ספר יחזקאל פרק ד. ואתה בן אדם קח לך לבנה ונתתה אותה לפניך וחקות עליה עיר את ירושלים. מיר וועלן דא זען אַ באַפֿעל וואָס דער הייליקער באשעפֿער באַפֿעלט יחזקאל צו טאָן זאַכן אויף אַ מעטאַפֿאָרישן אופֿן, דהיינו עפּעס אויסערלעכע פּעולות וואָס די פּעולות קומען צו זײַן אַ משל צו די זאַכן וואָס דער הייליקער באשעפֿער וויל איבערגעבן אין זײַן מסר, און דאָס איז אַ זאַך וואָס באַווײַזט זיך פֿיל מאָל אין דער נבואה, אַז דער נבֿיא פֿלעגט טאָן געוויסע פּעולות כדי צו משלן פֿאַרן פֿאָלק משלים, צו באַווײַזן פֿאַרן פֿאָלק דעם ענין. אַזוי ווי מיר האָבן געזען אַז צדקיה איז געגאַנגען און האָט זיך געמאַכט אײַזערנע הערנער, אַפֿילו אַז ער איז געווען אַ נבֿיא שקר, אָבער מיט דעם האָט ער געוואָלט זיך ענלען צו די נבֿיאי אמת און האָט זיך געמאַכט אײַזערנע הערנער און האָט געזאָגט כה אמר השם באלה תנגח את ארם. דאָס הייסט מיר זען, מען פֿלעגט טאָן עפּעס אַ געגושמטע פּעולה כדי אַז די דאָזיקע געגושמטע פּעולה זאָל זײַן אַן אויסדרוק פֿאַרן געטלעכן געדאַנק.
אַזוי אויך דא, השם זאָגט צום נבֿיא, צו יחזקאל, ואתה בן אדם קח לך לבנה ונתתה אותה לפניך וחקות עליה עיר את ירושלים. אַלזאָ ערשטנס פֿאַרוואָס ווערט ער אָנגערופֿן בן אדם, דאָס וועלן מיר נישט ווידער און ווידער איבערחזרן, דאָס האָבן מיר שוין געזען אין פֿריערדיקן פּרק. פֿאַרוואָס באַפֿעלט ער אים צו נעמען אַ ציגלשטיין און פֿאַרוואָס זאָגט ער אים נישט צו קריצן אויף אַ ברעט? ווײַל וואָס זאָגט ער אים דען, נעם אַ ציגלשטיין, אויף דעם דאָזיקן ציגלשטיין קריץ אַרויס אַ געשטאַלט פֿון ירושלים. אויף אַ ברעט איז פֿיל גרינגער צו קריצן און צו מאָלן ווי אויף אַ ציגלשטיין.
זאָגט דער רד"ק, וויבאַלד מען פֿלעגט בויען די שטעט מיט ציגל אָדער מיט שטיינער, אַלזאָ די ציגלשטיין איז בעצם אַ משל צו ירושלים וואָס ירושלים איז געווען געבויט מיט שטיין. און די ציגלשטיין איז אַ זאַך וואָס איז געמאַכט פֿון ליים, מען טריקנט עס אין דער זון אָדער מען ברענט עס אין אַ קאַלכאויוון אַזוי ווי עס שטייט נלבנה לבנים, און די ציגלשטיין פֿאַר זיך איז מער באַקוועם צו קריצן. דאָס הייסט דאָס איז נישט ממש אַ שטיין, נאָר דאָס איז אַ געגאָסענער ציגלשטיין, אַלזאָ ממילא איז גרינגער צו קריצן אין איר און צו מאָלן אויף איר ירושלים.
וואָס איז בעצם דער מסר דא אינעם ענין? זאָגט דער מלבי"ם, ער האָט געוואָלט אים ווײַזן, זאָלט איר וויסן ירושלים איר מציאות, איר קיום, האָט נישט קיין אייגענעם קיום. נאָר זי איז נאָר מכוח השם'ס השגחה. נאָר מכוח דעם ווילן פֿונעם בורא יתברך. דהיינו פֿאַר זיך איז זי ווי אַ ציגלשטיין. ווי אַ ציגלשטיין, אַזוי ווי דו וואָלסט געזאָגט אַ שטיק בלאָק. עס איז אין איר גאָרנישט. אויב דו זעסט אַז דא איז אַ קריצונג און דא איז אַ מאָלערײַ און דא איז אַ שטאָט, זאָלסטו וויסן אַז דאָס איז די געטלעכע השגחה וואָס זי איז די וואָס האַלט זי אויף און זי איז די וואָס שאַפֿט די דאָזיקע מציאות אַז עס איז דא אַן אָרט וואָס הייסט ירושלים.
און דאָס איז וואָס עס זאָגט ונתתה אותה לפניך. די כוונה איז שטעל דעם דאָזיקן ציגלשטיין פֿאַר דיר, דער פּירוש פֿון דעם איז אַזוי ווי השם, ירושלים איז פֿאַר אים. השם קוקט אַרויף אויף ירושלים און מכוח דעם קוקן אויף ירושלים, די השגחה אויף ירושלים, דאָס איז איר קיום, אַזוי אויך דו זאָלסט שטעלן דעם דאָזיקן ציגלשטיין נאָך דער קריצונג, שטעל אים פֿאַר דיר.
ונתתה עליה מצור ובנית עליה דייק ושפכת עליה סוללה ונתתה עליה מחנות ושים עליה כרים סביב. ונתתה עליה מצור, דהיינו אַ טייל פֿון דער פּעולה וואָס השם וויל משלן פֿאַר יחזקאל אויף וואָס עס וועט אין דער צוקונפֿט זײַן אין ירושלים, ער זאָגט אים דאָס אַלץ זאָלסטו טאָן אין דער דאָזיקער מאָלערײַ, אין דעם דאָזיקן בילד, אין דער דאָזיקער קריצונג וואָס דו האָסט געמאַכט אויף דעם ציגלשטיין. די ערשטע זאַך זאָלסטו געבן אויף איר אַ באַלאַגערונג. דער פּירוש פֿון דעם, דורך אירע חטאים, זאָגט דער מלבי"ם, דער הייליקער באשעפֿער ברענגט אויף איר שונאים וואָס זיי וועלן זײַן אין אַ באַלאַגערונג אַרום איר כדי צו חרוב מאַכן. און אויך דא וויל ער דיר זאָגן, קום און זע, השם בויט ירושלים און השם האָט אויך געגעבן די באַלאַגערונג צו חרוב מאַכן ירושלים. השם כביכול איצט באַפֿעלט דעם נבֿיא צו טאָן דאָס, דאָס איז מכוח השם. דער וואָס האָט געבויט ירושלים האָט זי אויך אַרײַנגעשטעלט אין אַ באַלאַגערונג. דאָס אַלץ קומט אויסצודריקן אַז ירושלים האָט נישט קיין אייגענעם קיום, איר גאַנצער קיום איז נאָר מכוח דער געטלעכער השגחה.
ובנית עליה דייק. וואָס איז דער דאָזיקער דייק? רש"י דערקלערט אַז דאָס איז געווען אַ כלי מיט וואָס מען פֿלעגט וואַרפֿן שטיינער אין דער שטאָט. זיי האָבן געהאַט אַ מין שלײַדער כלי אַז מיט דער דאָזיקער שלײַדער האָבן זיי געוואָרפֿן די שטיינער אין דער שטאָט. דער רד"ק פֿאַרקערט דערקלערט אַז דאָס איז געווען אַ טורעם פֿון האָלץ וואָס מען פֿלעגט בויען אַנטקעגן דער שטאָט כדי זי צו כובש זײַן. דאָס איז דער דייק.
דערנאָך זאָגט ער ושפכת עליה סוללה. וואָס איז אַ סוללה? די שטאָט איז דען אַרומגערינגלט מיט אַ מויער. עס איז נישט שייך אַרײַנצודרינגען אין איר נאָר מיט איינע פֿון צוויי מיטלען. אָדער מען שיט אָן אַ סוללה, אָדער מען ניצט אַן אײַזערנעם ווידער אַזוי ווי מיר וועלן באַלד דערקלערן. די איין מעגלעכקייט איז אָנצושיטן אַ סוללה. סוללה מיינט פֿון לשון עפּעס ערד וואָס מען פֿלעגט שלאָגן מיט שטעקנס און סוללים, אַזוי ווי אַ דרך סלולה. דעריבער הייסט דאָס ושפכת סוללה. פֿאַרוואָס איז דאָס שפכת? ווײַל די ערד פֿלעגט מען ברענגען פֿון אַ ווײַטערן אָרט און שיטן דאָרט. דאָס הייסט אַ סוללה. וואָס האָט מען דורך דעם געוואונען? עס האָט זיך אונדז געשאַפֿן אַ שיפֿע וואָס דורך דער דאָזיקער שיפֿע קענען מיר קלעטערן און דערגרייכן צום מויער. ווײַל אויב מיר קלעטערן מיט אַ לייטער איינציקווײַז, אַלזאָ איז דאָס עפּעס זייער שווער און זיי פֿון אויבן פֿלעגן אויך שיטן אויף זיי זודיק אייל און וואַרפֿן אויף זיי באַליסטראָות, דאָס איז געווען זייער שווער. אָבער דורך דעם וואָס מען פֿלעגט מצליח זײַן צו שאַפֿן עפּעס אַזאַ ראַמפּ, דורך דעם פֿלעגן קומען אַ מאַסע פֿון זעלנער וואָס פֿלעגן אַרויפֿגיין אויף דער סוללה און אַזוי פֿלעגן זיי דערגרייכן און כובש זײַן דעם מויער. אַלזאָ דאָס איז די נאָך אַ מעגלעכקייט, דאָס איז שפכת עליה סוללה.
ונתתה עליה מחנות. לאַגערן זאָלן באַלאַגערן אַרום דער שטאָט, און דאָס איז כדי צו כובש זײַן די שטאָט, די לאַגערן וואָס קומען כדי אַרײַנצודרינגען אין דעם מויער. ושים עליה כרים סביב. וואָס זײַנען די דאָזיקע כרים? אַלזאָ רש"י ברענגט איין פּירוש, אפרורין, אַזוי ווי עס זאָגט דער תרגום יונתן, דאָס זײַנען דערפֿער, זאָגט רש"י, וואָס מען פֿלעגט מאַכן, דער כובש'נדיקער מלך פֿלעגט מאַכן פֿון די פֿיר ווינטן פֿון דער שטאָט, פֿלעגט מאַכן אַ מין דערפֿער. דהיינו אַן אָרט און אַ לאַגער פֿאַר זײַנע זעלנער וואָס זאָלן באַלאַגערן די שטאָט. און רש"י דערקלערט אַז כרים מיינט שרים וואָס זײַנען ממונה אויפֿן חיל. מסתמא פֿון דעם וואָס רש"י וויל זאָגן נאָך אַ פּירוש, ווײַל לויטן ערשטן פּירוש איז דאָס דערפֿער, און די כוונה איז אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט ווי אַ לאַגער, יעדער לאַגער איז ווי עפּעס אַ דאָרף פֿון איין זײַט פֿון דער שטאָט. רש"י זאָגט נאָך אַ פּירוש אַז דאָס זײַנען די ממונים אויפֿן חיל, יעדער ממונה איז געווען אַחראי אויף איין ווינט אַז פֿון דאָרט זאָלן נישט אַנטלויפֿן די מענטשן פֿון דער שטאָט און די באַלאַגערונג זאָל נישט דורכגעבראָכן ווערן.
דער רד"ק ברענגט נאָך אַ פּירוש וואָס דערקלערט וואָס איז כרים, לבשו כרים הצאן, עם חלב כרים, אַז די כוונה איז ווידערס. וואָס האָט דא צו טאָן ווידערס? שים עליה כרים סביב, די כוונה איז אַן אײַזערנער ווידער צו שטויסן די שטאָט. דער פּירוש פֿון דעם, כדי צו שטויסן די שטאָט פֿלעגט מען מאַכן אַן אײַזערנעם ווידער. וואָס מיינט דאָס? מען פֿלעגט נעמען און מאַכן, מען פֿלעגט בויען אַ מין ברעט אַנטקעגן אַ ברעט אויף אַ שיפֿקייט, שאַפֿן אַ דרײַעק. דער דאָזיקער דרײַעק איז געווען אײַנגעשטעקט לאָמיר זאָגן אין דער ערד, ווען אַ ברעט ניגט זיך צו אַ ברעט, האָבן מיר געשאַפֿן אַזאַ מין דרײַעק אַז אַ ברעט, דער שפּיץ פֿון איינעם רירט אָן דעם צווייטן. דערנאָך פֿלעגט מען מאַכן נאָך אַזאַ ברעט אַז דער שפּיץ פֿון איינעם רירט אָן דעם צווייטן, און אויך אים פֿלעגט מען אײַנשטעקן אין דער ערד לאָמיר זאָגן אין אַ ווײַטקייט פֿון פֿיר מעטער פֿאָרויס. עס זײַנען דא אַזעלכע אַז דאָס אַלץ איז געווען באַוועגלעך, אָבער איך רעד מיט אײַך איצט וועגן אײַנגעשטעקט אין דער ערד. פֿון יעדן פֿון זיי לאָזט מען אַראָפּ אַ קייט און מען פֿלעגט לייגן אין דער מיט אַ ריזיקן קלאָץ האָלץ ליגנדיק צווישן זיי. און ער איז געווען אויפֿגעהאָנגען אויף דער דאָזיקער קייט. לאָמיר זאָגן יעדע קייט האָט אָנגעכאַפּט דעם קלאָץ האָלץ לאָמיר זאָגן אַ האַלבן מעטער פֿאַרן סוף. און אויף דער אַנדער זײַט אַ האַלבן מעטער פֿאַרן סוף איז געהאָנגען אַ קייט וואָס האָט זיך אַראָפּגעלאָזט. און דעמאָלט איז דער דאָזיקער קלאָץ האָלץ געווען ווי אַ הוידע. עס זײַנען דא אַזעלכע גערטנער וואָס מען זעט אין זיי פּאַרקן וואָס מען זעט אין זיי אַזעלכע קינדער וואָס הוידען זיך אויף אַ הוידע פֿון דעם מין. איצט אַזאַ זאַך ווען ער איז שווער און דו נענטערסט אים צו דער שטאָט, און מענטשן מיט כוח רוקן אים און הוידען אים, דאָס איז אַ בום וואָס שטויסט די שטיינער אין דעם מויער, וואַרפֿט אַראָפּ די שטיינער אין דעם מויער. אויף דעם דאָזיקן אופֿן פֿלעגן זיי גיין און שטויסן די שטיינער, די אונטערשטע שטיינער פֿלעגן פֿאַלן, די אויבערשטע שטיינער פֿלעגן אײַנפֿאַלן, און אַזוי פֿלעגט דער מויער פֿאַלן און אײַנפֿאַלן. דאָס איז געווען אַ וועג צו שטויסן די מויערן פֿון דער שטאָט, דאָס האָט מען אָנגערופֿן אַן אײַזערנעם ווידער, וויבאַלד געוויינטלעך דער צענטראַלער שטאַנג איז געווען אַ זייער שווערער אײַזערנער שטאַנג וואָס מיט אים פֿלעגט מען שטויסן די שטאָט. אַלזאָ ער דערקלערט אַז דאָס איז וואָס עס שטייט דא כרים. כרים איז ווי ווידערס, ווידערס מיינט אַן אײַזערנער ווידער מיט וואָס ער וועט שטויסן די שטאָט.
ואתה קח לך מחבת ברזל ונתתה אותה קיר ברזל בינך ובין העיר והכינותה את פניך אליה והייתה במצור וצרת עליה אות היא לבית ישראל. דא איז דא נאָך אַ באַפֿעל. ער באַפֿעלט אים איצט צו נעמען אַן אײַזערנע פֿאַן און מיט דער דאָזיקער אײַזערנער פֿאַן צו מאַכן אַן אײַזערנעם ווענט. אַ פֿאַן, אַזוי ווי עס זאָגט דער רד"ק, האָט נישט קיין ענין פֿון אַרײַננעמען, נאָר איז פּראָסטער ווי אַ פֿאַרפֿור און אַנדערע אײַזערנע כלים צו ענלען זי צו אַ ווענט. דהיינו, ער קען אים זאָגן נעם אַ טאָפּ, אָבער דאָס איז נישט דער געדאַנק. דער געדאַנק איז דען כדי עס זאָל זײַן אַ בחינה פֿון אַ ווענט. וועלכער כלי איז דער נאָענטסטער צו אַ ווענט? דאָס איז אַ פֿאַן. און די פֿאַן קען אויך זײַן אַ פֿאַן אָן קיין כלי פֿון אַרײַננעמען בכלל, יאָ? אַלזאָ די פֿאַן איז ענלעך צו אַ ווענט, דעריבער זאָגט ער אים נעם דיר אַן אײַזערנעם ווענט כדי צו סימבאָליזירן אַז דער אײַזערנער ווענט ער זאָגט ירושלים וועט זײַן אין אַ באַלאַגערונג. גיט אַכט, ער איז נאָך נעבן דעם זעלבן ציגלשטיין וואָס אויף דעם ציגלשטיין האָט ער אײַנגעקריצט די געשטאַלט פֿון ירושלים, און איצט זאָגט ער שטעל אַן אײַזערנעם ווענט וואָס דאָס סימבאָליזירט, שטעל די פֿאַן וואָס זי סימבאָליזירט אַן אײַזערנעם ווענט אַז ירושלים וועט קומען אין אַ באַלאַגערונג.
דער רד"ק זאָגט אַז דא זײַנען דא צוויי רמזים אין דעם ענין. א', דאָס קומט צו זאָגן זאָלט איר וויסן אַז דאָס אײַזן אַזוי ווי עס איז זייער שטאַרק, אַזוי אויך זאָלט איר וויסן דער האַרץ פֿון ישראל איז שטאַרק ווי אײַזן. השם רעדט מיט זיי, השם שיקט נבֿיאים, השם פּרוּווט זיי אײַנצורעדן, און זייער האַרץ ווי קופּער. זייער האַרץ איז שטאַרק ווי אײַזן, זיי זײַנען נישט גרייט זיך צו ענדערן, נישט גרייט מקבל צו זײַן, דאָס איז דער ענין פֿון אײַזן. נאָך אַ זאַך, דאָס אײַזן איז שוואַרץ, וואָס דאָס איז אַ רמז אויף דער שוואַרצקייט פֿון זייערע עוונות. די כוונה אַזוי ווי הושחרו פניהם כשולי קדירה. עס איז זייער מעגלעך אַז דאָס איז אויך פֿאַרבונדן דא צום ענין, ווײַל די פֿאַן ווערט דען שוואַרץ פֿון איר אונטן. שולי הקדירה איז די אונטן פֿונעם טאָפּ. און זי איז די וואָס געפֿינט זיך אויף דעם פֿײַער און דעריבער איז זי שוואַרץ. אַלזאָ אויך דא אין אונדזער ענין, די אונטן דא איז שוואַרץ, דאָס קומט צו ווײַזן זייערע עוונות וואָס זיי זײַנען שוואַרץ, אַזוי ווי מיר האָבן געזען אין אַן אַנדער אָרט אַז ער האָט געענלט זייערע עוונות צו די שוואַרצע פֿײַגן. אַז די שוואַרצע פֿײַגן קומען אויסצודריקן די שוואַרצקייט פֿון די עוונות. אָדער אַזוי ווי מיר זאָגן אין שיר השירים, אל תראוני שאני שחרחורת, אַז אויך דאָרט די כוונה שחרחורת איז די זײַט פֿון די עוונות, אינו כן אלא ששזפתני השמש. און דעריבער איז דא נישט קיין אויסדרוק צו מײַנע עוונות. אויף יעדן פֿאַל האָבן מיר געזען אַז די שוואַרצקייט איז אַן אויסדרוק צו די עוונות. און דאָס איז וואָס טיילט צווישן זיי און צווישן אלוקים און דאָס איז אַן אײַזערנער ווענט וואָס טיילט צווישן אונדז און צווישן השם.
והכינותה את פניך אליה. וואָס איז די דאָזיקע הכנת פנים און והכינותה את פניה אליה? אַלזאָ אַזוי ווי מיר האָבן געזען אַז דער רד"ק בעצם מיר באַווײַזן אַז די כוונה פֿון די זאַכן איז אַז אַלץ וואָס דו טוסט, דער גאַנצער מהלך, דאָס איז כביכול דער בליק פֿון דעם הייליקן באשעפֿער אַנטקעגן ירושלים, אַזוי ווי דער מלבי"ם האָט דערקלערט. אַלזאָ ער זאָגט זאָלסטו וויסן אַז דא איז דא אַ הכנת פנים. וואָס איז אַ הכנת פנים? די הכנת פנים איז אויף צוויי פנים. דהיינו אין צוויי מעגלעכקייטן. ישא השם פניו אליך, אַלזאָ די הכנת פנים איז צו רחמים. עס איז דא אַ מעגלעכקייט ונתתי פניי באיש ההוא, און דעמאָלט די הכנת פנים איז צו רוגז. פני השם, יאָ, די כוונה אַ פנים פֿון דין. ער זאָגט הכינותה פניך אליה, דהיינו אויב זיי וועלן זיך אומקערן אין תשובה וועט דאָס זײַן אַ פנים פֿון רחמים, אַזוי ווי ישא השם פניו אליך, און אויב זיי וועלן זיך נישט אומקערן אין תשובה אַלזאָ וועט דא זײַן אַ פנים פֿון דין, אַזוי ווי ונתתי פניי ושמתי פניי באיש ההוא.
און דערנאָך זאָגט ער וצרתה עליה. ער האָט דען שוין געזאָגט פֿריער והייתה במצור. פֿאַרוואָס דאַרף מען זאָגן נאָך אַ מאָל וצרת עליה? נאָר ער האָט געוואָלט זאָגן האַלט זיך שטאַרק אין דער באַלאַגערונג ביז עס וועלן פֿאַלן אירע מויערן. דאָס איז די כוונה. דאָס הייסט וואָס דו האָסט פֿריער אָנגעהויבן ווי אַ באַלאַגערונג, אַז דו זאָלסט נישט טראַכטן אַז דאָס וועט זײַן אַ צײַטווײַליקע באַלאַגערונג, נאָר דאָס איז אַ באַלאַגערונג וואָס וועט בלײַבן ביז עס וועלן פֿאַלן אירע מויערן. און דאָס איז דער אות אַז די שונאים וועלן אַזוי באַלאַגערן אויף ירושלים ביז זיי וועלן זי דורכברעכן. דהיינו אַז דו זאָלסט נישט טראַכטן אַז זיי וועלן קומען און גיין, זיי וועלן קומען און בלײַבן ביז זיי וועלן מצליח זײַן צו דורכברעכן די מויערן פֿון דער שטאָט.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז נאָך דעם וואָס ער האָט אונדז באַשריבן און געמאָלן דעם ענין פֿון די שונאים וואָס באַלאַגערן אויף איר דורכן דייק, דורך דער סוללה, דורכן אײַזערנעם ווידער, דורך די דערפֿער וואָס מען האָט געמאַכט אַרום און די ראשי הצבא וואָס כביכול רינגלען אַרום די שטאָט, זאָגט ער דיר נעם דיר איצט אַן אײַזערנע פֿאַן און דאָס וועט זײַן פֿאַר אַן אות אַז בעצם גיט אַכט, ער שטעלט דא אַן אײַזערנעם ווענט צווישן דעם נבֿיא און צווישן דער שטאָט. נישט אַזוי ווי מיר האָבן פֿאַרשטאַנען פֿריער אַז די כוונה איז אַז דא איז דא אַן אײַזערנער ווענט צווישן זיי און צווישן השם. ניין, נאָר דער מלבי"ם דערקלערט אַז דא איז דא אַן אײַזערנער ווענט צווישן דיר דעם נבֿיא און צווישן דער שטאָט. און וואָס דער מלבי"ם זאָגט פּאַסט מער דא צום פּשט, ווײַל ער שטעלט דען אַן אײַזערנעם ווענט צווישן אים און צווישן דעם ציגלשטיין. אַלזאָ קומט אַרויס אויב אַזוי אַז דער אײַזערנער ווענט קומט אויסצודריקן עפּעס אַ מחיצה וואָס איז דא צווישן דעם נבֿיא וואָס איז דער שליח השם און צווישן דער שטאָט. און דאָס איז וואָס עס וויל אָנצוּווײַזן אַז זייערע עוונות פֿלעגן טיילן ווי אַן אײַזערנער ווענט צווישן עם ישראל און צווישן דעם הייליקן באשעפֿער. און וואָס איז דער רמז דא? ווײַל דער נבֿיא קומט נישט מכוח זיך אַליין, ער איז דער שליח השם. אַלזאָ דער אײַזערנער ווענט דא טיילט צווישן אײַך און צווישן דעם נבֿיא, די כוונה איז אויך טיילט צווישן אײַך און צווישן השם, ווײַל דער שליח השם כביכול האָט נישט קיין צוגאַנג צו אײַך.
און מיט דעם אַלעם והכינותה את פניך אליה. דהיינו ער האָט געוואָלט זיי זאָגן זאָלסטו וויסן, כאָטש עס איז דא אַן אײַזערנער ווענט, השם כביכול גרייט צו זײַן פנים צו איר. ווי אַזוי? אָט זעט, ער שיקט נבֿיאים. דאָס הייסט ער האָט נאָך נישט מיאש געווען פֿון זיי. עס איז נאָך דא בײַ אים אַ האָפֿענונג. אַלזאָ הגם עס איז דא אַן אײַזערנער ווענט, אַן אײַזערנער ווענט זאָגט אָפּרײַסונג, זאָגט השם ניין, אַזוי איז נישט. איך בין נאָך אַלץ קול דודי דופק. אויך דורך דעם אײַזערנעם ווענט. נאָך אַלץ וואַרט דער הייליקער באשעפֿער אויף זיי און השם זאָגט גרייט צו דײַן פנים צו איר דורך די נבֿיאים יעדן טאָג פֿריצײַטיק און שיקן, און דעמאָלט קומט אַרויס אויב אַזוי אַז זיי געפֿינען זיך איצט אין אַ טאָפּלטער באַלאַגערונג. פֿון איין זײַט די נפֿשלעכע באַלאַגערונג. עס זײַנען דא יעדן טאָג נבֿיאים וואָס קומען און קלאַפּן זיי אויפֿן קאָפּ, קערט אײַך אום אין תשובה, בײַט אײַערע וועגן, עס וועט זײַן אַ צרה, די שטאָט וועט חרוב ווערן, בית המקדש וועט חרוב ווערן. דאָס איז די נפֿשלעכע באַלאַגערונג. פֿון דער אַנדער זײַט איז אויך דא די פֿיזישע, די גשמיותדיקע באַלאַגערונג, וואָס די שונאים באַלאַגערן. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, דורכן אײַזערנעם ווענט איז זי געווען אין אַ באַלאַגערונג פֿון די שונאים ווײַל השם'ס השגחה איז אָפּגעטאָן פֿון זיי, און דורך דעם וואָס השם גרייט צו זײַן פנים צו דער שטאָט, דורך דעם וועסטו באַלאַגערן אויף איר. און דעמאָלט וואָס וועלן מיר דא געווינען גיט אַכט? אַ באַלאַגערונג אַנשטאָט אַ באַלאַגערונג. עס איז נישט אָנגענעם, שווער צו הערן די רייד פֿונעם נבֿיא, דאָס איז אַ באַלאַגערונג. אָבער עס איז אײַך כדאי די דאָזיקע באַלאַגערונג פֿון דעם אײַזערנעם ווענט פֿונעם נבֿיא, אויב זײַנע נישט אָנגענעמע רייד, ווײַל אויב נישט וועט איר דאַרפֿן אַן אַנדער באַלאַגערונג. און די אַנדער באַלאַגערונג וועט זײַן די באַלאַגערונג פֿון די שונאים. דאָס איז וואָס ער קומט בעצם זיי זאָגן. בעסער איז אײַך די דאָזיקע באַלאַגערונג וואָס דאָס איז דער נבֿיא וואָס קומט אײַך אומצוקערן צום גוטן, און אויב איר וועט נישט מקבל זײַן יענע באַלאַגערונג, און דעמאָלט וועט יענע באַלאַגערונג גובר ווערן און דורך דעם וועט איר זײַן אין גלות, וועט חרוב ווערן בית המקדש און אַלע צרות וועלן קומען.
אַזוי ווי יענע פֿרוי וואָס איז געקומען צום סטייפּלער און האָט אים געזאָגט אַז זי לײַדט זייער אין די טראָגן און זי וויל אויפֿהערן צו טראָגן. זי האָט שוין עטלעכע קינדער און זי וויל אויפֿהערן צו טראָגן, איז געקומען צו באַקומען פֿון אים אַ היתר. אַלזאָ ער האָט איר געזאָגט זאָלסטו וויסן אַז אויף יעדן מענטש איז געגזרט וויפֿל וועט זײַן די סאה פֿון זײַנע יסורים. וויפֿל יסורים ער וועט באַקומען. נאָך נאָר פּונקט נעכטן האָט מיך עמעצער געפֿרעגט אַז זײַן פֿרוי וויל דורכגיין אַ קיסרישן שניט, זי קען געבערן אויף אַ נאָרמאַלן אופֿן, אין דער פֿריערדיקער געבורט האָט זי געהאַט אַ טראַוומע, אַ גרויסער וואָלד, די געבורט האָט זיך פֿאַרלענגערט, זי וויל דורכגיין אַ קיסרישן שניט. צי זי קען אָדער נישט? עס איז אַלעמאָל דא אַן עדיפֿות נישט צו לאָזן די געבורט זײַן נאַטירלעך, ווען דער הייליקער באשעפֿער האָט באַשטימט, די צײַט וואָס השם האָט באַשטימט, און דעריבער איז אויך עדיף נישט אַ מאָל צו מאַכן זירוזים סײַדן לויט דער רפֿואה איז דאָס נייטיק, אָבער אויב נישט, נישט צו טאָן דאָס ווײַל נאָך אַ מאָל בײַטסטו די צײַט וואָס איז באַשטימט געוואָרן פֿאַרן קינד צו קומען אויף דער וועלט, און דער הייליקער באשעפֿער האָט יעדן מענטש באַשאַפֿן אין דער פּינקטלעכער שעה, אין דער פּינקטלעכער צײַט וואָס איז אים באַשטימט געוואָרן. עס איז דא אַזאַ עדיפֿות, אָבער זיכער אַז אַ מענטש טאָר נישט זײַן מחמיר אויף חשבון פֿון זײַן פֿרוי וכולי, דא וואָס דאָס איז זיכער אַ גרויסער צער. אָבער איך האָב אים געזאָגט זאָג איר נאָר איין זאַך, אַז זי זאָל וויסן וואָס דער סטייפּלער האָט געזאָגט. אַז דער סטייפּלער האָט געזאָגט אַז פֿאַר יעדן מענטש איז באַשטימט אַ סאה יסורים. אויב זי וועט דאָס דורכגיין אין דער געבורט, אַלזאָ וועט עס זײַן אין דער געבורט. און אויב נישט, די סאה יסורים אירע וועט זי באַקומען, מען קען נישט אַנטלויפֿן פֿון דעם. דער סטייפּלער האָט געזאָגט דאָס איז ווי אַ מעשה מיט עפּעס אַ פֿרוי וואָס איז געווען טראָגעדיק און האָט געליטן גרויסן צער אין טראָגן. איז געקומען עפּעס אַ חכם'ולאָג און האָט איר געזאָגט משנה מקום משנה מזל, גיי אַריבער אפֿשר צו אַן אַנדער שטאָט. האָט דער סטייפּלער געזאָגט איז דאָס נישט לעכערלעך? יעני ווען זי וועט אַריבערגיין צו אַן אַנדער שטאָט וועט זי נישט אַריבערגיין מיט איר בויך צווישן אירע ציין? דאָרט וועט זי נישט האָבן דעם צער פֿון טראָגן? זאָגט ער מען דאַרף וויסן, אַזוי יעדער מענטש די צרות נעמסטו זיי מיט דיר. וואָס עס איז געגזרט מוז מען מקבל זײַן. איצט דער הייליקער באשעפֿער טוט דאָס אויף אַ גוטן אופֿן, דו זוכה, דו ברענגסט אַ קינד אויף דער וועלט, דו וועסט האָבן פֿון זיי נחת אין סוף. אַלזאָ דאָס איז אַ גוטער וועג. און אויב נישט, השם ירחם, לויפֿערײַען צו שפּיטעלער, פּראָבלעמען מיט קינדער, השם ישמור, די אָדער יענע אַנדערע צרות. אַלזאָ איז נישט עדיף מקבל צו זײַן דאָס אויף דעם דאָזיקן אופֿן? אַן ענלעכעס זאָגט ער זיי דא. זאָלט איר וויסן עס זײַנען דא צוויי מינים באַלאַגערונג. עס איז דא אַ נפֿשלעכע באַלאַגערונג, עס איז דא אַ פֿיזישע באַלאַגערונג. עדיף איז די נפֿשלעכע באַלאַגערונג פֿונעם נבֿיא איידער די פֿיזישע באַלאַגערונג פֿון די שונאים. און גיט אַכט, מיט דעם האָט דער מלבי"ם געטערצט די קשיא וואָס אויף איר האָט זיך געשטעלט דער רד"ק. מיר האָבן דען געזען עס שטייט והייתה במצור וצרת עליה. האָט געפֿרעגט דער רד"ק וואָס איז די כפֿילות? אַלזאָ דער רד"ק האָט דערקלערט אַז די כוונה דו זאָלסט אָנהאַלטן. הייתה במצור, נישט צײַטווײַליק, נאָר האַלט אָן אין דעם. און פֿאַרקערט לויטן מלבי"ם זאָגט ער והייתה במצור פֿון דער זײַט פֿון די שונאים, אָבער איך שלאָג זיי פֿאָר וצרת עליה, דו וועסט באַלאַגערן אויף איר. דו וועסט זיי מוכיח זײַן, זאָגן זיי שווערע רייד, און דעמאָלט דורך דעם וועט דײַן באַלאַגערונג פֿאַרבײַטן והייתה במצור. דא זײַנען דא צוויי אָפּציעס וואָס אין זייער האַנט צו קלײַבן וועלכע באַלאַגערונג זיי טוען פֿאָרציען.
ואתה שכב על צידך השמאלי ושמת את עוון בית ישראל עליו. מספר הימים אשר תשכב עליו תישא את עוונם. ואתה שכב על צידך השמאלי. מיר וועלן שוין פֿאָראויסזאָגן אַז מיר וועלן זען אין אַ ווײַלע אַז ער וועט אים זאָגן צו ליגן אויף זײַן לינקער זײַט, אפֿשר לאָמיר שוין לייענען די קומענדיקע פּסוקים ווײַל דאָס איז איין ענין. ואני נתתי לך את שני עוונם למספר ימים שלוש מאות ותשעים יום ונשאת עוון בית ישראל. וכליתי את אלה ושכבת על צידך הימני שנית ונשאת את עוון בית יהודה ארבעים יום, יום לשנה יום לשנה נתתיו לך.
קומט לאָמיר דערקלערן. ער וועט אים אין אָנהייב זאָגן צו ליגן אויף זײַן לינקער זײַט 390 טעג, און דערנאָך צו ליגן אויף זײַן רעכטער זײַט 40 טעג. און מיר וועלן פּרוּוון פֿאַרשטיין וואָס איז די לינקע זײַט, וואָס סימבאָליזירט זי, פֿאַרוואָס דא 390, וואָס איז די רעכטע זײַט און וואָס סימבאָליזירט זי און פֿאַרוואָס דאָרט נאָר 40. רש"י דערקלערט אַז דער ענין פֿון דער לינקער זײַט איז צו לײַדן דעם צער און די יסורים ווי דער מנין פֿון די יאָרן וואָס האָבן מיר צעערגערט ביז זיי האָבן מיך צעערגערט. און מיר וועלן דאָס זען ווײַטער אַז עם ישראל האָט צעערגערט השם 390 יאָר. זאָגט אים דער הייליקער באשעפֿער צום נבֿיא, דו וועסט זיך פּײַניקן מיטן ליגן אויף דײַן לינקער זײַט 390 טעג. יום לשנה, יום לשנה. אין אַ ווײַלע וועלן מיר פּרוּוון פֿאַרשטיין פֿאַרוואָס דאָס איז געטאָן געוואָרן אין דעם דאָזיקן חשבון, אָבער אויף יעדן פֿאַל דאָס איז וואָס ער זאָגט אים.
דער רד"ק דערקלערט אַז דער דאָזיקער ענין איז ווי אַן אות פֿאַר זיי. און דעם אות און דעם סימן פֿאַר זיי זאָגט ער זיי קומט זעט, דען דאָס ליגן פֿונעם מענטש אויף זײַן לינקער זײַט איז רוב פֿון דער צײַט. דהיינו רוב פֿון דער צײַט אַ מענטש ליגט אויף זײַן לינקער זײַט. און ער זאָגט זיי איר וועט ליגן אויף דעם דאָזיקן אופֿן אַנטקעגן ישראל. ווײַל ווען איך באַטראַכט די שבֿטים, זײַנען די שבֿטים צעטיילט אויף יהודה און ישראל. יהודה איז יהודה און בנימין. ישראל מיינט די צען שבֿטים אָדער נײַן און אַ האַלב שבֿטים. דאָס איז די צעטיילונג פֿון די שבֿטים. און אויף ישראל ווייסן מיר אַלעמאָל זײַנען געווען רשעותדיקע מלכים. עס איז נישט געווען אַפֿילו נישט איין צדיקדיקער מלך. און פֿאַרקערט אין דער תקופֿה פֿון יהודה, וואָס דאָס איז ירושלים און בנימין, זײַנען געווען תקופֿות פֿון רשעותדיקע מלכים, זײַנען געווען תקופֿות פֿון צדיקדיקע מלכים. ישראל זײַנען אַוועק אין גלות אָן אומצוקערן זיך, דאָרט זײַנען געווען די קעלבער, דאָרט האָט ירבעם בן נבט געמאַכט זײַנע קעלבער און דערנאָך האָבן די רשעותדיקע מלכים אחאב און זייערע גלײַכן געהערשט דאָרט אין דער הויך, און אין סוף זײַנען זיי צוערשט אַוועק אין גלות.
איצט 390, אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט, דאָס זײַנען די יאָרן פֿון די עוונות, גיט אַכט, ער רעדט דא וועגן די יאָרן פֿון די עוונות בכללות. מיר וועלן אין אַ ווײַלע מאַכן דעם חשבון אויף אַ פּינקטלעכן אופֿן צו פֿאַרשטיין ווי אַזוי פּונקט מיר זײַנען געקומען צו 390. אָבער עס איז קלאָר אַז דא האָבן מיר גיט אַכט די עוונות פֿון ישראל. ישראל דער פּירוש פֿון דעם די צען שבֿטים. דערנאָך וועט ער אים זאָגן ליג אויף דײַן רעכטער זײַט 40 יאָר, 40 טעג, און דאָס איז אַנטקעגן 40 יאָר פֿון די עוונות פֿון יהודה. וואָס מיינט דאָס? דאָס מיינט אַז נאָך דעם וואָס ישראל זײַנען אַוועק אין גלות, זײַנען געווען נאָך 40 יאָר בײַ יהודה עוונות. בײַ בנימין. דאָס הייסט די 390 רעדט אויף אַ כללותדיקן אופֿן וועגן כלל ישראל וואָס עס נעמט אַרײַן אין זיך אויך יהודה. אָבער דער עיקר איז ישראל. און 40 יאָר לעצטע, דער עיקר יאָ, דאָס איז ישראל. 40 יאָר לעצטע זײַנען ישראל שוין אַוועק אין גלות. אַלזאָ אויב אַזוי ווער איז אונדז געבליבן? עס איז אונדז געבליבן 40 יאָר אויף יהודה. און ווי אַזוי איז דאָס בעצם געבויט, אויף וואָס איז דאָס געבויט לינקס און רעכטס? אַלזאָ רש"י דערקלערט, וויבאַלד שומרון איז געווען צום לינקס פֿון ארץ יהודה. אַזוי ווי עס שטייט ואחותך הגדולה שומרון היושבת על שמאולך. וויבאַלד אַזוי, איז ער אַנטקעגן ישראל, שומרון, זאָגט ער אים ליג אויף דײַן לינקס, זי איז צום לינקס פֿון יהודה.
און דעמאָלט זאָגט ער אים תישא את עוונם. וואָס איז דער פּירוש פֿון דעם תישא את עוונם? דאָס ליגן אויף איין זײַט פֿאַראורזאַכט צער. ווער עס קען זיך נישט אַריבערדרייען אין זײַן שלאָף, די דאָזיקע זאַך פֿאַראורזאַכט אים צער. ווער עס וועט זיך באַטראַכטן, איך האָב אַ מאָל געזען עמעצער האָט געמאַכט אַ פֿילם אויף אַ מענטש וואָס שלאָפֿט. איך האָב עס געזען אפֿשר פֿאַר 30 יאָר. עמעצער האָט געפֿילמט אַ מענטש וואָס שלאָפֿט, אָבער ער האָט אים נישט געפֿילמט אין אַ פֿילמונג נאָר, עס קען זײַן אַז ער האָט דאָס געפֿילמט אין אַ פֿילמונג און האָט עס אָנגעלאָפֿן, אָבער מער מסתבר אַז ער האָט עס געפֿילמט יעדע לאָמיר זאָגן יעדע צוויי מינוט. און דערנאָך האָט ער פֿון דעם געמאַכט אַ פֿילם. און דעמאָלט זעסטו דעם מענטש ווי אַ באָקסער אין שלאָף. אַלע זײַנע באַוועגונגען זײַנען שאַרף, ווײַל טאַקע ער האָט געמאַכט אַ צײַט פֿון אַ גאַנצער נאַכט לאָמיר זאָגן אין משך פֿון אַכט שעה האָט ער געשלאָפֿן, אַלזאָ מען האָט אָנגעלאָפֿן דעם פֿילם, זעסטו אים גאַנצן באַוועגונגען דרייט זיך אַלע צײַט. דער מענטש קען נישט שלאָפֿן אַלע צײַט אויף איין זײַט. עס איז אים שווער, ער האָט באַוועגונגען, ער האָט צאַפּלערײַען, עס איז אים שווער. און דא פֿאָדערט דער הייליקער באשעפֿער פֿונעם נבֿיא צו ליגן אויף איין זײַט. דאָס הייסט דא איז דא עפּעס אַן עלעמענט פֿון לײַדן, פֿון יסורים. און דאָס איז וואָס ער וויל זיי זאָגן, קומט זעט אַז אַלע די דאָזיקע יאָרן וואָס איר האָט נישט געדינט השם, אַלע די דאָזיקע יאָרן איז דא אין דעם אַ בחינה פֿון לײַדן. לײַדן פֿאַר זיי און צער פֿאַרן קודשא בריך הוא. און וווּ קומט דאָס צום אויסדרוק? אין דעם לײַדן וואָס דער נבֿיא לײַדט איצט 390 טעג ווען ער ליגט אויף זײַן לינקער זײַט.
דער רד"ק נעמט אָן אַז דאָס דאָזיקע ליגן איז נישט בפֿועל נאָר דאָס איז אין דער נבואה'שער זעאונג. און עס איז אונדז שוין אויסגעקומען צו רעדן בהרחבה וועגן די שיטות אין פֿאַרשטיין די כתובים אין עטלעכע און עטלעכע ערטער, צי די כתובים באַשרײַבן אַ בנמצא'דיקע מציאות אָדער אַז די כתובים באַשרײַבן זאַכן וואָס דער נבֿיא האָט זיי געזען אין דער נבואה'שער זעאונג. די שיטה פֿונעם רמב"ם אין פֿיל ערטער, אַפֿילו אַ שיטה עקסטרעם אין ערטער אַז כמעט אַלע מפֿרשים זײַנען נישט מסכים מיט אים, אַז די זאַכן זײַנען נישט געווען בפֿועל נאָר אין דער נבואה'שער זעאונג. ווי אַ דוגמא דעם גאַנצן ענין פֿון דער געטלעכער התגלות צו אברהם אבינו און די געסט וואָס זײַנען געקומען צו אים און די שחיטה פֿון די רינדער וכולי און די מלאכים וואָס האָבן זיך אים באַוויזן, זאָגט דער רמב"ם אַלץ איז געווען אין דער נבואה'שער זעאונג. השם האָט זיך אים באַוויזן און דאָרט האָט ער אים געוויזן אַלץ. אָבער אַזוי ווי איך האָב געזאָגט, פֿיל זײַנען חולק אויפֿן רמב"ם, כמעט אַלע זײַנען נישט מסכים מיט אים אין די דאָזיקע דוגמאות, אָבער עס זײַנען דא דוגמאות אַז אין זיי יאָ זײַנען דא נאָך מפֿרשים וואָס נעמען אָן אַז דאָס איז געווען אין דער נבואה'שער זעאונג, און אויך דא זאָגט דער רד"ק דאָס איז געווען אין דער נבואה'שער זעאונג. אויב איר געדענקט מיר האָבן געלערנט דעם דאָזיקן ענין בהרחבה ווען מיר האָבן גערעדט וועגן הושע, אַז דער הייליקער באשעפֿער באַפֿעלט אים אויף הושע, אַז דאָרט האָבן מיר געזען אַז עס איז געווען אַ באַפֿעל צו נעמען גומר בת דבליים וואָס איז געווען אַ באַקאַנטע און באַרימטע זונה, מוליד צו זײַן פֿון איר קינדער וכולי, און ער וועט רופֿן די דאָזיקע קינדער וכולי, און דאָס איז ווי אַ שטראָף אויף דעם וואָס ער האָט געזאָגט צום הייליקן באשעפֿער, השם האָט אים געזאָגט דײַנע קינדער האָבן געזינדיקט, האָט ער אים געזאָגט טוישע זיי מיט אַן אַנדער אומה. און אויך דאָרט האָבן מיר זיך אָפּגעשטעלט אויף דער מחלוקת בהרחבה אין די שיטות אַז עס זײַנען דא וואָס נעמען אָן אַז ער האָט טאַקע געדאַרפֿט חתונה האָבן מיט יענער פֿרוי און דאָס איז געווען דער באַפֿעל פֿון השם, און עס זײַנען דא וואָס זאָגן ניין, אַלץ איז געווען אין דער נבואה'שער זעאונג. אַזוי האָט אים השם געזאָגט און דאָס אַלץ זעט ער אין דער נבואה'שער זעאונג, ווי אַזוי ער נעמט זי און ווי אַזוי ער איז מוליד פֿון איר קינדער און ווי אַזוי דער הייליקער באשעפֿער זאָגט אים נאָך דעם צו גרשן זי און ווי אַזוי ער זאָגט אים ווי אַזוי קען איך זי גרשן איך האָב דען קינדער פֿון איר וכולי. דאָס הייסט אַלץ איז געווען אין דער נבואה'שער זעאונג. אַלזאָ זעסטו אַז דא זײַנען דא אין דעם צוויי שיטות ווי אַזוי צו באַווײַזן די כתובים, און דא זאָגט דער רד"ק אַז אַלץ איז געווען אין דער נבואה'שער זעאונג.
לאָמיר ממשיך זײַן אינעם מלבי"ם. זאָגט דער מלבי"ם, ער זאָגט אים ליג אויף דײַן לינקער זײַט ושמת את עוון בית ישראל עליו. דהיינו ער וויל זאָגן אַז דער עיקר סיבה פֿונעם עוון פֿון בית ישראל דאָס זײַנען די צען שבֿטים. אַז זיי זײַנען די לינקע זײַט. און פֿאַרוואָס? ער גייט נישט אין דעם וועג וואָס רש"י האָט דערקלערט אַז שומרון איז צו דער לינקער זײַט פֿון יהודה. נישט צוליב דעם איז דאָס דער לינקער. דער מלבי"ם דערקלערט טיפֿער, ער זאָגט מיר ווייסן דען אַז דער הייליקער באשעפֿער ווירקט אַ מאָל אין לינקס און ווירקט אַ מאָל אין רעכטס. יאָ, נשבע השם בימינו, נטית ימינך, מיר זען אַז עס איז אַ מאָל דא אַ פּעולה וואָס איז אין רעכטס און עס איז אַ מאָל דא אַ פּעולה וואָס איז אין לינקס. וואָס איז דער חילוק צווישן זיי? זאָגט דער מלבי"ם, אַלעמאָל אַ פּעולה אין לינקס ווײַזט אויף דער נאַטירלעכער הנהגה. דאָס איז אַ הנהגה על פי דין. דאָס איז אַ הנהגה אַז אַזוי איז ראוי. דאָס לינקס איז דען דינים. דאָס איז די נאַטירלעכע הנהגה. פֿאַרקערט די הנהגה פֿון רעכטס דאָס איז די הנהגה פֿון חסד. דאָס איז אַ הנהגה איבער דער נאַטור. ימין השם עושה חיל, ימין השם רוממה, דאָס איז אַ הנהגה פֿון עשיית חיל, דאָס איז אַ הנהגה וואָס איז איבער דער נאַטור. דאָס לינקס ווײַזט די נאַטירלעכע הנהגה, דאָס איז דער דין, דאָס איז אַ הנהגה על פי דין, על פי טבֿע. דער הייליקער באשעפֿער מיט די צען שבֿטים האָט זיך געפֿירט מיטן מנהג פֿון דין און טבֿע. די נאַטירלעכע הנהגה. השם האָט זיי נישט געמערט אותות ומופֿתים און השם האָט זיי אויך נישט אַלעמאָל געשיקט די נבֿיאים כדי זיי מוכיח צו זײַן. דער עיקר תוכחה פֿון די נבֿיאים איז געווען צו די מענטשן פֿון יהודה. און דעריבער האָבן זיי געהאַט דעם חטא פֿון עבודה זרה, און דעמאָלט קומט אַרויס גיט אַכט אַז דא איז דא אַ לימוד זכות אויף עם ישראל. אַלזאָ לויטן ביאור פֿונעם מלבי"ם דער ענין פֿון ליגן אויף דער לינקער זײַט איז אַן אויסדרוק צו אַ לימוד זכות אויף זיי אַז מיט זיי איז די הנהגה געווען אויף דער לינקער זײַט, וואָס דאָס איז אויף דער זײַט פֿון דין, אַז דאָס איז נישט אַ הנהגה איבער דער נאַטור, דאָס איז אַ נאַטירלעכע הנהגה, מען האָט נישט צו זיי געשיקט נבֿיאים זיי צו מוכיח זײַן און זיי צו מאַכן אותות ומופֿתים, דאָס איז אַ נאַטירלעכע הנהגה, און ממילא דורך דעם איז געווען אַ לימוד זכות אויף די צען שבֿטים אין דעם וואָס זיי האָבן זיך פֿאַרדאָרבן ווײַל זיי האָבן נישט זוכה געווען צו הנהגות ומופֿתים איבער דער נאַטור. למעשה האָבן מיר יאָ געזען אַז עס איז געשיקט געוואָרן, אַז ער האָט געשיקט אַז דער מזבח האָט זיך צעשפּאָלטן און ירבעם בן נבט האָט געזאָגט כאַפּט אים, אָבער אַ פּנים אַז דאָס קומט צו זאָגן אַז די תוכחות זײַנען געווען מועט. אויך אליהו האָבן מיר געזען אַז ער האָט געווירקט דאָרט בײַ די צען שבֿטים און איז געקומען מוכיח צו זײַן אחאב אין דער מלכות פֿון שומרון, הרצחת וגם ירשת, אָבער אויף יעדן פֿאַל דאָס איז געווען אַ מיעוט פֿון אַ מיעוט לגבי די איבעריקע נבֿיאים אַז זייער עיקר פּעולה איז געווען אין יהודה און ירושלים, וואָס דאָס מיינט די איבערנאַטירלעכע הנהגה, די מער רוחניות'דיקע הנהגה.
ואני נתתי לך את שני עוונם למספר ימים שלוש מאות ותשעים יום ונשאת עוון בית ישראל. ואני נתתי לך את שני עוונם. וואָס איז דער פּירוש נתתי לך את שני עוונם למספר ימים? דהיינו, דו אויב דו האָסט געדאַרפֿט ליגן שני עוונם, האָסטו געדאַרפֿט ליגן 390 יאָר. אָבער איך האָב דיר געגעבן שני עוונם, די יאָרן פֿון די עוונות, למספר ימים. איך האָב דיר געגעבן אַז דו וועסט דאַרפֿן ליגן זיי נאָר טעג און נישט יאָרן. איך האָב דיר גרינגער געמאַכט מקבל צו זײַן דעם צער וואָס איך האָב געליטן פֿאַרן מנין פֿון די יאָרן וואָס זיי האָבן געזינדיקט פֿאַר מיר, איך האָב זיי דיר פֿאַרוואַנדלט צו אַ מנין פֿון טעג. אַלזאָ קומט אַרויס אויב אַזוי אַז וואָס עס שטייט דא שני עוונם, די כוונה שנות עוונם, די יאָרן פֿון זייערע עוונות. פֿאַרקערט, שני, לויטן תרגום יונתן מיינט צוויי. דער תרגום יונתן זאָגט ואנא יהבית לך על חד תרין בחוביהון. דהיינו איך האָב דיר געגעבן על אחד שניים, די כוונה טאָפּלט. און דער רד"ק וווּנדערט זיך אויפֿן פּירוש פֿונעם תרגום יונתן, ווײַל טאַקע שווער צו פֿאַרשטיין וווּ איז דאָס טאָפּלטע, דהיינו אַז עס קומט זיי 180 און איך האָב דיר געזאָגט זיץ און טו דאָס, דהיינו 185, האָב איך דיר געזאָגט 390. ווי אַזוי איז דאָס בעצם דער חשבון? דאָס איז אַ וווּנדער אַזוי ווי עס האָט זיך געוווּנדערט דער רד"ק, און מיר וועלן בלײַבן אינעם פּירוש וואָס זאָגט אַז דאָס איז 390 טעג אַנטקעגן 390 יאָר וואָס זיי האָבן צעערגערט פֿאַר מיר.
וווּ איז דער חשבון פֿון 390 יאָר? גיט אַכט, מען דאַרף זייער אַכטונג געבן אויף דעם דאָזיקן חשבון, וויבאַלד דער דאָזיקער חשבון וועט אונדז אויך העלפֿן ווײַטער, מיר וועלן אים דאַרפֿן. אַלזאָ פֿאָלגט נאָך דעם חשבון ווי אַזוי מיר קומען צום חשבון פֿון די יאָרן פֿון זייערע עוונות 390 יאָר. זאָגט דער רד"ק, דאָס איז אַ חשבון וואָס כמעט אַלע מאַכן אים, דער רד"ק און רש"י און דער אברבנאל. זאָגט דער רד"ק, רובם האָבן מיר געפֿונען אין פּירוש. די טעג פֿון דעם שיעבוד וואָס צווישן אַ שופֿט און אַ שופֿט, מען רעדט שוין פֿון אָנהייב, די תקופֿה פֿון די שופֿטים, מען פֿלעגט טאָן דאָס שלעכטס אין די אויגן פֿון השם, און אין דער צײַט פֿון דעם דאָזיקן שיעבוד וואָס זיי זײַנען געווען משועבד צו די גויים, פֿון יהושע ביז שמשון, גיי דורך פּרק פּרק דאָרט און באַטראַכט די יאָרן וואָס זיי זײַנען געווען משועבד, ביסטו געקומען צו 111 יאָר. אין דער צײַט פֿון די מלכי ישראל האָבן זיי געטאָן דאָס שלעכטס אין די אויגן פֿון השם, זיי זײַנען געווען משועבד צו די מלכי עכו"ם, באַטראַכט פֿון ירבעם ביז הושע בן אלה, באַקומסטו 241 יאָר. עס איז אונדז געווען נאָך 111 יאָר פֿון די טעג פֿון די שופֿטים, זײַנען מיר געקומען צו 352 יאָר. 352 יאָר וואָס זיי זײַנען געשטאַנען אונטערן יאָך פֿון די שונאים. מיר זוכן 390. עס פֿעלן אונדז נאָך 38 יאָר. גיב צו אין זיי נאָך 20 יאָר פֿון שמשון וואָס עס האָבן געהערשט אין זיי די פֿלשתים, אַזוי ווי עס שטייט הלא ידעת כי מושלים בנו פלשתים, און אַפֿילו אַז שמשון האָט זיי געהאָלפֿן, שטייט אַז די תשועה איז נישט געווען שלם, און אַזוי אויך האָבן מיר דערקלערט ווען מיר האָבן געלערנט דאָרט אינעם נבֿיא אַז די תשועה איז נישט געווען שלם און דעריבער האָט דער הייליקער באשעפֿער געבראַכט די תשועה דורך אַ יחיד'ן מענטש, דורך שמשון, כדי עס זאָל נישט זײַן דא אַ תשועה שלמה דורך כלל ישראל, נאָר נאָר ווי אַ יחיד'ער מענטש קעמפֿט אַנטקעגן זיי. און דעמאָלט האָבן זיי נישט געקענט קומען און קעמפֿן אַנטקעגן דעם כלל, ווײַל וואָס ווילט איר מיט אונדז, דא איז דא איינער כאַפּט אים, באַהאַנדלט אים. און דורך דעם איז נישט געווען אַ תשועה פֿאַרן כלל נאָר נאָר די גויים וואָס מען רופֿט האָבן אַראָפּגענומען דעם יאָך פֿון זיך, אָבער נאָך אַלץ איז דא נישט געווען אַ פֿולע תשועה. אַלזאָ קומט אַרויס אויב אַזוי אַז אין יענעם דור וואָס עס איז נישט געווען אַ פֿולע תשועה ווײַל זייער האַרץ איז נישט געווען שלם מיט השם, אַלזאָ פֿון די 38 יאָר האָבן מיר נאָך 20 יאָר וואָס זיי זײַנען געווען משועבד, בלײַבט אונדז נאָך אַלץ אַ חסרון פֿון 18 יאָר. די דאָזיקע יאָרן זײַנען געווען די טעג וואָס צווישן די טעג פֿון שמגר בן ענת, עס שטייט בימי שמגר בן ענת בימי יעל חדלו אורחות. דאָס הייסט מען פֿלעגט נישט גיין אויפֿן וועג פֿון מורא פֿאַר די שונאים. פֿאַרשטייסטו אויב אַזוי אַז אויך דעמאָלט איז געווען די הערשאַפֿט פֿון די שונאים אויף זיי. און אין די טעג וואָס צווישן שמשון און צווישן עלי, ווײַל אויך דאָרט שטייט בימים ההם אין מלך בישראל איש הישר בעיניו יעשה, און דעמאָלט איז געמאַכט געוואָרן דער פּסל פֿון מיכה. קומט אַרויס אויב אַזוי אַז די דאָזיקע 18 יאָר זײַנען אַרײַנגעשלונגען אין די דאָזיקע יאָרן. זאָגט דער רד"ק, אָט האָסטו לויטן חשבון האָבן מיר באַקומען 390 יאָר וואָס האָבן ווידערשפּעניקט דעם מויל פֿון השם.
זאָגט דער מלבי"ם, פֿאַרוואָס טאַקע האָט ער זיי גערעכנט די יאָרן וואָס זיי האָבן געזינדיקט צו טעג? דערקלערט דער מלבי"ם ווײַל אי די טעג אי די יאָרן האָבן זיי עפּעס אַן ענלעכקייט. זיי האָבן עפּעס אַ דמיון. ווײַל אין ביידע זען מיר אַ דרייונג פֿון דער זון, אַ פֿולע דרייונג. ווי באַקאַנט די תקופֿות פֿונעם יאָר ווערן באַשטימט לויט דער זון. און דאָס איז 365 טעג אין אַ יאָר. 365 טעג אין אַ יאָר דאָס איז דער מנין פֿון די טעג פֿון דער חמה. אַז די חמה קערט זיך אום צו איר נקודה, ווי די נקודה וואָס מען רופֿט וואָס זי איז געווען בײַ בראשית פֿונעם יאָר. קומט אַרויס אויב אַזוי אַז די חמה פֿולפֿירט אַ פֿולן ציקל אין אַ יאָר. אָבער דאָס איז נישט פּינקטלעך וויבאַלד מיר האָבן אויך אַ טעגלעכן ציקל. די זון גייט אויף און פֿאַרגייט. איך גיי נישט אַרײַן איצט אין דער שאלה צי דער כדור הארץ דרייט זיך אַרום דער זון, די זון אַרום דעם כדור הארץ, אויף יעדן פֿאַל לויט אונדזער בליק זען מיר אַ טעגלעכן ציקל. אַלזאָ קומט אַרויס אויב אַזוי אַז אי דאָס יאָר אי דער טאָג האָבן אין זיי אַ ציקלישקייט פֿון דער זון. דעריבער קען מען זאָגן יום לשנה יום לשנה. וויבאַלד ביידע רעדן וועגן דער זעלבער ציקלישקייט פֿון דער זון, אַלזאָ הגם דאָרט איז דאָס אַ גרויסע דרייונג, דא איז דאָס אַ קליינע דרייונג, אָבער אויף יעדן פֿאַל דאָס איז די ציקלישקייט פֿון דער זון. און דאָס איז וואָס ער זאָגט אים ואני נתתי לך את שני עוונם למספר ימים. וויבאַלד זיי האָבן אַ זכות אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט אַז זיי זײַנען געשטאַנען די גאַנצע דאָזיקע צײַט אונטער דער נאַטור, אונטער דעם סדר, אונטער דעם גלגל פֿון דער זון, דאָס הייסט אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט אליבא דהמלבי"ם איז דא געווען אַ לימוד זכות אויף זיי, זיי האָבן נישט געהאַט נבֿיאים, זיי האָבן נישט געהאַט מוכיחים, איך האָב זיך מיט זיי נישט געפֿירט אויף אַן איבערנאַטירלעכן וועג, און דעריבער רעכן איך דיר די יאָרן, רעכן איך זיי דיר צו טעג. און דעריבער זאָגט ער אים 390 יאָר צייל זיי ווי 390 טעג.