דער אנפאנג פונעם קאפיטל: פון דער תוכחה צום רוף צו תשובה
קאפיטל ב' אין צפניה פירט ווייטער די בילד וואס איז באשריבן געווארן אינעם פריערדיגן קאפיטל, וואו כלל ישראל איז פארגליכן געווארן צו שפרוא און שטרוי וואס ווערן פארבלאזן אינעם ווינט. פון דא און ווייטער ווענדט זיך דער נביא מיט א דאפלטן רוף: צום ערשט צום המון עם וואס האט פארדארבן זייער וועג, און דערנאך צו די צדיקים; און פון דארט גייט ער איבער צו דער פורענות וואס וועט קומען אויף די אומות העולם וואס האבן געפייניקט די יידן - פלשת, מואב און עמון, כוש און אשור. לאמיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים.
"הִתְקוֹשְׁשׁוּ וָקוֹשּׁוּ" - זיך צונויפנעמען פון דער צעשפרייטקייט
הִתְקוֹשְׁשׁוּ וָקוֹשּׁוּ הַגּוֹי לֹא נִכְסָף׃ - זאמלט זיך איין און קלויבט זיך צונויף, א פאלק וואס בענקט נישט [אדער: וואס שעמט זיך נישט].
דער מלבי"ם ערקלערט: וויבאלד דער נביא האט זיי פארגליכן צו שפרוא און צו שטרוי וואס צעשפרייט זיך ווען דער ווינט טראגט עס איין, דערפאר זאגט ער "התקוששו" - א לשון פון איינזאמלען, אז דאס גאנצע שטרוי זאל זיך איינזאמלען און ווערן געבונדן צוזאמען. און וואס באטייט דאס? אויב זיך צעשפרייטן מיינט זיך דערווייטערן פון השי"ת, איז דאך זיך איינזאמלען און צונויפקלויבן דער טייטש זיך צובינדן און טון תשובה.
"הגוי לא נכסף" - דאס הייסט דאס פאלק וואס דער אויבערשטער בענקט כביכול נישט נאך זיי. דא רעדט דער נביא צו מענטשן וואס טוען נישט דעם רצון ה', און דערפאר האט דער הקב"ה נישט קיין חפץ אין זיי; אבער ווייטער, ווען ער וועט זאגן "בקשו את ה' כל ענוי הארץ", וועט ער רעדן צו די וואס דער אויבערשטער בענקט יא נאך זיי - די ענווים און צדיקים.
דער רד"ק טייטשט אויף אן אנדערן אופן: "התקוששו" מיינט זוכט אויס אייערע אייגענע חסרונות און מומים. אזוי האבן חז"ל געדערשנט דעם פסוק: "קשוט עצמך ואחר כך קשוט אחרים" - "קשוט גרמך עד לא תקשוט אחרנין", אז א מענטש דארף קודם פאררעכטן זיך אליין און ערשט דערנאך מתקן זיין אנדערע. דער לשון "קשוט" איז אדער מלשון אמת, ווי דער תרגום זאגט "די הוא קשוט", אז א מענטש זאל מאכן ווארהאפטיג זיינע מעשים און וועגן; אדער מלשון קישוט (שיינקייט), אז א מענטש דארף מתקן זיין און פארשענערן זיינע מעשים. און לויט דעם איז דער טייטש פון "התקוששו וקושו": באשיינט אייערע מעשים.
און אויך "הגוי לא נכסף" ערקלערט דער רד"ק אנדערש ווי דער מלבי"ם: דאס פאלק וואס גלוסט נישט צו טון תשובה. איך זאג אייך פאררעכט אייערע מעשים, און איר זענט דאס פאלק וואס בענקט נישט תשובה צו טון, וואס בענקט זיך נישט צו פאררעכטן ("להתקושש"). ביידע פירושים זענען מודה אז דער שורש "נכסף" איז אן ענין פון כיסופים און בענקשאפט, נאר לויטן מלבי"ם בענקט השי"ת נישט נאך אייך אין אייער יעצטיגן מצב, און לויטן רד"ק בענקט איר נישט זיך מדבק צו זיין אינעם אויבערשטן.
און דער רד"ק ברענגט נאך א פירוש בשם זיין פאטער: "לא נכסף" באטייט נישט פארשעמט (לא נכלם). "כיסופא" אויף ארמית איז בושה און בזיון, און אזוי אויך דער אויסדרוק "איכסיף". דאס הייסט: איר זענט א פאלק וואס שעמט זיך נישט מיט זיינע שלעכטע מעשים - און דאך באפעל איך אייך, פאררעכט אייערע מעשים.
"בְּטֶרֶם לֶדֶת חֹק" - מקדים זיין די גזירה
בְּטֶרֶם לֶדֶת חֹק כְּמֹץ עָבַר יוֹם בְּטֶרֶם לֹא־יָבוֹא עֲלֵיכֶם חֲרוֹן אַף־יְהֹוָה בְּטֶרֶם לֹא־יָבוֹא עֲלֵיכֶם יוֹם אַף־יְהֹוָה׃ - איידער ס'וועט געבוירן ווערן די גזירה, ווי שפרוא וואס פליט אריבער אין א טאג, איידער עס וועט נאך קומען אויף אייך דער צארן פונעם אויבערשטנס כעס, איידער עס וועט נאך קומען אויף אייך דער טאג פונעם אויבערשטנס כעס.
דאס וואס איך האב אייך פארגעשלאגן - זיך צונויפצונעמען און תשובה טון - זאל דאס זיין "בטרם לדת חוק כמוץ", איידער עס ווערט געבוירן און פראקלאמירט א חוק און א גזירה אז איר זאלט ווערן ווי שפרוא. און שפרוא (מוץ) איז ערגער ווי שטרוי: ביי שטרוי קען מען נאך צונויפנעמען און מאכן בינטלעך, אבער שפרוא איז די שאלאכץ פון די ווייץ, "כמוץ אשר תדפנו רוח" - איין בלאז און אלעס צעשפרייט זיך. דערפאר זאגט דער נביא: נאך איידער עס ווערט נגזר אויף אייך א גזירה צו ווערן ווי שפרוא, טוט תשובה און פאררעכט אייערע מעשים.
"בטרם לא יבוא עליכם חרון אף ה'" - די כוונה איז, אז אפילו אויב יענער טאג וועט קומען, וועט דער צארן אויף אייך נישט קומען. ווארום כאטש עס זענען דא רשעים, אויב איר וועט זיך מתקן זיין - האט איר אייער נפש געראטעוועט, און דער צארן פונעם אויבערשטן וועט נישט זיין אויף אייך.
"בַּקְּשׁוּ אֶת־ה' כָּל עַנְוֵי הָאָרֶץ" - א ווענדונג צו די צדיקים
בַּקְּשׁוּ אֶת־יְהֹוָה כָּל עַנְוֵי הָאָרֶץ אֲשֶׁר מִשְׁפָּטוֹ פָּעָלוּ בַּקְּשׁוּ־צֶדֶק בַּקְּשׁוּ עֲנָוָה אוּלַי תִּסָּתְרוּ בְּיוֹם אַף־יְהֹוָה׃ - זוכט דעם אויבערשטן, אלע געבויגענע פון לאנד וואס האבן געטאן זיין משפט, זוכט צדק, זוכט ענווה, אפשר וועט איר באהאלטן ווערן אינעם טאג פונעם אויבערשטנס צארן.
ביז יעצט האט דער נביא גערעדט צום "הגוי לא נכסף", צו די וואס דער אויבערשטער בענקט זיך נישט נאך זיי, צו די פארדארבענע און צום המון - צו זיי האט ער גערופן "התקוששו", אז זיי זענען ווי שטרוי וואס מען דארף צונויפנעמען, און שטרוי איז א נידעריגע זאך. יעצט זאגט דער מלבי"ם: כאטש דער המון וויל נישט תשובה טאן, פארלאנג איך פון די צדיקים אז זיי זאלן אויסגלייכן זייערע וועגן און זיך מער מצדיק זיין.
דעריבער ווענדט ער זיך צו זיי: "בקשו את ה' כל ענוי הארץ" - איר, די צדיקים, "אשר משפטו פעלו", וואס גייען אין די חוקים און משפטים פונעם אויבערשטן. "בקשו צדק בקשו ענוה" - בייגט אייך אונטער פארן הקדוש ברוך הוא, מיט צדק הייסט מיט טאן צדקה, און מיט תפילה. "אולי תסתרו ביום אף ה'" - אפילו אויב דער צארן פונעם אויבערשטן וועט קומען אויף יענע וואס מען האט פריער גערעדט פון זיי, וואס וועלן נישט תשובה טאן, וועט איר כאטש געראטעוועט ווערן. אמווייניגסטנס איר, די צדיקים, זאלט פארבעסערן אייערע מעשים נאך מער, און דורך דעם וועט איר זיין ראוי אז דער טאג פון חרון אף ה' זאל נישט קומען אויף אייך.
די פורענות פון פלשת: עזה, אשקלון, אשדוד און עקרון
כִּי עַזָּה עֲזוּבָה תִהְיֶה וְאַשְׁקְלוֹן לִשְׁמָמָה אַשְׁדּוֹד בַּצָּהֳרַיִם יְגָרְשׁוּהָ וְעֶקְרוֹן תֵּעָקֵר׃ - ווארום עזה וועט פארלאזט ווערן, און אשקלון צו א פארווייסטונג, אשדוד וועט מען אינמיטן העלן טאג פארטרייבן, און עקרון וועט אויסגעווארצלט ווערן.
זאגט דער מלבי"ם: יעצט קומט דער נביא זאגן אז דער טאג פון צארן פונעם אויבערשטן וועט ארייננעמען אלע אומות. מען זאל נישט מיינען אז די זאך גייט נאר אן פאר כלל ישראל; מיט א קל וחומר וועט דער יום אף ה' אנקומען צו די פעלקער, וואס האבן גערודפ'ט ישראל און געפייניגט אונז דורכאויס אלע דורות מיט שמדות, מיט רציחות און מיט רדיפות.
ער הייבט אן מיט די פלשתים. ווי באקאנט האבן כלל ישראל געליטן פון די פלשתים הונדערטער יארן, און ווער עס לערנט דורך דעם תנ"ך ביזן חורבן בית ראשון זעט אז די עיקר פראבלעמען זענען געווען מיט די פלשתים. אויך היינט האבן זיך די פלעצער נישט געביטן: עזה איז די זעלבע עזה, און ביי די פלשתים האבן זיך אפשר נאר די טיפן און די הריגה-שיטות געביטן, אבער דער שטייגער איז דער זעלבער שטייגער און די אומה איז די זעלבע אומה. מיר געפינען ביי שמשון, אז ווען ער איז געקומען נעמען זיין ווייב און געזען אז מען האט איר איבערגעגעבן צו א צווייטן מאן, האט ער געטאן וואס ער האט געטאן מיט די פוקסן - און וואס האבן זיי דערנאך געטאן צום פאטער פון דער מיידל וואס האט איר איבערגעגעבן פאר זיין חבר? זיי האבן זיי פארברענט אין פייער. די זעלבע אלטע מעטאדן, גארנישט האט זיך נישט געביטן. און דעריבער זאגט דער נביא: זע ווי צום סוף וועט דער אויבערשטער זיך אפרעכענען מיט די דאזיגע פעלקער.
דער רד"ק באמערקט אז צפניה דרוקט זיך דא אויס מיט א מליצה'דיגן לשון פון לשון נופל על לשון: "עזה עזובה" - כאטש די ענליכקייט איז נישט אינגאנצן. און אזוי אויך "עקרון תעקר" - נאכאמאל לשון נופל על לשון. און אשדוד איז מלשון שוד, ווי "נפל שדוד", און ווי "מקטב ישוד צהריים". און קטב איז א נאמען פון שדים און פון כוחות הטומאה, ווי קטב מרירי וואס הערשט אין די טעג פון בין המצרים, וואס הערשט אין דער מיטאגצייט; "ישוד" הייסט אז יעדער וואס טרעפט אים ווערט כביכול בארויבט און פאלט אראפ. און לויט דעם מיינט "אשדוד בצהריים יגרשוה" - דער קטב וואס שדד'עט אין מיטאג וועט פארטרייבן די איינוואוינער פון אשדוד, און זיי וועלן האבן א מפלה.
פרעגט דער רד"ק: און וואו איז גת, וואס זי איז אויך געווען פון די שטעט פון די פלשתים? און ער ענטפערט: גת איז שוין איינגענומען געווארן דורך יהודה, און דעריבער באציט זיך דער נביא נישט צו איר.
רש"י ערקלערט דעם שייכות אלס א תנאי: נאכדעם וואס ער האט אנגעהויבן מיט ישראל, און יעצט גייט ער אריבער צו די גוים - אויב איר וועט תשובה טאן און צוריקקומען צו עבודת ה', וועל איך פוקד זיין אויף אייערע שלעכטע שכנים, אויף פלשת, אויף עמון און אויף מואב, וואס ווערן דערמאנט ווייטער, און דער הקדוש ברוך הוא זאגט: אויף זיי וועל איך פוקד זיין און זיי וועלן געשטראפט ווערן פאר זייערע מעשים. און נאך טייטשט רש"י "בצהריים יגרשוה": א פלאץ פון פאשען שאף איז דארט געווען, און דער מיטאג איז א צייט ווען מען פאשעט נישט די שאף צוליב דער היץ, נאר מען לאזט זיי רוען און ליגן - "אחת תרעה ואחת תרביץ בצהריים". און דעריבער "בצהריים יגרשוה" - אין א צייט וואס איז שלעכט פאר זיי וועט מען זיי פארטרייבן.
"הוֹי יֹשְׁבֵי חֶבֶל הַיָּם" - גוי כרתים
הוֹי יֹשְׁבֵי חֶבֶל הַיָּם גּוֹי כְּרֵתִים דְּבַר־יְהֹוָה עֲלֵיכֶם כְּנַעַן אֶרֶץ פְּלִשְׁתִּים וְהַאֲבַדְתִּיךְ מֵאֵין יוֹשֵׁב׃ - וויי צו די באַוואוינער פֿונעם ים־ברעג, דאָס פֿאָלק כרתים! דאָס וואָרט פֿון ה' איז קעגן אײַך, כנען דאָס לאַנד פֿון די פלשתים, און איך וועל דיך פֿאַרטיליקן ביז קיין באַוואוינער וועט מער נישט זײַן.
"חבל הים" - דער ברעג פֿונעם ים. "חבל" איז אַ לשון פֿון מעסטן דאָס לאַנד, וואָס מע פֿלעגט מעסטן לענדער מיט אַ שטריק (חבל) אויסצורעכענען זייער גרייס; דעריבער זענען "יושבי חבל הים" די וואָס זייער לאַנד ציט זיך אויפֿן ים־ברעג. ווידער רעדט זיך דאָ וועגן די פלשתים, אינעם געגנט פֿון אשקלון, אשדוד און עזה, זייער וואוינאָרט.
"גוי כרתים" - תרגום יונתן טײַטשט "דמחייבין להשתצאה", דאָס הייסט אַ פֿאָלק וואָס איז פֿאַרמישפּט אָפּגעשניטן צו ווערן לויטן גזירת ה'. רש"י זאָגט, אַז כאָטש יונתן בן עוזיאל דרש'נט אַזוי, איז כרתים למעשה דער נאָמען פֿון אַ לאַנד - נישט דער אינזל כרתים פֿון הײַנטיקע צײַטן, נאָר אַן אָרט אינעם שטח פֿון די פלשתים, ווי מיר געפֿינען בײַ צקלג: "אנחנו פשטנו על נגב הכרתי ועל אשר ליהודה". און דער מלבי"ם פֿאַרבינדט ביידע פּירושים: די פלשתים וואָס הייסן "גוי כרתים" - וועלן פֿאַרשניטן ווערן ("ייכרתו"). דאָס איז אַ מליצה'דיקער אויסדרוק: די כרתים וועלן נכרת ווערן.
"דבר ה' עליכם" - דער אייבערשטער האָט שוין גערעדט וועגן דעם פֿריִער, דורך יואל, דורך עמוס און דורך ישעיה וואָס זענען געווען פֿאַר צפניה, און שוין דעמאָלט האָט ער גערעדט וועגן זייער אונטערגאַנג. און איצט לייגט ער צו: "והאבדתיך מאין יושב" - אַז ס'וועט דאָרט גאָר קיין איינוואוינער נישט בלײַבן, אַ פֿאַרטיליקונג אויף אַ פֿאַרטיליקונג.
וְהָיְתָה חֶבֶל הַיָּם נְוֺת כְּרֹת רֹעִים וְגִדְרוֹת צֹאן׃ - און דער ים־ברעג וועט ווערן אַן אָרט פֿאַר פּאַסטוכער אָפּצוריכטן מאָלצײַטן און שטאַלן פֿאַר שאָף.
די פֿאַרניכטונג וועט זײַן אַזוי גרויס אַז דער "חבל הים" וועט ווערן "נוות כרות רועים" - אַז די פּאַסטוכער וועלן דאָרט אָפּריכטן אַ כירה, און "כירה" מיינט אַ סעודה, ווי דער פּסוק זאָגט "ויעש להם כירה". דאָס הייסט אַ פֿאָלקאָם פֿאַרוויסטער אָרט, וווּ מע וועט קענען פּאַשען די שאָף און זיצן און עסן, דאָרט וווּ פֿריִער איז געשטאַנען אַ שטאָט.
וְהָיָה חֶבֶל לִשְׁאֵרִית בֵּית יְהוּדָה עֲלֵיהֶם יִרְעוּן בְּבָתֵּי אַשְׁקְלוֹן בָּעֶרֶב יִרְבָּצוּן כִּי יִפְקְדֵם יְהֹוָה אֱלֹהֵיהֶם וְשָׁב שְׁבִיתָם׃ - און דער גאַנצער שטח וועט געהערן צו דער שארית פֿון בית יהודה, אויף זיי וועלן זיי פּאַשען, אין די הײַזער פֿון אשקלון וועלן זיי זיך פֿאַר נאַכט פֿאַנאַנדערלייגן, וואָרום ה' זייער גאָט וועט זיי געדענקען און אומקערן זייער געפֿאַנגענשאַפֿט.
דאָס לאַנד פֿון די פלשתים איז אַ חלק פֿון דעם וואָס קומט אונדז, נאָר מיר האָבן זיי נישט פֿאַרשניטן אין דער צײַט. און ווי דער הקב"ה האָט געזאָגט, אַז אויב מיר וועלן נישט פֿאַרטיליקן די פֿעלקער בײַם כּיבוש הארץ - "והיו לשיכים בעיניכם ולצנינים בצידיכם", זיי וועלן אײַך פּלאָגן און ענג מאַכן. און אַזוי איז טאַקע געווען. אָבער צום סוף וועט דער דאָזיקער גאַנצער שטח געהערן צו דער שארית פֿון בית יהודה: עליהם ירעון, און אין די הײַזער פֿון אשקלון וועלן זיי זיך פֿאַר נאַכט פֿאַנאַנדערלייגן, ווײַל ה' זייער גאָט וועט זיי פֿאַרקוקן און אומקערן זייער שבות.
חרפת מואב און די גידופים פֿון בני עמון
שָׁמַעְתִּי חֶרְפַּת מוֹאָב וְגִדֻּפֵי בְּנֵי עַמּוֹן אֲשֶׁר חֵרְפוּ אֶת־עַמִּי וַיַּגְדִּילוּ עַל־גְּבוּלָם׃ - איך האָב געהערט די חרפה פֿון מואב און די לערונגען פֿון בני עמון, וואָס האָבן געשענדט מײַן פֿאָלק און זיך גרויסגעהאַלטן איבער זייער גרענעץ.
מואב און עמון זענען געווען אונדזערע שכנים און כּפֿויי טובה צו אונדז, און דערפֿאַר "לא יבוא עמוני ומואבי בקהל ה' עד עולם". און אפֿילו שפּעטער: ווען כּלל ישראל איז פֿאַרטריבן געוואָרן אין גלות פֿון זייער לאַנד, זענען זיי דורכגעגאַנגען דורך עמון און מואב אויפֿן מיזרח־זײַט פֿון ירדן, ווײַל דער וועג קיין כּשדים און בבל פֿירט דורך דאָרטן. און ווען זיי זענען דורכגעגאַנגען און יענע האָבן געזען ווי די ייִדן וויינען, קרעכצן און שרײַען, האָבן זיי זיי געפּלאָגט - מלשון אונאה, ווי עס שטייט "לא תונו איש את עמיתו", זיי פֿאַרשעמט און געפּײַניקט מיט ווערטער - און געזאָגט: פֿאַרוואָס זענט איר אַזוי צעבראָכן? פֿאַרוואָס זײַט איר אַזוי באַזאָרגט? פֿאַרוואָס וויינט איר? איר גייט דאָך צו אײַער פֿאָטערס שטוב, "בעבר הנהר ישבו אבותיכם מעולם"! אַ ביטערער שפּאָט: אברהם אבינו איז דאָך געקומען פֿון חרן, פֿונעם שטח פֿון בבל, און איר קערט זיך בלויז צוריק אַהיים, פֿאַרוואָס זאָלט איר וויינען? אויף דעם דאָזיקן שפּאָט זאָגט דער הקב"ה: שמעתי חרפת מואב וגידופי בני עמון, און איך וועל זיי באַשטראָפֿן פֿאַר די דאָזיקע מעשׂים.
דער מלבי"ם איז דא מסביר אן אונטערשייד וואס ער ערקלערט אין עטליכע פלעצער: חרפה מיינט א שפאט קעגן א מענטש, בשעת גידוף קומט תמיד אין שייכות מיט חילול הקודש, צו רעדן קעגן הייליגע זאכן, ווי "את ה' הוא מגדף". דערפאר האבן מואב "חרפו את עמי", און בני עמון נאך מער פון דעם - גידפו.
"ויגדילו על גבולם" - דער רד"ק טייטשט אז זיי האבן זיך גרויס געהאלטן און געעפנט זייער מויל פאר דעם וואס מיר זענען אריבער זייער גרענעץ. אבער דער מלבי"ם זאגט: זיי האבן פארגרעסערט זייער לאנד אויפ'ן חשבון פונעם גרענעץ פון ישראל, אז ביים געמיינזאמען גרענעץ זענען זיי אריין טיפער אינעם חלק פון כלל ישראל און גענומען פאר זיך. און דאס איז אויך א מין גידוף, ווייל דערמיט פארשוועכט מען די קדושת הארץ און די קדושה פון כלל ישראל וואס האבן איר מקבל געווען, און דערפאר פאסט דערויף דער לשון גידוף וואס באדייט א חילול הקודש.
"כִּי מוֹאָב כִּסְדֹם תִּהְיֶה" - מדה כנגד לעג
לָכֵן חַי־אָנִי נְאֻם יְהֹוָה צְבָאוֹת אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל כִּי־מוֹאָב כִּסְדֹם תִּהְיֶה וּבְנֵי עַמּוֹן כַּעֲמֹרָה מִמְשַׁק חָרוּל וּמִכְרֵה־מֶלַח וּשְׁמָמָה עַד־עוֹלָם שְׁאֵרִית עַמִּי יְבָזּוּם וְיֶתֶר גּוֹיִ יִנְחָלוּם׃ - דערפאר, אזוי ווי איך לעב, זאגט ה' צבאות דער גאט פון ישראל, אז מואב וועט ווערן ווי סדום, און בני עמון ווי עמורה, אן ארט וואס וואקסט מיט דערנער, און א זאלץ-גרוב, און א וויסטעניש ביז אייביג; דער רעשט פון מיין פאלק וועט זיי אויספלינדערן, און די איבעריגע פון מיין פאלק וועלן זיי ירש'ענען.
"לכן חי אני" - א לשון פון א שבועה. און דא ליגט ווי א שארפע תשובה אויף זייער צינישן געלעכטער. זיי האבן געזאגט פאר כלל ישראל: איר גייט צוריק אהיים, קיין בבל, קיין חרן, פון וואנעט איר זענט געקומען. זאגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל אייך אויך צוריקקערן אהין וואו איר זענט געווען. פון וואו זענט איר געקומען? פון לוט. און וואו איז לוט געזעסן? ביים טויער פון סדום. און וואס איז געווען דער סוף פון סדום? "ההפוכה כמו רגע", "גפרית ומלח שרפה כל ארצה". איר וואונטשט פאר ישראל אז זיי זאלן צוריקגיין צום ארט פון וואו זיי זענען געקומען - וועל איך אייך אויך צוריקקערן: "מואב כסדום תהיה".
"ובני עמון כעמורה" - זאגט דער מלבי"ם אז דער חורבן פון עמורה איז געווען נאך שווערער ווי דער פון סדום, ווייל אין סדום זענען נאך געווען ניצולים, לוט מיט זיינע צוויי טעכטער, בעת אין עמורה האט זיך קיינער נישט געראטעוועט.
"ממשק חרול" - חרולים זענען קאליעס און דערנער, ווי אין פסוק "כסו פניו חרלים עלו כלו קמשנים". און "ממשק" ערקלערט דער מלבי"ם מלשון כלי זין (נשק), דאס הייסט באוואפנט מיט קאליעס, אנגעפילט מיט דערנער. אדער א צווייטער פירוש: מלשון נשיקה, צוויי זאכן וואס רירן זיך אן און קושן זיך - אז די דערנער דארט זענען געדעכט און באהאפטן איינס אינעם צווייטן. "ומכרה מלח" - מען וועט דארט גראבן זאלץ, ווייל דאס גאנצע ארט וועט זיין ווי "גפרית ומלח שרפה כל ארצה". "שארית עמי יבזום" - די איבערגעבליבענע פון כלל ישראל וועלן זיי פלינדערן, און אלעס וואס וועט בלייבן פון זיי וועט איבערגעגעבן ווערן פאר ישראל.
דער רד"ק ברענגט צוויי מעגליכקייטן: אז די דאזיגע נבואה איז מקוים געווארן בימי בית שני, אדער אז זי איז עתיד מקוים צו ווערן אין די ימות המשיח. און ער נויגט צום צווייטן פירוש, וויבאלד שפעטער שטייט "כי רזה את כל אלהי הארץ", וואס רעדט אן קיין ספק אויף ימות המשיח, און אויב אזוי מיינט עס אויך דא דאס זעלבע.
עם און גוי, שארית און יתר
עס שטייט דא "שארית עמי יבזום ויתר גויי ינחלום", און ביידע אויסדרוקן - "עמי" און "גויי" - גייען ארויף אויף ישראל. דער מלבי"ם ווייזט אן אויף זיין ביאור אין ישעיהו א' ד'. דארט ערקלערט ער אז א "עם" איז תמיד אויף א העכערע מדרגה ווי א "גוי". גוי באדייט א גרופע מענטשן וואס זענען פארזאמלט אינאיינעם, און דאס קען קומען צוליב פיר סיבות: ווייל זיי וואוינען אינעם זעלבן לאנד, ווי למשל אין אמעריקע וואו היספאנישע, שווארצע און ענגלענדער זענען פאראייניגט מיט דעם וואס זיי פארמאגן דאס זעלבע לאנד; צוליב א געמיינזאמע שפראך; צוליב דער משפחה פון וואו זיי שטאמען; און צוליב דעם וואס זיי האבן באשלאסן זיך צונויפצוקומען און האבן אוועקגעשטעלט אייגענע געזעצן. און דאס אלעס איז מרומז אינעם פסוק "מאלה נפרדו איי הגוים בארצתם ללשנתם למשפחתם בגויהם" - לאנד, שפראך, משפחה, און צונויפקום.
אבער א "עם" הייסט מען נאר ווען עס איז פאראן אויף זיי א מלך און א הערשער וואס האט זיי געמאכט פאר איין פאלק. אן עם איז א ציבור וואס ווערט געפירט דורך א רעגירונג, דורך א מושל וואס איז ווי דער גייסט וואס באלעבט דעם קערפער (גוויה), און דערפאר איז עם אלעמאל העכער און גערימטער ווי גוי. און דערפאר ווערן כלל ישראל אנגערופן "עמי", "עמו", "עמך", "עם ה'" - ווייל זייער אחדות קומט מצד דער הנהגה, מצד דעם מושל, און נישט סתם פון דעם וואס זיי וואוינען אויף איין ארט. משל למה הדבר דומה: בריטאניע פאסט מער אנגערופן צו ווערן מיט'ן נאמען עם ווי איידער גוי, וויבאלד זי פארמאגט א מלוכה פון אלטע צייטן וואס מאכט זיי אלע פאר דאס "פאראייניגטע קעניגרייך", און איר נאמען זאגט שוין עדות. ווידער אום א פלאץ ווי תימן פאסט צו ווערן גערופן גוי און נישט עם: מען רעדט די זעלבע שפראך און מען זיצט אינעם זעלבן ראיאן, אבער זיי האבן נישט קיין פאראייניגטע מלוכה, און זיי זענען צעטיילט און פארנומען זיך כסדר אליינס צו פארטיליגן.
און נאך ערקלערט דער מלבי"ם דעם חילוק צווישן "שארית" און "יתר", און אזוי האט ער געטייטשט אין עטליכע פלעצער: "שאר" איז דאס וואס מען האט איבערגעלאזט בכוונה, ווי דער לשון "עוד שאר אחד בצאן" - וואס מען האט בכוונה איבערגעלאזט; און "נותר" איז דאס וואס איז איבערגעבליבן פון זיך אליין נאכדעם וואס איך האב גענומען וואס איך האב געוואלט, אן קיין כוונה עס איבערצולאזן. אזוי ווי עס שטייט "והיה הנשאר בציון והנותר בירושלם": די חשוב'ע אין ציון זענען געבליבן בכוונה תחילה, בשעת פאר'ן פשוט'ן המון עם אין ירושלים איז נישט קיין נפקא מינה וואו זיי וועלן זיין, און דערפאר הייסן זיי נאר "נותר".
לויט דעם: "שארית עמי" - דאס זענען די וואס זענען געבליבן בכוונה, און דערפאר פאסט פאר זיי דער טיטל "עמי", און זיי "יבזום", זיי וועלן בלויז רויבן זייער שלל. בעת "יתר גויי" - די וואס זענען בלויז פארבליבן, די נידעריקערע מדרגה ביי כלל ישראל, און זיי "ינחלום", וועלן זוכה זיין צו ירשענען זייער לאנד. די חשוב'ע וועלן נישט גיין זיצן אין עמון און מואב נאר וועלן זיי בלויז אויסרויבן, בעת דער המון עם וועט גיין און זיך באזעצן דארט אין יענע ערטער.
"זֹאת לָהֶם תַּחַת גְּאוֹנָם"
זֹאת לָהֶם תַּחַת גְּאוֹנָם כִּי חֵרְפוּ וַיַּגְדִּלוּ עַל־עַם יְהֹוָה צְבָאוֹת׃ - דאס וועט זיי קומען אנשטאט זייער גאווה, ווייל זיי האבן פארשעמט און זיך גרויס געהאלטן קעגן דעם פאלק פון ה' צבאות.
כאטש זיי האבן אויף זיך דריי שווערע עבירות - עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים - קומט זיי דער דאזיגער עונש דווקא צוליב דעם וואס זיי האבן פארשעמט כלל ישראל, אזוי ווי דער נביא זאגט "על שלושה פשעי מואב ועל ארבעה לא אשיבנו". דער עיקר קפידא אויף זיי איז "כי חרפו ויגדילו" - זיי האבן אויפגעריסן דאס מויל קעגן דעם פאלק פון ה' צבאות.
"נוֹרָא יְהֹוָה עֲלֵיהֶם"
נוֹרָא יְהֹוָה עֲלֵיהֶם כִּי רָזָה אֵת כָּל־אֱלֹהֵי הָאָרֶץ וְיִשְׁתַּחֲווּ־לוֹ אִישׁ מִמְּקוֹמוֹ כֹּל אִיֵּי הַגּוֹיִם׃ - מורא'דיג איז ה' איבער זיי, ווייל ער האט אפגעשוואכט און אויסגעדארט אלע אפגעטער פון דער ערד, און עס וועלן זיך בוקן צו אים יעדער איינער פון זיין פלאץ, אלע אינזלען פון די פעלקער.
דעמאלט וועט מען האבן מורא פונעם אויבערשטן, "כי רזה את כל אלהי הארץ" - מלשון רזון (מאגערקייט), כביכול ער האט געמאכט א "דיאטע" פאר אלע עבודה זרה'ס פון דער וועלט: ער האט זיי פארטיליקט, אוועקגענומען זייער כוח און זיי פארמינערט. און דורך דעם וועלן די פעלקער האבן מורא פונעם אויבערשטן און זיך בוקן צו אים איש ממקומו, יעדער פון דעם פלאץ וואו ער געפינט זיך.
"גַּם־אַתֶּם כּוּשִׁים"
גַּם־אַתֶּם כּוּשִׁים חַלְלֵי חַרְבִּי הֵמָּה׃ - אויך איר כושים, דערהרגעטע פון מיין שווערד זענען זיי.
רש"י ערקלערט אז די אידן זענען אויך פארטריבן געווארן אין גלות אריבער דעם טייך כוש, און אויך די כושים זענען נישט געבליבן גלייכגילטיג נאר האבן פארשעמט און געלאסטערט כלל ישראל; דערפאר ווען מיין שווערד וועט קומען, וועט איר אויך זיין די חללים פון מיין שווערד.
דער רד"ק באמערקט א שוועריקייט אינעם לשון הפסוק: עס וואלט געדארפט שטיין "גם אתם כושים חללי חרבי אתם", אדער "גם המה" אין לשון נסתר (דריטע פערזאן). פארוואס הייבט ער אן אין לשון נוכח (צווייטע פערזאן) און פירט אויס מיט "המה"? און ער ענטפערט: וואונדער זיך נישט, דאס איז דער שטייגער פונעם פסוק אין עטליכע פלעצער, און ער ברענגט ראיות דערצו, ווי צום ביישפיל "יבושו מאילים אשר חמדתם" - ער זאגט "יבושו" אין לשון נסתר און "חמדתם" אין לשון נוכח. אבער עס איז פאראן נאך א פירוש וואס פארענטפערט אויך דעם דקדוק: ווי כאילו עס פעלט דא די כ"ף הדמיון - "כהמה". דאס הייסט, איר די כושים וועט זיין דערהרגעטע פון מיין שווערד כהמה, אזוי ווי עמון און מואב וואס איך האב פריער דערמאנט. און לויט דעם איז פארשטענדליך פארוואס עס שטייט "המה", ווייל די כוונה איז נישט אויף די כושים נאר אויף עמון און מואב.
אשור און נינוה
וְיֵט יָדוֹ עַל־צָפוֹן וִיאַבֵּד אֶת־אַשּׁוּר וְיָשֵׂם אֶת־נִינְוֵה לִשְׁמָמָה צִיָּה כַּמִּדְבָּר׃ - און ער וועט אויסשטרעקן זיין האנט אויף צפון און אומברענגען אשור, און מאכן נינוה פאר א וויסטעניש, אויסגעטריקנט ווי א מדבר.
"ויט ידו על צפון" כדי אומצוברענגען אשור וואס האבן שלעכטס געטאן פאר כלל ישראל. און בדרך אגב, דארף מען מדייק זיין ביים ליינען דעם נאמען נִינְוֵה: די נו"ן איז מנוקד מיט א חיריק מלא מיט א יו"ד, וואס דאס איז א תנועה גדולה, און ממילא איז דער שווא נאך איר א שווא נע. פונקט ווי מען ליינט נישט "פנחס" נאר פִּינְחָס, ווייל עס שטייט דאך מיט א יו"ד, און א חיריק מיט א יו"ד איז א תנועה גדולה וואס מאכט דעם שווא נאך איר פאר א שווא נע. ווען עס וואלט געשטאנען אן א יו"ד וואלט מען געליינט אנדערש. און דער חורבן און די שממה פון נינוה איז געווען אינעם ערשטן יאר וואס נבוכדנצר איז געווארן קעניג, ווען ער האט חרוב געמאכט נינוה, ווי מיר האבן געזען נבואות דערוועגן.
וְרָבְצוּ בְתוֹכָהּ עֲדָרִים כָּל־חַיְתוֹ־גוֹי גַּם־קָאַת גַּם־קִפֹּד בְּכַפְתֹּרֶיהָ יָלִינוּ קוֹל יְשׁוֹרֵר בַּחַלּוֹן חֹרֶב בַּסַּף כִּי אַרְזָהֿ עֵרָה׃ - און עס וועלן רוען אין איר שאף און רינדער, אלע בהמות פון א פאלק, סיי דער קאת סיי דער קיפוד וועלן נעכטיגן אין אירע קרוין-צירונגען, א קול וועט זינגען אין פענסטער, טרוקעניש אויפן שוועל, ווייל אירע צעדער-ביימער זענען אנטבלויזט געווארן.
נינוה איז געווען א גרויסע און באזעצטע שטאט, און דער נביא זאגט: וויסן זאלסטו, אז ווען איך וועל זי מאכן פאר א שממה, וועלן שאף און רינדער רוען אין איר, "כל חיתו גוי" - אלע בהמות פון די גוים. און אפילו דער קאת און דער קיפוד, מיני עופות, וועלן דארט נעכטיגן "בכפתוריה".
און וואס איז א כפתור? ערקלערט דער מלבי"ם אז דאס איז דער אויבערשטער באלקן (משקוף) העכער דעם שוועל. און עס ווערט אנגערופן כפתור ווייל מען פלעגט מאכן אין די אויבערשטע באלקענס צייכענונגען און קריצונגען; נישט ווי אונזערע שמאלע משקופים היינטיגע צייטן, נאר א ברייטער משקוף וואו מען האט אריינגעארבעט שיינע מוסטערן, צייכענונגען און עפלדיגע צירונגען, ווי דער לשון "כפתוריהם וקנותם ממנה יהיו" וואס שטייט ביי דער מנורה, פארשידענע אויסשניצונגען און קונסט-ארבעט אינעם שטאנג פון דער מנורה - דארט איז עס טאקע געווען מקשה און געגאסן, אבער אויך ביי די משקופים פון די טירן פלעגט מען אזוי מאכן.
"חורב בסף" - נאכדעם וואס ער האט גערעדט פונעם כפתור וואס איז דער אויבערשטער משקוף, רעדט ער פונעם סף וואס איז דער אונטערשטער טייל (דער שוועל), ווי דער פסוק זאגט "הך הכפתור וירעשו הסיפים". און בדרך אגב, עס איז פאראן א חילוק צווישן א משקוף און א מזוזה: די מזוזות זענען די זייטן, פון רעכטס און פון לינקס, און דער משקוף איז דער אויבערשטער טייל, וואס הענגט איבער און כביכול די טיר שלאגט אן דערין. און "חורב" מיינט דער הונגער און די טריקעניש וואס וועט רוען ביים שוועל.
"כי ארזה ערה" - "ארזה" זענען די צעדער-ביימער אינעם בנין, ווי דער שטייגער פונעם מקרא צו נוצן א לשון יחיד פאר א רבים, ווי "דגה אשר ביאור" און "כרתו עצה". און "ערה" איז מלשון "ערו ערו עד היסוד בה", אונטערצוגראבן און צעשאקלען די יסודות - דאס הייסט אז די צעדערנס דערין זענען געווארן צעשאקלט. אדער איז עס מלשון גילוי, ווי "ערום ועריה", און דער טייטש איז אז אירע צעדער-האלצער זענען געווארן אויפגעדעקט. און אין ביידע פירושים איז דער געדאנק איינס: אז דער בנין איז אינגאנצן חרוב און צעווארפן געווארן.
"זֹאת הָעִיר הָעַלִּיזָה"
זֹאת הָעִיר הָעַלִּיזָה הַיּוֹשֶׁבֶת לָבֶטַח הָאֹמְרָה בִּלְבָבָהּ אֲנִי וְאַפְסִי עוֹד אֵיךְ הָיְתָה לְשַׁמָּה מַרְבֵּץ לַחַיָּה כֹּל עוֹבֵר עָלֶיהָ יִשְׁרֹק יָנִיעַ יָדוֹ׃ - דאס איז די לוסטיגע שטאט וואס זיצט זיכער, וואס זאגט אין איר הארץ איך בין און קיינער נישט חוץ מיר, ווי אזוי איז זי געווארן פאר א וויסטעניש, א רו-פלאץ פאר חיות, יעדער וואס גייט איר פֿאַרביי וועט פייפן און שאקלען מיט דער האנט.
נינוה איז געווען א לוסטיגע שטאט, א פרייליכע שטאט, זיצט זיכער און פארזיכערט מיט זיך, און זאגט אין איר הארצן "אני ואפסי עוד" - בלויז איך עקזיסטיר און גארנישט אויסער מיר; און ווי דער תרגום זאגט: "לית עוד בר מיני", עס איז גארנישט פאראן אויסער מיר. און אויף איר ווערט געזאגט "איך היתה לשמה" - ווי אזוי איז די שטאט פארוואנדלט געווארן אין א שממה, אז יעדער וועט זיך וואונדערן דערויף, "מרבץ לחיה", א פלאץ וואו חיות רוען.
"כל עובר עליה ישרוק יניע ידו" - דאס איז א געוויינליכער אויסדרוק אויף גרויס פארגאפנקייט און שאק, ווי "ישום ושרק", ער וועט זיך דערשטוינען און פייפן. אמאל איז געווען אזא מנהג, אז ווער עס האט געוואלט אויסדרוקן התפעלות פלעגט פייפן און צוגעבן א קול פון וואונדער. דאס הייסט אז יעדער וואס וועט דארט דורכגיין וועט פייפן, שאקלען מיט דער האנט, אנצייגן און זאגן: איז דאס די לוסטיגע שטאט וואס איז געווען זיכער אז זי וועט בלייבן אויף אייביג? ווי אזוי איז זי פארוואנדלט געווארן אין א שממה? קומט אויס אז די דאזיגע נבואה וועט שאקירן אלע צוזעער, ווייל יעדער וואס וועט עס זען וועט נישט גלייבן אז אזא לעבעדיגער פלאץ איז געווארן א וויסטער מקום און א געלעגער פאר פיך.
לסיכום:
קאַפּיטל ב' הייבט זיך אָן מיט אַ רוף צו כלל ישראל זיך צונויפֿצוקלייבן און זיך איינזאַמלען פֿונעם צעשפּרייטונג, צו באַפּוצן און פֿאַרריכטן די מעשים איידער די גזירה ווערט געבוירן; און ער ווענדט זיך צו די ענווי הארץ צו זוכן דעם אויבערשטן מיט צדק און מיט ענווה, כּדי זיי זאָלן געראַטעוועט ווערן אין יום אף ה'. פֿון דאָרט גייט דער נביא אַריבער צו די אומות העולם: פלשת - עזה, אשקלון, אשדוד און עקרון - וואָס וועלן פֿאַרשניטן ווערן און זייער לאַנד וועט געהערן צו שארית בית יהודה; מואב און עמון וואָס האָבן געשענדעט און געלעסטערט און וועלן צוריק ווערן ווי סדום און ווי עמורה; די כושים וואָס וועלן פֿאַלן פּונקט אַזוי; און אשור און נינוה וואָס וועלן געלייגט ווערן צו אַ שממה. דאָס וואָס שטייט הינטער אַלע די נבואות איז דער גילוי וואָס קומט צום סוף: "נורא ה' עליהם כי רזה את כל אלהי הארץ" - ווען די גאווה און די כוחות הטומאה וועלן פֿאַרגיין, וועלן זיך בוקן צו אים איש ממקומו אַלע אינזלען פֿון די גוים, און די שטאָט וואָס האָט געזאָגט "אני ואפסי עוד" וועט זײַן אַ מופת און אַ דערשטוינונג פֿאַר יעדן פֿאַרבייגייער.