פתיחה: נבואת הקץ
קאפיטל ז' אין יחזקאל איז די נבואת הקץ. דער אויבערשטער גיט איבער פאר יחזקאל א קורצע, שארפע און ווידערהאלטע נבואה, וואס איז אינגאנצן איין הכרזה: דער קץ איז געקומען. דער קאפיטל איז געבויט אויף כפילות'ן און אויף מליצות פון טאג און נאכט, שחר און צפירה, און אין אלע פון זיי איז דער מלבי"ם מדקדק און געפינט א פונקטליכע כוונה. לאמיר דורכגיין די פסוקים כסדרן.
(א) וַיְהִי דְבַר־יְהֹוָה אֵלַי לֵאמֹר׃ (ב) וְאַתָּה בֶן־אָדָם כֹּה־אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה לְאַדְמַת יִשְׂרָאֵל קֵץ בָּא הַקֵּץ עַל־אַרְבַּע כַּנְפוֹת הָאָרֶץ׃ - (א) און עס איז געווען דאס ווארט פון ה' צו מיר, צו זאגן: (ב) און דו, בן אדם, אזוי האט געזאגט דער ג-ט ה' צו דער ערד פון ישראל: אן ענדע! געקומען איז דער קץ אויף די פיר עקן פון לאנד.
"ונושנתם" און די הקדמה פונעם קץ
רש"י ערקלערט "בא הקץ" לויט דעם וואס עס שטייט אין דער תורה: "כִּי תוֹלִיד בָּנִים וּבְנֵי בָנִים וְנוֹשַׁנְתֶּם בָּאָרֶץ וְהִשְׁחַתֶּם וַעֲשִׂיתֶם פֶּסֶל... הַעִידֹתִי בָכֶם הַיּוֹם כִּי אָבֹד תֹּאבֵדוּן". חז"ל זאגן אז "ונושנתם" איז בגימטריא תתנ"ב, אכט הונדערט צוויי און פופציג. דאס הייסט, אויב עס וועלן אריבערגיין 852 יאר אין לאנד און זיי וועלן משחית זיין, איז דאס די גזירה פון "אבוד תאבדון". וואס האט דער הקדוש ברוך הוא געטאן? ער האט מקדים געווען דעם קץ. ער האט זיי מגלה געווען אינעם יאר תת"נ, 850 יאר נאכ'ן אריינגיין אין לאנד: 440 יאר ביז'ן בנין הבית, און נאך 410 יאר פון בית ראשון - איז דאס 850, און דעמאלט איז געווען די גלות. (בית שני, צום פארגלייך, איז געשטאנען 420 יאר.)
און עס איז דא אין דעם א שיינער רמז: "חוּסָה ה' עַל עַמֶּךָ וְאַל תִּתֵּן נַחֲלָתְךָ לְחֶרְפָּה לִמְשָׁל בָּם גּוֹיִם" - "אל תת"ן", 850, גיב נישט אז דיין נחלה זאל זיין צו א חרפה צו הערשן איבער זיי גוים, למה יאמרו בעמים איה אלקיהם. און אזוי אויך אין איכה: "תָּשִׁיב לָהֶם גְּמוּל ה' כְּמַעֲשֵׂה יְדֵיהֶם, תִּתֵּן לָהֶם מְגִנַּת לֵב" - צו אונזער צער, נאך תת"ן יאר האבן מיר געליטן מיט א מגינת לב, הגם דער פסוק איז געזאגט געווארן אויף די גוים.
די ראיה פונעם תרומת הדשן אויף "עם הכולל"
די דאזיגע הקדמה איז א גרויסער חסד: כאטש זיי זענען פריער אין גלות געגאנגען, איז פארמיטן געווארן פון זיי די גזירה פון "אבוד תאבדון". אבער מען דארף פרעגן: אויב דער אויבערשטער האט געוואלט פארלענגערן די צייט וויפיל עס איז מעגליך, פארוואס האט ער זיי נישט מגלה געווען אינעם יאר תתנ"א, 851, וואס דעמאלט ווערט די צייט אויסגעצויגן צום העכסטן און מען איז נאך אלץ נישט אנגעקומען צו 852? פון דא ברענגט דער בעל תרומת הדשן א וואונדערבארע ראיה צום מושג וואס איז אונז באקאנט אין גימטריאות: "עם הכולל". דאס מיינט, אז ווען דער חילוק איז בלויז פון איין מספר, רעכנט מען אויך דאס ווארט אליין און דאס ווערט פאררעכנט ווי דער זעלבער נומער; א גימטריא פון 40 און 41 ווערן פאררעכנט פאר איינס. דעריבער, ווען ער וואלט זיי מגלה געווען אין 851, וואלט דאס נאך אלץ פאררעכנט געווארן פאר 852 עם הכולל. כדי צו פארזיכערן אז זיי זאלן נישט אנקומען צום גדר פון "ונושנתם", האט אויסגעפעלט אז דער חילוק זאל זיין פון צוויי נומערן - און דערפאר דווקא 850.
צוויי עקן: ישראל און די אומות
דער מלבי"ם ערקלערט די כפילות "לאדמת ישראל קץ, בא הקץ על ארבע כנפות הארץ": עס זענען דא דא כביכול צוויי עקן. עם ישראל זענען דער איין עק, און די אומות זענען דער צווייטער עק, און די פורענות קומט אויף ביידע. נאר וואס דען, די פורענות וואס קומט אויף די אומות קומט צוליב אונז און פאר אונזערטוועגן. צוליב אונז - ווייל אונזערע עבירות זענען די סיבה, ווי עס שטייט "הִכְרַתִּי גוֹיִם נָשַׁמּוּ פִּנּוֹתָם... אָמַרְתִּי אַךְ תִּירְאִי אוֹתִי תִּקְחִי מוּסָר". און פאר אונזערטוועגן - ווייל די שלעכטס הייבט זיך אן ביי די אומות כדי זי זאל אנקומען צו אונז און מיר זאלן זיך מייסר זיין און נעמען מוסר. דאס איז דער טייטש "לאדמת ישראל קץ": צוליב זייער סיבה און פאר זיי, און דורך זיי, "בא הקץ על ארבע כנפות הארץ". און צום סוף קערט עס זיך צוריק צו זיי אליין.
(ג) עַתָּה הַקֵּץ עָלַיִךְ וְשִׁלַּחְתִּי אַפִּי בָּךְ וּשְׁפַטְתִּיךְ כִּדְרָכָיִךְ וְנָתַתִּי עָלַיִךְ אֵת כָּל־תּוֹעֲבוֹתָיִךְ׃ - איצט איז דער קץ אויף דיר, און איך וועל שיקן מיין כעס אין דיר, און איך וועל דיך משפט'ן לויט דיינע וועגן, און איך וועל לייגן אויף דיר אלע דיינע תועבות.
"עתה הקץ עלייך" - נאכדעם וואס דאס שלעכטס האט ארומגערינגלט די פעלקער, קומט עס צו צום תכלית, צו עם ישראל, וואס איז דער לעצטער עק פונעם בייז. "ושילחתי אפי בך" קומט זאגן אז דאס איז נישט קיין נאטירליכער מהלך: עס איז דא דא השגחה און דער כעס פונעם אויבערשטן.
דרכים קעגן מעללים
"ושפטתיך" - דער מלבי"ם ערקלערט אז דער משפט וועט זיין פון צוויי זייטן. די ערשטע זייט: א קוק אויף די אייגנשאפטן פון דער נפש פון די זינדיגער. עס איז פאראן א חטא וואס קומט בדרך מקרה מצד התאווה, און עס איז פאראן א חטא וואס האט זיך איינגעווארצלט אין די מדות און אין די כחות הנפש ביז אלע מחשבות און פלענער פונעם מענטש זענען חטא. א כלל איז ביים מלבי"ם: "דרכייך" זענען די מדות און די וועגן פון דער נפש, בעת "מעללייך" זענען די מעשים. א מענטש קען טון שווערע מעשים אן דעם וואס זיי זאלן שטאמען פון שלעכטע דרכים - פנחס האט געהרג'עט, און זיין מעשה האט געשטאמט פון גוטע דרכים. דא זאגט דער אויבערשטער "ושפטתיך כדרכייך": לויט די זינד וואס האבן זיך איינגעווארצלט אין די שלעכטע מדות פון דיין נפש. די צווייטע זייט: די מאס פון די זינד, זייער ריבוי און שטארקייט - "ונתתי עלייך את כל תועבותייך", לשון רבים, און א תועבה איז א זאך וואס איז גאר שווער און פארמיאוס'ט.
און אין ביאור המילות לייגט דער מלבי"ם צו: אמאל טוט א מענטש שלעכטס צוליב דעם הכרח פון דער נאטור, ווייל זיין טבע ציט צו גאווה, צו כעס אדער צו אכזריות. דאס איז הארב, אבער ווייניגער. ווייל ווען א מענטש ציט נישט דערצו בטבע און דאך טוט ער דאס פון זיין אייגענעם ווילן און אידעאלאגיע, איז דאס ריין שלעכטס. ווער עס האט זיך אין כעס געקאכט און אויסגעבראכן, זיכער לויבט מען אים נישט און זיכער איז די זאך מיאוס, אבער דאס איז כמעט העכער פון זיין נקודת הבחירה - אין יענעם מאמענט האט דער כעס געוואלטעוועט איבער אים. דא זאגט דער הקדוש ברוך הוא: "דרכייך עלייך אתן" - ביי אייך האט עס נישט געשטאמט פונעם הכרח הטבע נאר פון שרירות הלב און פון בחירה; איר האט דאס אויסגעקליבן אלס א דרך, און דאס צייגט אויף שלעכטקייט פונעם הארץ, און אויף דעם וועט איר באשטראפט ווערן. "תועבותייך בתוכך תהיינה" - איר האט געזינדיגט במזיד און מיט שאט נפש.
(ד) וְלֹא־תָחוֹס עֵינִי עָלַיִךְ וְלֹא אֶחְמוֹל כִּי דְרָכַיִךְ עָלַיִךְ אֶתֵּן וְתוֹעֲבוֹתַיִךְ בְּתוֹכֵךְ תִּהְיֶיןָ וִידַעְתֶּם כִּי־אֲנִי יְהֹוָה׃ - און מיין אויג וועט נישט שוינען אויף דיר און איך וועל נישט האבן קיין רחמנות, ווייל דיינע וועגן וועל איך אויף דיר לייגן, און דיינע תועבות וועלן זיין צווישן דיר, און איר וועט וויסן אז איך בין ה'.
חס און חומל - דלתות הכתוב מקבילות
דער מלבי"ם ווייזט דא אן אויף דעם וואס הייסט "דלתות הכתוב מקבילות": פיר זאצן, ווען דער ערשטער איז מכוון קעגן דעם דריטן און דער צווייטער קעגן דעם פערטן. "לא תחוס" - "לא אחמול", און קעגן זיי "דרכייך" - "תועבותייך". און דער חילוק צווישן חמלה און חוס, ווי דער מלבי"ם האט שוין מסביר געווען עטליכע מאל: דער וואס איז 'חס' מאכט נישט קאליע א זאך ווייל ער האט דערפון א תועלת, אזוי ווי "וְעֵינְכֶם אַל תָּחֹס עַל כְּלֵיכֶם" - מען שוינט אויף די כלים ווייל מען קען זיי נוצן. בעת דער וואס איז 'חומל' האט רחמנות אפילו ווען ער האט דערפון גארנישט קיין רווח, נאר ווייל די זאך אליין איז גוט און שיין און א שאד דאס צו פארדארבן. דו גייסט פארביי ערגעץ, דו זעסט ווי איינער מאכט חרוב א חפץ וואס דו האסט דערפון קיין שום באנוץ, און דו זאגסט אים: א שאד! דאס איז חמלה. און אזוי אויך "כִּי חָמַל הָעָם עַל מֵיטַב הַצֹּאן" - דארט האבן זיי דאס נישט גענומען פאר זיך נאר צו מקריב זיין פאר ה', דערפאר שטייט "חמל"; ווען זיי וואלטן עס געוואלט פאר זיך אליין, וואלט געשטאנען "חס".
און לויט דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא: "לא אחמול" אויף אייך מצד דעם וואס איר זענט גוט און שיין - "כי דרכייך עלייך אתן", די וועגן פון אייער נפש זענען פארדארבן געווארן און איר זענט נישט ראוי מצד זיך אליין, "מָשְׁחָתָם בָּהֶם מוּם בָּם, לֹא יֵרָצוּ". און אפשר וועסטו זאגן: אפשר וועט ארויסקומען פאר מיר פון אייך א תועלת און דערפאר פאסט איך זאל שוינען? אויף דעם שטייט "לא תחוס עיני עלייך" - "תועבותייך בתוכך תהיינה", אלע זענען שלעכט, און עס וועט פון אייך גארנישט קיין תועלת ארויסקומען.
(ה) כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה רָעָה אַחַת רָעָה הִנֵּה בָאָה׃ - אזוי האט געזאגט ג-ט ה', אן איינציגע שלעכטס, א שלעכטס, אט קומט עס.
רעה אחת רעה - דריי חילוקים
תרגום יונתן לערנט (און אזוי איז משמע פונעם רד"ק) "רעה אחר רעה", אבער די גירסא פאר אונז און אין די איבריגע מפרשים איז "רעה אחת". רש"י טייטשט: א פולקאמע און באזונדערע רעה, א רעה וואס איז באמת ראוי אנגערופן צו ווערן א רעה - דאס איז דער חורבן הבית. און "באה" איז לשון הוה: יעצט קומט עס שוין און ווירקט. דער רד"ק ערקלערט: א רעה וואס עס איז נישטא קיין גלייכן צו איר, וואס איך וועל טון צו דיר האב איך קיינמאל נישט געטון צו קיין שום פאלק און איך וועל מער נישט טון.
דער מלבי"ם ערקלערט אז די רעה וועט זיין אנדערש פון אלע רעות וואס זענען געווען פריער, ווייל ביז יעצט איז נאך דער גזר דין נישט פארחתמ'עט געווארן, און דא איז עס שוין פארחתמ'עט. און דריי חילוקים זענען דא אין דער זאך. ערשטנס, ביז יעצט איז די רעה נישט געקומען אויף איינמאל: ערשט האבן זיי געליטן אין געלט, דערנאך מיט יסורים, "אין בעל הרחמים נוגע בנפשות תחילה" - אפשר וועלן זיי תשובה טון און טוישן זייערע דרכים. יעצט אבער איז עס "רעה אחת", אויף איינמאל און גלייך, און מיטן עונש אויפן גוף. צווייטנס, ביז יעצט איז די רעה געקומען פאר א גוטער תכלית, כדי זיי זאלן תשובה טון און די רעה וועט אוועקגענומען ווערן; יעצט אבער איז עס "רעה" - פאר א שלעכטער תכלית. און עס מיינט נישט אז עס איז נישטא אין דעם קיין גוטס, ווייל "כל דעביד רחמנא לטב עביד", נאר אז דאס שלעכטע אליין איז די מהות פונעם זיכוך. ביז יעצט האב איך געברענגט א רעה כדי עס זאל נישט זיין קיין רעה, אז דו זאלסט תשובה טון און איך וועל עס אוועקנעמען; יעצט אבער איז דער גזר דין נגזר געווארן און דאס וועט שוין מער נישט העלפן. דריטנס, ביז יעצט האט דער אויבערשטער געווארט און געהאפט אפשר וועלן זיי תשובה טון; יעצט אבער "הנה באה" - אויפן פלאץ, אט איז עס דא פאר די אויגן.
(ו) קֵץ בָּא בָּא הַקֵּץ הֵקִיץ אֵלָיִךְ הִנֵּה בָּאָה׃ - אן ענדע איז געקומען, געקומען איז דאס ענדע, עס האט זיך אויפגעוועקט צו דיר, אט קומט עס.
דער קץ וועקט זיך אויף פון זיין שלאָף
דער רד"ק, ווי זיין שטייגער אַז ער איז נישט מדקדק אויף קיין כפילויות, ערקלערט אַז אַלע געדאָפּלטע לשונות קומען מחזק צו זיין און פאַרגיכערן די זאַך. אָבער דער מלבי"ם, וואָס זיין שטייגער איז יאָ מדקדק צו זיין אויף יעדער כפילות, ערקלערט דאָ דאָס וואָס ער האָט פריער געזאָגט: דאָס איז אַ קץ פון כליון. ער פאַרגלייכט אין זיין מליצה דעם באַשטימטן טאָג פאַר דער פורעניות צו אַ גאַנצן טאָג וואָס באַשטייט פון נאַכט און טאָג. ביז איצט איז געווען נאַכט און דער קץ איז געווען פאַרשלאָפן און פאַרגליווערט; איצט איז אָנגעקומען די לעצטע אשמורת, "הקיץ אליך" - דער קץ האָט זיך אויפגעוועקט פון זיין שלאָף און זיך אויפגעמונטערט אויסצופירן זיין פעולה. "הנה באה" - און איצט זע, זי קומט שוין אָן.
(ז) בָּאָה הַצְּפִירָה אֵלֶיךָ יוֹשֵׁב הָאָרֶץ בָּא הָעֵת קָרוֹב הַיּוֹם מְהוּמָה וְלֹא־הֵד הָרִים׃ - עס איז געקומען דער פרימאָרגן צו דיר, באַוואוינער פונעם לאַנד; עס איז געקומען די צייט, נאָענט איז דער טאָג פון שרעק און טומל, און נישט קיין ווידערקול פון די בערג.
וואָס איז די צפירה
רוב מפרשים ערקלערן אַז "צפירה" איז אַ לשון פון שחר, פונעם לשון "צפרא", פרימאָרגן. און אַזוי געפינען מיר ביי גדעון, אַז ווען דער קדוש ברוך הוא האָט געזאָגט "רב העם", האָט מען אויסגערופן "מִי יָרֵא וְחָרֵד יָשֹׁב וְיִצְפֹּר מֵהַר הַגִּלְעָד" - ער זאָל זיך צוריקקערן פרי אינדערפרי, אין צפרא, נאָך איידער מענטשן וועלן אים זען און אים מבזה זיין און זאָגן: פאַרוואָס אַנטלויפסטו און ציטערסט? און טייל זאָגן אַז אויך פייגל (ציפורים) הייסן אַזוי אויפן נאָמען וואָס זיי מעלדן דאָס ליכט פונעם פרימאָרגן. אויב אַזוי, "באה הצפירה אליך" - די נאַכט איז אַדורך, און דאָס שטימט זייער גוט מיט וואָס דער מלבי"ם האָט ערקלערט אַז דער קץ האָט זיך שוין אויפגעוועקט; עס איז אָנגעקומען דאָס ליכט פונעם שחר, און עס איז געקומען די צייט אַז דער קץ זאָל אַרויסגיין צו זיין ווירקונג.
"בא העת קרוב היום מהומה" - עס איז דאָ אַ צונויפפּאַסונג צווישן דעם טאָג, דער צייט, און דער מהומה וואָס איז באַשטימט אָנצופאַלן אין דער שעה פונעם קץ. "ולא הד הרים" - ערקלערט דער מלבי"ם: ווען מען הערט אַ קול פון ווייטן, קומט דער ווידערקול (דער הד) אַרויס פון צווישן די בערג, און צוליב דעם ווייסט אַ מענטש אַז עס איז דאָ עמעצער פון ווייטן וואָס קומט נענטער, און ער אַנטלויפט. דאָ אָבער וועט מען נישט הערן קיין הד הרים: די צרה וועט קומען פלוצלינג, אָן קיין פריערדיגע וואָרענונג, גלייך צו זייערע וואוינאָרטן.
דער רד"ק ערקלערט "צפירה" פונעם לשון פון סיבוב, אַזוי ווי דער צווייטער פירוש אויף "ישוב ויצפור": די סיבה מאת השם אַז דער שונא זאָל קומען אויף דיר, מלשון סיבה ומסובב. און תרגום יונתן ערקלערט צפירה מלשון "צפירת תפארה", וואָס דאָס איז אַ קרוין און אַ סימן פון מלוכה: עס איז אַנטפּלעקט געוואָרן די מלוכה וואָס קומט זיך אָפּרעכענען מיט ישראל, און דאָס איז נבוכדנאצר. און דאָס וואָס שטייט "ולא הד הרים" טייטשט יונתן אַז זיי וועלן זיך נישט קענען באַהאַלטן אין מצדי טורייא, אין די פעסטונגען אין די בערג - לויטן מלבי"ם איז דאָס דער הד וואָס קומט אַרויס פון די בערג, און לויטן תרגום זענען דאָס די באַהאַלטעניש-ערטער אין די בערג וואָס וועלן נישט העלפן צו ראַטעווען.
(ח) עַתָּה מִקָּרוֹב אֶשְׁפּוֹךְ חֲמָתִי עָלַיִךְ וְכִלֵּיתִי אַפִּי בָּךְ וּשְׁפַטְתִּיךְ כִּדְרָכָיִךְ וְנָתַתִּי עָלַיִךְ אֵת כָּל־תּוֹעֲבוֹתָיִךְ׃ - איצט גאָר אין גיכן וועל איך אויסגיסן מיין כעס אויף דיר, און איך וועל אויסלאָזן מיין צאָרן אין דיר, און איך וועל דיך משפט'ן לויט דיינע וועגן, און איך וועל ברענגען אויף דיר אַלע דיינע תועבות.
"עתה מקרוב" - דער סימן פון השגחה
"עתה" מצד דער צייט - גלייך אויפן אָרט, און "מקרוב" מצד דעם פּלאַץ - פון אַ נאָענטן אָרט, און אויך "אשפוך" - אויף איין מאָל און נישט ביסלעכווייז. און וואָס איז דער נמשל? אַ זאַך וואָס קומט פונעם כוח פון דער נאַטור-סיסטעם, על פי מהלך הטבע, קומט שטופענווייז און איז ערוואַרטעט: אַ שונא פון אַ ווייט לאַנד, מיט צייט זיך צו גרייטן. אָבער דאָ זאָגט דער אויבערשטער אַז דאָס וועט נישט קומען לויט דער נאַטירלעכער סיסטעם נאָר מיט השגחה, און דערפאַר וועט דאָס קומען פלוצלינג און פון דער נאָענט, פון די אַלע זייטן וואָס מען ריכט זיך אויף זיי דאָס ווייניגסטע. אַזוי ווי אין אונדזערע טעג, על פי טבע ווייסט מען אַז עס איז פאַראַן אַ פּראָבלעם מיט איראַן, אָבער ווער קלערט אַז פלוצלינג וועלן זיך אויפהייבן די ישראלישע אַראַבער און עס וועט אויסברעכן אַ מלחמה פון אינעווייניג? גראָד ווען די זאַכן זענען נישט לויטן טבע און נישט ערוואַרטעט, זעט מען אין זיי די יד השם.
"וכליתי אפי בך" - דער חילוק צווישן אף און חמה, וואָס דער מלבי"ם חזר'ט עס איבער פילע מאָל: די חמה איז די אינערלעכע, און דער אף איז דער אויסערלעכער. "אֵשׁ קָדְחָה בְאַפִּי" - דאָס פייער גייט אַרויס אויסנווייניג, ווייל ווען אַ מענטש רעגט זיך ווערט זיין נאָז הייס און רויט און מען זעט עס כלפי חוץ; בעת "וַתִּבְעַר בּוֹ חֲמָתוֹ" - אין אים, אינעווייניג, און מען זעט עס נישט. און ווען עס קומט דער אף אָן חמה, יאָגט ער זיך נישט צו שטראָפן, נאָר עס זענען פאַראַן גבולים פון צייט און אָרט, טאָמער וועלן זיי תשובה טאָן. אָבער דאָ "אשפוך חמתי עליך" - איז דאָ אויך אַן אינערלעכע חמה, און די חמה יאָגט זיך צו באַשטראָפן, און דערפאַר "וכליתי אפי בך". און ווידער "ושפטתיך כדרכיך ונתתי עליך את כל תועבותיך": די דרכים פון דער נפש פון איין זייט, און די תועבות וואָס זענען די מעשים מיט וואָס מען האָט מכעיס געווען דעם אויבערשטן פון דער צווייטער זייט.
(ט) וְלֹא־תָחוֹס עֵינִי וְלֹא אֶחְמוֹל כִּדְרָכַיִךְ עָלַיִךְ אֶתֵּן וְתוֹעֲבוֹתַיִךְ בְּתוֹכֵךְ תִּהְיֶיןָ וִידַעְתֶּם כִּי אֲנִי יְהֹוָה מַכֶּה׃ - און מיין אויג וועט נישט שוינען און איך וועל נישט האָבן קיין רחמנות, לויט דיינע וועגן וועל איך ברענגען אויף דיר, און דיינע תועבות וועלן זיין צווישן דיר, און איר וועט וויסן אַז איך בין ה' וואָס שלאָגט.
א שטראף גענוי לויט דער מאס פונעם חטא
"כדרכיך עליך אתן" - דער עונש וועט זיין געצילט פונקטליך קעגן די עבירות און לויט זייער מאס, און אויך אין דעם וועט מען דערקענען אז די זאך קומט מאת השם. אן עונש וואס קומט מכח המערכה, לויטן טבע, איז בכלל נישט געמאסטן: אויב ס'איז דא א שטורעם - איז א שטורעם פאר יעדן; אויב ס'איז דא א מגפה - פאר יעדן; און אויב ס'איז דא שפע - שפע פאר יעדן. אבער בהשגחה פרטית, ווי די גמרא זאגט, אויף איין חלק פאלט רעגן און אויף א צווייטן טייל פאלט נישט קיין רעגן. און דערפאר פירט ער אויס "וידעתם כי אני ה' מכה" - דורך דעם פינקטליכן מאס פונעם עונש וועט מען דערקענען אז די זאך קומט נישט אויף א נאטירלעכן אופן, נאר דורך השגחה פרטית.
(י) הִנֵּה הַיּוֹם הִנֵּה בָאָה יָצְאָה הַצְּפִרָה צָץ הַמַּטֶּה פָּרַח הַזָּדוֹן׃ - אט איז דער טאג, אט איז זי געקומען, דער שחר איז ארויסגעגאנגען, דער שטעקן האט געבליט, די רשעות האט געשפראצט.
צץ המטה, פרח הזדון
"הנה היום הנה באה" - דער טאג איז געקומען, און די רעה איז געקומען; און דערפאר שטייט "באה" בלשון נקבה, אויף דער רעה, ווי רש"י טייטשט. "יצאה הצפירה" - דער שחר פונעם טאג פון דער רעה איז אויפגעגאנגען. "צץ המטה" - לויט רש"י איז דאס דער שטעקן וואס וועט אייך שלאגן, "פרח הזדון" - עס האט זיך אנטפלעקט נבוכדנצר הרשע, ער איז דער זדון וואס קומט זיך אפרעכענען פון אונז.
דער רד"ק ערקלערט לכתחילה אז "צץ המטה" מיינט נישט א שטעקן צו שלאגן, נאר א לשון פון פארדרייען דעם דין (הטיית דין), און די ראיה איז פונעם המשך "פרח הזדון": די שלעכטע מעשים וואס כלל ישראל האט געטאן זענען דאס וואס בליען און שפראצן יעצט - די הטיית הדין, דער זדון און דאס שלעכטס - און זיי אליין וועלן גורם זיין אז מען זאל זיך אפרעכענען פון זיי, ווייל עס איז געקומען די צייט פונעם לוין און שטראף. און ער ברענגט אויך א פירוש אזוי ווי רש"י, אז נבוכדנצר ווערט אנגערופן א שטעקן, ווי עס שטייט "הוֹי אַשּׁוּר שֵׁבֶט אַפִּי וּמַטֶּה הוּא בְיָדָם זַעְמִי", און ער ווערט אויך אנגערופן זדון, ווי "הִנְנִי אֵלֶיךָ זָדוֹן". און אזוי טייטשט יונתן: "צמח שולטנא, הופע רשיעא" - עס איז געוואקסן די הערשאפט, עס האט זיך באוויזן דער רשע.
אבער דער מלבי"ם, אין המשך צום משל פונעם גאנצן טאג, ערקלערט אנדערש. די נאכט איז שוין פאראיבער, דער קץ האט זיך שוין אויפגעוועקט, די צפירה איז שוין ארויסגעגאנגען און דער עמוד השחר איז שוין ווייט - און יעצט איז "הנה היום" אליין, מיר שטייען שוין אינמיטן העלן טאג. "צץ המטה" - אנשטאט דעם עמוד השחר בליט דער שלאגנדיגער שטעקן, דאס זענען די כשדים. און מען וואלט ערווארטעט אז יעצט, ווען דער שטעקן בליט שוין און די כשדים זענען אויפן וועג, זאלן אידן זיך אויפוועקן צו תשובה. און מיט דעם אלעם - "פרח הזדון", פונקט פארקערט, אייער מוטוויליגע רשעות בליט און וואקסט, און עס איז נישטא קיין שום ריכטונג פון תשובה.
(יא) הֶחָמָס קָם לְמַטֵּה־רֶשַׁע לֹא־מֵהֶם וְלֹא מֵהֲמוֹנָם וְלֹא מֶהֱמֵהֶם וְלֹא־נֹהַּ בָּהֶם׃ - דער חמס איז אויפגעשטאנען צו ווערן א שטעקן פון רשעות, נישט פון זיי, נישט פון זייער המון, נישט פון זייערע קינדער, און קיין קלאג איז נישטא אין זיי.
די עבירה אליין איז דער וואס שטראפט
רש"י ערקלערט: דער חמס וואס איז אין אייערע הענט, אייערע עבירות, זיי שטייען יעצט אויף קעגן אייך צו זיין א שטעקן פון רשעות אייך צו פארדארבן. און דאס איז א יסוד וואס מיר האבן שוין מסביר געווען אסאך מאל - "תְּיַסְּרֵךְ רָעָתֵךְ". דער עונש איז נישט עפעס באזונדער פון דער עבירה; ווי מיר האבן געלערנט אינעם נפש החיים און אין מכתב מאליהו, דער וואס מאנט פונעם מענטש איז דער משחית וואס די עבירה אליין האט באשאפן, די עבירה אליין איז דער וואס שטראפט. און גן עדן איז די מצוה אליין - דער מענטש קלארט זיך אויס און האט עונג פון זיינע אייגענע מצוות. אויב אזוי, ווער שטראפט אונז דא? דער חמס, דער גזל וואס איז אין אונזערע הענט, ער שטייט אויף און ווערט א מטה רשע.
"לא מהם ולא מהמונם ולא מהמהם" - אזוי זאגט דער הקדוש ברוך הוא צום משחית: דו דארפסט נישט איבערלאזן קיין שום נפש פון די רשעי ישראל, ווייל קיין שום טובה קומט נישט ארויס, נישט פון זיי און נישט פון זייער המון. "מהמהם" מיינט פון דעם וואס קומט ארויס פון זיי, און דערפאר טייטשט רש"י: פון זייערע קינדער. "ולא נוה בהם" - רש"י טייטשט א לשון פון נאכציען און בענקען: ס'איז נישטא אין זיי קיינער וואס ציט און בענקט זיך נאך מיר, קיינער בענקט נישט און גיט נישט אכט צו מיר, אזוי ווי "וַיִּנָּהוּ כָּל בֵּית יִשְׂרָאֵל אַחֲרֵי ה'", און ווי דער לשון פונעם תרגום "ויתנהיאו לפולחנא", א לשון פון גלוסטן און בענקעניש.
און רש"י ברענגט נאך א פירוש בשם מנחם, אז דאס איז א לשון פון נהי און געוויין (יללה). און אזוי אויך ערקלערט דער רד"ק: עס איז נישטא אין זיי קיין געוויין, און פארוואס? פון גרויס צרות וועלן די לעבעדיגע נישט וויינען אויף די טויטע. ווען וויינט א מענטש אויף זיין טויטן? ווען ער האט די צייט און די רואיגקייט צו וויינען. אבער ווער עס געפינט זיך אין אן אומאויפהערליכער אנטלויפונג און יאגעניש, דער האט אפילו נישט קיין צייט צו וויינען; ער איז פארנומען ראטעווען זיין לעבן. און ווי ירמיהו האט געזאגט "לֹא יִסָּפְדוּ וְלֹא יִקָּבֵרוּ". און דער מלבי"ם טייטשט ווי רש"י און נעמט צוזאם דאס אלעס: דער חמס אליין וועט זיי פייניגן ביז עס וועט גארנישט איבערבלייבן, נישט פון זיי און נישט פון זייער המון, און מיט דעם אלעם "ולא נוה בהם" - עס איז נישטא קיין מענטש וועמענס הארץ ציט תשובה צו טאן. און אין דער באדייטונג פון די ווערטער לייגט ער צו: "מהמהם" קומט פונעם שורש "המה" (אינעם משקל פון יפה, קשה), אז עס וועט גארנישט איבערבלייבן פון זייער גערודער; און "נוה" - אדער מלשון "וינהו", בענקעניש, אדער מלשון נהי, אז קיינער קלאגט נישט אויף די צרות כדי תשובה צו טאן.
(יב) בָּא הָעֵת הִגִּיעַ הַיּוֹם הַקּוֹנֶה אַל־יִשְׂמָח וְהַמֹּכֵר אַל־יִתְאַבָּל כִּי חָרוֹן אֶל־כָּל־הֲמוֹנָהּ׃ - געקומען איז די צייט, דערגרייכט האט דער טאג; דער קויפער זאל זיך נישט פרייען, און דער פארקויפער זאל זיך נישט טרויערן, ווייל א צארן איז אויף איר גאנצן המון.
דער קויפער זאל זיך נישט פרייען און דער פארקויפער זאל זיך נישט טרויערן
דער רד"ק פארטייטשט: דער דרך העולם איז אז דער קונה פרייט זיך און דער מוכר טרויערט און באדויערט, ווייל צוליב זיין דחקות פארקויפט ער. היינט איז די מציאות אנדערש. ס'איז דא א באקאנט ווארט וועגן אן אויטא, אז א מענטש פרייט זיך דערמיט צוויי מאל: איינמאל ווען ער קויפט עס, און איינמאל ווען ער פארקויפט עס. און דאס איז היינט ריכטיג נישט נאר ביי אן אויטא נאר ביי א דירה און ביי יעדע זאך: דער פרידזשידער האט זיך צעבראכן, מ'האט עס פארקויפט - איז מען צופרידן, מ'האט פטור געווארן דערפון און ער ליגט נישט און פארשטעלט דעם אריינגאנג צום בנין. פארװאס? ווייל היינט, ברוך השם, אין 98 פראצענט פון די פעלער פארקויפט א מענטש נישט צוליב דחקות נאר כדי זיך צו פארבעסערן. ער קויפט עפעס מער פארגעשריטן און פרייט זיך, און דאס אלטע איילט ער זיך צו פארקויפן. אבער אין יענע צייטן האט א מענטש פארקויפט ווייל ער איז אריינגעפאלן אין א דחק, און דערפאר פלעגט דער מוכר טרויערן: ער איז געווען געצוואונגען צו פארקויפן זיין פעלד, און זיין צער איז געווען גרויס. אזוי זאגט די גמרא בלשון וואס איז געווען איינגעפירט: "זבנת - קנית, זבינת - אובדת". און אגב, א לשון-דקדוק: "זבן" מיינט געקויפט און "זבין" מיינט פארקויפט, און דערפאר אינעם פיוט "חד גדיא" איז דער ריכטיגער נוסח "דזבן אבא בתרי זוזי" און נישט "דזבין" - דער טאטע האט גארנישט פארקויפט, דער טאטע האט געקויפט.
און אויף דעם הינטערגרונט קומט דער נביא און זאגט: ווער עס פארקויפט א פעלד אין ארץ ישראל - זאל זיך נישט טרויערן, ווייל סיי ווי סיי וועט איר בקרוב גיין אין גלות, און וואס וואלט דיר געבליבן פונעם פעלד? בעסער אז דו האסט פארקויפט. און ווער עס קויפט - זאל זיך נישט פרייען, ווייל דו האסט געקויפט א פארכאפטן נכס; נאך א קורצע צייט וועלן די שונאים קומען און דיר וועט גארנישט בלייבן, און דער מקנה וועט בלייבן אין דיינע הענט בלויז א קורצע צייט. "כי חרון אל כל המונה" - ס'איז דא א צארן אויף דעם גאנצן המון פון בית ישראל צוליב זייערע עבירות. דערפאר זאל דער קונה זיך נישט פרייען אז ער איז רייך געווארן, און דער מוכר זאל זיך נישט טרויערן אז ער איז פארארימט געווארן; אדרבה, דער מוכר האט נאך באקומען געלט אין דער האנט.
פארקויפן דעם עולם הבא
אינעם ספר "משנת החלומות" ווערט געבראכט דער דאזיגער ציטאט בנוגע אן אינטערעסאנטע שאלה: א מענטש וואס האט פארקויפט זיין עולם הבא. עס ווערן דארט געבראכט עטליכע מעשיות וועגן מענטשן וואס האבן פארקויפט זייער עולם הבא, און נאכדעם איז דער מוכר געקומען אין חלום און געבעטן מ'זאל עס אים צוריקגעבן. און אין אן הערה ווערט דורכגעשמועסט דער משא ומתן פון די פוסקים: צי האט דאס בכלל א תוקף? צי איז שייך צו פארקויפן א נצחיות? זכותים זענען דאך א זאך וואס א מענטש קויפט אליין, און ווי מען האט מסביר געווען ביי "תייסרך רעתך" - די עבירות פייניגן אים פון אינעווייניג, און די זכותים זענען איינגעקריצט אין זיין נפש. וואס שייך דא צו פארקויפן? דאס איז פונקט ווי מ'זאל זאגן פאר א גרויסן חכם: ביסט גרייט מיר צו פארקויפן דיין חכמה? וואס איז דא צו פארקויפן, וועט מען דיר ארויסנעמען דעם מוח?
און ס'איז פאראן אין דעם א תשובה פונעם רדב"ז, און אזוי נעמען רוב פוסקים אן, און זיין לשון איז: "הקונה אל ישמח והמוכר יתאבל". ווען מען לייענט דאס צום ערשט פארשטייט מען נישט אויף וואס די ווערטער גייען, ביז מען קומט צו יחזקאל און מען זעט אז ער ציטירט אונזער פסוק און טוישט דערין. דער קויפער זאל זיך נישט פרייען - ווייל וואס האסטו דען געקויפט? עולם הבא איז נישט קיין זאך וואס גייט אריבער פאר געלט. און דער מוכר זאל יא טרויערן - ווייל דו האסט באמת פארלוירן: מיט דיין בזיון און דיין זלזול אין מצוות האסטו געוויזן אז זיי זענען גארנישט ווערט אין דיינע אויגן, און דאס אליין קען גורם זיין אז דו זאלסט פארלירן דיין עולם הבא, אפילו אויב קיינער האט עס נישט אפגעקויפט און ס'איז נישט אריבערגעגאנגען צו א צווייטנס רשות. און לויט דעם, ווען דער מוכר קומט אין חלום בעטן צוריק דאס זייניגע, איז עס נישט ווייל דער קונה האט צוגענומען עפעס פון אים, נאר דאס אליין וואס ער קומט און ווייזט אז ער גלוסט נאך עולם הבא - דאס אליין גיט עס אים צוריק, ווייל דאס איז א תיקון צום זלזול. האסט געזאגט "עולם הבא איז גארנישט פאר מיר, גיב צען שקלים און נעם עס" - האסטו עס פארלוירן. און אין דעם מאמענט וואס דו זאגסט "איך בין גרייט צו באצאלן אפילו צוויי טויזנט רובל" - האסטו עס געמאכט וויכטיג, און געוויזן אז דאס איז א זאך מיט א ווערט פאר דיר.
(יג) כִּי הַמּוֹכֵר אֶל־הַמִּמְכָּר לֹא יָשׁוּב וְעוֹד בַּחַיִּים חַיָּתָם כִּי־חָזוֹן אֶל־כָּל־הֲמוֹנָהּ לֹא יָשׁוּב וְאִישׁ בַּעֲוֺנוֹ חַיָּתוֹ לֹא יִתְחַזָּקוּ׃ - ווייל דער פארקויפער צום פארקויפטן וועט נישט צוריקקערן, און נאך אין לעבן איז זייער לעבן; ווייל די נבואה אויף איר גאנצן המון וועט נישט צוריקקערן (לריק), און קיין מענטש אין זיין זינד וועט זיין לעבן זיך נישט שטארקן.
פארוואס דער פארקויפער פארלירט נישט
איצט ערקלערט דער נביא פארוואס דער מוכר זאל זיך נישט טרויערן. ערשטנס, "המוכר אל הממכר לא ישוב" - בלאו הכי וועט ער נישט צוריקקומען צו זיין פעלד, ווייל דאס לאנד וועט ווערן א שממה; אויף וואס דען זאל ער טרויערן? צווייטנס, "ועוד בחיים חייתם" - דו פארדינסט נאך פונעם פארקויף: וויבאלד דו האסט פארקויפט דיין פעלד, האסטו מער גארנישט וואס זאל דיך בינדן דא, און ביסט ארויסגעגאנגען פונעם לאנד, און דורך דעם וואס דו ביסט ארויסגעגאנגען ביסטו געבליבן ביים לעבן.
"כי חזון אל כל המונה לא ישוב" - צוויי פשטים
לויטן ערשטן פירוש: דער חזון, די נבואה וואס איז געזאגט געווארן אויף איר גאנצן המון, וועט זיך נישט אומקערן צוריק ליידיג, נאר זי וועט מקוים ווערן און קומען אויף זיי. און וואס איז דער תוכן פונעם חזון? "ואיש בעוונו חייתו לא יתחזקו" - יעדער מענטש וועמענס לעבן און נפש זענען פארבונדן מיטן עוון, וואס לעבט א לעבן פון זינד און פארברעך, וועט זיך נישט קענען שטארקן קעגן דעם פיינט און ער וועט נישט האבן קיין שום רעטונג פון אים.
און לויטן צווייטן פירוש, איז דאס א קשיא און א תמיהה אויף זיי: צי איז דען נישט געזאגט געווארן צו מיר א שווערע נבואה, און די נביאים האבן נבואה געזאגט אויף איר גאנצן המון - און פארוואס קערט זיך קיינער נישט אום פון זיין שלעכטן וועג? "לא ישוב" גייט ארויף אויפן פאלק: פארוואס טוען זיי נישט קיין תשובה? "ואיש בעוונו חייתו לא יתחזקו" - יעדער מענטש וועמענס לעבן הענגט אינעם עוון, וואס דורכן עוון פארלירט ער זיין לעבן, פארוואס פארשטארקט ער זיך נישט תשובה צו טון? דער עוון איז א וואגשטיין וואס זינקט איין זיין לעבן; לאז אפ דעם וואגשטיין און דו וועסט שווימען, לאז אים אפ און דו וועסט לעבן. און פארוואס קלעבט ער זיך דערין?
(יד) תָּקְעוּ בַתָּקוֹעַ וְהָכִין הַכֹּל וְאֵין הֹלֵךְ לַמִּלְחָמָה כִּי חֲרוֹנִי אֶל־כָּל־הֲמוֹנָהּ׃ - מען האט געבלאזן אינעם שופר און אלעס אנגעגרייט, אבער קיינער גייט נישט אין דער מלחמה, ווייל מיין צארן איז אויף איר גאנצן המון.
מען האט שוין געבלאזן אינעם שופר און אלעס אנגעגרייט קעגן דעם שונא. און אויב אלעס איז גרייט, די אלארמען און די שופרות ארבעטן שוין, פארוואס גייט קיינער נישט אין מלחמה? פארוואס באהאלטן זיי זיך אין די הייזער? דער נביא מותיב לה והוא מפרק לה - ער פרעגט און ער ענטפערט: "כי חרוני אל כל המונה". זאגט דער אויבערשטער: איך האב צוריקגעדרייט די כלי מלחמה וואס אין זייער האנט, ווייל מיין צארן איז אויף איר גאנצן המון, און דעריבער זענען זיי נישט מסוגל ארויסצוגיין און מלחמה האלטן.
(טו) הַחֶרֶב בַּחוּץ וְהַדֶּבֶר וְהָרָעָב מִבָּיִת אֲשֶׁר בַּשָּׂדֶה בַּחֶרֶב יָמוּת וַאֲשֶׁר בָּעִיר רָעָב וָדֶבֶר יֹאכְלֶנּוּ׃ - די שווערד איז אינדרויסן, און די מגפה און דער הונגער זענען אינווייניג; דער וואס איז אין פעלד וועט שטארבן דורך דער שווערד, און דער וואס איז אין שטאט וועט דער הונגער און די מגפה אים אויפעסן.
און נאך מער: פארוואס באהאלט מען זיך בכלל אין שטוב? כאטש די שווערד איז אינדרויסן, אבער אין שטוב ווארטן די מגפה און דער הונגער. וואס האט מען פארדינט מיטן זיצן אין שטוב? ס'איז דאך באקאנט "טוֹבִים הָיוּ חַלְלֵי חֶרֶב מֵחַלְלֵי רָעָב שֶׁהֵם יָזוּבוּ מְדֻקָּרִים". אויב אזוי, וואס איז בעסער: צו בלייבן אין שטוב און שטארבן א ביטערן, שוואכן טויט, צי ארויסגיין אין קאמף און שטארבן ווי גיבורים? אמת טאקע, "אשר בשדה בחרב ימות", אבער אויך "אשר בעיר רעב ודבר יאכלנו" - איז דען נישט בעסער מען זאל שטארבן ווי א גיבור?
(טז) וּפָלְטוּ פְּלִיטֵיהֶם וְהָיוּ אֶל־הֶהָרִים כְּיוֹנֵי הַגֵּאָיוֹת כֻּלָּם הֹמוֹת אִישׁ בַּעֲוֺנוֹ׃ - און זייערע פליטים וועלן אנטלאפן און וועלן זיין אויף די בערג ווי טויבן פון די טאלן, אלע פון זיי ברומען און קלאגן, יעדער איינער צוליב זיין עוון.
אפילו די פליטים וואס וועלן אנטלויפן וועלן זיין אויף די בערג ווי טויבן וואס געפינען זיך אין טאלן און אין פלוינען. לויט די אנדערע מפרשים איז "יוני הגיאיות" סתם א נאמען פאר א מין טויבן, און דער נמשל איז אז דאס פאלק וועט זיין אויף די בערג. אבער דער מלבי"ם ערקלערט אז דער משל איז וואונדערליך פונקטליך: די טויבן פון די טאלן זענען נישט צוגעוואוינט צו בערג, און ווען מען זעצט זיי אויף א בארג ברומען זיי און יאמערן. אזוי אויך די פליטים: זיי וועלן זיין אויף די בערג און וועלן אלע קלאגן, ווי טויבן וועמענס פלאץ איז אין די טאלן און קענען נישט זיין אויף די בערג. און יעדער איינער וועט פרעגן: על מה עשה ה' ככה? און אויף דעם ענטפערט דער פסוק - "איש בעוונו", דאס אלעס קומט צוליב זייערע עוונות.
(יז) כָּל־הַיָּדַיִם תִּרְפֶּינָה וְכָל־בִּרְכַּיִם תֵּלַכְנָה מָּיִם׃ - אלע הענט וועלן ווערן שוואך, און אלע קניען וועלן רינען ווי וואסער.
זיי קענען נישט מלחמה האלטן, ווייל "כל הידיים תרפינה". און אויב דו וועסט זאגן, זאלן זיי כאטש אנטלויפן - אויך דאס נישט, ווייל "כל ברכיים תלכנה מים". און צוויי פירושים זענען פאראן דערין: אדער אז די קניען זענען צוגאנגען און געווארן ווי וואסער און עס וועט נישט זיין אין זיי קיין כח צו אנטלויפן, אדער איז די כוונה אז זיי וועלן טריפן מיט וואסער, אז א שווייס און שרעק וועט זיי ארומנעמען ביז זיי וועלן נישט קענען גיין.
(יח) וְחָגְרוּ שַׂקִּים וְכִסְּתָה אוֹתָם פַּלָּצוּת וְאֶל כָּל־פָּנִים בּוּשָׁה וּבְכָל־רָאשֵׁיהֶם קָרְחָה׃ - און זיי וועלן אנגארטלען זעק, און ציטערניש וועט זיי פארדעקן, און אויף אלע פנימ'ער וועט זיין בושה, און אויף אלע זייערע קעפ א קארכקייט.
"וחגרו שקים" - זיי וועלן אנטאן זאק צו קלאגן אויף דער שלעכטסקייט פון זייערע מעשים. "וכיסתה אותם פלצות" צוליב דער גרויסקייט פונעם אומגליק; און פלצות מיינט א ציטער און חרדה, ווי עס איז מפורש אין מצודת ציון, אזוי ווי "וְעַמּוּדֵי שָׁמַיִם יְרוֹפָפוּ וְיִתְמְהוּ מִגַּעֲרָתוֹ", "ועמודיה יתפלצון". "ואל כל פנים בושה" - זיי וועלן זיך שעמען מיט זייערע מעשים און זייערע עוונות. "ובכל ראשיהם קורחה" - אלס א סימן פון אבלות אויפן אומגליק.
(יט) כַּסְפָּם בַּחוּצוֹת יַשְׁלִיכוּ וּזְהָבָם לְנִדָּה יִהְיֶה כַּסְפָּם וּזְהָבָם לֹא־יוּכַל לְהַצִּילָם בְּיוֹם עֶבְרַת יְהֹוָה נַפְשָׁם לֹא יְשַׂבֵּעוּ וּמֵעֵיהֶם לֹא יְמַלֵּאוּ כִּי־מִכְשׁוֹל עֲוֺנָם הָיָה׃ - זייער זילבער וועלן זיי אין די גאַסן אַרויסוואַרפן, און זייער גאָלד וועט זיין פאַראַכט און אָפּגעשיידט ווי אַ נידה, זייער זילבער און זייער גאָלד וועט זיי נישט קענען ראַטעווען אין דעם טאָג פונעם אויבערשטנ'ס כעס, זייער נפש וועלן זיי נישט זעטיקן און זייערע געדערעם וועלן זיי נישט אָנפילן, ווייל דאָס איז געווען דער מכשול פאַר זייער זינד.
דאָס געלט וואָס איז געווען דער מקור פונעם קלקול וועט נישט זיין דער מקור פון דער הצלה
"כספם בחוצות ישליכו" - זיי וועלן עס נישט קענען טראָגן מיט זיך אין גלות. און נישט בלויז דאָס זילבער נאָר אויך דאָס גאָלד: "וזהבם לנידה יהיה", מלשון נידוי און דערווייטערונג, ווייל יעדער ביי וועמען מען וועט געפינען גאָלד וועט מען הרג'ענען, און דעריבער וועט יעדער זיך צואיילן אַוועקצוואַרפן דאָס גאָלד פון זיך ווי אַ זאַך וואָס איז מנודה און דערווייטערט.
"כספם וזהבם לא יוכל להצילם" - דאָס געלט וועט זיי נישט ראַטעווען פונעם פיינט און אויך נישט פונעם הונגער, ווייל מען קען דאָך נישט עסן קיין זילבער און גאָלד. זיי וועלן דערמיט גאָרנישט קענען קויפן זיך צו שפייזן, סיי ווייל מען וועט זיי נישט פאַרקויפן און סיי ווייל די פיינט וועלן זיי נישט ערלויבן צו האַלטן קיין געלט אין דער האַנט. "נפשם לא ישבעו ומעיהם לא ימלאו" - און דער מלבי"ם זאָגט אַז אָנפילן איז ווייניקער ווי זאַט ווערן, און אפילו דאָס ביסל אָנפילונג וועלן זיי אויך נישט האָבן.
און דער טעם: "כי מכשול עוונם היה". פון דער גרויסער פילקייט פון זילבער און גאָלד זענען זיי געשטרויכלט געוואָרן אין עבירות, ווי עס שטייט "וְכֶסֶף הִרְבֵּיתִי לָהֶם וְזָהָב עָשׂוּ לַבָּעַל". דורך דעם געלט האָבן זיי געמוֹרֶד'ט, דורך דעם זענען זיי נתקלקל געוואָרן, און דורך דעם זענען זיי נאָכגעשלעפּט געוואָרן נאָך די תאוות. און ווי קען זיין אַז די זאַך וואָס איז געווען די סיבה פונעם מכשול זאָל ווערן די סיבה פון דער הצלה? דעריבער וועלן דאָס זילבער און גאָלד וואָס האָבן זיי צעשטערט און קאַליע געמאַכט, זיי נישט קענען ראַטעווען אין דעם טאָג פון עברת ה'.
לסיכום: