ואבוא אל הגולה תל אביב, היושבים אל נהר כבר, ואשב המה יושבים שם, ואשב שם שבעת ימים משמים בתוכם. ואבוא אל הגולה תל אביב. אז תל אביב זאגט דער רד"ק, איז דאס א נאמען פון א ארט, מיר ווייסן דאס שוין. תל אביב, זאגט דער רד"ק, א נאמען פון א ארט אזוי ווי תל מלח, תל חרשא, און אפשר איז דאס איינער פון זיי. דאס איז געווען א ארט וואס איז געווען אין גלות, דאס איז נישט קיין ארט אין ארץ ישראל. דאס איז א ארט אין גלות, און ער זאגט דיר בפירוש אל נהר כבר. אז דער ארט איז געווען נעבן דעם טייך כבר. ואשב המה יושבים שם. איך זע זיי אז זיי זיצן דארט, און איך זיץ דארט. דער מלבי"ם ערקלערט, אז הגם איך האב זיך געזעצט אין דעם ארט וואו זיי זיצן דארט, מיינט מען צווישן דעם פאלק, און הגם ואשב שם שבעת ימים, אז איך האב געזעסן מיט זיי זיבן טעג, פונדעסטוועגן בין איך געזעסן משמים בתוכם. דהיינו איך האב גארנישט גערעדט. איך בין געווען שטיל און פארשוועיגן, איך האב גארנישט גערעדט. דאס איז ואשב משמים בתוכם. און וואס איז דער פשט פון דעם? ווארום לכאורה האט ער געדארפט זאגן עפעס א נבואה, זאגט דער מלבי"ם, עס איז נישט אנגעקומען צו מיר קיין ספעציפישער דבר השם, דהיינו בפרטות וואס צו זאגן, און דערפאר בין איך געזעסן און געשוויגן.
ויהי מקצה שבעת ימים, ויהי דבר השם אליי לאמור. נאך זיבן טעג באקום איך יא א נבואה פון השם. און דעמאלט זאגט אים דער הייליגער באשעפער בן אדם צופה נתתיך לבית ישראל, ושמעת מפי דבר והזהרת אותם ממני. איך וועל לייענען עטליכע פסוקים, און דערנאך וועלן מיר זיי ערקלערן. באומרי לרשע מות תמות ולא הזהרתו ולא דיברת להזהיר רשע מדרכו הרשעה לחיותו, הוא רשע בעוונו ימות ודמו מידך אבקש. ואתה כי הזהרת רשע ולא שב מרשעו ומדרכו הרשעה, הוא בעוונו ימות ואתה את נפשך הצלת. ובשוב צדיק מצדקו ועשה עוול ונתתי מכשול לפניו, הוא ימות כי לא הזהרתו בחטאתו ימות, ולא תזכרנה צדקותיו אשר עשה ודמו מידך אבקש. ואתה כי הזהרתו צדיק לבלתי חטוא צדיק והוא לא חטא, חיו יחיה כי נזהר ואתה את נפשך הצלת. גוט, דער הייליגער באשעפער זאגט אים דא א לאנגע נבואה, און אין תוך יש דא א קלארע מסר אזוי ווי מיר פארשטייען, נאר מיר ווילן פארשטיין וואס איז דער מסר. זאגט אים השם בן אדם צופה נתתיך לבית ישראל...
צופה איז א באקאנטער און באוואוסטער אויסדרוק אין זייער צייט, אזוי ווי עס איז געווען אין דער תקופה פון חומה ומגדל, מען פלעגט מאכן א מויער און מען פלעגט בויען א טורעם, און עס פלעגט זיין א מענטש וואס פלעגט ארויפגיין אויף דעם טורעם, און זיין ראלע איז געווען צו זיין א צופה. זיין ראלע איז געווען צו זען און צו קוקן צי עמעצער קומט צו נאנט צום מויער, צי לעגיאנען און שונאים זענען שוין אין דער ווייטנס און ווילן אנקומען אהער. אגב, זאלט איר וויסן אז אזוי איז אויך היינט, עס זענען דא מסתכלים און עס זענען דא מענטשן וואס דאס איז זייער ראלע, נאר וואס היינט טוט מען דאס פאר א עקראן. דאס זענען מיינסטנס סאלדאטקעס, וואס זיצן פאר א עקראן אין א בונקער, און דער גאנצער פלויט איז מיט נעצן, און זייער ראלע איז צו זען. און נישט איין מאל און נישט צוויי מאל, דורך עפעס א מצב וואו מען האט אויפגעוועקט אויף עפעס א ענין, האט מען פארמיטן א גרויסן פיגוע. דאס הייסט, נישט אלץ קען מען דערגיין אויף טעכנאלאגישע מיטלען, פילע מאל דארף מען האבן א צופה, און אויך היינט ניצט מען די זעלבע מיטלען, עס איז נישטא קיין תחליף פאר די אויגן פונעם מענטש. צופה נתתיך, אז אין זייער צייט האט דער צופה געקוקט אין דער ווייטנס און פלעגט ווארענען דעם פאלק. און אויב דער צופה, אזוי ווי מען זאגט היינט, איז אנטשלאפן געווארן ביים היטן, אוי ואבוי, א גרויסע אסון. אז ער זאגט צופה נתתיך לבית ישראל, און דיין ראלע איז ושמעת מפי דבר והזהרת אותם ממני. ווען דו הערסט פון מיין מויל א זאך, דארפסטו זיי ווארענען אין מיין נאמען, די זאכן וואס דו האסט געהערט פון מיר דארפסטו זיי זאגן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא איז געווען א תוכחה קעגן דעם נביא. מיר האבן דאך געזען אז דער נביא זיצט דארט זיבן טעג משמים בתוכם. וואס איז משמים? שטיל. אויף דעם מוכיח זיין השם דעם נביא. זאגט אים השם פארוואס רעדסטו נישט? נפשות הוא חובל, זאגט דער מלבי"ם. ער זאגט, איך האב דאך דיך געשטעלט אלס צופה אויבן אויפן טורעם צו זען עפעס א זאך און ווארענען דעם פאלק. אבער אויב דו וועסט זיי נישט ווארענען, זאלסטו וויסן אז דו וועסט טראגן זייער עוון. און דערפאר ברענגט אים דא דער הייליגער באשעפער עטליכע און עטליכע מעגליכקייטן. באומרי לרשע מות תמות ולא הזהרתו ולא דיברת להזהיר רשע מדרכו הרשעה לחיותו, הוא רשע בעוונו ימות ודמו מידך אבקש.
ווען איך זאג צו א רשע מות תמות, און איך פסק'ן אויף אים א טויט־שטראף, און איך שיק דיך צו מודיע זיין די זאכן, אויב דו וועסט אים נישט מודיע זיין אז אויף אים איז געפסק'נט געווארן א טויט־שטראף, אדער דו וועסט אים נישט מוכיח זיין פונעם שכל וועגן אין א וועג פון תוכחה, דערפאר די כפילות, להזהיר רשע מדרכו הרשעה לחיותו. עס איז דא דא הזהרתו און ולא דיברת להזהיר רשע מדרכו הרשעה לחיותו. וואס מיינט דאס? עס זענען דא צוויי זאכן. איינס, דו דארפסט אים זאגן אויף דיר איז געפסק'נט געווארן א טויט. די צווייטע זאך, דו דארפסט מיט אים רעדן אין א וועג פון שכל. אין א וועג פון שכל, אויך אן דעם דראאונג, אויך אן די שווערע זאכן. עס זענען דא מענטשן וואס ווען מען זאגט זיי זאכן וועגן גיהנום, ווערן זיי אפגעשראקן. אז אויך אן דעם דראאונג, זאלסט אים זאגן זאכן פונעם שכל וועגן אין א וועג פון תוכחה כדי אים צו האלטן ביים לעבן. אז אויב אינ'ם פאל וואס דו זעסט אז מיט דעם מענטש האסטו גערעדט און ער נעמט נישט אן, איז הוא רשע בעוונו ימות ודמו מידך אבקש. דאס הייסט, אויב דו וועסט אים נישט ווארענען, אויב וועסטו אים נישט זאגן וואס איך באפעל דיר, וועט דער רשע אין זיין עוון שטארבן. דו ביסט נישט שולדיג אין דעם וואס ער שטארבט, ער שטארבט אין זיין עוון. אבער פונדעסטוועגן, דמו מידך אבקש. און פארוואס? ווייל דו האסט געקענט דאס פארמיידן דורך דעם וואס דו וואלסט אים מוכיח געווען.
און איצט זאלסטו נישט טראכטן ביי זיך צו זאגן, הער אויס, בעסער איז נישט צו זאגן, ווארום אין דער מציאות ווען דו זאגסט, מאכסטו אים א מזיד. כל זמן דו האסט נישט גערעדט, מוטב יהיו שוגגים ואל יהיו מזידים. און דעמאלט קען זיין אז אויב ער וועט זיין א שוגג, איז בעסער אז ער זאל בלייבן אזוי, און דעמאלט אפשר וועט ער נישט שטארבן. אז לכאורה איז בעסער אין דעם מצב נישט צו רעדן. זאגט אים ער, דו טועה'סט, זאלסט וויסן פונקט פארקערט. ערשטנס, וועט ער שטארבן. וואס מיינסטו אים צו ראטעווען אז ער זאל זיין א שוגג און דורך דעם וועט ער ניצול ווערן? ניין, זאלסט וויסן, ער וועט שטארבן. און צווייטנס, ער וועט שטארבן א רשע. אויב וואלסטו מיט אים גערעדט, וואלט געווען א מעגליכקייט אז ער זאל ניצול ווערן. איינס, צוויי, און אפילו אויב ער וועט שטארבן, וועט ער כאטש שטארבן אלס איינער וואס האט תשובה געטון. אבער דו, מיט דעם וואס דו האסט מיט אים נישט גערעדט, ערשטנס, האסטו נישט פארמיטן זיין טויט און ער איז געשטארבן, און צווייטנס, ער איז געשטארבן אלס רשע. אז עס קומט ארויס אז דו האסט אים נישט געהאלפן נאר בלויז געשאדט.
ואתה כי הזהרת רשע ולא שב מרשעו ומדרכו הרשעה, הוא בעוונו ימות ואתה את נפשך הצלת. אבער אויב דו האסט אים געווארענט און ער האט נישט אומגעקערט זיך פון זיין רשעות און פון זיין בייזן וועג, לכאורה איז נישט פארשטענדליך, מרשעו ומדרכו הרשעה איז א כפילות. נאר די כוונה איז, ער האט נישט אומגעקערט זיך פון זיין רשעות וואס ער האט געטון ביז היינט, פון זיין פריערדיגן רשעות, און פון זיין בייזן וועג גייט ער ווייטער. ער גייט ווייטער אין זיין בייזן וועג אויך ווייטער. ער זאגט, זאלסט נישט טראכטן אז ער איז דורך דיר געשטארבן ווייל איך האב אים געווארענט און ער האט ווייטערגעגאנגען און ער איז געווארן א מזיד און דורך דעם ווערט ער געשטראפט, איבער מיר איז ער געשטארבן. זאגט אים ניין, א טעות. הוא בעוונו ימות און דו טראגסט נישט זיין עוון און שולד, ואתה את נפשך הצלת. ער איז א רשע און ער וועט שטארבן אין זיין עוון, דו ביסט אין דעם נישט שולדיג, און פארקערט, דו האסט דיין נפש געראטעוועט מיט דעם וואס דו האסט אים געווארענט, נאך האסטו געראטעוועט דיין נפש. און דערפאר האסטו נישט וואס צו מורא האבן צו גיין און זיי מוכיח זיין, און אדרבה, איך באפעל דיר צו גיין און זיי מוכיח זיין און נישט זיך אפצוהאלטן דערפון.
ובשוב צדיק מצדקו ועשה עוול ונתתי מכשול לפניו, הוא ימות כי לא הזהרתו בחטאתו ימות ולא תזכרנה צדקותיו אשר עשה ודמו מידך אבקש. ובשוב צדיק מצדקו ועשה עוול ונתתי מכשול לפניו. פארוואס זאל השם געבן א מכשול פאר אים? רש"י ערקלערט אז דא רעדט מען פון א צדיק וואס טוט א מעשה רשע בהצנע. דא רעדן מיר פון א צדיק וואס מאכט א רושם אין דרויסן פון א צדיק, אבער אין תוך תוכו טוט ער א מעשה רשע. זאגט השם וואס וועל איך טון אין אזא מצב? איך וועל אים געבן עפעס א עבירה וואס וועט מפרסם זיין זיינע שלעכטע מעשים. און פארוואס? וואס איז דער ענין דערין? דער ענין דערין איז, ווייל אויב מען וועט זען אז דער צדיק אין גענדזפיסלעך באקומט שלעכטס, וועלן מענטשן זאגן האסט געזען? אט א צדיק ליידט, אט א צדיק האט שלעכטס. זאגט השם ניין, איך וועל דעם צדיק אנשטויסן אין א זאך וואס ער האט נישט געטראכט דערויף, און דעמאלט דורך דעם וועט זיין רשעות מפורסם ווערן מיט א מכשול וואס ער האט נישט ערווארטעט, דורך דעם וועט זיין רשעות מפורסם ווערן, און דעמאלט וועלן אלע וויסן ניין, דער האט זיך נאר געמאכט א צדיק, דער האט נאר אויסגעזען א צדיק. און דעמאלט דורך דעם וועלן ממילא אלע פארשטיין אז ווען ער וועט באקומען די שטראף, איז דאס א שטראף וואס קומט אים. און צום באדויערן זעען מיר היינט אלערליי סארט בבות און אלערליי מאחזי עינים און שרלטנים און מענטשן וואס מאכן גרינגע געלט אויף דעם תמימות'דיגן ציבור, אז דער הייליגער באשעפער מקיים איז אין זיי דעם דאזיגן פסוק. יעדעס מאל הערסטו וועגן עפעס א אנדערע פרשה וואס עס ווערט אנטפלעקט וועגן א נייעם בבא און שטעלט אים אין א נידעריגן ליכט כדי מענטשן זאלן פארשטיין מיט וועמען מען רעדט און דורך דעם זאלן זיי זיך דערווייטערן פון אים כדי זיי זאלן נישט טועה זיין נאך אים. אז זאגט השם ונתתי מכשול לפניו, איך גיב א מפורסם'דיגע עבירה פאר אים כדי צו אנטפלעקן זיינע מעשים, און ווען מען וועט זען אויף אים, וועלן זיי נישט הרהר'ן נאך מיר, דורך דעם וועלן זיי נישט הרהר'ן נאך דעם מעשה השם.
און דער דאזיגער מענטש, ווען עס וועט אים זיין שלעכט, וועלן זיי אים דן זיין, לא תזכרנה צדקותיו. דאס איז א תמוה'דיגע זאך. פארוואס לא תזכרנה צדקותיו? מיר רעדן דאך פון א מצב וואו א מענטש האט געטון א מעשה טוב, געטון א מעשה רע, און מיר ווייסן אז אין הימל זענען נישטא קיין קיזוזים. דער פשט פון דעם איז, אויף דעם גוטן וועט ער באקומען גוטס און אויף דעם שלעכטן וועט ער באקומען שלעכטס. און הגם חז"ל זאגן אז עבירה מכבה מצווה, אבער חז"ל האבן נישט געזאגט עבירה מבטלת מצווה. דער פשט פון דעם איז, די מצווה האט נישט קיין כח צו לייכטן, אבער ווען דער מענטש וועט זיך אומקערן בתשובה אויף דער עבירה אדער ער וועט זיך רייניגן דערויף אין גיהנום, איז דעמאלט נישטא קיין עבירה, איז זי שוין נישט מכבה מצווה, און דעמאלט וועלן די מצוות זיך אומקערן און לייכטן. אין פשוט'ע ווערטער, עס זענען נישטא קיין קיזוזים דארט אויבן. פארוואס לא תזכרנה צדקותיו? חז"ל פרעגן די דאזיגע שאלה, און חז"ל זאגן אז דא רעדן מיר פון א תוהה על הראשונות. תוהה על הראשונות מיינט אז דער צדיק האט געטון פילע מעשי צדקות, איז געווען א ירא שמים, איז געווען א צדיק, איז געווען א עובד השם, אין א געוויסן שטאפל האט ער זיך אפגעפקר'ט. און דעמאלט האט ער געזאגט צו זיך, איי, ווי שאד אז מיינע יונגע יארן האב איך פארשווענדעט ביים שטענדער, עפרא לפומיה. ווי שאד אז איך האב מקיים געווען מצוות, איך האב געקענט ווען איך בין געווען יונג הנאה האבן, מאכן א לעבן און אזוי ווייטער, שאד אויף די מצוות וואס איך האב מקיים געווען. זאגט מען אים שאד? מען מעק'ט דיר זיי אויס. זאלסט זיך נישט מצער זיין אויף זיי, טוט דיר וויי אויף זיי? מען מעק'ט דיר זיי אויס. אז אזוי אז למעשה איז דער דאזיגער ענין נאר געזאגט אין א תוהה על הראשונות, אבער א מענטש וואס האט געטון עבירות, וויפיל עבירות ער זאל טון, וועט דאס נישט אויסמעקן די מצוות וואס ער האט מקיים געווען. אויף די עבירות וועט ער באצאלן די שטראף וואס קומט אים אויף עבירות, און אויף די מצוות וועט ער באקומען דעם שכר וואס קומט אים אלס שומר מצוות.
וואס איז דער מכשול וואס שטייט דא? אויף וואס פאר א מכשול שטייט, זאגט השם ונתתי מכשול לפניו? וואס איז דער מכשול וואס השם וועט געבן? דער רד"ק ערקלערט אין נאמען פון זיין פאטער, דער מכשול איז אז ער וועט האבן הצלחה אין אלע ענינים פון דער וועלט. און וואס פאר א מכשול איז דאס? ווייל עס קומט אים א גרויסער שכר, גיט אים דער הייליגער באשעפער דעם שכר דא, און דאס איז א מכשול פאר אים. דאס איז וואס משה רבינו זאגט, לא יאחר לשונאו אל פניו ישלם לו. זאגט רש"י, אל פניו אין דער וועלט וועט ער אים באצאלן זיין שכר פון עולם הבא. אז דאס איז שרעקליך און פורא'דיג, ווייל ווען א מענטש זעט עמעצן האבן הצלחה, פילע מאל איז ער מקנא אין אים. אבער אויב א מענטש וואלט פארשטאנען אז עס איז נישטא וואס מקנא צו זיין אין אים, נאר דער הייליגער באשעפער זאגט ונתתי מכשול, וואס איז דער מכשול? דאס וואס ער האט הצלחה, דאס איז דער מכשול. עס איז נישט נאר אז דאס איז נישט קיין הצלחה, נאר עס איז נאך א תקלה, די גאנצע הצלחה זיינע וואס דו זעסט איצט איז דער מכשול. דאס איז דער שכר פון עולם הבא וואס מען האט אים געגעבן דא אין דער וועלט. ולא תזכרנה צדקותיו, פארוואס? ווייל דעם שכר אויף זיי האט ער שוין באקומען דא אין דער וועלט.
מיר האבן אלזא דא צוויי ביאורים. איין ביאור אז ער איז א תוהה על הראשונות, און א צווייטער ביאור, אזוי ווי מיר האבן געזאגט, א מענטש וואס דער הייליגער באשעפער גיט אים דעם שכר פון עולם הבא דא אין דער וועלט. ר' אלחנן וסרמן האט אמאל געפרעגט דעם חפץ חיים א זייער מפורסם'דיגע שאלה אין זיין נאמען, ווי באוואוסט און מפורסם, ער האט אים געפרעגט וואס איז דער שערי תשובה אזוי התפעל'ט פון דעם וואס השם האט געגעבן די מעגליכקייט פון תשובה? ווארום אין א רעגולערן וועג, א מענטש וואס האט געזינדיגט, אויב א מענטש האט געזינדיגט צו א מלך, וואלט מען געטראכט אז ער וועט קומען זאגן חטאתי עוויתי פשעתי און וואס, מען וועט אים אויסמעקן דעם עוון? און אט דא קומט דער מענטש און זאגט זיך מודה, און השם מעק'ט אים אויס זיין עוון. און ער איז התפעל'ט פון דעם, אז אט זע וואס פאר א פלא'דיגע זאך, דאס איז א זאך וואס איז קעגן דעם טבע, און א געוואלדיגן חסד האט השם געטון אין דעם ענין פון תשובה. האט געפרעגט ר' אלחנן וסרמן וואו איז דער חסד? דו זעסט דאך אז דאס ארבעט אויך פארקערט. דו זעסט דאך אז אויב א מענטש האט געטון זיין גאנצן לעבן מצוות, און צום סוף פון זיין לעבן איז ער געווארן א תוהה על הראשונות, האט חרטה געהאט, האט ער אויסגעמעקט די מצוות וואס ער האט געטון. אז וואס ביסטו התפעל'ט פון דעם וואס השם מעק'ט אויס עבירות? עס איז דאך טובה מידת טובה פי חמש מאות ממידת פורענות. פינף הונדערט מאל. און אויב דא זעסטו אז אין מידת פורענות זאגט דער הייליגער באשעפער האסט געטון גוטע מעשים, האסט חרטה געהאט, איז א מעקונג. אז פארוואס אויב א מענטש האט געטון שלעכטע מעשים, האט חרטה געהאט, וועט דאס נישט זיין א מעקונג? עס איז דאך די מידת חסד און גוטסקייט פונעם הייליגן באשעפער פינף הונדערט מאל. אז אויב אזוי, מכל שכן אז ווען א מענטש טוט שלעכטס אז השם וועט אים אויסמעקן, וואו איז דער חסד? עס איז דאך א דין, א חוק וואס דער הייליגער באשעפער האט איינגעקריצט אין דער בריאה. די ראיה, זעסט אז דאס ארבעט אויך צו דער אנדערער זייט. אויב א מענטש האט געטון גוטע מעשים און האט חרטה געהאט, האט השם איינגעקריצט אין דער בריאה, ווער עס האט חרטה אויף וואס עס איז געווען, ווערט אויסגעמעקט. אז וואס אַרט מיר אויב עס איז געווען צום גוטן און ער האט חרטה געהאט און געטון שלעכטס, וואס אַרט מיר אויב עס איז געווען צום שלעכטן און ער האט חרטה געהאט און געטון גוטס? אין יעדן פאל מעק'ט די חרטה אויס, אז וואו איז דער גרויסער חסד וואס דער הייליגער באשעפער נעמט אן א מענטש בתשובה?
אז למעשה האט דער חפץ חיים מיושב געווען און געזאגט צו ר' אלחנן וסרמן אז דער תירוץ איז אז עס איז תלוי אין וואס פאר א סארט תשובה מען רעדט. ווען דו רעדסט וועגן תשובה מיראה, איז אין הכי נמי, עס איז דא נישט קיין גרויסער חסד, ווייל דער הייליגער באשעפער האט אויסגעמעקט די עבירות אזוי ווי אויב דו וואלסט געהאט חרטה אויף מצוות וואלט השם אויסגעמעקט די מצוות. דא איז נישטא קיין חסד. האט ער געזאגט אבער אין תשובה מאהבה האבן מיר געפונען אז די זדונות ווערן פארקערט צו זכיות. האט ער געזאגט דאס איז א געוואלדיגער חסד. וואו האסטו געזען אזא זאך פון דער אנדערער זייט? דער הייליגער באשעפער האט אים אויסגעמעקט די מצוות, אבער זאג, האט ער זיי פארקערט צו עבירות? נישטא אזא זאך. אויסגעמעקט די מצוות, עס איז געווען גארנישט. דא ווען דער הייליגער באשעפער זאגט איך מעק דיר אויס די עבירות, מעק איך אויס די עבירות און פארקער זיי צו זכיות. זאגט ער דאס איז א געוואלדיגער חסד, אויף דעם דארף מען זיין התפעל'ט. פונדעסטוועגן האט ר' אלחנן וסרמן אליין דאס נישט אנגענומען, דהיינו ער האט געזאגט אז דאס איז נישט דער פשט אין די רייד פון רבנו יונה, ווייל פון רבנו יונה און פון נאך מקורות איז משתמע אז די עצם זאך אז א מענטש האט געזינדיגט און מען מעק'ט אים אויס די עוונות, די עצם זאך איז א געוואלדיגער חסד וואס האט נישט קיין דוגמא אין דער וועלט. און דאס איז די משמעות דארט, אויך אן צו רעדן פון דעם צוגעלייגטן חסד אז די זדונות ווערן פארקערט צו זכיות. די עצם זאך אז מען האט דיר מוותר געווען, איז שוין א חסד. דאס הייסט אז ער זעט אין דעם אליין עפעס א געוואלדיגן חסד וואס גייט ארויס פון אלע גרעניצן פון היגיון. לויט די רייד פונעם חפץ חיים ניין, דאס איז טאקע היגיון'דיג, אזוי ווי מען מעק'ט מצוות מעק'ט מען אויך עבירות. דער חסד איז אז מען האט דיר זיי אויך פארקערט צו זכיות, די עבירות. דאס איז דער חסד, אבער דאס איז נישט משתמע דארט פון וואס רבנו יונה זאגט, הרי ווער עס האט הרג'עט אדער...
עס איז דא נאך א תירוץ וואס מען ענטפערט און זאגט אז אין יעדן מעשה וואס א מענטש טוט איז ער בעצם פוגם אין צוויי מישורים. איין מישור, דער הייליגער באשעפער האט אים געזאגט צו טון און ער האט נישט געטון, עס איז דא המרית פי השם. און דער צווייטער מישור, ער האט געשאפן א קלקול אין אלע אויבערשטע וועלטן. דאס זענען צוויי באזונדערע מישורים. און נישט נאר אז זיי זענען באזונדערע מישורים, אויך זייער תיקון איז אינגאנצן פארשידן. פילע מענטשן פרעגן, עס שטייט א מענטש האט געטון תשובה, מוחל'ט מען אים. ווי קען זיין? עס שטייט, גיי זע וואס שטייט אין אריז"ל, אין ראשית חכמה און אין נאך ספרים, וויפיל תיקונים דארף מען פאר יעדע עבירה און עבירה. וואו שטייט דארט אז מען מוחל'ט אים? דו זעסט וויפיל תיקונים מען דארף, וויפיל סיגופים, דאס איז א העלפט פון זיין לעבן דארף ער תעניתים. אז וואו, וואו זאגט מען אונדז תשובה? ער האט זיך נישט גערירט פון דארט ביז מען האט אים מוחל געווען, ער האט געטון תשובה, יום הכיפורים ברענגט מחילה, און אויב א מענטש גלייבט נישט אין דער מחילה פון יום הכיפורים, איז יום הכיפורים נישט מכפר. עס איז משתמע דערפון אז עס איז דא באלד א כפרה. וואס איז דער תירוץ? דער תירוץ איז עס איז תלוי אין וואס פאר א מישור. ווען מיר רעדן פונעם מישור פון ממרה זיין דעם פי השם, איז דאס מוחל'ט מען אים באלד. און דאס איז תלוי, אויך דא זענען דא חילוקי כפרה. עשה, לא תעשה, יא, עס איז דא תשובה תולה און יום הכיפורים איז מכפר, תשובה תולה און יסורים, יום הכיפורים דארף אויך יסורים, עס איז דא תשובה פון יום המיתה, עס זענען דא עטליכע און עטליכע חילוקי כפרה. אבער דאס איז בנוגע ממרה זיין דעם פי השם. בנוגע דעם קלקול וואס א מענטש האט געטון אין די אויבערשטע וועלטן, איז דאס א ענין פאר זיך, דאס דארף נאך א גאנצן מהלך כדי א מענטש זאל דאס פארריכטן. דורך סיגופים, דורך תעניתים, דורך אזוי ווי דער גר"א זאגט אז א מענטש זאל היטן זיין מויל פון רעדן פארבאטענע רייד, וואס דאס איז בעסער פון אלץ וואס א מענטש זאל היטן זיין מויל פון עסן, יא, וואס דאס איז א פיל גרעסערע מעלה, און אזוי ווייטער. עס זענען דא ענינים פון תיקונים, און ואת עלית על כולן, איז דאס דער עסק התורה. אז א מענטש איז עוסק בתורה, איז דאס דער גרעסטער תיקון פאר אלע עבירות אינאיינעם. אבער מיר זעען פון דא אלזא אז עס זענען דא צוויי ענינים. עס איז דא די תשובה, וואס טוט די תשובה אויף א באלדיגן אופן? אויף ממרה זיין דעם פי השם דעם הייליגן באשעפער, אזוי ווי מיר האבן געזאגט, מוחל'ט מען דיר, און מען דארף נאך אלץ דעם תיקון.
קומט זעט, ווען א מענטש האט געטון מצוות און דערנאך האט דער מענטש חרטה געהאט, איז א מענטש וואס האט חרטה געהאט אויף די מצוות, וואס איז בעצם דא געשען? עס זענען דא געווען צוויי זאכן. ער האט געטון א מצווה, געטון א תיקון אין אלע וועלטן. און פון דער אנדערער זייט, איצט ווען ער האט חרטה געהאט, און ער האט אגב אויך געטון רצון השם. עס איז דא אזוי ווי ביי א עבירה, דא פארקערט. עס איז דא א תיקון אין אלע וועלטן, ער האט געבויט וועלטן, און די צווייטע זאך, עס איז דא די טואונג פון רצון השם. וואס מעק'ט אויס דער הייליגער באשעפער, לא תזכרנה? וואס השם געדענקט נישט איז אויף די טואונג פון רצון השם. איך האב געזאגט און מען האט געטון מיינע ווערטער, דאס מעק'ט אים דער הייליגער באשעפער אויס. יעדע מצווה, וואס איז א מצווה? איך האב מקיים געווען דעם ציווי, דאס מעק'ט השם אויס. אבער די תיקונים אין אלע וועלטן, זיי בלייבן קיים לנצח, דאס איז א מציאות. דאס וועט קיינמאל נישט אויסגעמעקט ווערן, דאס איז א קיימע מציאות. לעומת זאת, גיט אכט אין א עבירה, ווען א מענטש עובר איז א עבירה, האבן מיר געזאגט האט ער געשאפן פגמים אין אלע וועלטן אינאיינעם, דא דורך א תשובה פון חרטה, דורך א סיגוף, דורך לימוד התורה, דורך תפילה, און ומיתתי בדימתי ארסי אמסה און נאך, קענסטו אויך פארריכטן דעם גאנצן קלקול וואס דו האסט געטון אין אלע וועלטן. אז מען זעט אלזא אז די תשובה האט א פיל פיל גרעסערן חסד. און פארוואס? ווייל אין תשובה בעצם האט זי א כח אויך דעם קלקול דיינעם אין די וועלטן אראפצונעמען. און לעומת זאת, ווען א מענטש איז עובר געווען א עבירה און דערנאך האט דער מענטש געטון א מצווה און דערנאך האט ער חרטה געהאט, איז נאר דער ענין פון ציווי השם, דאס מעק'ט השם אויס. וואס עס איז קיים אין אלע וועלטן, בלייבט נאך אלץ, דער תיקון בלייבט נאך אלץ אין די וועלטן. עס קומט אלזא ארויס אז דא זעען מיר א פיל פיל גרעסערן חסד. מה שאין ווען א מענטש איז א תוהה על הראשונות, און מיר האבן דא די מעגליכקייט צו נעמען דעם גאנצן קלקול וואס מיר האבן געטון אין אלע וועלטן און דאס פארריכטן.
עס איז דא נאך א תירוץ וואס מען ענטפערט אויף דעם, איך געדענק נישט איצט אין וועמעס נאמען, אבער עס איז א פשוט'ער און וואונדערבארער תירוץ. שטעל דיר פאר אז למשל דו ביסט מיר שולדיג טויזנט דאלאר, און איין טאג ביסטו געקומען צו מיר און האסט מיר געזאגט הער אויס, איך פאדער נישט די געלט. איך בין מוותר, איך וויל נישט די געלט בכלל. לעגיטים אדער נישט לעגיטים? אויסגעצייכנט. שיין. דו, איך בין דיר שולדיג טויזנט דאלאר, און דו ביסט געקומען צו מיר און האסט מיר געזאגט שלום על ישראל, דו ווילסט נישט די געלט. דאס איז א מעגליכקייט, און עס איז א לעגיטימע מעגליכקייט. שטעלט אייך פאר אז איך וועל זאגן אה, אויב אזוי, שיין, אז מען קען זאגן יא, וואס עס איז געווען איז אויסגעמעקט. עס איז נישט געווען קיין הלוואה, עס איז געווען גארנישט, דו נעמסט נישט גארנישט, נישט אזוי? שיין. אז איך קום איין טאג צו דיר, קלאפ אין דער טיר, איך בין דיר שולדיג טויזנט דאלאר, נישט אזוי? וואס עס איז געווען איז אויסגעמעקט. וואס עס איז געווען איז אויסגעמעקט. מיר האבן געזאגט אז מען קען, עס איז געווען א הלוואה, מען קען אויסמעקן, איך בין דיר שולדיג טויזנט דאלאר, וואס עס איז געווען איז אויסגעמעקט. אנגענומען ביי אייך? וואס פלוצלינג? דו האסט אנטליען טויזנט דאלאר, און דו גייסט זיי אויסמעקן? אה, ער האט דיר געליען טויזנט דאלאר, ער קען אויסמעקן. אבער דו קענסט נישט זאגן, ווייל מיר האבן געזען אז אויב א מענטש האט געגעבן א הלוואה צו זיין חבר, האט ער געזאגט דאס איז אויסגעמעקט, איז דאס אויסגעמעקט, אז ממילא קען אויך דער לווה אויסמעקן. דער מלווה קען אויסמעקן, דער לווה קען נישט אויסמעקן. איצט הערט וואס פאר א וואונדערבארער תירוץ. ווען עס קומט א מענטש און זאגט רבונו של עולם, דו ביסט מיין בעל חוב, נישט אזוי? דו ביסט מיר שולדיג געלט. דו ביסט מיר שולדיג עולם הבא. נישט אזוי? שולדיג מיר א מיליאן דאלאר אין עולם הבא. מוחל דיר רבונו של עולם, מען דארף עס נישט. א דאנק, מען דארף נישט, גיב מיר נישט. וואס קומט פאר אין דעם רגע? ער האט נישט קיין עולם הבא. איך האב זכיות ביי דיר רבונו של עולם? מעק זיי אויס, איך בין מוותר אויף זיי. איך וויל נישט קיין עולם הבא, איך האב חרטה אז איך האב געטון די דאזיגע זאכן, איך האב חרטה אז איך האב מקיים געווען מצוות. וואס מיינט דאס? מעק אויס מיין חוב. גוט. דערנאך קומט דער מענטש און זאגט ווארט ווארט, אויסער דעם רבונו של עולם, איך בין דיר שולדיג הונדערט מיליאן דאלאר. איך האב חרטה אז איך האב געלייען די הלוואה, מעק זיי אויס רבונו של עולם, מעק אויס דעם חוב. באמת, דו ביסט איצט שולדיג געלט, וואס איז דאס מעק אויס? ווען דו ביסט שולדיג ווי אזוי פלוצלינג זאלסטו אויסמעקן? ווען דו האסט זכיות ביים רבונו של עולם, זאגסטו רבונו של עולם דו ביסט מיר שולדיג א מיליאן דאלאר? איך בין מוותר. אז דו קענסט, דאס איז דיין רעכט. דו קענסט זאגן איך וויל נישט באקומען טובות. דאס איז וואס דער תוהה על הראשונות האט געטון. דער תוהה על הראשונות האט געזאגט רבונו של עולם נישט דיך און נישט דיין עולם הבא און נישט קיין שאד אויף דעם וואס איך האב מקיים געווען מצוות. אויסגעצייכנט, דו האסט חרטה, האסט אויסגעמעקט, מעק אויס. אבער וואס וויל איצט דער מענטש קומען זאגן? אז רבונו של עולם נעם אויך ווען איך בין דיר שולדיג הונדערט מיליאן דאלאר, אז מעק אויס. וואס פלוצלינג, פון וואו האסטו א כח צו זאגן אזא זאך? השם, אויב ער וויל, וועט זאגן איך מעק אויס, אבער אז דו זאלסט זאגן, אז דו זאלסט זאגן מעק אויס, איז דאס נישט תלוי אין דיר. אז אלזא קומט ארויס אז די תשובה האט נישט קיין שום היגיון. די תשובה אז א מענטש זאל קומען און זאגן איך האב חרטה געהאט, מעק אויס, אז דו וועסט אויסמעקן דיינע זכיות, וועסטו נישט אויסמעקן דיינע חובות. דו קענסט מוותר זיין אויף דיינע זכיות, דו קענסט נישט מוותר זיין אויף דיינע חובות. דאס איז א זייער וואונדערבארער און היגיון'דיגער תירוץ, טאקע מתקבל על הדעת אין ישוב הענין.
מיר וועלן איצט ווייטערגיין אין דעם פירוש פונעם פסוק ובשוב צדיק מצדקתו ועשה עוול. דער מלבי"ם לערנט נישט דעם פסוק אזוי ווי חז"ל ערקלערן אז מען רעדט דא פון א תוהה על הראשונות, נאר דער מלבי"ם ערקלערט אז דא רעדן מיר פון א צדיק'ן מענטש וואס האט געטון עפעס א עוולה בשגגה. באמת רעדט מען פון א צדיק, אבער ער איז געשטרויכלט אין עפעס א עוון בשוגג. דאס איז בשוב צדיק מצדקו ועשה עוול. און וואס איז דער פשט פון דעם? גיט אכט, מצדקו ועשה עוול. די עוולה וואס ער האט געטון איז ביחס צו זיין צדקות. ווייל ער איז א גרויסער צדיק, איז פאר אים דאס גערעכנט פאר א עוולה. אבער מען מיינט נישט צו זאגן אזוי ווי מיר האבן געזאגט ביים תוהה על הראשונות, און ער טוט נישט קיין שווערע עבירות, נישט אין דעם רעדט מען. נאר בשוב צדיק פון דער מדריגה פון זיין צדקות ועשה עוול אז ביחס צו זיין צדקות איז אפילו א שגגה, אזוי ווי מיר האבן געזאגט, ווערט און ווערט גערעכנט פאר א עוולה. השם איז דאך מדקדק מיט די צדיקים כחוט השערה, און שגגות ווערן אים גערעכנט אלס זדונות. אז אויב א רשע וואלט געטון אזא עוון, וואלט מען אים נישט גערעכנט דאס פאר א עוון און וואלט אים נישט געשטראפט דערויף. און לעומת זאת, דא שטייט ונתתי מכשול לפניו. אפילו אז דאס איז נאר א מכשול, ווארום ווי מיר האבן ערקלערט אז ער איז געשטרויכלט בשוגג, זאגט דער הייליגער באשעפער לפניו איז דאס אין זיין ווערט גערעכנט פאר א מכשול. לפניו איז דאס א מכשול. אויב עס וואלט געווען פאר דעם רשע וואלט דאס נישט געווען קיין מכשול, אבער דער מכשול איז ונתתי לפניו אדער ביחס צו אים. און דערפאר, איז די דאזיגע סיבה גורם צום טויט. ווייל דער הייליגער באשעפער איז נתבע פון די צדיקים כחוט השערה, און אפילו אויף א קליינער זאך, וואס א צווייטער מענטש וואלט נישט געשטראפט געווארן אויף אזא זאך. זאגט אים אלזא, אפשר וועסטו, דו דער נביא, טראכטן, אויף דעם דארף איך נישט ווארענען. איינס, דאס איז א מכשול, דאס איז א שגגה. בשגגה, נו, איז ער געשטרויכלט בשגגה. אז דאס איז נישט אזוי שרעקליך ווי א מזיד, אז אפשר וועסטו טראכטן אז אין דעם איז נישטא אויף מיר קיין חוב צו ווארענען און צו מוכיח זיין דעם צדיק. די צווייטע זאך, דער דאזיגער צדיק האט אויך פילע זכיות, אז אויב ער איז אפילו געשטרויכלט אין עפעס בשגגה, זענען די זכיות וואס מען רופט חופפות און באשיצן דעם צדיק אויך קעגן די זאכן וואס ער איז געשטרויכלט בשגגה. אז אפשר אין דעם בין איך בכל אופן פטור פון מוכיח זיין. זאגט אים השם זאלסט וויסן, אויך אין דעם ביסטו טועה. אויב דו וועסט אים נישט מוכיח זיין, אויב האסטו אים נישט געווארענט, הוא בחטאתו ימות. דו זאגסט דאס איז נאר א שגגה, דאס איז א שגגה וואס מען שטארבט צוליב איר. דער הייליגער באשעפער זאגט דאך צו משה עלה ומות בהר הזה, פארוואס? יען לא האמנתם בי. איז דאס געווען במזיד? וואס משה רבינו האט געטון, מיט א ווערגלאז פרובירן דארט די פרשנים צו פארשטיין וואס איז געווען דער חטא. עס זענען דא צען פירושים וואס דער אור החיים הקדוש דחה'ט זיי אלע און ברענגט זיין אייגענעם פירוש כדי דיר צו ווייזן ביז ווי ווייט דעם דאזיגן חטא האט מען געדארפט זוכן מיט ליכט אן צו פארשטיין וואס איז געווען דער חטא. און פונדעסטוועגן זעסטו אז ער איז געשטראפט געווארן מיט טויט און ער איז נישט אריין אין לאנד. דו זעסט אז עס איז דא א מצב אז דער צדיק אפילו אויף א שגגה איז הוא בחטאו ימות. אז זאלסט נישט טראכטן דאס איז נאר א שגגה. ניין מיין הער, אויב דו וועסט אים נישט ווארענען, הוא בחטאו ימות. נאך א זאך, זאלסט נישט טראכטן אז זיינע זכיות וועלן אים באשיצן קעגן די חטאים. זאגט אים, זאגט אויף דעם דער הייליגער באשעפער, ולא תזכרנה צדקותיו אשר עשה. מען פרעגט ווי אזוי ער ערקלערט דאס אויף א וואונדערבארן אופן. זאלסט נישט טראכטן אז זיינע פילע זכיות וועלן קיזוזן דעם חטא אדער באשיצן אויך קעגן דעם חטא וואס ער איז געשטרויכלט. לא תזכרנה זכיותיו, דער דאזיגער צדיק וואס ער איז נאך אלץ א גרויסער צדיק, אבער ער איז געשטרויכלט בשגגה, האבן די דאזיגע זכיות נישט קיין כח אים צו באשיצן כדי אים צו ראטעווען פון דער שטראף. משה רבינו מיט אלע זיינע געוואלדיגע זכיות, האט ארויסגעפירט ישראל פון מצרים, האט זיי געטראגן ווי אן אמן טראגט דעם זויגלינג, האט זיי באשיצט אן א צאל מאל, האט אראפגעברענגט תורה פאר עם ישראל, און פונדעסטוועגן לא תזכרנה צדקותיו ביום חרון אף השם. ווען דער הייליגער באשעפער האט אויף אים געפסק'נט טויט צוליב דער שגגה, זענען די צדקות נישט געדענקט געווארן. ממילא קומט ארויס אז אויב דו אלס נביא וואס איך האב דיך געשיקט מוכיח צו זיין דעם דאזיגן צדיק אויף די דאזיגע שגגות, אויב וועסטו אים נישט מוכיח זיין, איז דמו מידך אבקש. אז זיין טויט, זיין בלוט, וועל איך פאדערן פון דיר.
ואתה כי הזהרתו צדיק לבלתי חטוא צדיק והוא לא חטא, חיו יחיה כי נזהר ואתה את נפשך הצלת. ואתה כי הזהרתו צדיק. הזהרתו צדיק אזוי ווי וישנה את טעמו, וזיהמתם חיתו לחם, און נאך עטליכע דוגמאות אז עס איז דא אזא זאך אזוי ווי דער רד"ק ברענגט דא. די כוונה איז ואתה כי הזהרת את הצדיק. דאס איז והזהרתו צדיק. כי הזהרתו האסטו נאך נישט געזאגט וועמען, נאר ערשט דערנאך זאגסטו צדיק. נאך וועסטו זאגן, עס איז געווען א צדיק ווייל האסט אים געווארענט, אז פארשטיי איך. אבער הזהרתו, זאגסטו ערשט א כינוי און דערנאך זאגסטו מיר אויף וועמען דו רעדסט? מיר האבן געזען אזעלכע פסוקים. ואתה כי הזהרתו צדיק, דער דאזיגער מענטש וואס ער איז שוין געווען א צדיק, און האסט אים געווארענט ער זאל נישט זינדיגן, דהיינו ער זאל נישט געשטרויכלט ווערן אין א חטא, דהיינו ער זאל נישט אומקערן זיך פון זיין צדקות אזוי ווי מיר האבן ערקלערט, ער זאל נישט זיין אין דעם גדר פון תוהה על הראשונות, און ער האט נישט געזינדיגט, און באמת האט ער אויף דיר געהערט און איז נישט געווארן א תוהה על הראשונות, חיו יחיה כי נזהר. דורך דעם וועט ער האבן חיות ווייל ער האט באמת געהערט צום קול פון דיין ווארט און האט זיך געהיט, איז נישט געווארן א תוהה על הראשונות, וועט ער האבן אין דעם חיות, ואתה את נפשך הצלת. דער מלבי"ם ערקלערט, ואתה כי הזהרתו צדיק, וואס איז דער פשט הזהרתו? פון דעם צד וואס ער איז א צדיק, און האסט אים געזאגט דו ביסט דאך א צדיק, איז א חוב אויף דיר זיך צו היטן אפילו אין א גרינגער שגגה. דאס איז הזהרתו צדיק. האסט אים געווארענט, און פארוואס האסטו אים געווארענט? זאגט ער דיר, וואס איז דאס גארנישט, דאס איז א גרינגע זאך. ניין, אבער דו ביסט א צדיק. און אלס א צדיק, וועט מען פון דיר פאדערן אויך אויף אזעלכע זאכן. דאס איז וואס דו האסט אים געווארענט. און דעמאלט וועסטו האבן א טאפלטן רווח. איינס, ער וועט חיו יחיה. ער וועט הערן צו דיין קול, מען רעדט דאך פון א צדיק לויט דער שיטה פונעם מלבי"ם. און אלזא ווען ער הערט אז דער דאזיגער מענטש איז א חטא וואס מען דארף זיך היטן דערפון הגם ער איז א שוגג און ער איז גרינג, וועט ער בכל אופן הערן צו דיר, איז אין דעם חיו יחיה. ער וועט הערן צו דיינע רייד און דו וועסט ראטעווען זיין נפש, ער וועט נישט שטארבן. די צווייטע זאך, אויך את נפשך הצלת. דער פשט פון דעם איז, אויב ער שטארבט, האבן מיר געזען אז השם וועט פאדערן זיין בלוט פון דיר. פארוואס האסטו אים נישט געווארענט? און אויב האסטו אים געווארענט און דורך דעם לעבט ער, איז אויך דו את נפשך הצלת, השם וועט אים נישט פאדערן פון דיר, ווייל דו האסט אים באמת געווארענט כראוי.
נאך א הסבר זאגט דער מלבי"ם, ואתה כי הזהרתו צדיק, זאגט דער מלבי"ם זאלסט נישט טראכטן אז ער וועט נישט הערן צו דיר און דעמאלט אויב ער וועט נישט הערן צו מיר וועט ער ווערן א רשע. נאר הגם דו וועסט אים ווארענען, אתה כי הזהרתו צדיק. אפילו וועסטו אים ווארענען, וועט ער נישט אפלייקענען דיינע רייד און ווערן א רשע, נאר וועט הערן צו דיר. דהיינו וועט זיין א צדיק און וועט אננעמען דיינע רייד. לויטן מלבי"ם איז אונדז באמת פארשטענדליך פארוואס מען האט געדארפט די גאנצע אריכות פון די דאזיגע רייד. באומרי לרשע מות תמות ולא הזהרתו ולא דיברת און אזוי ווייטער. דערנאך הזהרת רשע ולא שב מרשעו מדרכו הרעה. ובשוב צדיק מצדקו ועשה עוול. פארוואס דארף מען אלע די דאזיגע דוגמאות? ווייל דער הייליגער באשעפער האט בעצם געדעקט דא אלע מעגליכקייטן אין וועלכע יחזקאל האט געקענט קומען און זיין א מורה היתר צו זיך אליין נישט צו מוכיח זיין אויף דעם ענין. אדער נישט מוכיח זיין דעם דאזיגן מענטש. פארוואס? יענעם וועל איך אים פארקערן פון א שוגג צו א מזיד. דער צווייטער איז דאך א צדיק, און אויב ער איז א צדיק, איז ממילא די שגגה איז נישט אזוי שרעקליך און ער וועט נישט שטארבן דורך איר, און זיינע זכיות וועלן אים באשיצן און אזוי ווייטער. בקיצור, דער הייליגער באשעפער האט אים געזאגט אז זאלסט נישט טראכטן אז עס איז דא עמעצער וואס דו ביסט פטור פון אים מוכיח צו זיין. און דערפאר האט ער געגעבן עטליכע דוגמאות כדי דיר צו זאגן אז אין יעדן איינעם און איינעם איז נאך אלץ דא א צורך און א חוב צו מוכיח זיין.
ותהי עליי שם יד השם ויאמר אליי קום צא אל הבקעה ושם אדבר אותך. ותהי עליי שם יד השם, שם, ער איז געווען אין בבל, אין דעם ארט וואס מען רופט תל אביב, און דארט האט ער אים באפוילן ארויסצוגיין אל הבקעה, צום טאל. דארט האבן מיר געזען אז ער האט געזען דעם כבוד וואס ער האט געזען אויף נהר כבר. דער טאל איז געווען דער מער באזונדערער ארט, ווייל דאס איז א ארט וואס איז טהור'דיגער פון תל אביב. און מען רעדט נישט פון תל אביב פון אונדזערע צייטן, נאר אויך פון תל אביב פון זייער צייט. און פארוואס? ווייל דער טאל איז א ארט אן מענטשן, אז עס זענען דארט נישטא קיין עבירות. און לעומת זאת, א ארט וואו עס זיצן מענטשן, קען מען אנקומען צו פילע עבירות. צו גזל, צו שנאת חינם, צו אונאה, א מענטש צו זיין חבר, אן א סוף דוגמאות. און דערפאר האט ער אים געזאגט צא אל הבקעה, שם אדבר אותך. דארט אין טאל איז א טהור'דיגער ארט, דארט איז יא דא א ארט וואו עס איז מער ראוי אז די שכינה זאל זיך אים אנטפלעקן. ער חזר'ט אים די דאזיגע זאך מאל נאך מאל כדי אים צו ווייזן די השגחה, די יד השם און די הנהגת השם. נאך א זאך זאגט דער רד"ק, ווייל אין דעם זעלבן טאל איז געבויט געווארן בבל. זאגט אים דער הייליגער באשעפער קום און זע אז אין דעם ארט האב איך דאך צעמישט זייער שפראך, אין דעם ארט איז בטל געווארן זייער מחשבה. זיי האבן דאך געפלאנעווט אויפצושטעלן א טורעם, צו מאכן א מלחמה קעגן דעם רבונו של עולם. זאגט אים קום און זע אז דארט אין דעם ארט האב איך דאך געטון קעגן די וואס האבן גע'רשע'ט. אז ער זאגט אים דאס איז דער ארט וואו דו וועסט זען די יד השם. ווייל אין דעם ארט איז שוין געווען א השגחה אין דער פארגאנגענהייט, אז וועסטו פארשטיין אז דער דאזיגער ארט איז איצט ראוי צו השגחה און צו א געטליכער אנטפלעקונג. דער מלבי"ם זאגט קום צא אל הבקעה דאס איז כדי ער זאל זיך התבודד'ן. ווען א מענטש איז זיך מתבודד איז ער ראוי און גרייט צו נבואה. אזוי פלעגן טון די נביאים, אדער זיי פלעגן זיך מתבודד זיין, אדער כמנגן המנגן, אלע די זענען געווען וועגן כדי צו זיך צוציען דעם שפע פון נבואה. נאך א זאך, אזוי ווי מיר האבן ערקלערט לויטן רד"ק, דער פאלק איז נישט געווען ראוי אז עס זאל אויף אים חל זיין די רוח השם. דערפאר האט מען זיך געדארפט דערווייטערן פונעם פאלק. אז לויטן רד"ק איז דאס ווייל דער טאל איז א טהור'דיגער ארט. לויטן מלבי"ם איז דאס ווייל דער פאלק זענען ווי מונעים. אזוי ווי עס שטייט, עס איז דא געווען ראוי איינער אז אויף אים זאל שרוי'ן די שכינה און נאר אין הדור זכאי, און מען האט אריינגעטון די אויגן אין שמואל הקטן און אזוי ווייטער. דאס הייסט, מען זעט אז דער פאלק קען זיין א מגבלה. אז דארט צווישן דעם פאלק איז דאס געווען א מגבלה, אבער ווען ער האט זיך דערווייטערט פונעם פאלק, איז דאס א ארט וואו ער איז שוין נישט אין דער חברה פון די וואס פארמיידן די נבואה.
ואקום ואצא אל הבקעה והנה שם כבוד השם עומד ככבוד אשר ראיתי על נהר כבר ואפול על פניי. ואקום ואצא אל הבקעה און דארט זע איך כבוד השם שטייען. זאגט רש"י, ער איז געקומען פאר אים צו גיין אהין. דאס הייסט השם שיקט מיך אהין, און איך זע אז השם איז שוין געקומען פאר מיר און ער איז שוין דארט. א מידה פון יתרה ענוה, וואס עס איז נישט דער וועג פון בשר ודם צו טון אזוי. דער תלמיד ווארט אויפן רב, און דא ווארט דער רב אויפן תלמיד. אין א רעגולערן אופן ווארט דער תלמיד אויפן רב. נאכדעם וואס די גאנצע קלאס קומט אן, קומט דער מלמד אן. ער קומט נישט פרי און דעמאלט הייבן אלע אן זיך צוזאמצוקומען. און אזוי איז דאס אין יעדן ארט. און דא קום זע אז דער הייליגער באשעפער איז דער וואס איז געקומען פריער. ער איז געקומען פאר אים צו גיין אהין, א מידה פון יתרה ענוה. דער מלבי"ם זאגט אז דא האט ער אים געוויזן א צווייטן מאל ווי אזוי די שכינה, הגם זי איז גרייט צו גיין קיין ירושלים כדי עס צו חרוב מאכן, און דאס האט ער אים דאך געוויזן אין דעם מראה המרכבה, אז מיר האבן געזען אז ער האט אים דארט געוויזן א בחינה פון פייער כדי אים צו זאגן אז ער גייט אפברענען ירושלים. קום זע אז דער הייליגער באשעפער איז נאך אלץ דא. קום זע הנה שם כבוד השם עומד. דער פשט פון דעם איז, דער הייליגער באשעפער איז נאך אלץ דא מיטן פאלק וואס איז דא און איז משגיח אויף זיי. אז זאלסט נישט טראכטן אז אויב עס איז דא א חרון אף איצט אז כבוד השם גייט קיין ירושלים כדי צו חרוב מאכן ירושלים, אז ער נעמט אראפ זיין השגחה פונעם פאלק וואס זיצן דא אין גלות. און דערפאר ווייזט ער אים שם כבוד השם עומד ככבוד אשר ראיתי על נהר כבר. דהיינו אז אויך אז זיי זענען אין דעם לאנד פון זייערע שונאים האב איך זיי נישט פאראכט און נישט אפגעעקלט זיי צו פארלענדן צו מפר זיין מיין ברית מיט זיי, און נאך אלץ איז מיין השגחה זיי געגעבן.
ותבוא בי רוח ותעמידני על רגליי וידבר אותי ויאמר אליי בוא היסגר בתוך ביתך. ותבוא בי רוח ותעמידני על רגליי, און די דאזיגע רוח, יא, זאגט דער רד"ק, אין אנהייב האט ער אים באפוילן צו זיין שטיל. פארוואס? ווייל ער באפעלט אים די שטילקייט דיינע איז אזוי ווי די רייד. און דערנאך, פארוואס האט ער אים געזאגט צו שווייגן? אויב איר געדענקט, האבן מיר געזען, האט ער אים געזאגט כי בית מרי המה. זאגט אים זיי זענען ממרין. און דערנאך באפעלט ער אים צו זיין פארשלאסן אין זיין הויז, אז ער זאל אפילו נישט אריינקומען צווישן זיי, כדי ער זאל זיי נישט מוכיח זיין, ביז ער וועט ענדיגן אים צו זאגן אלע נבואות, ביזן פסוק וברוח נשאתני ותביאני כשדימה, אזוי ווי דער רד"ק האט שוין דערמאנט דעם דאזיגן ענין אויבן. אז אין פרק י"א דארט שיקט ער אים אנצוהייבן צו זאגן די נבואות. אבער אין דעם שטאפל וואס מען רופט איז ער נאך אלץ אינ'ם אנלאדן. ער לאדט נאך אלץ אויף אים אן די רייד פון נבואה און תוכחה. ווען וועסטו ארויסברענגען די זאכן אל הפועל? נאר דערנאך, וברוח נשאתני ותביאני כשדימה, דעמאלט וועסטו זאגן די זאכן. און דערפאר וועסטו פארשטיין פארוואס ער האט אים געזאגט זאלסט זיי נישט מוכיח זיין איצט ווייל בית מרי המה. און פארוואס זאגט ער אים היסגר בתוך ביתך? ווייל אלע די דאזיגע זאכן זאגן בעצם עס איז נישט די צייט איצט פאר די רייד פון תוכחה. די רייד פון תוכחה וועלן זיין נאר ווייטער. דערווייל ווייז איך דיר נאר און לערן דיך וואס וועסטו זאגן. דער מלבי"ם ערקלערט אז די פארשלאסנקייט דא איז בעצם א הקדמה צו וואס מיר וועלן זען אין דעם קומענדיגן פרק, אז דער הייליגער באשעפער האט אים געזאגט אז אלע טעג פון דעם מצור וועט ער דארפן זיך פארשליסן און ליגן דארט אויף זיין זייט, אויף דעם עוון פון בית יהודה און אויף דעם עוון פון בית ישראל, שכב על צידך השמאלית, שכב על צידך הימנית, אזוי ווי מיר וועלן ערקלערן די זאכן ווייטער. און דערפאר דא זאגט ער אים קום און פארשליס זיך. דא איז דער ענין די פארשלאסנקייט צוליב דעם ליגן אויף זיין רעכטער זייט און אויף זיין לינקער זייט.
פסוק כ"ה. ואתה בן אדם הנה נתנו עליך עבותים ואסרוך בהם ולא תצא בתוכם. הנה נתנו עליך עבותים, דהיינו וועסט זיין געבונדן אין דיין הויז זאגט רש"י, ווי דו וואלסט געבונדן געווארן מיט שטריק. און לויט דער שיטה פון רש"י איז דער ענין פון הסגר כדי צו ווייזן אז זיי זענען נישט ראוי צו תוכחה. ונתנו עליך עבותים נישט כפשוטו, נאר איך וויל אז דו זאלסט זיין פארשלאסן דארט ווי דו וואלסט געבונדן. יא? גזירת פתגמי עליך כאסור גדילן. דער פסק פון מיינע משפטים אויף דיר ווי דו וואלסט צוגעבונדן און געבונדן. דער מלבי"ם ערקלערט אז וואס שטייט דא נתנו עליך עבותים, איז אזוי ווי מיר וועלן זען ווייטער אין פרק ד' פסוק ח', אז דארט זאגט אים אויך דער הייליגער באשעפער נתתי עליך עבותים ולא תהפך מצדך אל צידך. דער פשט פון דעם איז אז עס איז דא דא ווי א מציאות אין וועלכער דער נביא ליידט אין די עקבות פון די חטאים פונעם פאלק. זאגט אים דער הייליגער באשעפער, עס קומט אלזא ארויס אז דאס איז ווי זיי האבן אויף דיר געגעבן עבותים. און הנה בן אדם הנה נתנו עליך עבותים. ווייל די דאזיגע מציאות קומט פונעם כח פון וועמען? פונעם כח פונעם פאלק. ווייל דורך זיי איז געקומען די גזירה אז דו וועסט זיך פארשליסן און עס וועט אויף דיר זיין ווי עבותים, אז דער וואס האט דיר דאס גורם געווען איז דער וואס גיט די עבותים. דאס איז די כוונה דא הנה נתנו עליך עבותים, דער פאלק זענען ווי די וואס גיבן אויף דיר עבותים, ולא תצא בתוכם, און אויך זיי וועלן נישט קומען צו דיר.
ולשונך אדביק אל חיכך ונאלמת ולא תהיה להם לאיש מוכיח כי בית מרי המה. ולשונך אדביק אל חיכך, די צונג וועט זיין ווי צוגעקלעפט צו דיין גומען און וועסט זיין א שטומער. די כוונה איז וועסט נישט רעדן צו זיי, וועסט זיי נישט מוכיח זיין, נאר ממש ווי א שטומער איז זיין צונג צוגעקלעפט צו זיין גומען. דער מלבי"ם ערקלערט אז די כפילות דא ולא תהיה להם, לשונך אדביק אל חיכך ונאלמת ולא תהיה להם לאיש מוכיח, די כפילות דא איז נישט נאר אז רייד פון נבואה וועסטו זיי נישט זאגן, נאר אויך רייד פון תוכחת השכל. דאס הייסט, עס איז דא א מציאות אין וועלכער דער נביא קומט כדי צו זאגן דבר השם, עס קען זיין אז דאס זענען רייד פון תוכחה און שווערע זאכן, אבער דאס איז דבר השם. און עס איז דא א מציאות אין וועלכער דער נביא זאמלט צוזאם דעם פאלק, זיי צו געבן מוסר, זיי צו געבן מוסר. און דאס איז פון זיך אליין, אלס מנהיג, אלס מוכיח. אז ער זאגט אים אויך דאס וועט נישט זיין. ולא תהיה להם לאיש מוכיח, דאס הייסט נישט נאר וואס איך גיב איבער אין נבואה זאלסטו נישט איבערגעבן, נאר אויך אלס א איש מוכיח פון זיך אליין זאלסטו נישט איבערגעבן. און פארוואס? ווייל בית מרי המה, און זיכער וועלן זיי נישט הערן צו דיינע תוכחות.
ובדברי אותך אפתח את פיך ואמרת אליהם כה אמר השם אלוקים השומע ישמע והחדל יחדל כי בית מרי המה. ובדברי אותך אפתח את פיך, זאגט אים השם ווען איך וועל וועלן רעדן מיט דיר, וועל איך עפענען דיין מויל. אבער דעמאלט וועסטו זיי נישט מוכיח זיין ווי א איש מוכיח, אז מיר האבן געזאגט א איש מוכיח איז מוכיח פון זיך אליין, זאגט זיי רייד פון מוסר פון זיך אליין. נאר וועסט זיי זאגן א קורצן מאמר. כה אמר השם, א תוכחת מוסר, וועט זוכה זיין אז ער וועט הערן ווייל חיו יחיה, און דער וואס האלט אויף פון הערן דעם מוסר וועט חדל זיין פון דער וועלט. אזוי האט השם געזאגט. זאלסט זיי נישט זאגן אריכות פון רייד, זאלסט זיי נישט זאגן רייד וואס האבן אין זיך צו וועקן דאס הארץ, ניין. אזוי און אזוי האט השם געזאגט, ווער עס וועט וועלן הערן וועט הערן, ווער נישט, נישט. ווער עס וועט נישט וועלן, וועט נישט הערן. דאס איז יחדל, וואס איז די כוונה יחדל לויט דעם ביאור פונעם מלבי"ם? די כוונה איז וועט חדל זיין פון דער וועלט. עס זענען דא וואס ערקלערן אז השומע ישמע, און ווער עס וועט הערן, החדל יחדל, דורך דעם וועט ער חדל זיין פון זיינע שלעכטע מעשים. אזוי זענען דא וואס ערקלערן. אז דא רעדט מען נישט פון צוויי גרופעס, אז דער וואס הערט וועט הערן, און דער וואס הערט נישט איז חדל פון הערן. נישט אויף דעם רעדט מען. נאר עס איז דא ווער עס הערט און וועט חדל זיין פון טון זיינע שלעכטע מעשים, דאס איז נאך א פירוש אין החדל יחדל.