TheWholeTorah.aiBeta

פרק ה - תער הגלבים - חלק א

לייענען דעם מקור

קאַפּיטל ה' אין יחזקאל ציט ווײַטער די קייט פֿון די סימבאָלישע מעשׂים וואָס דער נביא ווערט באַפֿוילן צו טאָן, נאָך דער ציגל אויף וועלכער ס'איז געווען אײַנגעקריצט די באַלאַגערטע ירושלים. דאָס מאָל איז דער באַפֿעל אַ פּערזענלעכער און טיפֿער: דער נביא נעמט אַ תער (שער-מעסער), שערט אָפּ זײַן קאָפּ און זײַן באָרד, וועגט אָפּ די האָר און טיילט זיי אײַן אין דרײַ חלקים, און יעדער חלק באַקומט אַן אַנדער גורל - פֿײַער, שווערד, און צעשפּרייטן פֿאַרן ווינט. נאָכן משל קומט דער קלאָרער נמשל: ירושלים וואָס איז געשטעלט געוואָרן צווישן די גוים כּדי צו זײַן פֿאַר זיי אַ ליכט, און זי האָט געביטן די משפטי ה' צו רשעות מער פֿון זיי. מיר וועלן דורכגיין די פּסוקים כּסדרן, מיט די פּירושים פֿון רש"י, רד"ק און דעם מלבי"ם.

תער הגלבים - וואָס איז דאָס?
וְאַתָּה בֶן־אָדָם קַח־לְךָ חֶרֶב חַדָּה תַּעַר הַגַּלָּבִים תִּקָּחֶנָּה לָּךְ וְהַעֲבַרְתָּ עַל־רֹאשְׁךָ וְעַל־זְקָנֶךָ וְלָקַחְתָּ לְךָ מֹאזְנֵי מִשְׁקָל וְחִלַּקְתָּם׃ - און דו בן אדם, נעם דיר אַ שאַרפֿע שווערד, ווי אַ תער פֿון די שערערס זאָלסטו זי נעמען צו דיר, און פֿיר זי איבער דײַן קאָפּ און איבער דײַן באָרד, און נעם דיר וואָגשאָלן פֿון געוויכט און צעטייל זיי.

הקב"ה באַפֿעלט יחזקאל צו נעמען אַ שאַרפֿע שווערד, זי שאַרפֿן און מאַכן פֿון איר אַ תער. וואָס מיינט "תער הגלבים"? רש"י ברענגט איין פּירוש, אַז גלבים זענען רצועה-מאַכערס (רצענים) - שניידערס פֿון לעדער, די וואָס מאַכן רימענעס און שיך. אָבער רש"י ברענגט אויך נאָך אַ פּירוש, און דאָס איז דער באַטײַט פֿון רוב מפרשים און אַזוי איז משמע פֿונעם פשטות פֿון די פּסוקים: "גלבים" זענען שערערס, די וואָס שערן די האָר פֿונעם קאָפּ און פֿון דער באָרד, און זיי האָבן אַ תער. דער רד"ק זאָגט אַז זי איז זייער שאַרף און שניידט שנעל. דאָס וואָרט האָט נישט קיין גלײַכן אין תנ"ך, דאָס הייסט מיר געפֿינען אין קיין אַנדער אָרט נישט דעם אויסדרוק "גלבים", אָבער מיר געפֿינען אינעם תרגום ירושלמי: "כל זקן גדועה" ווערט איבערגעזעצט "מגליבה" - אַז מיט דעם תער פֿלעגט מען מגליב זײַן, אָפּשנײַדן די האָר. און אַזוי אויך אין בראשית רבה: "המלאך עומד ומגלב". אויב אַזוי, איז דער כּוונה אַ תער וואָס שערט אָפּ דעם קאָפּ און די באָרד.

צי זענען די זאַכן געטאָן געוואָרן בפועל צי אין אַ מראה הנבואה

דער רד"ק האַלט אַז דער גאַנצער ענין איז געווען אין אַ מראה הנבואה: דאָס נעמען דעם תער, דאָס פֿירן אים איבערן קאָפּ און דער באָרד, דאָס פֿאַרברענען די האָר אינעם פֿײַער - אַלץ איז געווען במחזה. אָבער מיר האָבן שוין אָנגעוויזן עטלעכע מאָל אַז ס'איז פֿאַראַן אַ גרויסע מחלוקת צווישן די מפרשים אין עטלעכע פּסוקים, צי זיי זענען בלויז אין אַ מראה הנבואה צי זיי זענען געטאָן געוואָרן בפועל, און דאָס איז איינע פֿון די דוגמאות. און אויב מען וועט פֿרעגן: ס'איז דאָך פֿאַראַן אַן איסור אַריבערצופֿירן אַ תער אויף דער באָרד, ווי קען דער נביא אַזוי טאָן? איז דער תּשובה אַז ווען הקב"ה באַפֿעלט - איז די זאַך מותר. אַ דוגמא דערצו איז דער נביא הושע וואָס מען האָט פֿאַרלאַנגט פֿון אים צו נעמען אַן אשת זנונים און האָבן פֿון איר קינדער. דאָרטן, אין אָנהייב הושע, האָבן מיר מאריך געווען אין דעם ענין - צי ער האָט זי באמת חתונה געהאַט און געהאַט פֿון איר קינדער צי אַלץ איז געווען אין אַ מראה הנבואה, און פֿון דאָרט שטאַמט דער שורש פֿון דער גרויסער מחלוקת אין פֿאַרשטיין די פּסוקי התנ"ך, צי זיי זענען אַ משל צי אַ מעשׂה בפועל.

מיר האָבן דאָרט אויך דערמאָנט די ווערטער פֿונעם רמב"ם, וואָס נעמט די זאַכן אויף אַ זייער ווײַטגייענדן אופֿן, אַפֿילו אין זאַכן וואָס זענען בײַ אַלעמען מוסכם אַז זיי זענען געווען אין דער ווירקלעכקייט, ווי למשל די מלאכים וואָס זענען געקומען באַזוכן אברהם אבינו: דער רמב"ם טענהט אַז אַלץ איז געווען אין אַ מחזה הנבואה - אברהם רעדט מיט הקב"ה אין אַ מחזה, זעט דרײַ געסט, שעכט פֿאַר זיי, און זיי זאָגן אָן די בשׂורה, און אַלץ אינאיינעם איז אינערהאַלב דער נבואה. אָבער ווי מיר האָבן געזאָגט, איז די דעה נישט אָנגענומען אין די פּירושים אויף דער תּורה, נאָר מיר פֿאַרשטייען אַז די זאַכן זענען כּפשוטם. און כאָטש עס זענען דאָ ערטער וואָס מען קען זיי ערקלערן ווי אַ מראה הנבואה, זענען אָבער אַזעלכע פּסוקים ווי די מעשׂה פֿון אברהם, וואָס דער רמב"ם לערנט אַז ס'איז געווען בלויז אַ נבואה, נישט לויט דער מיינונג פֿון רוב כּכולם פֿון די מפרשים.

פֿאַרוואָס דווקא די האָר פֿונעם קאָפּ און די האָר פֿון דער באָרד

דער מלבי"ם ערקלערט פֿאַרוואָס ער איז באַפֿוילן געוואָרן אָפּצושערן ביידע. די האָר פֿונעם קאָפּ איז מען געווען געוויינטלעך אָפּצושערן. ווער ס'איז געגאַנגען מיט לאַנגע האָר אויפֿן קאָפּ - "קודקוד שׂער מתהלך באשמיו", ווי דער מלמד אין חדר פֿלעגט זאָגן. טיילמאָל פֿלעגט ער זאָגן: "ראשך עליך ככרמל ודלת ראשך" - אויב דײַן קאָפּ איז ווי דער כּרמל, איז דאָס אַ סימן פֿון "דלת ראשך", אַז ווען ס'איז דאָ אַ סך פֿאַרנעם פֿון אויבנאויף ווײַזט דאָס אויף אַ מאַנגל אין תּוכן פֿון אינעווייניק. סייַ ווי סייַ, זייער שטייגער איז געווען אָפּצושערן די האָר פֿונעם קאָפּ, בעת די האָר פֿון דער באָרד פֿלעגט מען לאָזן. און אַזוי איז אויך פּאַסיק לויט די גדרי ההלכה, וואָס ס'איז נישטאָ קיין ענין איבערצולאָזן אַ בלורית, און לויט די מקובלים: די האָר פֿונעם קאָפּ זענען דינים און דערפֿאַר איז דאָ אַן ענין זיי אָפּצושערן, און די האָר פֿון דער באָרד זענען חסדים און דערפֿאַר איז פֿאַראַן אַן ענין זיי צו האָדעווען.

די תּגלחת קומט מרמז צו זײַן אַז דאָס פֿאָלק איז געווען ווי צוגעקלעפּט צום אויבערשטן, און הקדוש ברוך הוא שערט זיי כּביכול אָפּ און נעמט זיי אַראָפּ פֿון זיך ווי דאָס אַראָפּנעמען האָר פֿונעם גוף פֿונעם מענטש: די האָר איז באַהעפֿט מיטן גוף, און דער מענטש שערט איר אָפּ און נעמט זי אַראָפּ. אַזוי זענען כּלל ישׂראל געווען דבֿוקים אין ה', און דו זאָלסט מאַכן אַ פּעולה פֿון שערן וואָס איז מרמז אויפֿן אָפּטאָן די דבֿקות. און פֿאַרוואָס קאָפּ און באָרד? די האָר פֿונעם קאָפּ, וואָס איר שטייגער איז אָפּגעשאָרן צו ווערן און איר פֿילקייט איז אַ ניוול, איז מרמז אויפֿן דערווײַטערן פֿון די רשעים. די האָר פֿון דער באָרד, וואָס זי איז אַ שיינקייט, און דאָס אָפּשערן איר איז מרמז אויפֿן דערווײַטערן פֿון די צדיקים. דאָס הייסט: אַז הקב"ה וועט פֿאַרטיליקן צדיק עם רשע - סײַ די האָר פֿונעם קאָפּ וואָס זענען די רשעים און סײַ די האָר פֿון דער באָרד וואָס זענען די צדיקים, זיי אַלע זאָלסטו אָפּשערן.

די דרײַ דריטלען
שְׁלִשִׁית בָּאוּר תַּבְעִיר בְּתוֹךְ הָעִיר כִּמְלֹאת יְמֵי הַמָּצוֹר וְלָקַחְתָּ אֶת־הַשְּׁלִשִׁית תַּכֶּה בַחֶרֶב סְבִיבוֹתֶיהָ וְהַשְּׁלִשִׁית תִּזְרֶה לָרוּחַ וְחֶרֶב אָרִיק אַחֲרֵיהֶם׃ - אַ דריטל זאָלסטו פֿאַרברענען אינעם פֿײַער אינמיטן דער שטאָט ווען עס פֿולקאָמען זיך די טעג פֿונעם מצור, און זאָלסט נעמען דאָס דריטל און צעשלאָגן מיט דער שווערד אַרום איר, און דאָס דריטל זאָלסטו צעשפּרייטן פֿאַרן ווינט, און אַ שווערד וועל איך אַרויסציען נאָך זיי.

"ולקחת לך מאזני משקל וחלקתם" - נעם וואגשאלן און וועג די האר, און צעטייל זיי אין דריי גלייכע דריטלעך. דאס ערשטע דריטל "באור תבעיר בתוך העיר", דאס הייסט אינעווייניג אין דער שטאָט וואס ער האט איינגעקריצט אויפן ציגל, אויף וועלכער ער האט געמאכט א פאליסאדע און א באלאגערונג. דאס קומט מרמז זיין אז א דריטל וועט אויסגיין אין זלעפות רעב. און פארוואס ווערט דער הונגער מרמז געווען מיט פייער? זאגט רש"י, אז זלעפות רעב זענען ווי א ברענענדיג פייער, אזוי ווי עס שטייט "עורנו כתנור נכמרו מפני זלעפות רעב" - "נכמרו" איז א לשון פון היץ און ברענען. דער מלבי"ם מסביר אז דאס איז א משל אויף וואס ס'האט פאסירט ביים סוף פון די טעג פון די מצור, אז א דריטל פונעם פאלק זענען אויסגעגאנגען פון הונגער און פון דבר אינעווייניג אין דער שטאָט.

"ולקחת את השלישית תכה בחרב סביבותיה" - דאס איז דאס צווייטע דריטל, און עס קומט מרמז זיין אז נאך א דריטל וועט דער שונא שלאגן מיטן שווערד ארום דער שטאָט. "והשלישית תזרה לרוח" - א משל אויף די וואס זענען אנטלאפן פון פארן שונא און זענען צעשפרייט געווארן צו אלע ווינטן. "וחרב אריק אחריהם" - אז די שווערד וועט זיי נאכיאגן און דערגרייכן אין די לענדער פון זייערע שונאים. ברענגט רש"י אז דאס איז א סימן אויף די גולים וואס האבן אראפגענידערט קיין מצרים, יוחנן בן קרח און זיין חבורה, און דארט שטייט "אריק חרב אחריהם": נבוכדנאצר איז געגאנגען און חרוב געמאכט מצרים, און די וואס זענען דא אנטלאפן פון זיין שווערד זענען פארכאפט און געהארגעט געווארן דורך אים דארט. דאס הייסט: איך וועל ארויסציען און ארויסנעמען די שווערד פון איר שייד, אז זי זאל זיי נאכלאפן אויך קיין מצרים.

"מעט במספר" - ווער זענען די געהיטענע?
וְלָקַחְתָּ מִשָּׁם מְעַט בְּמִסְפָּר וְצַרְתָּ אוֹתָם בִּכְנָפֶיךָ׃ - און דו זאלסט נעמען פון דארט א קליינע צאל, און דו זאלסט זיי צונויפבינדן אין דיינע פליגלען.

עס זענען דא דא צוויי ביאורים. רש"י טייטשט אז דאס איז א רמז אויף די ווייניגע וואס וועלן גיין אין גלות קיין בבל און וועלן דארט לעבן. דאס איינבינדן אין פליגל צייגט אז אנדערש ווי אלע פריערדיגע - וואס זענען פארברענט געווארן אין פייער, געשלאגן געווארן מיטן שווערד, צעשפרייט געווארן צום ווינט און די שווערד יאגט זיי נאך - וועלן די דאזיגע זיין געהיטן און ביי זיי וועט נישט זיין קיין אונטערגאנג, ביז זיי וועלן צוריקקערן קיין ארץ ישראל, אזוי ווי א זאך וואס איז פארבונדן און פארקניפט אין עק פונעם קלייד. און פארוואס "מעט במספר"? ווייל זיי זענען געווען מתים מספר, צען טויזנט אידן אין גלות.

דער מלבי"ם ווידער ערקלערט אז עס רעדט זיך פון דלת העם, די ארימע לייט פונעם פאלק, וואס נבוזראדן האט איבערגעלאזט פאר וויינגערטנער און אקערער אונטער דער האנט פון גדליהו בן אחיקם. און דער ביאור זעט אויס מער מדויק אין פשטות הכתובים: די פסוקים רעדן וועגן די צרות - די וואס זענען פארברענט געווארן, די וואס זענען געשלאגן געווארן מיטן שווערד, די וואס זענען צעשפרייט און צעבלאזן געווארן - און קעגן דעם רעדסטו פון געהיטענע, און געהיטענע מיינט בפשטות אז זיי גייען נישט אין גלות. זיי זענען איינגעבונדן אינעם פליגל, אויף זייער ארט. ווען ער וואלט געמיינט גולי בבל, וואלט ער געדארפט ברענגען א משל פון היטן אויף א ווייטן ארט - אז מ'פירט זיי אין גלות אבער מ'היט זיי - און נישט פון איינבינדן אינעם פליגל, וואס צייגט אז זיי וועלן גארנישט גיין אין גלות. דאס שטימט מער מיט דלת העם וואס זענען געבליבן אין לאנד.

"ומהם עוד תקח" - דאס פייער וואס גייט ארויס צו גאנץ בית ישראל
וּמֵהֶם עוֹד תִּקָּח וְהִשְׁלַכְתָּ אוֹתָם אֶל־תּוֹךְ הָאֵשׁ וְשָׂרַפְתָּ אֹתָם בָּאֵשׁ מִמֶּנּוּ תֵצֵא־אֵשׁ אֶל־כׇּל־בֵּית יִשְׂרָאֵל׃ - און פון זיי זאלסטו נאך נעמען און זיי אריינווארפן אין מיטן פייער און זיי פארברענען אין פייער, פון אים וועט ארויסגיין א פייער צו גאנץ בית ישראל.

גיט אכט ווי יעדע שיטה גייט ווייטער אויף איר וועג. לויט רש"י און דעם רד"ק, אז די וואס זענען פארבונדן אינעם פליגל זענען גולי בבל, איז "ומהם עוד תקח" א רמז אויף אחאב בן קוליה און צדקיהו בן מעשיה, אשר קלם מלך בבל באש. עס ווערט געברענגט אז זיי זענען געקומען צו דער טאכטער פון נבוכדנאצר און איר געזאגט אז זי זאל זיך פאראייניגן מיט זיי, ווייל אזוי האט דער אויבערשטער באפוילן. איז זי געגאנגען און דערציילט פאר איר פאטער, האט ער צו איר געזאגט: ווי קען דאס זיין, דער נביא האט מיר דאך געזאגט אז די זאך איז פארבאטן? האבן זיי צו אים געזאגט: ריכטיג, אבער מיר זענען אויך נביאים. האט ער צו זיי געזאגט: איר דארפט ווערן אויסגעפרואווט ביי מיר אזוי ווי דניאל, חנניה, מישאל און עזריה. האבן זיי געבעטן אז יהושע כהן גדול זאל זיין מיט זיי, ווי א סארט "שוץ-שילד", און צום סוף האט ער זיי פארברענט אינעם פייער און זיי זענען פארברענט געווארן, און בלויז ביי יהושע האט זיך א ביסל אנגעכאפט דאס פייער אינעם עק פון זיין קלייד, מרמז צו זיין אויף זיינע קינדער וואס האבן חתונה געהאט מיט פרויען וואס פאסן נישט פאר זיי. לויט דעם, די וואס זענען אין בבל - א טייל פון זיי וועלן אריינגעווארפן ווערן אין פייער, און פון די רמזים וועט ארויסגיין א פורעניות פאר גאנץ בית ישראל.

נאר די זאך איז א ביסל שווער: צו זאגן "מהם ישרפו באש" אויף צוויי אזעלכע רשעים, וואס זענען פשוט פוסטע מענטשן פונעם ראנד - צי אויף זיי איז דער נביא געקומען מרמז זיין? דערפאר איז אויך דא מער מסתבר דער מהלך פונעם מלבי"ם, אז עס רעדט זיך פון דעם וואס עס איז געשען דורך ישמעאל בן נתניה, וואס איז געקומען און דערמארדעט גדליהו בן אחיקם, און פון אים איז ארויס א פייער - וואס נאכדעם זענען זיי אראפגעגאנגען קיין מצרים און עס איז נישט איבערגעבליבן פון זיי קיין פליטה. כאטש רש"י'ס ביאור איז מער פונקטליך אינעם לשון "אש", ווייל ביי אחאב בן קוליה און צדקיהו בן מעשיה איז געווען ממש א פייער, אבער לויטן מלבי"ם רעדט זיך עס פון א פורעניות וואס הייבט זיך אן פון דא און ביים סוף בלייבט גארנישט איבער: "ממנו תצא אש אל כל בית ישראל" - גאנץ בית ישראל וואס זענען פארבליבן אין לאנד זענען צום סוף אויסגעגאנגען, און דאס איז געווען די מציאות ווען די שארית הפליטה איז פארטריבן געווארן אין גלות.

"זאת ירושלים בתוך הגויים שמתיה"
כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה זֹאת יְרוּשָׁלַ͏ִם בְּתוֹךְ הַגּוֹיִם שַׂמְתִּיהָ וּסְבִיבוֹתֶיהָ אֲרָצוֹת׃ - אזוי האט געזאגט דער אויבערשטער ג-ט: דאס איז ירושלים, צווישן די פעלקער האב איך זי געשטעלט, און ארום איר זענען לענדער.

וואס מיינט דאס "בתוך הגוים"? רש"י ברענגט איין פשט, אז די כוונה איז אינמיטן דער וועלט - ירושלים איז דער טבור העולם (דער נאבל פון דער וועלט). דער רד"ק ערקלערט אז "שמתיה בתוך הגוים" מיינט ווייל זי איז אויסגעוועלט פון אלע לענדער, יפה נוף משוש כל הארץ, און זי געפינט זיך אינמיטן דעם יישוב העולם, און דעריבער איז איר לופט גוט און ממוזג מער ווי אלע לענדער. דאס הייסט, נישט קאלט ווי די קאלטע לענדער און נישט הייס ווי די הייסע לענדער, נאר אינדערמיט.

מענטשן פרעגן: איז דען ירושלים שענער פון דער שווייץ? נו, שוין דער מדרש באציט זיך צו דעם און פרעגט: פארוואס האט דער אויבערשטער נישט געמאכט קיין טייכן אין ירושלים? טייכן זענען דאך תמיד א סימן פון שיינקייט און מאכן א פלאץ הערליך און ספעציעל צו וואוינען דארט. זאגט דער מדרש: כדי מען זאל נישט זאגן אז מענטשן גייען עולה רגל זיין קיין ירושלים צוליב די טייכן, אז זיי קומען אויף וואקאציע און אפרו. אויב מען קומט - קומט מען ווייל דארט געפינט זיך בית ה', משוש כל הארץ.

און צום עצם ענין: מען קוקט אויף דער שווייץ אין די זומערדיגע בילדער, אבער ווער ווייסט וואס דאס מיינט צו זיין אין דער שווייץ אינעם ווינטער? דער זומער דארט איז קורץ, און מער ווי א האלב יאר איז מען אין א טיפן פראסט, עטליכע מעטער שניי אז מען קען גארנישט ארויסגיין פון שטוב. עס איז אמת אז אין זומער איז אנגענעם דארט צו זיין, אלעס איז גרין - און וויאזוי זאל עס נישט זיין גרין, צוויי מעטער שניי צוגייען דאך און באוואסערן די ערד פאר חדשים - אבער ווער קען דארט עקזיסטירן א האלב יאר? דאס איז אן אויסערגעווענליכע באגרעניצונג. ירושלים דערקעגן: איר לופט איז גוט און ממוזג מער ווי אלע לענדער. אין זומער שוויצט מען דארט ווייניגער ווי אין גוש דן, און אינעם ווינטער, אפילו ווען עס פאלט אביסל שניי, איז דאס נאר א לייכטע שיכט, און מען קען דארט לעבן און פארן אין אלע צייטן פונעם יאר, און נישט נאר אין א קורצער, באגרעניצטער צייט.

און פארוואס גייט דער פסוק אריין אין ענינים פון וועטער? זאגט דער רד"ק: דאס איז געווען א סיבה אז זיי וואלטן געדארפט גיין אין א גראדן וועג און טאן מיינע גוטע משפטים. איר האט זוכה געווען צו אזא ספעציעלן און משובח'דיגן פלאץ, דעריבער וואלט איר געדארפט גיין אין א גראדן וועג און מקיים זיין מיינע גוטע משפטים. און קום און זע אדרבה: אנשטאט זיי זאלן זיין בעסער פון אלע גוים, וויבאלד זיי האבן באקומען דעם בעסטן און שענסטן פלאץ, האבן זיי פארביטן די משפטים צו רשעות מער ווי אלע גוים ארום זיי, ווי עס שטייט "ויתעם מנשה לעשות את הרע מן הגויים אשר השמיד ה' מפני בני ישראל". און יענע גוים ארום זיי, זאגט דער רד"ק, האבן נישט געטוישט זייערע משפטים, בשעת מיין פאלק האט געטוישט מיין כבוד פאר עפעס וואס ברענגט נישט קיין נוצן - און דעריבער איז די תביעה אויף אייך פיל גרעסער ווי די תביעה אויף די גוים.

און אז מיר האבן שוין דערמאנט ירושלים, לאמיר אויך דערמאנען ארץ ישראל: כמעט אין ערגעץ אין דער וועלט איז נישטא אזא קליין פלאץ וואס פארמאגט אין זיך אלע סארטן וועטערס. ווער עס וויל טרוקענע לופט האט ער, פייכטע לופט האט ער, קאלט האט ער, הייס האט ער. וואו נאך וועסטו געפינען אזא פלאץ, אז אויב דו ווילסט זומער אינמיטן ווינטער פארסטו קיין אילת, און אויב דו ווילסט שניי פארסטו צום חרמון? א לאנד פון בלויז עטליכע הונדערט קילאמעטער לאנג, וואס אין די פאראייניגטע שטאטן איז דאס איין געגנט, און אין כינע איז דאס ווייניגער ווי א דארף - און אין דעם קליינעם און באגרעניצטן פלאץ האט מען אלע סארטן קלימאטן. וואוהין דו ווילסט קענסטו גיין, דער עיקר אז מען זאל קומען וואוינען אין דעם הייליגן לאנד.

דער מלבי"ם ערקלערט אז דא הויבט זיך אן דער נמשל. דער קאפיטל האט זיך געעפנט מיטן משל - די האר וואס ער איז באפוילן געווארן אפצושערן און פארברענען - און יעצט ווערט עס פארטייטשט: "בתוך הגויים שמתיה", אז פילע גוים פון די שבעת העממים האבן געוואוינט אין לאנד, און אינדרויסן פון ארץ ישראל זענען פאראן לענדער פון אנדערע מלכים, און צווישן זיי אלעמען איז ירושלים געשטעלט געווארן.

ותמר את משפטי לרשעה
וַתֶּמֶר אֶת־מִשְׁפָּטַי לְרִשְׁעָה מִן־הַגּוֹיִם וְאֶת־חֻקּוֹתַי מִן־הָאֲרָצוֹת אֲשֶׁר סְבִיבוֹתֶיהָ כִּי בְמִשְׁפָּטַי מָאָסוּ וְחֻקּוֹתַי לֹא־הָלְכוּ בָהֶם׃ - און זי האט געביטן מיינע משפטים צו רשעות מער ווי די פעלקער, און מיינע חוקים מער ווי די לענדער וואס זענען ארום איר, ווייל זיי האבן פאראכט מיינע משפטים, און אין מיינע חוקים זענען זיי נישט געגאנגען.

"ותמר" - זיי האבן געביטן און פארטוישט מיינע משפטים צו רשעות, מער ווי די גוים. רש"י ווייזט אן אויף דעם וואס שטייט ביי מנשה: "ויתעם מנשה את יהודה ואת יושבי ירושלים לעשות רע מן הגויים אשר השמיד ה' מפני בני ישראל". אגב, אין אונזערע דרוקן פון רש"י איז דא אריינגעפאלן א דרוק-גרייז - "שכן כתוב במשנה" - און מען דארף צו זאגן "שכן כתוב במנשה", ווייל אין דער משנה איז נישטא אזא זאך. רש"י אויף נביאים איז פיל ווייניגער מגיה געווארן ווי רש"י על התורה. די כוונה איז: איך האב זי געשטעלט צווישן די גוים און ארום איר זענען לענדער, און זי איז געגאנגען און האט געמאכט א גרעסערן קלקול ווי די גוים און די לענדער ארום איר.

און עס זענען דא וואס ערקלערן, ברענגט רש"י, אז די גוים האבן דאך נישט מקבל געווען די תורה פונעם אויבערשטן, בשעת כלל ישראל האט יא מקבל געווען און איז עובר דערויף, און דעריבער איז די חומרא ביי זיי פיל גרעסער. דער גוי, וואס פארשטייט ער און וואס ווייסט ער, ער האט נישט קיין תורה; אבער דו האסט מקבל געווען די תורה, וויאזוי קענסטו קאליע מאכן? אויף דיר איז די תביעה פיל גרעסער. און אזוי אויך ערקלערט דער רד"ק "כי במשפטי מאסו" - די גוים האבן נישט פאראכט זייערע משפטים.

משפטים וחוקים - שכליות ושמעיות

זאגט דער מלבי"ם: משפטים זענען מצוות שכליות, און חוקים זענען מצוות שמעיות. די כוונה פונעם אויבערשטן איז געווען אז ישראל זאל זיין בבחינת אור לגוים אין ביידע: אין די משפטים, וואס זענען בין אדם לחבירו - "ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם", עניני ממון וכדומה; און אין די חוקים, וואס זענען די עבודה פון בין אדם למקום. איך האב זי אוועקגעשטעלט צווישן די גוים כדי די גוים זאלן זיך לערנען פון זיי א ריכטיגע הנהגה בין אדם לחבירו און אן ערליכע הנהגה בין אדם למקום. און קום און זע, אז אנשטאט צו דינען אלס א מוסטער פאר זיי, האבן זיי קאליע געמאכט פיל ערגער ווי זיי.

דער מלבי"ם ערקלערט: אויך די גוים האבן משפטים, און א גוי איז מצווה דערויף - איינע פון די שבע מצוות בני נח איז צו שטעלן דיינים. נאר זיי האבן נישט באקומען קיין חוקים פונעם אויבערשטן, און דער ציווי אויף זיי איז אז די דיינים זאלן משפט'ן לויט די געזעצן פונעם שכל: לאגישע געזעצן, וואס זענען אנגענומען אויפן מענטשליכן שכל - נישט צו רציחה'נען, נישט צו גנב'ענען, נישט שלעכטס צו טון יענעם - שכלי'דיגע משפטים וואס די חכמי האומות האבן פאר זיי אוועקגעשטעלט. און דער מלבי"ם זאגט אז הגם עס איז נישט גענוג די מענטשליכע נימוסים, און דאס איז אונזער מעלה אז מיר האבן באקומען נימוסים אלוקיים, א תורה פונעם אויבערשטן - דאך זענען די מענטשליכע נימוסים נישט אלעמאל סותר דעם יושר, און אפטמאל שטימען זיי מיט יושר.

מען קען דאס זען אין דער מציאות: א גרויסער טייל פון די געזעצן וואס די פעלקער שטעלן אוועק פון זיך אליין, אן קיין שייכות צו דער תורה, שטימען מיט יושר. מיר האבן שוין פריער גערעדט אז רוב מצוות פון די עשרת הדיברות זענען אנגענומען ביי דעם גאנצן מענטשליכן מין, און עס איז נישטא קיין געמיינדע אויף דער וועלט - דאס הייסט א מתוקנ'דיגע מדינה און פלאץ - וואס האט געמאכט געזעצן קעגן זיי. עס איז נישטא קיין פלאץ וואו דער געזעץ זאגט "גנב'ע" אדער "הרגע". עס איז פאראן א יסוד פון מענטשליכן מוסר וואס איז אנגענומען אויף דער גאנצער וועלט. זאגט דער מלבי"ם אז זיי זענען נישט שטענדיג סותר דעם יושר, נאר זיי זענען נלוזים פונעם משפט האלוקי, זיי בייגן אפ דערפון. למשל: ער וועט דיר זאגן אז אן הפלה איז דאס רעכט פון דער פרוי אויף איר קערפער, בשעת על פי הלכה איז דאס א גמארטע רציחה, און א גוי ווערט אפילו געהארגעט דערויף - הארבער ביי אים ווי ביי א איד, ווייל אויב ער האט געמאכט אן הפלה ווערט ער געמשפט ווי א רוצח. דאס הייסט זיי זענען נלוזים פונעם משפט האלוקי וואס מיר האבן זוכה געווען צו באקומען, אבער נישט אלע זייערע געזעצן זענען קעגן יושר.

קעגנאיבער דעם אבער כלל ישראל: איר האט געהאט א משפט אלוקי, איר האט באקומען חוקים פונעם אויבערשטן, און איר זענט געגאנגען און זיי פאראכט. און נאך מער פון דעם, זאגט דער מלבי"ם, זיי האבן שטענדיג געטון פארקערט פונעם משפט האלוקי - און דאס איז דער גאנצער היפך פונעם גוטן. ווייל דער אייבערשטער וואס האט אונז געגעבן די תורה האט אונז געגעבן די בעסטע הנהגה פאר אונז, און די משפטי התורה זענען די שענסטע און בעסטע הנהגה; און ווער עס טוט פארקערט פון די משפטי התורה גייט צום גאנץ פארקערטן עק פונעם גוטן. די תורה זאגט אז עס טאר נישט זיין איש און איש צוזאמען - און זיי מאכן געזעצן אז מען טאר נישט פירן קיין קאמף קעגן אזעלכע מענטשן, מען טאר זיי נישט מאכן קיין הערות, און מען דארף מאכן פאראדן פון גאווה. א געזעץ קעגן דער תורה. די תורה זאגט "לא תנאף" - און זיי שטעלן אוועק דעם דין פון אן "ידועה בציבור": א מענטש האט איבערגעלאזט זיין ווייב און איז געגאנגען מיט אן אנדערער, און נישט בלויז דאס, נאר על פי תורה האט א פרוי בכלל נישט קיין ירושה, און זיי האבן באשלאסן אז די מנאפת מיט אים זאל באקומען די ירושה. דאס איז סדום ועמורה! ווייל מיט דעם ברענגט מען אז יעדע פרוי זאל זיך זוכן איינעם וואס איז מסודר פינאנציעל, אפילו א פארהייראטן, און מים גנובים ימתקו - און זי וועט נאך באקומען די ירושה, און וואס גייט איר אן אז ער הייראט איר נישט. דאס איז פונקט וואס עס שטייט דא: צו גיין און טון פארקערט פונעם משפט האלוקי, אויסצוקלייבן דעם צווייטן עק פונעם גוטן, בשעת דער אויבערשטער זאגט דיר: פאר קיין שום גוי האב איך נישט געגעבן קיין תורה, נאר פאר דיר האב איך געגעבן א תורה מיט א גוטן און גאנצן משפט אלוקי, און דו ביסט געגאנגען און געטון פונקט פארקערט?

און אזוי אויך ביי די חוקים, זאגט דער מלבי"ם, סיי בין אדם לחברו און סיי בין אדם למקום, האבן זיי געטון פארקערט פון די געטליכע חוקים. און די אומות האבן דאך נישט פארדרייט די געטליכע חוקים, ווייל זיי האבן זיי נישט געוואוסט; און ווען א גוי טוט וואס ער וויל הייסט דאס נישט "הפך משפטי האלוקים", ווייל ער ווייסט זיי דאך נישט. אבער דו, וואס ווייסט יא דעם משפט האלוקי און טוסט פארקערט - איז עס שבעתים הארבער. און כאטש די חוקים פון די גוים זענען נישט גוט, האט ער דאס אבער נישט געטון בכוונה קעגן דעם רצון ה', נאר פון א מאנגל אין ידיעה, און נישט במזיד און מיט שאט נפש.

נאך מאכט דער מלבי"ם אן אונטערשייד צווישן "גוים" און "ארצות". די גוים וואס האבן נישט געהאט קיין באזונדערע מלוכה - האבן געהאט גרוע'דיגע משפטים וואס זיי האבן גענומען פון די ארצות, ווייל אין די גרויסע ארצות איז געווען א מסודר'דיגע סיסטעם, א מלך און א שופט, און "מלך במשפט יעמיד ארץ". דעריבער איז א "גוי" א קבוצה אן א מלך, און די הנהגה דארט איז ווייניגער מתוקן, און זיי האבן איבערגענומען זייערע געזעצן פון די ארצות וואו עס איז פאראן א מלך און געגרינדעטע חוקים. קומט אויס א ירידה-סדר: ארצות, אונטער זיי גוים, און אונטער זיי - ישראל. די ארצות זענען ווייט פון ארץ ישראל, און די נאנטע גוים האבן געהאט מאדנע געזעצן, און מיר זענען געווען נאך ערגער פון זיי, ווייל מיר האבן דאך געטון פארקערט פון די חוקי התורה.

"יען המנכם מן הגוים"
לָכֵן כֹּה־אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה יַעַן הֲמׇנְכֶם מִן־הַגּוֹיִם אֲשֶׁר סְבִיבוֹתֵיכֶם בְּחֻקּוֹתַי לֹא הֲלַכְתֶּם וְאֶת־מִשְׁפָּטַי לֹא עֲשִׂיתֶם וּכְמִשְׁפְּטֵי הַגּוֹיִם אֲשֶׁר סְבִיבוֹתֵיכֶם לֹא עֲשִׂיתֶם׃ - דעריבער, אזוי האט געזאגט דער גאט דער אויבערשטער: ווייל איר זענט געווארן מער מופקר ווי די פעלקער וואס זענען ארום אייך, אין מיינע געזעצן זענט איר נישט געגאנגען און מיינע משפטים האט איר נישט געטון, און ווי די משפטים פון די גוים וואס זענען ארום אייך האט איר אויך נישט געטון.

וואס מיינט "המנכם"? רש"י ערקלערט אז דאס איז ווי "הזמינכם" - איר האט זיך אליין אנגעגרייט און געמאכט מער מופקר ווי די גוים, מלשון "וימן להם המלך", אז ער האט זיי אנגעגרייט. און רש"י ברענגט נאך א פירוש בשם מנחם, אז "המנכם" איז מלשון המון און המיה, ווי "המו גוים" - און מיר האבן שוין פריער ערקלערט אז אן המון הייסט אזוי ווייל אויף א פלאץ וואו עס זענען דא המונים איז פאראן א גערודער און א גערויש; און לויט דעם: איר זענט הומיה ווי די גוים וואס זענען ארום אייך.

"וכמשפטי הגוים אשר סביבותיכם לא עשיתם" - ווי מיר האבן געזאגט, ביי די גוים איז פאראן אן אמונה און עס זענען פאראן געזעצן, און זיי האבן נישט אויפגעביטן זייער אמונה און זייערע חוקים אויף אנדערע, אבער איר האט יא געביטן מיין כבוד אויף זאכן אן קיין תועלת. און חז"ל זאגן: כמתוקנים שבהם לא עשיתם, כמקולקלים שבהם עשיתם - ווי די פארראכטענע צווישן זיי האט איר נישט געטון, נאר ווי די פארדארבענע צווישן זיי האט איר יא געטון. אויב האסטו שוין געביטן דיין הנהגה צו זיין ווי א גוי, זיי כאטש ווי די בעסערע און מתוקנ'דיגע צווישן זיי; אבער דו ביסט געגאנגען זיין ווי די ערגסטע און קארופטירטע צווישן די אומות, האסט גענומען פון יעדער אומה אירע שלעכטע קלקולים, אין דעם האסטו זיך באהאפטן, און דאס האסטו געברענגט אהער אין לאנד.

מיר האבן גארנישט וואס צו לערנען פון די אומות

און מיר האבן שוין מער ווי איינמאל מסביר געווען אז מיר האבן גארנישט וואס צו נעמען פון די אומות, לחלוטין גארנישט. פילע מענטשן זאגן: מען קען אויך לערנען פון די גוים, עס זענען דא ביי זיי גוטע הנהגות. דאס איז א גאנצער און מוחלט'ער שיבוש, און ווער עס זאגט אזוי איז א חסר אמונה. און דער טעם איז פשוט: דער הקדוש ברוך הוא האט אונז געגעבן א תורת חיים זיך צו פירן דערמיט. קען דען זיין איין איינציגע גוטע זאך וואס דער אויבערשטער האט אונז נישט געגעבן אין דער תורה? ווער עס טראכט אזוי איז א כופר, ווייל דער הקדוש ברוך הוא איז דאך די שלימות פון גוטס, און די תורה איז א תורת חיים, "חוקים אשר יחיה בהם האדם". ממה נפשך: אויב די זאך שטייט אין דער תורה, דארף איך דען דעם גוי כדי צו לערנען פון אים? און אויב עס שטייט נישט אין דער תורה, האט דאך דער אויבערשטער מיר געהייסן נישט צו טון אזוי און נישט צו לערנען פון אים.

און מען זאל נישט פאלש פארשטיין: מען זאגט נישט אז עס זענען נישטא קיין גוים וואס פירן זיך אויף א גוטן אופן. עס קען גאר זיין אז יא. די שאלה איז נאר צי מיר דארפן לערנען פון זיי - און אויף דעם איז דער ענטפער: מיר לערנען פון דער תורה, נישט פון זיי. און אויב די הנהגה שטייט נישט אין דער תורה, זאלסטו דאס נישט לערנען, ווייל דער אויבערשטער האט אונז געהייסן זיך נישט אזוי צו פירן; און אויב שטייט עס יא אין דער תורה, אדרבה, לאמיר דאס אָננעמען אן קיין שום געברויך אין א גוי.

און דאס איז פונקט וואס חז"ל האבן געזאגט: חכמה בגוים תאמין, תורה בגוים אל תאמין. אויב מען זאגט דיר אז ביי די גוים איז פאראן חכמה - זאלסטו גלייבן און אננעמען. זיי האבן אויסגעטראפן א זאך, אנטפלעקט א פארשטאנד אין די מהלכי השמים, און עס זענען דא זאכן וואס חכמי ישראל האבן געהערט פון חכמי האומות, און די גמרא זאגט אז הודו חכמי ישראל לחכמי האומות. חכמה מעג מען אננעמען, און אויב דו דארפסט דאס - למשל א פראפעסאר א גאון אין זיין פעלד וואס מען קען עפעס לערנען פון אים - גיי און לערן. אבער תורה, וואס דאס איז אן הוראה און אן הנהגה - זאלסטו נישט גלייבן; ווייל אויב די הנהגה איז ריכטיג, שטייט זי דאך געשריבן אין אונזער תורה, און עס איז נישט פאראן קיין שום נויט דאס צו לערנען פון זייער תורה און פון זייערע הנהגות. וואס מען דארף כדי אויסצוגלייכן דעם מענטשנ'ס הנהגות און מדות שטייט שוין אין דער תורה, און וואס שטייט נישט אין דער תורה - פעלט נישט אויס.

דער דאפלטער חטא

"וישמן ישורון ויבעט" - יענע געלט און גאלד וואס איך האב זיי געמערט, זענען זיי געגאנגען און געמאכט דערמיט פאר'ן בעל. "וכמשפטי הגוים אשר סביבותיכם לא עשיתם", זיי האבן דאך נישט געביטן זייערע געטער, און איר האט מיך געביטן אן קיין שום נוצן. דער מלבי"ם ערקלערט אז די זינד פון ישראל איז דא א דאפלטע. איינס: וואס זיי האבן זיך אפגעלערנט פון די גוים נישט צו גיין אין די חוקי ה' ומשפטיו. די גוים קענען נישט די חוקי ה', און ווען מען מאכט זיי נאך, דערווייטערט מען זיך פון די חוקי ה' ומשפטיו אפילו אן קיין שלעכטער כוונה - און דאס איז שטענדיג געווען די מורא פון נאענטקייט צום גוי. עס איז גענוג אז מען שיקט א קינד אין א וועלטליכער שולע, וואס איז בהכרח ווי א שולע פון א גוי, און ממילא וועט ער דארט אויסוואקסן מיט אלעס וואס זיי טוען און ער וועט נישט מקיים זיין קיין שום מצוה. דאס איז "יען המונכם מן הגוים בחקותי לא הלכתם". און דער מלבי"ם באמערקט אז דער לשון "המון" קומט לרוב לגנאי, "המון רב", צו זאגן אז דאס פאלק איז טומלדיג און אומגעארדנט, און איר זענט געווארן פראסטער און נידעריגער פון די גוים - און פון וואנעט? "המונכם מן הגוים", איר האט זיך דאס אפגעלערנט פון זיי.

און די צווייטע: "וכמשפטי הגוים אשר סביבותיכם לא עשיתם" - די גוטע משפטים פון די גוים האט איר נישט געטון. מילא אויב דו וואלסט גענומען די גוטע הנהגה אלס א גאנצע פּעקל, החרשתי; אבער דו האסט גענומען פונעם גוי דווקא די פארדארבענע זאכן, און די זאכן וואס ער פירט זיך אויף זיי על פי יושר און לויט דעם אלגעמיינעם גאנג פון דער תורה - יענע האסטו נישט געלערנט פון אים. קומט אויס אז איר האט געטון זאכן וואס מען פירט זיך נישט מיט זיי, נישט ביים מאמין אין דער אידישער דת און נישט ביי די וואס גייען לויט די הנהגות פון די גוים. בקיצור: דו ביסט געבליבן ליידיג פון ביידע זייטן. ווען דו נעמסט כאטש די מנהגים פונעם גוי ביז'ן סוף, וואלסטו אפשר אנגענומען זיינע נימוסים און הנהגות; אבער די אידישע דת האסטו פארלאזט, און די משפטי הגוים, זייערע נימוסים און הנהגות, האסטו נישט גענומען - און דו ביסט געבליבן ליידיג פון אלעס.

צום סך-הכל:

דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט'ן משל פונעם שער-מעסער: דאס אפגאלן די האר פונעם קאפ און די בארד שטעלט פאר דאס איבעררייסן פון ישראל'ס דביקות אינעם אויבערשטן, רשעים און צדיקים כאחד, און דאס צעטיילן די האר מיט א וואגשאל אין דריי חלקים שטעלט פאר די דריי פורענויות - הונגער אינמיטן דער שטאט, א שווערד ארום איר, און צעשפרייטונג צו יעדן ווינט מיט א שווערד וואס יאגט נאך. די ווייניגע האר וואס זענען איינגעבינדן אין די פליגלען פונעם בגד זענען, לויט'ן מלבי"ם, דלת העם וואס זענען פארבליבן אונטער גדליהו, און אפילו פון זיי איז ארויס א פייער - די רציחה פון גדליהו דורך ישמעאל בן נתניה, וואס האט געברענגט צום אונטערגאנג פון דער שארית הפליטה. דערנאך קומט דער נמשל: ירושלים איז געשטעלט געווארן אין טבורו של עולם, אין דעם בעסטן און מערסט-אויסגעגליכענעם ארט פון אלע לענדער, כדי צו זיין אן אור לגוים אין די משפטים בין אדם לחבירו און אין די חוקים בין אדם למקום - און זי האט פארביטן די משפטים צו רשעות מער ווי די גוים, ביז זי האט בכוונה געטון פארקערט פונעם משפט אלוקי, וואס איז דער ווייטסטער עק פונעם גוטן. און ערגער פון אלעם: ווי די פארראכטענע צווישן זיי האבן זיי נישט געטון, און ווי די קאליעכע צווישן זיי האבן זיי יא געטון, און זיי זענען געבליבן ליידיג סיי פון דער תורה און סיי פונעם מענטשליכן יושר. פון דא קומט דער שליסל-לערנען פאר די דורות: מיר האבן גארנישט וואס זיך אפצולערנען פון די אומות אין ענינים פון הנהגה און מדות - חכמה בגוים תאמין, תורה בגוים אל תאמין, ווייל דאס גאנצע גוטס איז אונז שוין געגעבן געווארן אין אונזער תורת חיים.