט דער מלבי"ם אז דער אויבערשטער איז נאך אלץ גרייט זיי צו באשטראפן. דער לשון "ונתתי פניי באיש ההוא" באדייט אז הקדוש ברוך הוא טוט זיך כביכול אפווענדן פון אלע זיינע ענינים און גיט זיין גאנצן פנאי אפ אויף יענעם מענטש, רחמנא ליצלן. "מהאש יצאו והאש תאכלם" - די וואס זענען געבליבן אין די טעג פון צדקיהו זענען שוין ארויס פון פייער און זענען שוין נישט ראוי צו קיין שום מלאכה, און וואס פארא תועלת איז דא אין זיי? בלויז זיי צוריקצולייגן אין פייער אריין, כדי זי זאל זיי אויפעסן און פארלעשן.
און וואס וועט מען דערפון פארדינען? צוויי זאכן. דאס ערשטע: "וידעתם כי אני ה' בשומי את פניי בהם" - וויבאלד דאס איז א שטראף פון השגחה וואס קומט פונעם אויבערשטן אליין, דערקענט זיך אין דעם יד ה'. און דאס איז אויך דער טעם פארוואס דער פסוק חזר'ט איבער דאס לשון: "ונתתי את פניי בהם" און נאכאמאל "בשומי את פניי בהם" - דער רווח איז אז איר זאלט וויסן אז איך בין ה', אז איר זאלט זען אז דא איז געווען אן עונש בהשגחה. און מיר האבן שוין פריער געזען אז ווען דער עונש קומט בהשגחה, דערקענט זיך אין אים די יד ה'.
(ח) וְנָתַתִּי אֶת־הָאָרֶץ שְׁמָמָה יַעַן מָעֲלוּ מַעַל נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה׃ - און איך וועל מאכן דאס לאנד פוסט און וויסט, צוליב דעם וואס זיי האבן געפעלט מיט א פעלשונג, זאגט דער אייבערשטער גאט.
און דאס איז די צווייטע זאך: "ונתתי את הארץ שממה" - א שטראף וואס קומט זיי לויט זייערע שלעכטע מעשים. וויבאלד זיי האבן געטאן "מעלו מעל", איז מען מחויב זיי צו באשטראפן לויט די גדרי המשפט, און דאס איז אז דאס לאנד זאל ווערן א שממה.
און דער תרגום יונתן ערקלערט אויף א דרך דרוש דעם פסוק "מהאש יצאו והאש תאכלם": "על פתגמי אורייתא דיהיבין מגו אשתא עברו, ועממיא דתקיפין כאשתא ישיצנון" - איר זענט פארבייגעגאנגען און עובר געווען אויף די ווערטער פון דער תורה וואס זענען ארויסגעקומען פון פייער, וואס די דברי תורה זענען דאך געגעבן געווארן מיט פייער ביים מעמד הר סיני, מתוך האש הענן והערפל; דעריבער וועט דער עונש זיין מיט פייער: די אומות וואס זענען שטארק ווי פייער וועלן אייך אומברענגען, און דורך דעם וועט איר וויסן אז איך בין ה' ווען מיין כעס וועט רוען אויף זיי.
קאפיטל ט"ו איז איין קורצער משל: דער גפן. לויטן רד"ק איז די פראגע מיט וואס איז דאס האלץ פונעם וויינשטאק ערגער פון יעדן בוים - ווייל ער איז דאך נישט ראוי נישט פאר פירות און נישט פאר מלאכה, און ער טויג בלויז פארן פייער; און לויטן מלבי"ם איז די פראגע וואס וועט ווערן פון א צווייג פונעם וויינשטאק ווען מען פארפלאנצט אים אין אן אילן סרק - וואס דעמאלט פארלירט מען סיי די פירות און מען פארדינט אויך נישט קיין שום שטארקייט. און דער נמשל איז איינס: כלל ישראל איז צוגעגליכן צום גפן, שוואך מצד זיין חומר און גאר דערהויבן מצד זיין צורה, וואס זיין גאנצער כח ליגט אין זיין רוחניות'דיגער מעלה און אין זיין דבקות אין ה', און נישט אין קיין גשמיות'דיגער מאכט. ווען זיי זענען געגאנגען און זיך אויסגעמישט מיט די עצי היער, געזוכט די הילף פון מצרים און אשור און זיך פארגליכן צו די גוים, האבן זיי פארלוירן זייער צורה און האבן אויך נישט פארדינט קיין חומר. ביידע עקן פונעם צווייג זענען שוין פארצערט געווארן אין פייער פון די גלות'ן, און דער אינווייניגסטער טייל - ירושלים - איז פארברענט געווארן און האט נישט גענומען קיין מוסר. אזוי ווי עס איז נישט געווען אין זיי קיין תיקון בשעת זיי זענען נאך געווען גאנץ, איז דאך א קל וחומר איצט; און דערפאר "ונתתי את פניי בהם... והאש תאכלם", און דאס לאנד וועט ווערן א שממה. און פון דעם השגחה'דיגן עונש אליין וועט באקאנט ווערן פאר יעדן אז איך בין ה'.