פרק י"א אין יחזקאל איז דער דירעקטער המשך פונעם גרויסן מראה אין וועלכן דער אויבערשטער האט געוויזן פארן נביא די תועבות וואס ווערן געטאן אין ירושלים. דער נביא ווערט געטראגן פון בבל קיין ירושלים, ער זעט די זקנים און די שרי העם, הערט די גרייזיגע סברות פון די תושבים אין ירושלים וואס פארלאזן זיך אויף דער חומה און אויף זייער כוח, און באקומט א דאפלטע נבואה: אן אונטערגאנג פאר די יושבי ירושלים, און א שארית און גאולה דווקא פאר די וואס האבן אויסגעזען ווי ווייטע - די בני הגולה. צום סוף פונעם פרק זעט ער ווי די שכינה קדושה גייט אוועק פון דער שטאט, און ער ווערט צוריקגעברענגט אין גלות אריין צו דערציילן פאר זיי אלץ וואס דער אויבערשטער האט אים געוויזן.
פארוואס זעט ער יעצט זייערע פנימער
(א) וַתִּשָּׂא אֹתִי רוּחַ וַתָּבֵא אֹתִי אֶל שַׁעַר בֵּית יְהֹוָה הַקַּדְמוֹנִי הַפּוֹנֶה קָדִימָה, וְהִנֵּה בְּפֶתַח הַשַּׁעַר עֶשְׂרִים וַחֲמִשָּׁה אִישׁ, וָאֶרְאֶה בְתוֹכָם אֶת יַאֲזַנְיָה בֶן עַזֻּר וְאֶת פְּלַטְיָהוּ בֶן בְּנָיָהוּ שָׂרֵי הָעָם. - און א רוח האט מיך אויפגעהויבן און האט מיך געברענגט צום פאדערשטן טויער פון בית ה' וואס קערט זיך קיין מזרח, און אט ביים עפענונג פונעם טויער זענען געווען פינף און צוואנציג מענטשן, און איך האב געזען צווישן זיי יאזניה בן עזור און פלטיהו בן בניהו, די שרים פונעם פאלק.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק מיט וואס פרק י"א הייבט זיך אן איז א המשך צו דעם וואס איז דערמאנט געווארן אין פרקים ח' און ט', וואו דער אויבערשטער ווייזט פאר יחזקאל די תועבות וואס ווערן געטאן אין ירושלים. אין פרק ח' פסוק ט"ז ווערט געזאגט: "ויבא אותי אל חצר בית השם הפנימית, והנה פתח היכל השם בין האולם ובין המזבח כעשרים וחמישה איש, אחוריהם אל היכל השם ופניהם קדמה, והמה משתחוויתם קדמה לשמש".
דא איז וויכטיג אויסצושטעלן דאס בילד אויפן ריכטיגן אופן: קודש הקודשים אין בית המקדש איז געווען אויף דער מערב זייט, פארקערט ווי מ'איז געוואוינט זיך פארצושטעלן. דער פתח פון קודש הקודשים איז געווען אויסגעדרייט קיין מזרח, צו דער זייט פון הר הזיתים. דער וואס איז געקומען פון דער ריכטונג פון הר הזיתים האט זיך געדארפט בוקן קיין מערב, צו קודש הקודשים. אבער די דאזיגע פינף און צוואנציג מענטשן האבן געטאן פונקט פארקערט: זייערע רוקנס צום היכל ה' און זייערע פנימער קיין מזרח, צו דער זון-אויפגאנג, ווייל זיי זענען געווען עובדי חמנים און האבן זיך געבוקט צו דער זון.
דארט, אין פרק ח', האט יחזקאל זיי געזען פון הינטן, און דערפאר האט ער זיי נישט געקענט דערקענען ווער זיי זענען. ער איז געשטאנען אינעם היכל און געזען פינף און צוואנציג רוקנס. אבער דא, זאגט דער מלבי"ם, טראגט אים דער רוח צום פאדערשטן טויער וואס קערט זיך קיין מזרח, דאס הייסט מען פירט אים ארויס צום מזרח-טויער, אינדרויסן פונעם היכל, און פון דארט שטייט ער קעגן זייערע פנימער. און יעצט דערקענט ער צווישן זיי יאזניה בן עזור און פלטיהו בן בניהו, וועלכע זענען געווען שרים און חשוב'ע לייט אינעם פאלק, א טייל פון יענע פינף און צוואנציג רשעים וואס האבן זיך געבוקט צו דער זון מיט זייערע רוקנס צום היכל ה'.
די וואס טראכטן אוון און ראטן א שלעכטע עצה
(ב) וַיֹּאמֶר אֵלָי: בֶּן אָדָם, אֵלֶּה הָאֲנָשִׁים הַחֹשְׁבִים אָוֶן וְהַיֹּעֲצִים עֲצַת רָע בָּעִיר הַזֹּאת. - און ער האט געזאגט צו מיר: מענטשנזון, דאס זענען די מענטשן וואס טראכטן אוון און ראטן א שלעכטע עצה אין דער דאזיגער שטאט.
וואס מיינט דאס ווארט "אלה האנשים"? ערקלערט דער רד"ק: היות זיי זענען געווען שרים און די גרעסטע לייט אין דער שטאט, אויף זיי קען מען זאגן אז זיי זענען "די מענטשן" וואס טראכטן אוון און ראטן א שלעכטע עצה. אין די הענט פון די שרים ליגט די עצה, אין זייערע הענט זענען די פלענער וואס צו טאן מיטן פאלק, און די גאנצע שטאט איז אנגעהאנגען אין זיי.
דער מלבי"ם פארבינדט דאס מיט דעם וואס עס שטייט פריער: "הנקה לבית יהודה כי מלאו את הארץ חמס", און מיט דעם וואס עס ווערט דארט געזאגט אז זיי שיקן די זמורה צו זייער נאז. מיר האבן דארט מסביר געווען לויטן מלבי"ם אז די כוונה איז צו א קליין מעסערל וואס האט די צורה פון א מזמרה, א מעסער מיט וואס מ'שניידט צווייגן. מיט דעם דאזיגן מעסער, פלעגט מען עס באהאלטן אין בגד, גיין אין מארק נעבן יענעם, און אנקומענדיג צו אים שטעכט מען אים אריין דאס מעסער אין בויך און מ'גייט ווייטער. פלוצלונג זעען מענטשן ווי איינער פאלט צוזאם, ס'ווערט א בהלה, מ'קוקט און מ'שרייט הצילו, און יענער איז דערווייל פארשוואונדן געווארן. אזוי, רחמנא ליצלן, האבן זיי געמארדעט איינער דעם צווייטן. דאס איז געווען אין בית ראשון, וואו ס'איז געווען די דריי הארבע עבירות: עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים. מנשה האט אנגעפילט ירושלים מיט בלוט מפה לפה, און דער ענין פון שפיכות דמים איז געווען שטארק פארשפרייט. זאגט אים דער אויבערשטער: קום זע ווי זיי שטרעקן אויס די זמורה צו פארשניידן דאס פאלק, און דאס זענען די שרים וואס טראכטן אוון און ראטן שלעכטס - זאלסט וויסן אז אלעס הייבט זיך אן און קומט ארויס פון זיי.
און וואס איז דער חילוק צווישן "חושבים אוון" און "יועצים עצת רע"? ערקלערט דער מלבי"ם: לכתחילה טראכט דער מענטש איבער דער זאך, און נאכדעם וואס ער האט א רעיון זוכט ער אן עצה וויאזוי דאס ארויסצוברענגען מכוח אל הפועל. די עצה קומט תמיד נאך דער מחשבה; די מחשבה איז נאך אלגעמיין אין געדאנק, און די עצה איז שוין פראקטיש, א רעיון פאר א מעשה בפועל. און אט אין לשון הקודש, ווערט "רע" געזאגט בנוגע א מעשה, און "אוון" בנוגע דער מחשבה. דערפאר שטייט "יועצים עצת רע", ווייל די עצה איז שוין וויאזוי דאס מוציא צו זיין מכוח אל הפועל, בעת די מחשבות זענען "מחשבות אוון": "אוון יחשוב", "לבו יקבץ אוון", "אוון אם ראיתי בלבי". און ווי עס שטייט בפירוש: "חושבי אוון ופועלי רע" - רע פאר דער פעולה, און אוון פאר דער מחשבה. און דאס איז וואס שטייט דא: די וואס טראכטן אוון אין זייערע בייזע מחשבות, און ראטן אן עצה וויאזוי זיי ארויסצוברענגען למעשה, וואס דאס איז שוין א בחינה פון רע ממש.
"היא הסיר ואנחנו הבשר" - צוויי ביאורים
(ג) הָאֹמְרִים: לֹא בְקָרוֹב בְּנוֹת בָּתִּים, הִיא הַסִּיר וַאֲנַחְנוּ הַבָּשָׂר. - די וואָס זאָגן: עס איז ניט אין גיכן, בויט הייזער; זי איז דער טאָפּ און מיר זענען דאָס פלייש.
עס זענען דאָ דאָ צוויי וועגן און צוויי אינגאַנצן פאַרשידענע ביאורים. רש"י ערקלערט אַז מען דאַרף דאָ מאַכן אַ פּסיק: "האומרים לא בקרוב" - אַלץ וואָס די נביאים שרעקן אָן, אַלע צרות וואָס זיי רעדן וועגן זיי, וועלן ניט קומען אין גיכן. און וויבאַלד אַזוי - "בנות בתים", איר האָט ניט וואָס צו זאָרגן, בויט הייזער. ווייל אויב מיר שטייען אין גיכן צו גיין אין גלות, ווער וואָלט דען געגאַנגען בויען אַ הויז? נאָר זיי באַרויִקן דאָס פאָלק און זאָגן: האָט ניט מורא פֿון די רייד פֿון די נביאים, עס וועט גאָרנישט פּאַסירן, און מיר וועלן ניט גיין אין גלות פֿון דעם אָרט. און וואָס מיינט "היא הסיר ואנחנו הבשר"? אַזוי ווי דאָס פלייש גייט ניט אַרויס פֿונעם טאָפּ ביז עס ענדיקט זיך קאָכן, אַזוי אויך מיר וועלן ניט אַרויסגיין פֿון דאַנען ביז מיר וועלן שטאַרבן - ביז הונדערט און צוואַנציק יאָר. בקיצור, מיר שטייען ניט צו פֿאַרלאָזן ירושלים.
דער מלבי"ם איז עס מַרחיב. נבוכדנצר איז אָנגעקומען, און עס זענען געווען מענטשן וואָס האָבן געוואָלט שלום מאַכן מיט אים כדי ער זאָל ניט פּייניקן ישראל, און אַזוי ווי דער קדוש ברוך הוא האָט געהייסן - ניט מלחמה האַלטן קעגן אים. אָבער עס זענען געווען מיליטאַנטישע עלעמענטן, אַזוי ווי די סיקריקים, וואָס האָבן אויף קיין פאַל ניט מסכים געווען צו דער גזירת השם און צום שלום מאַכן מיט נבוכדנצר, און האָבן ניט פֿאַרשטאַנען אַז די גזירה איז מאת השם און אַז נבוכדנצר איז אַן עבד השם, וואָס איז באַשטימט אַרויסצוברענגען דעם רצון האלוקי מכוח אל הפועל. און וויבאַלד אַזוי, האָבן זיי מורד געווען קעגן אים, און צווישן זיי אויך צדקיהו וואָס האָט מורד געווען אין נבוכדנצר קעגן דעם געטלעכן באַפֿעל. ווען די נביאים האָבן גערעדט וועגן גלות, פֿלעגן זיי זאָגן צום פֿאָלק: איר האָט ניט וואָס צו זאָרגן, מיר האָבן אַ חומה, און די חומה וועט אונדז באַשיצן. דעריבער האָבן זיי געבראַכט אַ משל פֿון דער חומה ווי אַ טאָפּ, אַזוי ווי עס שטייט אין ירמיהו "סיר נפוח אני רואה", און ווי עס שטייט ווייטער אין קאַפּיטל כ"ד "שפות הסיר שפות". פּונקט ווי דער טאָפּ באַשיצט דאָס פלייש פֿון דעם פֿײַער, אַזוי וועט די חומה אונדז באַשיצן אַז דאָס פֿײַער פֿונעם שונא זאָל ניט הערשן איבער אונדז און אַז נבוכדנצר זאָל אונדז גאָרנישט קענען טאָן.
און לויט דעם ערקלערט דער מלבי"ם אַ מחודש'דיקן פירוש אויף "לא בקרוב". ווייל אויב מען לייגט דאָס פלייש גלייך צוגעדריקט צו דער וואַנט פֿונעם טאָפּ און מען מאַכט אַ הויכן פֿײַער, וועט דאָס פלייש פֿאַרברענט ווערן. וואָס היט אים אָפּ? די זוך, דאָס וואַסער וואָס דערווייטערט אים פֿון די ווענט פֿונעם טאָפּ, און דורך דעם קאָכט ער זיך און ווערט ניט פֿאַרברענט. קומט אויס אַז אויב מען דערנענטערט דאָס פלייש צו די ווענט פֿונעם טאָפּ - וועט עס פֿאַרברענט ווערן. און דאָס איז וואָס זיי זאָגן: "לא בקרוב בנות בתים" - בויט ניט קיין הייזער נאָענט צום מויער, ווייל דאָס איז פּונקט ווי צוצולייגן דאָס פלייש צום דופן פֿונעם טאָפּ, וואו עס ווערט פֿאַרברענט. ווער עס וועט בויען זיין הויז צוגעקלעפּט צום מויער קען געשעדיקט ווערן, ווייל דער מויער גייט דאָך איבערלעבן ניט קיין פשוט'ע מלחמה. דעריבער בויט הייזער - אָבער מער אינעווייניק. און פאַרוואָס איז דאָס גענוג? "כי היא הסיר ואנחנו הבשר", און מיר האָבן דאָך די ווענט פֿונעם טאָפּ וואָס איז די חומה וואָס באַשיצט אונדז, און מער פֿון דעם דאַרף מען גאָרנישט טאָן.
הינבא עליהם - און דאָס וויסן די מעלות הרוח
(ד) לָכֵן הִנָּבֵא עֲלֵיהֶם, הִנָּבֵא בֶּן אָדָם. - דעריבער זאָג נבואה אויף זיי, זאָג נבואה, מענטשנזון.
היות זיי זענען זיכער מיט זיך און זענען ניט באַזאָרגט פֿונעם שונא, כאָטש דער קדוש ברוך הוא שיקט נביאים און לאָזט וויסן וועגן דער צרה וואָס גייט קומען - זאָגט אים דער אויבערשטער: זאָג נבואה אויף זיי. און די כפילות "הינבא הינבא" קומט אים מזרז צו זיין אויף דער זאַך, ווייל די צרה איז נאָענט.
(ה) וַתִּפֹּל עָלַי רוּחַ יְהֹוָה וַיֹּאמֶר אֵלַי: אֱמֹר כֹּה אָמַר יְהֹוָה, כֵּן אֲמַרְתֶּם בֵּית יִשְׂרָאֵל, וּמַעֲלוֹת רוּחֲכֶם אֲנִי יְדַעְתִּיהָ. - און עס איז געפֿאַלן אויף מיר דער רוח ה', און ער האָט צו מיר געזאָגט: זאָג, אַזוי האָט גאָט געזאָגט: אַזוי האָט איר גערעדט, בית ישראל, און וואָס עס קומט אַרויף אין אייער גייסט, דאָס ווייס איך.
"כן אמרתם" - מיט אייער מויל, "ומעלות רוחכם" - אויך וואָס עס גייט אַרויף אין אייער גייסט, וואָס איר קלערט אין אייער האַרץ, אַז איר פֿאַרלאָזט זיך אויף דער חומה. און אַזוי ווערט געזאָגט אין ישעיהו כ"ב: "ותיתוצו הבתים לבצר החומה", "ולא הבטתם אל עושיה" - איר קוקט ניט אויף דעם וואָס ברענגט די גזירה, און איר זענט זיכער אַז אַ חומה פֿון אייזן וועט אייך באַשיצן.
און גיט אַכטונג אַז די זאַכן האָבן זיך ניט געביטן. אַמאָל האָט מען זיך פֿאַרלאָזט אויף אַ חומה פֿון אייזן, היינט פֿאַרלאָזט מען זיך אויף כיפת ברזל, אויף אַטאָם, אויף פֿליגערס און אויף אַן אַרסענאַל פֿון כלי זיין. אין יעדן דור זענען געווען די פיזישע, גשמיות'דיקע מיטלען אויף וועלכע די חסרי אמונה האָבן זיך פֿאַרלאָזט. אָבער די בעלי אמונה וויסן אַז "אם ה' לא ישמור עיר שוא שקד שומר", זיי וויסן אַז "לא בחיל ולא בכח כי אם ברוחי אמר ה'", זיי וויסן אַז "ומלחמות אני עשיתי". דער דאָזיקער צוגאַנג איז אַ פֿאַרקריפּלטע השקפה, וואָס צום באַדויערן איז שטענדיק געווען אַ פאַקטאָר וואָס שטאַרקט און פֿאַרהאַרטעוועט דאָס האַרץ פֿון די רשעים ניט תשובה צו טאָן: מיר האָבן אַ חומה, מיר האָבן כוח זיך צו מעסטן קעגן די שונאים. דעריבער זאָגט זיי דער קדוש ברוך הוא "אני ידעתיה" - מיינט איר דען אַז איך ווייס ניט וואָס עס איז אין אייער האַרץ? איך ווייס אויך וואָס עס איז ביי אייך אין האַרצן, און זאָלט איר וויסן אַז אייערע פּלענער וועלן ניט אויסגעפירט ווערן מכוח אל הפועל.
הרביתם חלליכם - דאָס הרג'ענען די וואָס ווילן אַן הסדר
(ו) הִרְבֵּיתֶם חַלְלֵיכֶם בָּעִיר הַזֹּאת, וּמִלֵּאתֶם חוּצֹתֶיהָ חָלָל. - איר האָט פֿיל געמאַכט אייערע דערהרגעטע אין דער דאָזיקער שטאָט, און אָנגעפֿילט אירע גאַסן מיט חללים.
א סך האבן געוואלט מאכן שלום מיט נבוכדנצר, ווי מיר האבן געזאגט, און די וואס ביי זיי איז די זאך נישט געפעלן האבן זיי געמארדעט. די זאך איז פונקט ענליך צו דעם וואס איז געווען ביים רציחה פון דהאן: ווען עס זענען דא געווען פון די ראשי הציונים וואס עס האט זיי נישט געפאסט אז עס איז פאראן איינער וואס שטייט צו מאכן שלום, איינער וואס וויל זאגן גענוג צום סכסוך, האבן זיי געשיקט און אים געמארדעט. נאך יארן האבן זיי ענדליך איינגעזען, און היינט זוכן די זעלבע גורמים אליין יעדן וועג צו מאכן שלום און זענען גרייט אויך אונז צו הרג'ענען כדי צו מאכן שלום, גרייט צו ברענגען אהער מחבלים פון טוניס און זיי אלעס געבן למען השלום. אבער דעמאלט איז געווען איינער וואס איז געשטאנען צו מאכן שלום און מ'האט אים געמארדעט. אזוי אויך ביי אונז אין קאפיטל: די וואס האבן געוואלט צוקומען צו א געוויסן הסדר קעגן נבוכדנצר - האט מען געקעמפט קעגן זיי און זיי געמארדעט.
און אזוי איז אויך געווען אין בית שני. רבי יוחנן בן זכאי האט שטארק מורא געהאט ארויסצוגיין רעדן מיטן קיסר טאמער וועט מען אים שעדיגן, און מ'האט אפילו געוואלט אים שטעכן ווען מ'האט געזען ווי די מיטה גייט ארויס, און בלויז צוליב דעם וואס "יאמרו רבם דקרו" (זיי וועלן זאגן אז זיי האבן געשטאכן זייער אייגענעם רבי'ן) האט מען אים נישט גערירט. אויך דארט איז געווען א שריט זיך דורכצורעדן מיטן שונא כדי עס זאלן נישט אומקומען פון כלל ישראל, און יענע מיליטאנטישע גורמים בתוכנו האבן בשום אופן נישט מסכים געווען, און ווער עס איז געווען גרייט דאס צו טון - איז מען געגאנגען און אים געמארדעט. און דאס איז "הרביתם חלליכם בעיר הזאת".
און וואס מיינט "ומלאתם חוצותיה חלל"? דער מלבי"ם ערקלערט אויף אלע ערטער אז "חוץ" איז הינטער די הייזער, און "רחובות" פאר די הייזער, און דערפאר קומען ביידע ווערטער צוזאמען אין אסאך ערטער. און דא: איר האט אנגעפילט די חוצות - דאס וואס איז הינטער די הייזער - מיט חללים. אין יענע ערטער וואס איר האט מורא געהאט צו הרג'ענען בפרהסיא, האט איר געהרג'עט בצנעה, אן דעם וואס איינער זאל וויסן און אן דעם וואס די זאכן זאלן זיין דערקענטליך.
דער טאפ וועט שיצן נאר אויף די חללים
(ז) לָכֵן כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה: חַלְלֵיכֶם אֲשֶׁר שַׂמְתֶּם בְּתוֹכָהּ הֵמָּה הַבָּשָׂר וְהִיא הַסִּיר, וְאֶתְכֶם הוֹצִיא מִתּוֹכָהּ. - דעריבער, אזוי האט געזאגט ג-ט דער אייבערשטער: אייערע דערהרגעטע וואס איר האט געלייגט אין איר, זיי זענען דאס פלייש און זי איז דער טאפ, און אייך וועט מען ארויספירן פון איר אינמיטן.
דאס וואס איר זאגט אז די שטאט וועט זיין ווי א טאפ וואס זיינע ווענט באשיצן אויפן פלייש וואס אין אים, און אזוי וועלן די מויערן פון דער שטאט שיצן אויף אייך - איז נישט אזוי. זאלט איר וויסן אז דער דאזיגער טאפ וועט בלויז דינען ווי א שוץ פאר די חללים וואס אין איר; ווער עס וועט בלייבן אינעם טאפ זענען בלויז די חללים, אבער נישט איר. "ואתכם הוציא מתוכה" - מיט דעם לשון, איך וועל טון א פעולה וואס וועט אייך ארויסנעמען פון איר, איך וועל לייגן כוחות אייך ארויסצונעמען.
(ח) חֶרֶב יְרֵאתֶם, וְחֶרֶב אָבִיא עֲלֵיכֶם, נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה. - פאר א שווערד האט איר מורא געהאט, און א שווערד וועל איך ברענגען אויף אייך, זאגט ג-ט דער אייבערשטער.
"חרב יראתם" - פון שרעק פאר דער שווערד האט איר זיך געוואנדן נאך הילף צום קעניג פון מצרים, ווי עס שטייט ביי צדקיהו "וימרוד בו לשלוח מלאכיו למצרים", און מיר וועלן דאס זען ווייטער אין פרק י"ז. איר זענט געגאנגען מאכן שלום מיט מצרים כדי צו שטערן די עצה פונעם אייבערשטן וואס האט געשיקט נבוכדנצר'ן. זאגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: "וחרב אביא עליכם" - די מויער וועט אייך נישט שיצן און דער טאפ וועט אייך נישט באשיצן פון דער שווערד פונעם שונא.
ונתתי אתכם ביד זרים
(ט) וְהוֹצֵאתִי אֶתְכֶם מִתּוֹכָהּ, וְנָתַתִּי אֶתְכֶם בְּיַד זָרִים, וְעָשִׂיתִי בָכֶם שְׁפָטִים. - און איך וועל אייך ארויספירן פון איר אינמיטן, און איך וועל אייך געבן אין דער האנט פון פרעמדע, און איך וועל מאכן אין אייך משפטים.
נישט ווי איר מיינט אז איר וועט דארט בלייבן ביז אייער לעצטן טאג, נאר איך וועל אייך ארויסנעמען פון איר. און דער מלבי"ם לייגט צו: מיינט נישט אז איך וועל אייך ארויסנעמען פון איר און דערנאך וועט איר קענען אנטלויפן וואו איר ווילט און בלייבן פריי. און באמת האבן מיר געזען אז צדקיהו האט פרובירט צו אנטלויפן ביינאכט צווישן די מויערן, און ער האט אפילו געהאט אן אונטערערדישע הייל פאר דעם צוועק. אבער ער זאגט זיי: "ונתתי אתכם ביד זרים ועשיתי בכם שפטים". און דאס איז פונקט וואס עס איז געשען מיט צדקיהו: "וישיגו את צדקיהו בערבות יריחו", און דארט שטייט "וידבר אותו משפטים" - ער האט אים אויסגעשטאכן די אויגן און זיינע קינדער האט מען געטויט. אט איז א נבואה וואס ווארנט: מיינט נישט אז מען קען זיך פארמעסטן קעגן דער גזירה פונעם אייבערשטן, נאר בלויז מיט תשובה; יעדער אנדערער וועג וועט זיך ענדיגן מיט א דורכפאל.
(י) בַּחֶרֶב תִּפֹּלוּ, עַל גְּבוּל יִשְׂרָאֵל אֶשְׁפּוֹט אֶתְכֶם, וִידַעְתֶּם כִּי אֲנִי יְהֹוָה. - דורך דער שווערד וועט איר פאלן, ביים גרעניץ פון ישראל וועל איך אייך משפט'ן, און איר וועט וויסן אז איך בין ג-ט.
דא זענען פאראן צוויי פשטים. רש"י טייטשט "על גבול ישראל" - ביים עק פונעם גרעניץ, און די כוונה איז אויף רבלה וואס איז ארץ חמת, דאס איז אנטיוכיא, וואו צדקיהו איז געמשפט געווארן דורך נבוכדנצר, און דארט האט ער געשאכטן זיינע קינדער און אויסגעשטאכן זיינע אויגן. און דער מלבי"ם ערקלערט "בחרב תיפולו" אזוי ווי עס שטייט "ויכה אותם מלך בבל ברבלה", און "על גבול ישראל אשפוט אתכם" - אז דאס איז געווען ממש ביים גרעניץ פון ארץ ישראל, אויפן גרעניץ אליין. און באלד וועלן מיר זען פארוואס ער באטאנט דעם ענין פונעם גרעניץ.
(יא) הִיא לֹא תִהְיֶה לָכֶם לְסִיר, וְאַתֶּם תִּהְיוּ בְתוֹכָהּ לְבָשָׂר, אֶל גְּבוּל יִשְׂרָאֵל אֶשְׁפֹּט אֶתְכֶם. - זי וועט אייך נישט זיין פאר א טאפ, און איר וועט זיין אין איר ווי פלייש, ביים גרעניץ פון ישראל וועל איך אייך משפט'ן.
איר מיינט אז די מויער וועט זיין א טאפ וואס היט אויף די שטיקער פלייש ביז צום סוף פונעם קאכן, דאס הייסט אז עס וועט אייך גארנישט געשען. זאגט ער זיי: "ואתם תהיו בתוכה לבשר" - ווי צעשניטן פלייש אינעם טאפ, ווי פלייש אין א קעסל. און וואס מיינט "אל גבול ישראל אשפוט אתכם"? לויט רש"י - ביים גרעניץ פון ישראל אבער פון אינדרויסן, נישט אינעווייניג. און לויטן מלבי"ם - אינעם גרעניץ פון ישראל, ווייל ער נעמט אייך נישט ארויס פונעם גרעניץ נאר איר זענט כביכול אינעווייניג. דאס הייסט: איר מיינט אז איר וועט האבן א שוץ, און דער אויבערשטער זאגט אייך אז איר וועט בלייבן כביכול אינעווייניג און איר וועט זיין ווי פלייש וואס מען קאכט און עס צעגייט אינעם טאפ. דער טאפ וועט נישט שיצן אויף אייך, ווייל אויך דארט אינעווייניג וועט איר צום סוף אריינפאלן אין די הענט פונעם שונא.
ווי די מקולקלים שבהם
(יב) וִידַעְתֶּם כִּי אֲנִי יְהֹוָה אֲשֶׁר בְּחֻקַּי לֹא הֲלַכְתֶּם וּמִשְׁפָּטַי לֹא עֲשִׂיתֶם, וּכְמִשְׁפְּטֵי הַגּוֹיִם אֲשֶׁר סְבִיבוֹתֵיכֶם עֲשִׂיתֶם. - און איר וועט וויסן אז איך בין ה', וואס אין מיינע חוקים זענט איר נישט געגאנגען און מיינע משפטים האט איר נישט געטאן, און ווי די משפטים פון די פעלקער וואס זענען ארום אייך האט איר געטאן.
איר וועט וויסן אז איך בין ה', אז איך וועל אייך באשטראפן אויף דעם וואס אין מיינע חוקים זענט איר נישט געגאנגען, ווייל ווען דער אויבערשטער באצאלט פאר די רשעים דעמאלט "וידעו כי אני ה'". "וכמשפטי הגויים אשר סביבותיכם עשיתם" - ווי זייערע פארדארבענע פירונגען. און לכאורה איז דאס שווער, מען געפינט דאך אויך א פסוק "וכמשפטי הגויים לא עשיתם"? נאר חז"ל זאגן: ווי די מתוקנים שבהם זענט איר נישט געווען, נאר ווי די מקולקלים שבהם האט איר געטאן. אז דו ווילסט שוין לערנען פונעם גוי, הלוואי ווען דו וואלסט געלערנט פון אים סיי די גוטע משפטים און סיי די שלעכטע - הניחא, דו ווילסט זיך גלייכן צום גוי. אבער אויב לערנסטו פונעם גוי נאר די פארדארבענע זאכן, און די גוטע מדות און די נימוסים וואס זענען נישט פארדארבן לערנסטו נישט פון אים - דאס איז די טענה. און דאס איז וואס שטייט דא "וכמשפטי הגויים עשיתם" - זייערע רשעות'דיגע משפטים, בעת וואס "וכמשפטי הגויים לא עשיתם" - זייערע יושר'דיגע משפטים, אין די זאכן וואס זיי טוען יא ריכטיג, די דאזיגע האט איר נישט געלערנט פון זיי. און דאס ערקלערט דער רד"ק: צו דינען עבודה זרה אזוי ווי זיי דינען און פארגיסן אומשולדיג בלוט אזוי ווי זיי גיסן. די פארדארבענע משפטים פון די גוים האט איר אנגענומען מיט שמחה.
דער טויט פון פלטיהו און דער געשריי פונעם נביא
(יג) וַיְהִי כְּהִנָּבְאִי וּפְלַטְיָהוּ בֶן בְּנָיָה מֵת, וָאֶפֹּל עַל פָּנַי וָאֶזְעַק קוֹל גָּדוֹל וָאֹמַר: אֲהָהּ אֲדֹנָי יֱהֹוִה, כָּלָה אַתָּה עֹשֶׂה אֵת שְׁאֵרִית יִשְׂרָאֵל. - און עס איז געווען ווען איך האב נבואה געזאגט און פלטיהו בן בניה איז געשטארבן, און איך בין געפאלן אויף מיין פנים און האב אויסגעשריגן מיט א גרויס קול און געזאגט: וויי, ג-ט ה', מאכסטו דען אן אונטערגאנג אויפן איבערבלייב פון ישראל!
לכאורה איז נישט פארשטענדליך: אויף וועמענס טויט שרייט ער? פלטיהו בן בניה איז דאך געווען פון יענע פינף און צוואנציג מענטשן וואס האבן זיך געבוקט ווען זייערע ריקנס זענען צום היכל ה' און זייערע פנימ'ער קעגן מזרח צו דער זון. און אויב ער איז פון די רשעים און בונטארן וואס ברעכן דעם ברית, וואס איז דא צו שרייען "אהה", וואס איז דא צו קלאגן? "כלה אתה עושה את ישראל"? דאס איז דען כלל ישראל? דאס איז אן ערב רב! טוט עס דיר וויי אויף זיין טויט?
ערקלערט דער רד"ק: ער האט געזען ווי פלוצלונג שטארבט איינער פון די ראשי העם אין איין רגע, און די זאך האט אים דערשראקן, ווייל ער האט געגלייבט אז די גאנצע נבואה און תוכחה קומען כדי זיי זאלן טאן תשובה און ענדערן זייער וועג, און ער האט געהאפט אז דער דאזיגער מענטש וועט תשובה טאן. און אט זעט ער אז דער אויבערשטער הייבט גלייך אן, כביכול, אויסצושניידן מענטשן איינצלנווייז. אויף דעם פרעגט ער: מאכסטו א פארלענדונג אויף ישראל? איך האב געמיינט אז דו האסט מיר געשיקט נבואה זאגן כדי זיי זאלן ענדערן זייער וועג און טאן תשובה, און איך זע אז דו גיסט נישט קיין מעגליכקייט דערצו נאר הייבסט גלייך אן אומצוברענגען ישראל. ער טרויערט נישט אויפן טויט פון פלטיהו אליין, נאר ער האט מורא אז עס איז דא דא א כליון אויף גאנץ כלל ישראל און דער אויבערשטער הייבט אן פון אים, און מען ווארט נישט ביז אלע וועלן טאן תשובה.
און דער מלבי"ם ערקלערט אנדערש. אנפאנג האט יחזקאל געמיינט אז וואס דער אויבערשטער האט אים געזאגט "בחרב תיפולו" איז א נבואה אויף יענע פינף און צוואנציג מענטשן וואס ער האט געזען זיך בוקן צו דער זון, און נאר אויף זיי אליין איז די נבואה געזאגט געווארן: "חרב יראתם וחרב אביא עליכם", "בחרב תיפולו" - א קלארע נבואה אז זייער טויט וועט זיין דורך א שווערד, און נישט כלל יהודה נאר בלויז זיי, די פושעים אינעם אויבערשטן. און אט זעט ער אז פלטיהו שטארבט נישט דורך א שווערד, נאר שטארבט אינעווייניג אין ירושלים נאך איידער דער שונא איז אנגעקומען און איינגענומען די שטאט. אויב אזוי פארשטייט ער אז די נבואה פון "בחרב תיפולו" איז נישט געזאגט געווארן אויף יענע פינף און צוואנציג, און אז די נבואה וועט נישט מקוים ווערן אויף דעם אופן, נאר עס איז דא דא א גזירת מיתה אויף אלע איינוואוינער פון ירושלים. ווען עס וואלט געזאגט געווארן אויף די פינף און צוואנציג, וואלט נישט געפאסט ער זאל שטארבן דא אין ארץ ישראל נאר דורך א שווערד, נישט אינעם טאפ נאר נאכדעם. קומט אויס אז די נבואה איז אויפן גאנצן פאלק, און פלטיהו איז נאר דער סימפטאם, און באלד וועט קומען א מגיפה וואס וועט אלעמען פארטיגן. און פון דעם איז ער דערשראקן געווארן און האט געשריגן: "כלה אתה עושה את שארית ישראל" - עס איז דא דא א גזירת מיתה אויף די יושבי ירושלים, וואס זיי זענען די איבערגעבליבענע פון גאנץ ישראל.
אחיך אחיך אנשי גאולתך
(יד) וַיְהִי דְבַר יְהֹוָה אֵלַי לֵאמֹר. - און עס איז געווען דאָס וואָרט פֿון ה' צו מיר, אַזוי צו זאָגן:
(טו) בֶּן אָדָם, אַחֶיךָ אַחֶיךָ אַנְשֵׁי גְאֻלָּתֶךָ וְכָל בֵּית יִשְׂרָאֵל כֻּלֹּה, אֲשֶׁר אָמְרוּ לָהֶם יֹשְׁבֵי יְרוּשָׁלַיִם: רַחֲקוּ מֵעַל יְהֹוָה, לָנוּ הִיא נִתְּנָה הָאָרֶץ לְמוֹרָשָׁה. - מענטשנזון, דיינע ברידער, דיינע ברידער, די מענטשן פֿון דיין אויסלייזונג, און דאָס גאַנצע בית ישראל אינגאַנצן, וואָס די באוואוינער פֿון ירושלים האָבן געזאָגט צו זיי: דערווײַטערט זיך פֿון ה', צו אונדז איז דאָס לאַנד געגעבן געוואָרן פֿאַר אַ ירושה.
זאָגט אים דער אויבערשטער: נישט פֿון די לײַט פֿון ירושלים וועט זײַן אַ שארית און פליטה פֿאַר כּלל ישׂראל; די וואָס זענען דאָ וועלן אונטערגיין. און אַזוי האָבן מיר געזען אין אַנדערע נבואות, אינעם משל פֿון די צוויי קוישנס פֿײַגן וואָס איז געזאָגט געוואָרן צו ירמיהו, "כתאנים השוערים". זאָלסטו וויסן אַז די וואָס וועלן בלײַבן זענען די בני הגולה, די וואָס זענען פֿאַרטריבן געוואָרן קיין בבל מיט יכניה - פֿון זיי וועט זײַן אַ שארית, פֿון זיי וועט זײַן אַ פליטה, און פֿון זיי וועט עם ישׂראל אויפֿגעבויט ווערן שפּעטער. און דאָס איז "אחיך אחיך": דיינע ברידער זענען דיינע ברידער וואָס געפֿינען זיך אין גלות אין בבל. דאָך די גאַנצע נבואה האָט זיך אָנגעהויבן פֿון בבל, פֿון דאָרטן איז יחזקאל גענומען געוואָרן און געבראַכט געוואָרן קיין ארץ ישׂראל כּדי דער אויבערשטער זאָל אים ווײַזן אַלץ וואָס קומט דאָ פֿאָר, און ווײַטער וועלן מיר זען אַז אויפֿן זעלבן אופֿן ווי מען האָט אים געבראַכט - אַזוי האָט מען אים אויך צוריקגעקערט. איז ווער זענען "אחיך"? די וואָס זענען מיט דיר אין בבל. זיי וועלן פֿאַרבעסערן זייערע וועגן, זיי זענען "אנשי גאולתך" - דאָס וואָס דו האָסט נבואה געזאָגט אַז זיי וועלן אויסגעלייזט ווערן, אויף זיי איז עס געזאָגט געוואָרן, און נישט אויף די וואָס זענען פֿאַרבליבן דאָ אין ירושלים.
"וכל בית ישראל כולו" - אויך די עשרת השבטים וואָס זענען פֿאַרטריבן געוואָרן דורך סנחריב, וואָס זענען פֿאַרגלאָלט געוואָרן פֿריִער. אויך פֿון זיי וועט זײַן אַ שארית און פליטה. וואָרום כאָטש אין בית שני זענען זיי נישט אויסגעלייזט געוואָרן, ווײַל די וואָס האָבן זיך אומגעקערט בײַם בית שני זענען בלויז געווען פֿון די יושבי בבל און נישט פֿון די וואָס זענען פֿאַרטריבן געוואָרן קיין חלח וחבור נהר גוזן - זאָלסטו וויסן אַז זיי וועלן זיך אומקערן לעת קץ. און כאָטש די מענטשן פֿון ירושלים באַציִען זיך צו זיי ווי צו ווײַט פֿון גאָט, וויבאַלד זיי זענען אויף אַ פֿרעמדער ערד, און זאָגן אַז די וועלן שוין מער נישט צוריקקומען און "לנו היא ניתנה הארץ למורשה", מיר וועלן ירשענען דאָס לאַנד און זייער האָפֿענונג איז פֿאַרפֿאַלן - זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא: קימער זיך נישט מיט וואָס זיי זאָגן. דער עכטער קיום וועט זײַן פֿאַר די וואָס זענען אין גלות, סײַ די מענטשן פֿון בבל און סײַ די אין די אַנדערע ערטער וואָס זענען פֿאַרטריבן געוואָרן דורך סנחריב. און ווען איך האָב גערעדט פֿון אַ שארית, האָב איך נישט געמיינט די וואָס זיצן דאָ אין ירושלים.
ואהי להם למקדש מעט
(טז) לָכֵן אֱמֹר כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה: כִּי הִרְחַקְתִּים בַּגּוֹיִם וְכִי הֲפִיצוֹתִים בָּאֲרָצוֹת, וָאֱהִי לָהֶם לְמִקְדָּשׁ מְעַט בָּאֲרָצוֹת אֲשֶׁר בָּאוּ שָׁם. - דעריבער זאָג, אַזוי האָט געזאָגט גאָט דער הער: כאָטש איך האָב זיי דערווײַטערט צווישן די פֿעלקער, און כאָטש איך האָב זיי צעשפּרייט אין די לענדער, בין איך זיי געווען פֿאַר אַ קליינעם מקדש אין די לענדער וואו זיי זענען אָנגעקומען אַהין.
קעגן דער גאווה און דער האָפֿערדיקייט פֿון די יושבי ירושלים - "מיר זענען נאָך דאָ, זיי זענען שוין אין גלות, זיי האָבן זיך שוין דערווײַטערט פֿונעם אויבערשטן" - זאָגט אים דער אויבערשטער: זאָג זיי אַז אַדרבה, דער אויבערשטער איז דווקא נאָענט צו זיי. כאָטש איך האָב זיי דערווײַטערט צווישן די גוים און זיי צעשפּרייט אין די לענדער, זענען זיי נישט ווײַט פֿון מיר; ווײַט זענען זיי פֿון ירושלים, נישט פֿון מיר. "ואהי להם למקדש מעט" - כאָטש זיי האָבן נישט דעם גרויסן בית המקדש, האָבן זיי אַ מקדש מעט, און איך וועל זיי דאָרט אין גלות זײַן פֿאַר אַ מקדש מעט. כאָטש די שכינה וועט נישט רוען בגלוי, באתגליא, וועט זי נאָך אַלץ רוען בהסתר: דער קדוש ברוך הוא וועט זיי אָפּהיטן און באַגלייטן מיט השגחה פרטית אויך דאָרט אין גלות. און דאָס איז וואָס חז"ל זאָגן "ואהי להם למקדש מעט - אלו בתי כנסיות ובתי מדרשות": די בתי כנסיות און בתי מדרשות אין די לענדער פֿון זייער גלות זענען דער מקדש מעט, און דער קדוש ברוך הוא וועט ווײַטער משפיע זײַן זײַן שכינה אויף זיי דאָרטן.
און באמת אַזוי איז געווען דורכאויס די אַלע יאָרן פֿון כּלל ישׂראלס גלות: "אף גם זאת בהיותם בארץ אויביהם לא מאסתים ולא געלתים לכלותם להפר בריתי איתם". דער קדוש ברוך הוא האָט אָפּגעהיט עם ישׂראל אין די לענדער פֿון זייער שפּרייטונג און זיי באַגלייט מיט השגחה פרטית, וואָרום ווען נישט דאָס "כמעט כסדום היינו לעמורה דמינו" און עס וואָלט פֿון זיי גאָרנישט געבליבן. ווי אַזוי קען עם ישׂראל, דאָס איינציקע פֿאָלק וואָס די היסטאָריקער שטייען פֿאַרגאַפֿט אַקעגן אים, זײַן אַזוי צעוואָרפֿן צווישן די אומות און פֿאָרט אָפּהיטן זײַן מהות, נאָך אַלץ פֿאַרבונדן כאיש אחד וכגוף אחד, און אין ענדע נאָך צוויי טויזנט יאָר זיך אומקערן צו זײַן לאַנד - דאָס האָט דאָך נישט קיין גלײַכן אין קיין שום היסטאָרישער בײַשפּיל. און עס זענען געווען וואָס האָבן דאָס באַצייכנט ווי אַ "צופֿאַל פֿון דער היסטאָריע". און מיר האָבן שוין אַמאָל דאָ פֿאָרגעליינט די ווערטער פֿון מאַרק טוויין און אַנדערע וואָס זענען געשטאַנען ערשטוינט פֿאַר דער אויסערגעוויינלעכער, העכער-פֿון-נאַטור עקזיסטענץ פֿון עם ישׂראל. זאָגט דער קדוש ברוך הוא: ווי אַזוי מיינסטו האַלטן זיי זיך? "ואהי להם למקדש מעט בארצות אשר באו שם". איז אויב אַזוי איז נישטאָ קיין שום אָרט פֿאַר די געפֿילן פֿון גאווה פֿון די יושבי ירושלים וואָס זאָגן "רחקו מעל ה'"; אַדרבה, צו זיי בין איך נאָענט און זיי וועלן זיך אומקערן, און די וואָס דו זעסט דאָ אין ירושלים וועלן צום סוף אונטערגיין.
און דער מלבי"ם איז מדייק: עס שטייט "הרחקתים בגוים" און "הפיצותים בארצות". איבעראַל וווּ עס קומען אינעם ספר די ווערטער "גוים" און "ארצות" ווי צוויי פֿאַרבינדענע ווערטער - זענען די "ארצות" תּמיד ווײַטער ווי די "גוים". לכתחילה זענען זיי פֿאַרטריבן געוואָרן צווישן די גוים און זענען שוין געווען ווײַט, און דערנאָך האָבן זיי זיך נאָך מער דערווײַטערט און זיך צעשפּרייט צו די ארצות, וואָס דאָס זענען ווײַטערע לענדער.
וקיבצתי ואספתי - צוויי שלבים אין דער גאולה
(יז) לָכֵן אֱמֹר כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה: וְקִבַּצְתִּי אֶתְכֶם מִן הָעַמִּים וְאָסַפְתִּי אֶתְכֶם מִן הָאֲרָצוֹת אֲשֶׁר נְפֹצוֹתֶם בָּהֶם, וְנָתַתִּי לָכֶם אֶת אַדְמַת יִשְׂרָאֵל. - דעריבער זאָג, אַזוי האָט געזאָגט גאָט דער הער: און איך וועל אײַך צונויפֿנעמען פֿון די פֿעלקער, און איך וועל אײַך אײַנזאַמלען פֿון די לענדער וואָס איר זענט צעשפּרייט געוואָרן אין זיי, און איך וועל אײַך געבן די ערד פֿון ישראל.
קעגן דעם וואָס די יושבי ירושלים זאָגן צו די עשרת השבטים "לנו היא ניתנה הארץ למורשה", און האַלטן אַז די פֿאַרשטויסענע דאָרטן זענען אינגאַנצן פֿאַרפֿאַלן געוואָרן און וועלן שוין נישט צוריקקומען, זאָגט זיי דער אויבערשטער: אַדרבה, "וקיבצתי אתכם מן העמים" - פֿון די נאָענטע פֿעלקער וועל איך זיי צונויפֿנעמען, און דאָס איז געווען בײַ דער גאולה פֿון בית שני, ווען די גולי בבל האָבן זיך צונויפֿגענומען און זיך אומגעקערט קיין לאַנד. "ואספתי אתכם מן הארצות" - דאָס איז שוין אויף לעת עתיד, בײַ דער גאולה השלמה במהרה, ווען איך וועל צונויפֿזאַמלען די עשרת השבטים וואָס געפֿינען זיך אין די ווײַטע לענדער און האָבן זיך נישט אומגעקערט בײַם בית שני נאָר זענען נאָך אַלץ דאָרטן. "ונתתי לכם את אדמת ישראל" - נישט ווי די טענה פֿון די מענטשן פֿון ירושלים "לנו היא ניתנה", נאָר אײַך, איר וועט באַקומען דאָס לאַנד פֿאַר אַ ירושה, און נישט די וואָס זיצן דאָ וואָס וועלן אין דער ענדע אונטערגיין.
און דער מלבי"ם ערקלערט דעם חילוק בלשון הקודש צווישן "אסף" און "קיבץ". "לאסוף" (איינזאמלען) מיינט א זאך וואס איז געווען ווייט און מען ברענגט עס אהער, אזוי ווי "אוסף נידחות", "ייאסף הביתה", "אסף רגליו אל המיטה" - א זאך וואס איז געווען דערווייטערט און מען האט עס מקרב געווען. לעומת זאת מיינט "לקבץ" (צוזאמעננעמען) צו מאכן א קיבוץ פון זאכן וואס קומען אלס איינצלנע פרטים, זיי צוזאמענצושטעלן און מאכן פאר איין גאנצקייט. און די לענדער זענען ווייטער ווי די פעלקער, און אין די לענדער זענען זיי מער צעשפרייט געווען; אין אלע ווייטע ערטער איז די שפּאַרונג געווען גרעסער. און דאס איז מסתבר: ווען מען נעמט א זאך און מען ווארפט עס אוועק, אינעם נאנטן פלאץ וועט זיין א גרעסערע קאנצענטראציע, און אינעם ווייטן וועלן זיין איינצלנע. אזוי איז אויך למעשה געווען: ווען זיי זענען גולה געווארן צו די נאנטע ערטער זענען זיי געבליבן אין גרויסע קיבוצים, און ווען זיי זענען גולה געווארן צו ווייטערע ערטער זענען זיי געווען איינצלנע, באזונדערע מענטשן, און נישט קיין גאנצע גרופעס. און ווי עס שטייט "והפיצותי אותם בגויים וזריתים בארצות" - "להפיץ" מיינט צעשפרייטן, און "זריתים" איז א נאך גרעסערע צעשפרייטונג, ווי איינער וואס וויגט אויס אין ווינט אריין (ווי זרייה לרוח). אויב אזוי, ביי די גוים זענען זיי נאר צעשפרייט געווארן, און אין די ארצות דארט איז די זרייה. און דערפאר שטייט דא "מן הארצות אשר נפוצותם בהם" - דארט זענט איר ממש צעשפרייט, און דערפאר דארף מען אין די לענדער נישט נאר צוזאמעננעמען (לקבץ) דאס צעשפרייטע, נאר אויך איינזאמלען (לאסוף), ווייל די אסיפה מיינט איינזאמלען די איינצלנע פרטים. און ווי עס שטייט "ואסף נידחי ישראל ומפוצות יהודה יקבץ": פון איין זייט איינזאמלען פון ווייטנס, און פון דער צווייטער זייט צוזאמעננעמען די פרטים צו איין גאנצן קיבוץ.
דאס אראפנעמען די שקוצים און תועבות
(יח) וּבָאוּ שָׁמָּה, וְהֵסִירוּ אֶת כָּל שִׁקּוּצֶיהָ וְאֶת כָּל תּוֹעֲבוֹתֶיהָ מִמֶּנָּה. - און זיי וועלן קומען אהין, און זיי וועלן אוועקנעמען אלע אירע עקלדיקע געצנדינערייען און אלע אירע תועבות פון איר.
די גולים וועלן צוריקקומען קיין ירושלים און אוועקנעמען אירע שקוצים. און אויף ווען רעדט מען דא? זאגט דער מלבי"ם: "והסירו את כל שיקוציה" רעדט אויף דער גאולה פון בית שני, ווייל אנשי כנסת הגדולה האבן דאך מבטל געווען דעם יצרא דעבודה זרה, און ממילא אין בית שני זענען שוין נישט געווען קיין שקוצים פון עבודה זרה. אבער "ואת כל תועבותיה ממנה" - אפילו היינט זענען נאך נישט אוועק אלע תועבות פון איר, און דערפאר רעדט דאס אויף דער גאולה העתידה, ווען עס וועלן אויך קומען די עשרת השבטים. ביי דער גאולה העתידה וועלן אויך אוועקפאלן אלע תועבות: סיי דער יצרא דעריות, סיי אלע אנדערע תועבות, אויך די מצעדי גאווה - קיין שום זאך פון דעם וועט מער נישט זיין. אלע אירע תועבות וועלן בטל ווערן אויף לעתיד לבוא, ווען משיח וועט קומען און מטהר זיין ארץ ישראל.
איין הארץ און א נייער גייסט - די צוויי הערצער
(יט) וְנָתַתִּי לָהֶם לֵב אֶחָד וְרוּחַ חֲדָשָׁה אֶתֵּן בְּקִרְבְּכֶם, וַהֲסִרֹתִי לֵב הָאֶבֶן מִבְּשָׂרָם וְנָתַתִּי לָהֶם לֵב בָּשָׂר. - און איך וועל זיי געבן איין הארץ, און א נייעם גייסט וועל איך אריינגעבן אין אייך, און איך וועל אראפנעמען דאס שטיינערנע הארץ פון זייער פלייש און איך וועל זיי געבן א פליישיק הארץ.
דער מלבי"ם ערקלערט דא דעם סדר פון די מחשבה-פעולות אינעם מענטשן. דער רוח איז דער וואס ברענגט ארויף די דמיונות פון דער נפש צום הארץ. ביז יעצט זענען די סיבות צום חטא געווען דער רוח און דאס הארץ: דער רוח ברענגט ארויף די ציורים און דמיונות פון די טיפענישן פון דער נפש אויפן אויבערפלאך פונעם הארץ, און רוב ציורים און דמיונות פונעם הארץ ציען צום שלעכטן - קנאה, גאווה, נקמה, נטירה וכדומה, אזוי ווי עס שטייט "כי יצר לב האדם רע מנעוריו". און דאס הארץ איז דער הערשנדער כח אין דער נפש, דערפאר איז דא אין אים א מלחמה, ווייל עס איז פאראן נאך א כח וואס האט א השפעה אויף אים: די ציורים פונעם שכל, די מחשבה און די התבוננות, וואס ציען צום גוטן. דער מענטש ווייסט אין זיין שכל גאנץ גוט וואס עס איז גוט צו טון; די פראבלעם איז אבער דאס הארץ, וואו דער רוח קומט אן און ברענגט ארויף אלע ציורים און דמיונות וואס ליגן אין דער נפש, כדי אים צו שלעפן און איינבייגן צו די רצונות פון דער נפש, וואס ווערט געצויגן צו קנאה, גאווה, נקמה און תאוות.
קומט דאך אויס אז פארן מענטש שטייען כביכול צוויי הערצער: איין הארץ וואס נעמט אן די ציורים פון דער נפש דורכן רוח, און דאס איז א צי צו שלעכטס; און א צווייט הארץ וואס נעמט אן פונעם שכל און פון דער בינה, און דאס איז א צי צום גוטן. דאס איז א צושטאנד פון א צעטיילט הארץ. דאס הארץ איז אלעמאל דער הערשנדער כח, דער "אביר הלב", נאר אז דער הערשנדער כח אליין איז צעטיילט - ער האט א צי צום שלעכטן און א צי צום גוטן, און ער איז דער וואס דארף באשליסן וואו אהין צו גיין.
אבער לעתיד לבוא וועט נישט אזוי זיין, נאר "ונתתי להם לב אחד": דער הערשנדער כח אין דער נפש, וואס דאס איז דאס הארץ, וועט זיך נאר אויפוועקן צום גוטן, ער וועט גיין בלויז לויט דער עצה פונעם שכל און דער בינה, און נישט לויט דער עצה פונעם רוח וואס ברענגט ארויף פון דער נפש שלעכטע דמיונות און מחשבות. "ורוח חדשה אתן בקרבכם" - דער רוח וועט מער נישט ארויפברענגען קיין שלעכטע ציורים און דמיונות, נאר בלויז ענינים פון קדושה, פון אהבת השם, פון עבודת השם און יראת שמים. און דורך דעם "והסירותי את לב האבן מבשרם": וואס איז די פראבלעם מיט א שטיינערנעם הארץ? עס איז שווער איינצוקריצן אין אים איינדרוקן, עס איז שווער צו מאכן אין אים א פעולה, ער איז הארט ווי א שטיין און איז נישט גרייט מקבל צו זיין די אלוק'ישע איינדרוקן און די ציורים פון מוסר און חכמה. דאס איז א קשה עורף וואס ווערט נישט נתפעל פון גארנישט. און דערקעגן "ונתתי להם לב בשר" - א ווייך הארץ וואס איז גרייט מקבל צו זיין אויף זיך דעם מכתב אלוקים און די ציורים פון קדושה און רוחניות, א הארץ וואס ווערט נתפעל, וואס ווערט באאיינפלוסט פון דברים שבקדושה, א ווייך הארץ וואס איז גרינג זיך אונטערצואווארפן.
און אז מען האט א הארץ פון שטיין, קען מען זאגן מוסר, מען קען ווייזן זאכן וואס טרייסלען אויף יעדן הארץ - און דאס הארץ בלייבט א שטיין, גארנישט איז נישט משפיע און גארנישט רירט אים נישט, מען ווערט שוין מער פון גארנישט נתרגש. און מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם עטליכע מאל, אז מיר לעבן אין דער מציאות פון א לב האבן: א מענטש איז אים שווער נתפעל צו ווערן ביים דאווענען, ביים לערנען תורה, עס איז אים שווער זיך צו בארירן פון עבודת השם. און אזוי ווערט געברענגט אין די ספרים הקדושים, אז פאר ביאת המשיח וועלן קומען די נשמות וואס זענען פונעם עקב פון אדם הראשון, און דער ארט אינעם גוף פונעם מענטש וואס שפירט דאס ווייניגסטע איז דער עקב. און דערפאר זענען מיר אין א דור אן קיין געפילן, א דור וואס עס איז אין אים זייער שווער אויפצופרישן דעם געפיל, נתפעל צו ווערן אין עבודת השם און אין לימוד התורה, אנצוקומען צו התרגשות און התלהבות אין זיין עבודה יתברך. עס פעלט דאס הארץ, מיר האבן א לב האבן אנשטאט א לב בשר. און דער קדוש ברוך הוא זאגט: איך וועל אריינגעבן אין אייך א לב בשר, א הארץ וואס פון א תפילה, פון עבודת השם, פון לימוד התורה, פון א שיעור, פון א געדאנק, פון א חידוש - וועט ער האבן א התפעלות, אן התלהבות און א הייליגן פלאם (רשף קודש) צו זיין עבודה יתברך.
(כ) לְמַעַן בְּחֻקֹּתַי יֵלֵכוּ וְאֶת מִשְׁפָּטַי יִשְׁמְרוּ וְעָשׂוּ אֹתָם, וְהָיוּ לִי לְעָם וַאֲנִי אֶהְיֶה לָהֶם לֵאלֹהִים. - כדי זיי זאלן גיין אין מיינע חוקים, און אפהיטן מיינע משפטים און זיי טון, און זיי וועלן זיין פאר מיר פאר א פאלק, און איך וועל זיין פאר זיי צו א גאט.
און דאס אלץ כדי דער יצר הרע זאל זיי נישט צוריקהאלטן. ווען דער יצר הרע מאכט דאס הארץ פאר א שטיין, איז שווער אז זיי זאלן גיין אין זיינע חוקים און היטן זיינע משפטים און זיי מקיים זיין. אבער ווען דאס הארץ ווערט פלייש, נעמט דער מענטש אן תוכחה און טוישט זיינע וועגן, און ממילא "משפטי ישמרו ועשו אותם, והיו לי לעם ואני אהיה להם לאלוקים" - איך וועל משכין זיין מיין שכינה אויף זיי.
ואל לב שיקוציהם - צוריקקער צו דער תוכחה
(כא) וְאֶל לֵב שִׁקּוּצֵיהֶם וְתוֹעֲבוֹתֵיהֶם לִבָּם הֹלֵךְ, דַּרְכָּם בְּרֹאשָׁם נָתַתִּי, נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה. - און צום הארץ פון זייערע שייגעצער (עבודה זרות) און זייערע תועבות גייט זייער הארץ, זייער וועג האב איך אויף זייער קאפ געלייגט (זיי באצאלט לויט זייערע מעשים), זאגט דער אויבערשטער ג-ט.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא קערט זיך דער נביא צוריק צו דעם וואס ער האט פריער גערעדט אין פסוק י"ב: "וידעתם כי אני השם אשר בחוקיי לא הלכתם ומשפטיי לא עשיתם וכמשפטי הגויים אשר סביבותיכם עשיתם". דארט האט ער איבערגעהאקט זיינע רייד און דערציילט "ויהי כהנבאי ופלטיהו בן בניה מת", ווען ער איז געווען איבערראשט צו זען ווי כביכול די גזירה הייבט זיך באלד אן אויסצופירן אויף די יושבי ירושלים, און ער האט געפרעגט דעם אויבערשטן "כלה אתה עושה", און דער אויבערשטער האט אים געענטפערט אין פסוק י"ד און ווייטער "בן אדם אחיך אחיך אנשי גאולתך" וכו'. ביז אהער איז דעם אויבערשטנ'ס ענטפער, און פון דא און ווייטער קערט ער זיך צוריק צו דער תוכחה פון פסוק י"ב: בחוקיי לא הלכתם, ואל לב שיקוציהם ותועבותיהם ליבם הולך - זיי גייען זיך מדבק זיין אין עבודה זרה וואס ווערט אנגערופן שיקוץ, אזוי ווי עס שטייט אז מען האט געלייגט אין ירושלים "שיקוץ שומם", און זיי גייען זיך מדבק זיין אין עריות וואס ווערן אנגערופן תועבה.
און דעריבער "דרכם בראשם נתתי" - איך באצאל זיי לויט זייער וועג, און זיי אליין זענען שולדיג דערין. מיט פשוטע ווערטער: ווען עס פאסירט א צרה פאר א מענטש, "איוולת אדם תסלף דרכו ועל השם יזעף ליבו"; ער ווענדט זיך צום אויבערשטן און זאגט פארוואס טוסטו מיר אזוי. צי איך האב דען דאס געטאן צו דיר? דו האסט עס געטאן צו זיך אליין. שטעק נישט אריין די האנט אין פייער - און זי וועט זיך נישט פארברענען. און עס איז נישט דא קיין פונדרויסנדיקע שטראף, נאר "תייסרך רעתך": די שלעכטס וואס דער מענטש אליין שאפט דורך די עבירות וואס ער באגייט, די קלקולים וואס ער קאליעט און די משחיתים וואס ער באשאפט - זיי זענען די וואס פייניקן אים.
און וואס מיינט "לב שיקוציהם", עס זענען דאך דא שיקוצים און עס איז דא דאס הארץ פון די שיקוצים? ערקלערט דער מלבי"ם: דאס הארץ פונעם שיקוץ איז דער עיקר פון דער זאך, דער צענטער דערפון. א מענטש קען דינען עבודה זרה ווי איינער וואס האלט בלויז מעשה אבותיו בידיו, מצוות אנשים מלומדה; און א מענטש קען דינען עבודה זרה פון גאנצן הארצן, מיט דער גאנצער התלהבות, פארביסן און דבוק דערין. זאגט דער קדוש ברוך הוא: ביי אייך איז דאס נישט געווען בלויז פונדרויסן, "אל לב שיקוציהם ותועבותיהם ליבם הולך" - זיי מאכן די זאך פאר זייער הארץ און פאר זייער עיקר, זיי האבן זיך מדבק געווען אין דער עבודה זרה אליין און שפירן זיך א חלק פון איר.
די הסתלקות פון דער שכינה פון שטאט
(כב) וַיִּשְׂאוּ הַכְּרוּבִים אֶת כַּנְפֵיהֶם וְהָאוֹפַנִּים לְעֻמָּתָם, וּכְבוֹד אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל עֲלֵיהֶם מִלְמָעְלָה. - און די כרובים האבן אויפגעהויבן זייערע פליגלען און די אופנים אנטקעגן זיי, און דער כבוד פון ג-ט פון ישראל איז געווען איבער זיי פון אויבן.
נאכדעם וואס דער אויבערשטער האט געענדיגט זיינע רייד צו אים, טוט ער זיך כביכול מסלק זיין. דער נביא זעט ווי די שכינה פארט אוועק פון דער שטאט און דער כבוד פון ג-ט דערווייטערט זיך.
(כג) וַיַּעַל כְּבוֹד יְהֹוָה מֵעַל תּוֹךְ הָעִיר, וַיַּעֲמֹד עַל הָהָר אֲשֶׁר מִקֶּדֶם לָעִיר. - און דער כבוד פון ג-ט איז ארויפגעגאנגען פון אינמיטן דער שטאט, און האט זיך געשטעלט אויפן בארג וואס איז פון מזרח זייט פון דער שטאט.
מיר האבן פריער געזען אז פונעם טויער פון בית השם איז דער כבוד פון ג-ט געפארן אריין אין דער שטאט, און פון דארט, פון איבער דער שטאט, גייט ער ארויף און שטעלט זיך אויפן בארג וואס איז פון מזרח זייט צו דער שטאט. און וועלכער בארג געפינט זיך צו מזרח פון דער שטאט? הר הזיתים, אזוי ווי דער תרגום טייטשט "ושרא על טור זיתיא". דער נביא זעט פאר זיינע אויגן ווי די שכינה גייט און הייבט זיך אויף, ווי עס שטייט "וירומו מן הארץ לעיניי", זי שטעלט זיך איבער אינמיטן דער שטאט און דערנאך אויפן בארג וואס איז מזרח פון דער שטאט.
צוריקקער צום גלות און ווערטער פון נחמה
(כד) וְרוּחַ נְשָׂאַתְנִי וַתְּבִאֵנִי כַשְׂדִּימָה אֶל הַגּוֹלָה בַּמַּרְאֶה בְּרוּחַ אֱלֹהִים, וַיַּעַל מֵעָלַי הַמַּרְאֶה אֲשֶׁר רָאִיתִי. - און א גייסט האט מיך אויפגעהויבן און מיך געברענגט קיין כשדים צו דער גולה אין א מראה דורך רוח אלקים, און עס איז ארויפגעגאנגען פון איבער מיר די מראה וואס איך האב געזען.
און דעמאלט דאכט זיך אים, אזוי זעט ער אין זיין דמיון, אז דער גייסט וואס האט אים געברענגט קיין ירושלים טראגט אים צוריק צום גלות, און די שכינה גייט מיט אים. און דארט זעט ער ווי די מראה גייט ארויף פון איבער אים - "ויעל מעליי המראה אשר ראיתי", די כוונה איז אויפן כבוד השם וואס האט פריער גערעדט מיט אים.
(כה) וָאֲדַבֵּר אֶל הַגּוֹלָה אֵת כָּל דִּבְרֵי יְהֹוָה אֲשֶׁר הֶרְאָנִי. - און איך האב גערעדט צו דער גולה אלע ווערטער פונעם אויבערשטן וואס ער האט מיר געוויזן.
וויבאלד דער אויבערשטער האט אים גענומען קיין ירושלים כדי אים צו ווייזן דאס אלעס, און יעצט האט ער אים צוריקגעברענגט צום גלות, דארפן די אלע זאכן זיין א תוכחה פארן עם, און דעריבער האט ער געזאגט: איך האב גערעדט צו דער גולה אלע ווערטער פון השי"ת וואס ער האט מיר געוויזן. און דער מלבי"ם ערקלערט אז דער עיקר וואס ער האט זיי געזאגט זענען געווען דברי תנחומים: זיי צו טרייסטן, זיי צו זאגן אז די שכינה געפינט זיך מיט זיי, און אז דער קדוש ברוך הוא האט אים צוגעזאגט אז זיי וועלן אויסגעלייזט ווערן און צוריקקומען צו זייער לאנד, און אויך די עשרת השבטים וועלן צוריקקומען. דאס זענען די עיקר זאכן וואס אינטערעסירן זיי. פאר די מענטשן אין בבל איז נישטא קיין ענין צו דערציילן וואס עס וועט פאסירן מיט די יושבי ירושלים; דאס וועט זיי נאר צוברעכן, ס'איז מעגליך אז זיי האבן דארט קרובים, און דאס וועט זיי נאר דערשלאגן, און וואס וועט דאס אויפטון? א שלעכטע נבואה זאגט מען פאר מענטשן וואס דארפן הערן שלעכטס כדי זיי זאלן תשובה טאן, אבער וואס גייט אן פאר די יושבי בבל וואס עס וועט זיין מיט די יושבי ירושלים? דעריבער "ואדבר אל הגולה" - צו זיי האב איך געזאגט די דברי תנחומים וואס גייען זיי יא אן, זאכן וואס זענען נוגע צו זיי: אז איר זענט עתיד צוריקצוקומען קיין ירושלים און השי"ת וועט אייך אויסלייזן.
לסיכום:
דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט דעם וואס עס ווערט אנטפלעקט די אידענטיטעט פון די רשעות'דיגע שרי העם, וועלכע טראכטן אוון אין געדאנק און ראטן א שלעכטע עצה למעשה, און פארלאזן זיך אויף דער מויער ווי אויף א טאפ וואס באשיצט דאס פלייש. דער קדוש ברוך הוא דרייט איבער זייער משל: דער טאפ וועט באשיצן בלויז די געהרג'עטע מיט וועלכע זיי אליין האבן אנגעפילט די שטאט, און זיי וועט ער ארויספירן אין דער האנט פון פרעמדע און משפט'ן מיטן שווערד אויפן גרעניץ פון ארץ ישראל, אזוי ווי עס האט פאסירט צו צדקיהו. דער טויט פון פלטיהו דערשרעקט דעם נביא, און דער אויבערשטער ענטפערט אים אז די שארית און די גאולה געפינען זיך נישט ביי די שטאלצע יושבי ירושלים, נאר ביי זיינע ברידער אין גלות און ביי די עשרת השבטים: "ואהי להם למקדש מעט" - בתי כנסיות און בתי מדרשות, און השגחה פרטית אין אלע לענדער וואו זיי זענען צעשפרייט. און צום סוף: א קיבוץ פון די פעלקער דורך אן אסיפה פון די לענדער, דאס אפראמען די שיקוצים אין צייט פון בית שני און די תועבות לעתיד לבוא, און איין הארץ און א נייער גייסט וואס וועלן אוועקנעמען דעם לב האבן און געבן א לב בשר. און פון דעם קומט דער מוסר השכל פאר אונזער דור: נישט אין אן אייזערנער מויער און נישט אין קיין כיפת ברזל ליגט דער ענטפער אויף דער גזירה, ווארום אויב דער אויבערשטער היט נישט די שטאט היט דער וועכטער אומזיסט, און דער איינציגער וועג זיך צו פארמעסטן מיט דער גזירה איז תשובה - און בעטן א לב בשר אנשטאט דעם לב האבן.