מיר הייבן היינט אן ספר צפניה. עס איז א קורצער ספר, פון בלויז דריי פרקים, און דער עיקר ענין דערפון איז די באשרייבונג פון "יום ה'" - די צייט ווען די רשעים וועלן באשטראפט ווערן. צפניה נבוא'ט אויף יהודה, און דערצו זאגט ער אויך נבואה אויפן חורבן פון נאך פעלקער: פלשת, עמון, מואב און אשור. און צום סוף זאגט ער די נבואה אז דער אויבערשטער וועט צוריקקערן די גלות פון יהודה, און דעמאלט וועלן אלע פעלקער מודה זיין אין ה'.
ספר צפניה איז דער ניינטער ספר אין תרי עשר, און דער אבן עזרא גיט א טעם אויפן סדר: "ובעבור היות צפניה בימי יאשיהו שמוהו תשיעי, כי האחרים היו אחרי גלות בבל". דאס הייסט, די דריי לעצטע ספרים וואס שליסן אפ - חגי, זכריה און מלאכי - זענען שוין געווען נאך גלות בבל, און צפניה איז דער לעצטער וואס שליסט די תקופה פון פארן גלות, דערפאר איז ער אוועקגעשטעלט געווארן אלס דער ניינטער ספר.
ענליך צו די נבואות פון יונה און נחום, זעען אויך די נבואות פון צפניה פאראויס דעם חורבן פון אשור און איר הויפטשטאט נינוה. מיט אשור האבן מיר אן אלטן חשבון: ארום הונדערט יאר פריער האט די קעניגרייך פון אשור חרוב געמאכט מלכות ישראל, פארטריבן די עשרת השבטים קיין חלח, חבור און נהר גוזן, און חרוב געמאכט רוב שטעט פון יהודה אויסער ירושלים. דא זאגט צפניה די נבואה אז זי איז אויך עתיד צו פאלן, און אזוי איז טאקע געווען - ווי מיר האבן געלערנט אין די פריערדיגע ספרים און אין ספר חבקוק - אז זי איז געפאלן דורך די מיליטער פון בבל און מדי.
דְּבַר יְהֹוָה אֲשֶׁר הָיָה אֶל צְפַנְיָה בֶּן כּוּשִׁי בֶן גְּדַלְיָה בֶּן אֲמַרְיָה בֶּן חִזְקִיָּה בִּימֵי יֹאשִׁיָּהוּ בֶן אָמוֹן מֶלֶךְ יְהוּדָה - דאס ווארט פון ה' וואס איז געווען צו צפניה דער זון פון כושי, זון פון גדליה, זון פון אמריה, זון פון חזקיה, אין די טעג פון יאשיהו דער זון פון אמון, קעניג פון יהודה.
דער איינציגער באקאנטער נאמען דא איז חזקיה. דער רד"ק ברענגט בשם יש מפרשים, אז דער חזקיה איז חזקיהו מלך יהודה וואס איז באקאנט פאר אונז אלעמען. דער פירוש פארענטפערט די גרויסע קשיא: פארוואס האט דער נביא געדארפט מייחס זיין זיך פיר דורות צוריק? א זאך וואס מיר געפינען נישט ביי די אנדערע נביאים. נאר ער האט געוואלט מייחס זיין זיך צו א באקאנטן מענטש, און פאר דעם האט ער אויסגערעכנט די גאנצע שושלת ביז ער איז אנגעקומען צו חזקיה המלך, צו זאגן אז ער איז אן אייניקל פון חזקיהו.
דאך שרייבט דער רד"ק אליין אז ס'איז נישט קיין ראיה. ער שליסט עס נישט אויס, אבער קיין הכרח איז נישטא, ווייל עס קען זייער גוט זיין אז זיינע עלטערן זענען געווען גדולי הדור און דערפאר זענען זיי דערמאנט געווארן. די נעמען כושי, גדליה, אמריה און חזקיה זאגן אונז היינט נישט קיין סך (און דער גדליה איז נישט גדליה בן אחיקם, ווייל דא איז ער גדליה בן אמריה), אבער אין יענער צייט קען זיין אז זיי זענען געווען באקאנטע און מפורסמ'דיגע נעמען, און דערפאר האט ער אויסגערעכנט די גאנצע שושלת.
חז"ל זאגן אז דריי נביאים האבן נבואה געזאגט אין די טעג פון יאשיהו: ירמיה, צפניה און חולדה. ירמיה האט געזאגט נבואה אין די גאסן, צפניה איז געווען צפון און געזאגט נבואה אין די בתי כנסיות, און חולדה איז געווען ביי די פרויען. די נבואה פון צפניה איז נאך געווען איידער יאשיהו און יהודה האבן תשובה געטאן פון זייער שלעכטס, און דערפאר וועלן מיר דא זען שווערע ווערטער פון תוכחה.
אָסֹף אָסֵף כֹּל מֵעַל פְּנֵי הָאֲדָמָה נְאֻם יְהֹוָה - פארטיליגן וועל איך פארטיליגן אלעס פון אויפן פלאך פון דער ערד, זאגט ה'.
אָסֵף אָדָם וּבְהֵמָה אָסֵף עוֹף הַשָּׁמַיִם וּדְגֵי הַיָּם וְהַמַּכְשֵׁלוֹת אֶת הָרְשָׁעִים וְהִכְרַתִּי אֶת הָאָדָם מֵעַל פְּנֵי הָאֲדָמָה נְאֻם יְהֹוָה - איך וועל פארטיליגן מענטש און בהמה, איך וועל פארטיליגן די פייגל פונעם הימל און די פיש פונעם ים, און די מכשולות צוזאמען מיט די רשעים, און איך וועל פארשניידן דעם מענטש פון אויפן פלאך פון דער ערד, זאגט ה'.
זאגט דער אויבערשטער בכלליות: איך וועל איינזאמלען אלע געפינליכע. דאס ערשטע "אסוף" איז פונעם שורש א.ס.ף - אסיפה. און דאס צווייטע "אסף" איז פונעם שורש ס.ו.ף, אזוי ווי דער לשון "אסוף אסיפם נאום ה'", אז זיי וועלן קומען צו א סוף. און רש"י טייטשט אז עס איז כאילו עס פעלט דא אן אל"ף, ווי "אאסף": אסוף אאסף כל מעל פני האדמה.
און יעצט הייבט ער אן מפרט צו זיין: אסף אדם ובהמה, אסף עוף השמים ודגי הים. אזוי ווי עס שטייט אין הושע פרק ד': "בחית הארץ ובעוף השמים וגם דגי הים יאספו". דאס איז א מליצישער אויסדרוק וואס קומט צו זאגן אז גארנישט וועט נישט בלייבן, און די כוונה איז נישט אז באמת וועלן אלע פיש איינגעזאמלט ווערן, נאר א מטאפארע אויף דער גרויסקייט פונעם חורבן און שמד.
אן אנדער מעגליכקייט ברענגט דער מלבי"ם, אז די זאכן זענען כפשוטם. ווי אזוי? די היימישע עופות געפינען זיך אין אן ארט פון יישוב און דערווייטערן זיך פון א וויסטן פלאץ. לייגט צו דער רד"ק, אז אין א מקום יישוב געפינען זיך קערנדלעך, פירות און בלימען פון די ביימער, און ווען איין יישוב ווערט חרוב גייען זיי אריבער צו א צווייטן יישוב. קומט אויס אז ווען דער מענטש ווערט איינגעזאמלט פונעם ארט, ווערן צוזאמען מיט אים אויך איינגעזאמלט די עופות. און אזוי אויך די פיש, זאגט דער מלבי"ם און אויך דער רד"ק: אויך זיי דערווייטערן זיך פונעם וויסטן ברעג וואו עס איז נישטא קיין מאכל דורך מענטשן. ווייל דער שטייגער פון מענטשן איז צו ווארפן אין ים גרינצייג און איבערגעבליבענע שפייז, און דאס איז געווען עסן פאר די פיש; און אין אן ארט וואו דער ברעג איז פארוויסט און עס זענען נישטא קיין מענטשן, ווערן פון דארט אויך איינגעזאמלט די פיש.
"והמכשלות את הרשעים" - דער אויבערשטער וועט איינזאמלען אויך דאס וואס ברענגט די רשעים לידי חטא. און עס זענען דא וואס ערקלערן, און אזוי איז די שיטה פון רש"י, אז די כוונה איז אויף די עכו"ם וואס זענען דא געווען און האבן מכשיל געווען די רשעים מיט עבודה זרה; זאגט דער אויבערשטער: אויך זיי וועל איך איינזאמלען.
אבער דער עיקר ציל איז: "והכרתי את האדם מעל פני האדמה" - אלע פעלקער וואס זענען אויפן אויבערפלאך פון דער ערד. ווייל מיר ווייסן דאך אז נבוכדנצר האט מחריב געווען רוב אומות און זיי צומישט, און אזוי אויך סנחריב האט צומישט די אומות. קומט אויס אז עס איז דא דא א פאלקאמער חורבן, און דער עיקר בנוגע דעם מענטש. און חז"ל זאגן אז אין דער צייט פונעם חורבן איז קיין פייגל נישט געפלויגן אין ארץ ישראל צוויי און פופציג יאר - אונז צו לערנען ביז ווי ווייט דער חורבן איז געווען גרויס, אז אפילו בעלי חיים זענען נישט געבליבן דא. דאס איז א גאנצקאמע פארלאזונג פון יעדן לעבעדיגן באשעפעניש.
וְנָטִיתִי יָדִי עַל יְהוּדָה וְעַל כָּל יוֹשְׁבֵי יְרוּשָׁלָ͏ִם וְהִכְרַתִּי מִן הַמָּקוֹם הַזֶּה אֶת שְׁאָר הַבַּעַל אֶת שֵׁם הַכְּמָרִים עִם הַכֹּהֲנִים - און איך וועל אויסשטרעקן מיין האנט אויף יהודה און אויף אלע איינוואוינער פון ירושלים, און איך וועל פארטיליקן פון דעם דאזיקן ארט די איבערבלייבעניש פונעם בעל, דעם נאמען פון די גלחים צוזאמען מיט די כוהנים
ביז אהער האט ער גערעדט וועגן דער אלגעמיינער אסיפה, און יעצט ערקלערט ער אז ער וועט אויסשטרעקן זיין האנט אויף יהודה בפרט. "והכרתי את שאר הבעל" - פארוואס "שאר"? ווייל יאשיהו האט דאך שוין פארטיליקט דעם בעל, נאר עס זענען געבליבן פון אים רעשטלעך, און אויף זיי רעדט ער.
"את שם הכמרים" - די כמרים זענען די כוהנים פון עבודה זרה, עובדי החמנים, וואס דינען צו דער זון. און וואס מיינט "עם הכהנים"? דא זענען די מפרשים מחולק. דער מלבי"ם ערקלערט אז די כוונה איז אויף די כהני השם, און דער טייטש דערפון איז אז דער אויבערשטער וועט פארטיליקן א צדיק מיט א רשע - לויט דעם באקאנטן כלל, אז ווען עס איז דא א דין אויף די רשעים און דער מלאך גייט ארויס צו משחית זיין, איז ער נישט מבחין צווישן א צדיק און א רשע. לעומת זאת ערקלערט דער רד"ק אז די כמרים זענען די וואס טראגן שווארץ לשם עכו"ם, און די כהנים זענען די וואס באדינען פאר דער עכו"ם, און זייער נאמען און זכר וועט אונטערגיין פון דער וועלט. לויט דעם איז די באציאונג דא בלויז צו רשעים - סיי די כמרים און סיי די כהנים המשרתים.
וְאֶת הַמִּשְׁתַּחֲוִים עַל הַגַּגּוֹת לִצְבָא הַשָּׁמָיִם וְאֶת הַמִּשְׁתַּחֲוִים הַנִּשְׁבָּעִים לַיהֹוָה וְהַנִּשְׁבָּעִים בְּמַלְכָּם - און די וואס בוקן זיך אויף די דעכער צום חיל פון הימל, און די וואס בוקן זיך וואס שווערן צום אויבערשטן און שווערן אין זייער קעניג
"המשתחווים על הגגות לצבא השמים" - דאס זענען די רשעים, זאגט דער מלבי"ם, וואס פלעגן ארויפגיין אויפן דאך זיך צו בוקן צו דער זון, צו דער לבנה און צו די שטערנס, ווייל זיי זענען דאך געווען עובדי כוכבים.
"ואת המשתחווים הנשבעים לה'" - דא גייט דער מלבי"ם לויט זיין שיטה. פונקט ווי ער האט מסביר געווען אז דער חורבן וועט זיין פאלקאם, סיי ביי די כמרי הבעל און סיי ביי די כהנים פון בית ה', אזוי אויך דא באציט ער זיך צו ביידע עקן: די וואס בוקן זיך אויף די דעכער זענען די כמרי הבעל, און די וואס שווערן צו ה' זענען די צדיקים וואס בוקן זיך און שווערן בלויז צום אויבערשטן, און ווען א גזירה קומט, שניידט זי אפ צדיק עם רשע.
"ואת הנשבעים במלכם" - קעגן די צוויי עקן איז פאראן דער מיטל-וועג, זאגט דער מלבי"ם: דאס זענען די בינוניים. זיי דינען נישט דעם אויבערשטן און נישט דעם בעל, נאר וואס דער מלך זאגט - דאס טוען זיי. מענטשן וואס היטן דעם געזעץ: אויב דער מלך דינט דעם אויבערשטן - טוען זיי ווי זיינע מעשים, און אויב דער מלך דינט דעם בעל - טוען זיי ווי זיינע מעשים. און דעריבער רופט ער זיי אן "הנשבעים במלכם".
רש"י דאגעגן ערקלערט, ענליך צום דרך פונעם רד"ק, אז דאס אלעס רעדט זיך פון רשעים. "המשתחווים הנשבעים לה' והנשבעים במלכם" - מען רעדט פון די זעלבע מענטשן ממש: זיי פלעגן זיך בוקן צום אויבערשטן, און דערנאך פלעגן זיי זיך אויך בוקן צו מלכם, צו עבודה זרה, און מאכן די עבודה זרה פארן עיקר. אויב דו גלייבסט נישט אינעם אויבערשטן - שווער איך דיר ביי עבודה זרה; ביי וואס דו גלייבסט, ביי דעם שווער איך דיר. קומט אויס אז דא רעדט מען פון א סארט רשע, וואס כאטש ער איז נישט אזוי מוחלט ווי דער פריערדיגער וואס האט בלויז געדינט עבודה זרה, אבער ער בוקט זיך סיי צום אויבערשטן און סיי צו עבודה זרה. אויך דא, אויב אזוי, רעדט דער פסוק פון רשעים.
וְאֶת הַנְּסוֹגִים מֵאַחֲרֵי יְהֹוָה וַאֲשֶׁר לֹא בִקְשׁוּ אֶת יְהֹוָה וְלֹא דְרָשֻׁהוּ - און די וואס האבן זיך צוריקגעצויגן פון גיין נאכן אויבערשטן, און די וואס האבן נישט געזוכט דעם אויבערשטן און האבן אים נישט געפארשט.
"הנסוגים מאחרי ה'" - דאס זענען די וואס האבן אים קודם געדינט און דערנאך האבן זיי זיך צוריקגעצויגן. "ואשר לא ביקשו את ה'" - דאס זענען די וואס האבן אים פון אנפאנג גארנישט געזוכט, און האבן אים קיינמאל נישט געדינט.
און דער רד"ק ערקלערט אויף אן אנדערן אופן: "לא ביקשו את ה'", און דאך האבן זיי נישט געדינט קיין עבודה זרה - דאס הייסט אז זיי פוסח'ן על שתי הסעיפים. זיי זאגן אין זייער הארץ, דער אויבערשטער וועט נישט גוטס טאן און ער וועט נישט שלעכטס טאן, און אויב אזוי, צו וואס פעלט אונז אויס אים צו דורש זיין? דאס איז די כוונה פון "לא ביקשו את ה' ולא דרשוהו": זיי ווענדן זיך בכלל נישט צום אויבערשטן יתברך, אבער זיי דינען אויך נישט קיין עבודה זרה. ביז אהער האט דער נביא אויסגערעכנט וואס ער האט פריער געזאגט "ונטיתי ידי על יהודה ועל כל יושבי ירושלים והכרתי מן המקום הזה" - אלע די וואס מיר האבן דערמאנט, זיי אלע וועט דער אויבערשטער פארשניידן.
הַס מִפְּנֵי אֲדֹנָי יֱהֹוִה כִּי קָרוֹב יוֹם יְהֹוָה כִּי הֵכִין יְהֹוָה זֶבַח הִקְדִּישׁ קְרֻאָיו - שווייגט פאר דעם אויבערשטן ג-ט, ווארעם דער טאג פונעם אויבערשטן איז נאנט, ווארעם דער אויבערשטער האט אנגעגרייט א שחיטה, ער האט אפגעזונדערט זיינע געלאדענע געסט.
איצט רעדט דער נביא פון זיך אליין. נאכדעם וואס ער האט דערמאנט די רייד פונעם אויבערשטן, זאגט ער צו זיי: הס, זאל יעדער מענטש שווייגן פארן אויבערשטן, ווייל די צייט פון יום ה', דער יום הדין, איז נאנט. "כי הכין ה' זבח" - די גזירה איז שוין נגזר געווארן. און דער רד"ק ערקלערט אז דער "זבח" זענען די חללים פון די רשעים; זבח איז א לשון פון שחיטה, אז דער אויבערשטער האט אנגעגרייט זייער טאג.
"הקדיש קרואיו" - דאס איז דער המשך פונעם משל. "הכין זבח" מיינט אז מען האט אנגעגרייט א טיש; און ווען דער טיש איז גרייט צו דער סעודה, זענען אויך דא געלאדענע געסט. "הקדיש קרואיו" - ער האט גערופן די געסט און געזאגט צו זיי: קומט, איר זענט שוין איינגעלאדן צו דער סעודה. און ווער זענען די קרואים וואס קומען צום זבח, וואס איז די שחיטה? דאס איז נבוכדנצר און זיינע חילות.
דער רד"ק דאגעגן ערקלערט אז די קרואים זענען פון אן אנדערן סארט: עוף השמים און חית השדה, וואס זיי האט דער אויבערשטער איינגעלאדן צו עסן די פגרים, ווי עס שטייט אין די תוכחות: "והיתה נבלתך למאכל לעוף השמים ולבהמת הארץ". קומט אויס אז די איינגעלאדענע צו יענער שחיטה זענען עוף השמים און חית הארץ.
וְהָיָה בְּיוֹם זֶבַח יְהֹוָה וּפָקַדְתִּי עַל הַשָּׂרִים וְעַל בְּנֵי הַמֶּלֶךְ וְעַל כָּל הַלֹּבְשִׁים מַלְבּוּשׁ נָכְרִי - און עס וועט זיין אין דעם טאָג פונעם זבח פונעם אויבערשטן, און איך וועל רעכענען מיט די שרים און מיט די קינדער פונעם קעניג, און מיט אַלע וואָס טוען אָן אַ פרעמד קלייד.
איצט רעכנט אויס דער נביא ווער עס וועט געטראָפן ווערן און אומקומען אין יענער גזירה. צום ערשט וועט ער אומברענגען די שרים און די בני המלך - אין גלות יכניה און דערנאָך אין גלות צדקיה - ווייל דאָס זענען די חשוב'ע איבער אַלעמען. און דערנאָך "כל הלובשים מלבוש נכרי": דאָס זענען געווען די באַאַמטע פונעם מלך, וואָס האָבן געהאַט אַ באַזונדער קלייד, באַזונדערע מדים וואָס דער מלך האָט זיי געגעבן לויטן שטייגער פון די שרים פון די פעלקער. קומט אויס אַז ביז אַהער רעדט מען וועגן דעם אויבנאָן, וועגן אַלע חשוב'ע לייט: די בני המלך, די שרים, און די וואָס טוען אָן אַ מלבוש נכרי - מענטשן וואָס זענען משרתי המלך און האָבן אַ הויכע מדרגה ביי אים און אַ באַזונדערע לבוש וואָס באַצייכנט זיי קעגן דעם פשוט'ן פאָלק. אַזוי טייטשט דער מלבי"ם.
אָבער דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאָטער אַן אַנדער פירוש: ווען זיי פלעגן זען אַ מענטש וואָס האָט אָן אַ שיין קלייד, פלעגן זיי דאָס גזל'נען פון אים און עס אָנטאָן, און דאָס מיינט "הלובשים מלבוש נכרי" - ער טוט אָן דאָס קלייד פון אַ מענטש וואָס איז נכרי, אַ פרעמדער. און "נכרי" מיינט נישט דווקא אַ גוי, נאָר אַ פרעמדער; ער גייט אָנגעטאָן מיטן קלייד פון אַ פרעמדן מענטש וואָס ער האָט פון אים צוגערויבט.
דער אבן עזרא ערקלערט, אַז זיי פלעגן אָנטאָן גאָר באַזונדערע קליידער וואָס קיין שום אַנדער מענטש פלעגט נישט אָנטאָן אַזוינס, און דאָס איז געווען אַ וועג פון גאווה; און דעריבער הייסט דאָס "מלבוש נכרי", בפשטות ווייל זיי זענען געווען ניכר מיט זייערע מלבושים - יעדער פון זיי גייט מיט גאָר טייערע קליידער און איז דערקענט דערמיט.
נאָך אַן הסבר, און דאָס איז דער פירוש פון רש"י: מלבוש נכרי מיינט בגדי עכו"ם, אַז זיי פלעגן גיין אָנגעטאָן אין גויישע קליידער. און תרגום יונתן טייטשט "הלובשים מלבוש נכרי" - דמתרגשין למפלח לטעוותא (וואָס קלייבן זיך צו דינען עבודה זרה); און לויט דעם איז דאָס אויך אַ מליצה: אָנטאָן אַ מלבוש נכרי מיינט זיך פירן ווי אַ גוי און דינען עבודה זרה ווי אַ גוי, און די כוונה איז נישט אויף ממש קליידער, נאָר אַ לשון מושאל אויף עבודה זרה.
און נאָך אַ פירוש ברענגט דער רד"ק: דאָס זענען מענטשן וואָס פלעגן זיך מאַכן און זיך פאָרשטעלן ווי פרושים, ווי חסידים און צדיקים. זיי האָבן געהאַט אַ באַזונדערן לבוש וואָס האָט זיי געוויזן ווי מורם מעם, בשעת זייערע וועגן זענען געווען שלעכט און זיי האָבן גענאַרט דעם עולם. ער פלעגט גיין ווי אַ באַבּאַ, מיט אַ מין גרויסן היטל מיט אַ צשאָפּטשיק וואָס פאַרדעקט אים די גאַנצע אויגן, און דאָס אַלץ כדי ער זאָל קענען אין דער פינצטער טאָן זיינע מעשים. און אויב עמעצער זעט אים, זאָגט ער: האָסט געזען מיט וואָס פאַראַ גלימה ער גייט, מסתמא איז ער אַ צדיק. אָבער באמת דאַרף ער פיל פּלאַץ צו באַהאַלטן דאָס גאַנצע געלט פון אונטן, אינעם היטל און אויף יעדן אָרט, און אַלץ פאַרשטעלן - פאַר דעם דאַרף מען דאָך אַ ברייטע גלימה. על כל פנים, שוין דעמאָלט זענען געווען מענטשן וואָס האָבן זיך געוויזן ווי פרושים און חסידים און אָנגעטאָן קליידער וואָס זענען נישט ווי דאָס גאַנצע פאָלק, כדי זיי זאָלן זיין אָנערקענט און באַקומען כבוד ווי חסידים, צדיקים און פרושים.
וּפָקַדְתִּי עַל כָּל הַדּוֹלֵג עַל הַמִּפְתָּן בַּיּוֹם הַהוּא הַמְמַלְאִים בֵּית אֲדֹנֵיהֶם חָמָס וּמִרְמָה - און איך וועל רעכענען מיט יעדן וואָס שפּרינגט איבער דער שוועל אין יענעם טאָג, וואָס פילן אָן דאָס הויז פון זייערע הערן מיט גזילה און באַטרוג.
מפתן איז דער שוועל, דער אונטערשטער טייל פונעם טיר. און אויף וועמען רעדט מען דאָ? דער רד"ק ערקלערט בשם זיין פאָטער, אַז מען רעדט וועגן די קנעכט פון די שרים און די באַדינער פונעם מלך, וואָס ווען זיי פלעגן זען ביי אַן ארימאַן אַ חפץ אין זיין הויז וואָס זיי האָבן פאַרגלוסט, פלעגן זיי אריינלאָפן אין זיין הויז אין אַ לויף, און דאָס איז "דולג על המפתן" - ער לויפט שנעל אריין און שפּרינגט איבער דער שוועל כדי צו רויבן און גזל'נען פונעם ארימאַן. און דערנאָך "הממלאים בית אדוניהם חמס ומרמה" - ער ברענגט די גזילה און פילט דערמיט אָן דאָס הויז פון זיין האַר.
דער אבן עזרא גייט אויך אין דעם זעלבן גאַנג, נאָר לויט זיין מיינונג איז דאָס איבערשפּרינגען געווען איבער דער שוועל פון זייערע הערנס הויז: פון גרויס לויפן און שמחה אָנצופילן דאָס הויז פון זייערע הערן מיט חמס ומרמה, פלעגן זיי איבערשפּרינגען די שוועל ווען זיי זענען געקומען אַהין אַוועקלייגן די גזילה.
תרגום יונתן טייטשט: "על כל דמהלכין בנימוסי פלשתאי" - אַז זיי זענען געגאַנגען אין די מנהגים און חוקים פון די פלשתים. און וואו געפינען מיר אַזאַ חוק ביי די פלשתים? אין זייער בית עבודה זרה, אין בית דגון, ווערט געזאָגט אַז די כהנים פון דגון טאָרן נישט טרעטן אויף דער שוועל פון דגון. און וואָס איז דער טעם? ווען כלל ישראל האָט מלחמה געהאַלטן מיט די פלשתים און די פלשתים האָבן פאַרגנב'עט און געפאַנגען דעם ארון ה', האָבן זיי אים גענומען און אַוועקגעשטעלט לעבן זייער עבודה זרה דגון, כביכול צו ווייזן זיין הערשאפט. זענען זיי אויפגעשטאַנען אינדערפרי און האָבן אים געפונען ליגן פאַפאַלן אויף דער שוועל, מיט אָפּגעהאַקטע הענט און פיס, און דערמיט האָבן זיי פאַרשטאַנען אַז דער ארון איז מקפיד אויף זיי. דערנאָך האָבן זיי אים אַריבערגעפירט אויף אַן אַנדער אָרט און זיי זענען געשלאָגן געוואָרן מיט טחורים, און מויז פלעגן קומען און שמיטן זייערע קישקעס, ביז זיי האָבן ענדליך באַשלאָסן צוריקצוגעבן דעם ארון צו כלל ישראל און האָבן מיטגעשיקט מיט אים אַ קרבן און מנחה און קיען, ווי מיר האָבן געלערנט באריכות. און פון דעמאָלט אָן האָבן די כהני דגון מקפיד געווען נישט צו טרעטן אויף דער שוועל פון בית דגון, ווייל דאָס איז געווען דער אָרט וואו דער צלם איז געפאַלן, און זיי פלעגן איבערשפּרינגען דעראויף. קומט אויס אַז אידן האָבן זיך געפירט ממש ווי די פלשתים.
און גיט אכט אויף א שרעקליכן מדרש. אמר רבי ירמיה בשם רבי שמואל בר רב יצחק: מיר געפינען אז כלל ישראל האט מער מחמיר געווען אין עבודה זרה ווי די אומות העולם. ווען אידן האבן געדינט עבודה זרה, פלעגן זיי מהדר זיין און מדקדק זיין אין עבודה זרה מער פונעם גוי. וויאזוי? ביי די אומות שטייט "על כן לא ידרכו כוהני דגון" - זיי פלעגן נישט טרעטן, אבער זיי פלעגן נאר אביסל אויפהייבן די פוס. אבער ביי ישראל שטייט "הדולג על המפתן" - ער איז שוין געווען א מחמיר; נישט סתם ער טרעט נישט, נאר ער מאכט ממש א שפרונג און א דילוג. ער האט אויסגעשארפט דעם דקדוק און די הקפדה. און ווי שרעקליך זענען די ווערטער, וואס ביז היינט קען מען דאס זען.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז די וואס שפרינגען איבער די שוועל זענען די משרתים פון די שרים, און ער פארבינדט דאס אויך צו די כהנים פון די פלשתים: די משרתים פון די שרים, ווען זיי פלעגן גיין צום הויז פון זייערע הארן, פלעגן זיי שפרינגען איבער דער שוועל ווי דער מנהג פון עבודה זרה, און זיי פלעגן אָנפילן דאס הויז פון זייערע הארן מיט חמס ומרמה, ווייל זיי זענען דאך געווען די שוטרים וועמענס תפקיד איז געווען צו עשק'ענען און גזל'ענען. קומט אויס אז דער מלבי"ם שטעלט צונויף ביידע פירושים צוזאמען: סיי דאס שפרינגען איבער דער שוועל פון זייערע הארנס הויז אדער פונעם הויז פון די ארימעלייט, און סיי דעם שייכות צו די כהני עבודה זרה.
וְהָיָה בַיּוֹם הַהוּא נְאֻם יְהֹוָה קוֹל צְעָקָה מִשַּׁעַר הַדָּגִים וִילָלָה מִן הַמִּשְׁנֶה וְשֶׁבֶר גָּדוֹל מֵהַגְּבָעוֹת - און עס וועט זיין אין יענעם טאג, זאגט גאט, א קול פון א געשריי פונעם פיש-טויער (שער הדגים), און א געוויין פון דער משנה, און א גרויסער בראך פון די בערגלעך.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם פסוק פונעם סוף. "הגבעות" - דאס איז דער שפיץ פון הר ציון, און דארט זענען געזעסן דער מלך און די יועצים. אונטער זיי איז "המשנה", מלשון משנה לו, דער צווייטער צו אים, און דארט זענען געזעסן די שרים. און "שער הדגים" - דארט איז געזעסן דער המון עם. און וואס איז שער הדגים? זאגט דער רד"ק אז עס איז געווען אין ירושלים א פלאץ מיט דעם נאמען, ווי מיר געפינען אין עזרא "ועד שער הדגים ומגדל חננאל", און עס קען זייער גוט זיין אז מען פלעגט דארט פארקויפן פיש און צוליב דעם האט עס אזוי געהייסן.
און לויט דעם ערקלערט דער מלבי"ם די מדריגות: קול צעקה משער הדגים - פונעם פלאץ פונעם המון עם; יללה מן המשנה - פונעם פלאץ פון די שרים, ווייל א יללה איז גרעסער פון א צעקה; ושבר גדול מהגבעות - פונעם פלאץ פונעם מלך און די חשובי העם, און דארט וועט זיין דער עיקר בראך. און דאס איז ווי מיר האבן פריער געזען, "ופקדתי על השרים ועל בני המלך" - ביי זיי וועט זיין דער גרעסטער בראך, ווייל זיי זענען די פאראנטווארטליכע.
דער רד"ק ברענגט א דרשת חז"ל: "ויללה מן המשנה" - דאס איז דער בית המדרש, אזוי ווי עס שטייט אין ספר מלכים "והיא יושבת בירושלים במשנה", און תרגום יונתן טייטשט "במשנה" - בבית אולפנא, דאס הייסט א בית מדרש. און "שבר גדול מהגבעות", זאגט דער רד"ק, דאס זענען פלעצער אין ירושלים אדער נעבן איר, ווי למשל גבעת גרב וואס ווערט דערמאנט אין ירמיה.
נאך ברענגט דער רד"ק א מדרש אגדה: שער הדגים - דאס איז עכו, וואס ליגט אין שויס פון די פיש. יללה מן המשנה - דאס איז לוז, וואס זי איז א משנה צו ירושלים און געפינט זיך נאנט צו איר. שבר גדול מהגבעות - דאס איז ציפורי, וואס זי זיצט אויף די שפיצן פון די בערג. און אינעם קומענדיגן פסוק, "הילילו יושבי המכתש" - דאס איז טבריה, וואס איז טיפער פון גאנץ ארץ ישראל. און למעשה איז זי נישט טיפער פון גאנץ ארץ ישראל, ווייל ים המלח איז דאך טיפער פון איר, נאר מסתמא איז זיין כוונה אויף די באזעצטע ערטער, ווייל ים המלח איז נישט געווען באזעצט און טבריה איז יא געווען באזעצט.
הֵילִילוּ יֹשְׁבֵי הַמַּכְתֵּשׁ כִּי נִדְמָה כָּל עַם כְּנַעַן נִכְרְתוּ כָּל נְטִילֵי כָסֶף - יאמערט איר איינוואוינער פונעם מכתש, ווייל פארשניטן געווארן איז דאס גאנצע פאלק כנען, פארשניטן געווארן זענען אלע וואס טראגן זילבער.
זאגט דער מלבי"ם: עס זענען נאך געווען די עשירים און די סוחרים, וואס האבן נישט גענומען צום הארצן דעם בראך פון די שרים, ווייל זיי זענען נישט געווען אין דער געגנט; רוב פון זיי פלעגן גיין האנדלען אין ווייטע פלעצער, ווי דער שטייגער פון די כנענים, דאס זענען די איינוואוינער פון צור, וואס אלע זענען געווען סוחרים. און זיי פלעגן זיצן אין א טייל פון ירושלים וואס הייסט "מכתש". און רש"י ברענגט אז דאס איז נחלה דקדרון, און עס ווערט אזוי גערופן ווייל עס איז א טיף ארט ווי א מכתשת - דער פלאץ וואו דער שטעסל קלאפט אריין. (און דאס איז נישט לויט דער דרשת חז"ל אז דער מכתש איז טבריה.)
און דער נביא זאגט זיי אז זיי וועלן אויך קלאגן און יאמערן. און פארוואס? "כי נדמה כל עם כנען" - עס זענען אויך פארשניטן געווארן די סוחרים, דורך דעם וואס עס זענען פארשניטן געווארן די וואס שלעפן זילבער, אז עס איז שוין נישטא קיין משא פון געלט, און ממילא האט זיך אויך אויפגעהערט דער מסחר, און דורך דעם וועלן זיי אויך יאמערן.
וְהָיָה בָּעֵת הַהִיא אֲחַפֵּשׂ אֶת יְרוּשָׁלַ͏ִם בַּנֵּרוֹת וּפָקַדְתִּי עַל הָאֲנָשִׁים הַקֹּפְאִים עַל שִׁמְרֵיהֶם הָאֹמְרִים בִּלְבָבָם לֹא יֵיטִיב יְהֹוָה וְלֹא יָרֵעַ - און עס וועט זיין אין יענער צייט וועל איך דורכזוכן ירושלים מיט ליכט, און איך וועל זיך רעכענען מיט די מענטשן וואס זיצן איינגערוט אויף זייערע שמרים, וואס זאגן אין זייער הארץ: דער אויבערשטער וועט נישט גוטס טון און נישט שלעכטס טון.
אין דעם איין פסוק האבן מיר צוויי באקאנטע אויסדרוקן וואס רוב מענטשן ווייסן גארנישט פון וואו זיי שטאמען: "איך האב אים געזוכט מיט ליכט", און "ער זיצט איינגערוט אויף זיינע שמרים" (קופא על שמריו). ביידע שטייען דא, און יעצט וועלן מיר מסביר זיין זייער באדייט.
דער מלבי"ם לייגט עס אויס: עס זענען געווען מענטשן וואס זענען נישט געווען קיין שרים און נישט קיין סוחרים; זיי האבן געהאט הייזער, פעלדער און וויינגערטנער פון וואס זיי האבן זיך מפרנס געווען, און זיי זענען געזעסן אין די ווינקלען פון דער שטאט אפגעזונדערט פון די איבעריגע שטאט-לייט, וואס מען רופט היינט אין דער פריפעריע. זאגט דער קדוש ברוך הוא: מיינט נישט אז אין זיי וועט די האנט פונעם אויבערשטן נישט אנרירן; זאלט איר וויסן אז איך וועל דורכזוכן ירושלים מיט ליכט - אויך די דאזיגע מענטשן וועל איך כביכול אויפזוכן מיט א ליכט. און רש"י טייטשט "אחפש את ירושלים בנרות" - איך וועל מדקדק זיין אויף זייערע עבירות, אזוי ווי מען זוכט מיט א ליכט אין די לעכער און שפאלטענעס.
"ופקדתי על האנשים הקופאים על שמריהם" - אזוי ווי וויין וואס איז פארמאכט אין א כלי און רוט שטיל אויף די הייוון (די שמרים). און וואס באדייט דער לשון "קופאים"? דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז ווי א זאך וואס ווערט פארפרוירן און הארט און שטייט אויף איין ארט און רירט זיך נישט ווי פליסיגע וואסער. דאס איז דער באגריף וואס מיר נוצן היינט פאר א זאך וואס איז געפרוירן, און ווי דער לשון "וכגבינה תקפיאני": די מילך איז דין און פליסיג, און דער קעז שטעלט זיך איין און עס איז נישטא אין אים קיין שום באוועגונג. און אזוי ערקלערט אויך דער אבן עזרא.
רש"י ווידערקאלט מסביר אז "הקופאים" איז מלשון שווימען (לצוף), אזוי ווי "ויצף הברזל" אין ספר מלכים - ווען אלישע און זיינע תלמידים זענען געגאנגען בויען פאר זיך א בית המדרש און די אייזן איז אראפגעפאלן פונעם האלץ אריין אין טייך, און מען האט עס געדארפט ארויסנעמען, און ער האט זיי געהייסן אריינווארפן דעם הילצערנעם שטעקן מיט כח אין וואסער, און עס איז אריין אינעם אייזן און עס ארויפגעשוואומען, און אלעס בדרך נס ווי מיר האבן דארט געלערנט. און דארט טייטשט דער תרגום "ויצף" - "וכפא פרזלא". קומט אויס אז "הקופאים על שמריהם" מיינט אז זיי שווימען איבער די שמרים: דער וויין שווימט אויבן, אן קיין שום באוועגונג, העכער די שמרים.
און ווי אזוי עס זאל נאר נישט זיין, זענען די דאזיגע מענטשן כביכול אן קיין שום ריר. און פארוואס? ווייל זיי זאגן אין זייער הארץ "לא ייטיב ה' ולא ירע". די שרים און סוחרים - זיי האבן פון וואס מורא צו האבן פון די ענדערונגען פון דער צייט, פון שכר ועונש; אבער מיר, זאגן זיי, האבן נישט וואס צו זארגן. איך בין דאך נישט קיין סוחר און נישט קיין וויכטיגער שר. און זיי זענען זיכער אז זייער הצלחה קומט נישט פונעם אויבערשטן, און אז זייער פרנסה איז ביי זיי אנגעגרייט - פעלדער, וויינגערטנער און הייזער - און דעריבער זיצן זיי איינגערוט אויף זייערע שמרים, און זעען נישט קיין שום נויט צו ענדערן עפעס אדער צו פאררעכטן זייערע מעשים, זייענדיג זיכער אז דאס שלעכטס וועט זיי נישט דערגרייכן.
וְהָיָה חֵילָם לִמְשִׁסָּה וּבָתֵּיהֶם לִשְׁמָמָה וּבָנוּ בָתִּים וְלֹא יֵשֵׁבוּ וְנָטְעוּ כְרָמִים וְלֹא יִשְׁתּוּ אֶת יֵינָם - און זייער פארמעגן וועט זיין צום רויב און זייערע הייזער צו א וויסטעניש, און זיי וועלן בויען הייזער און וועלן נישט וואוינען דערין, און זיי וועלן פלאנצן וויינגערטנער און וועלן נישט טרינקען זייער וויין.
"והיה חילם למשיסה" - זייערע נכסים וועלן ווערן גערויבט. "ובנו בתים ולא ישבו" - די הייזער וואס זיי וועלן בויען וועלן זיי נישט זוכה זיין צו וואוינען אין זיי א לאנגע צייט, ווייל מען וועט זיי שנעל ארויסטרייבן פון דארט. און אזוי אויך די וויינגערטנער וואס זיי האבן געפלאנצט, וועלן זיי נאר טרינקען זייער וויין פאר א קורצע צייט, ווי די ווערטער פונעם רד"ק. און דער מלבי"ם ערקלערט, אז דער עונש פון השי"ת וועט זיי אויך דערגרייכן: סיי אין זייער פארמעגן, סיי אין זייערע הייזער און סיי אין זייערע וויינגערטנער.
קָרוֹב יוֹם יְהֹוָה הַגָּדוֹל קָרוֹב וּמַהֵר מְאֹד קוֹל יוֹם יְהֹוָה מַר צֹרֵחַ שָׁם גִּבּוֹר - נאנט איז דער גרויסער טאג פונעם אויבערשטן, נאנט און איילט זיך זייער, דער קול פונעם טאג פונעם אויבערשטן שרייט דארט ביטער א גבור.
נאכדעם וואס דער נביא האט איבערגעגעבן דאס ווארט פונעם אויבערשטן, זאגט ער זיי יעצט פון זיך אליין: זאלט איר וויסן אז דער גרויסער און שרעקליכער יום ה', דאס איז דער יום הדין, איז נאנט און איילט זיך צו קומען. און וואס מיינט "קול יום ה' מר צורח שם גיבור"? ערקלערט דער מלבי"ם: כביכול עס שטייט א גבור און שרייט מיט א קול "יום ה'!", ער שרייט אין די העכסטע טענער אז דער יום ה' איז שוין דא. דאס איז דער "קול יום ה'" - דער געשריי אליין, און דאס שרייט דארט דער גבור מיט א ביטערן קול.
יוֹם עֶבְרָה הַיּוֹם הַהוּא יוֹם צָרָה וּמְצוּקָה יוֹם שֹׁאָה וּמְשׁוֹאָה יוֹם חֹשֶׁךְ וַאֲפֵלָה יוֹם עָנָן וַעֲרָפֶל - אַ טאָג פֿון צאָרן איז יענער טאָג, אַ טאָג פֿון צרה און דריקעניש, אַ טאָג פֿון פֿאַרוויסטונג און חורבן, אַ טאָג פֿון חושך און פֿינצטערניש, אַ טאָג פֿון וואָלקנס און נעפּל
"יום עברה" - אַ טאָג פֿון כּעס און קצף. "יום צרה ומצוקה, יום שואה ומשואה" - שואה איז אַן אומגליק און צרה, און משואה איז נאָך גרעסער פֿון שואה, אַזוי ווי דער שטייגער פֿון "שמה ומשמה", וואָס שמה איז אַ שממה און משמה איז אַ גרעסערע שממה. דאָ אויך: עס וועט זײַן אַ שואה, און אַ נאָך גרעסערע שואה פֿון דעם. "יום חושך ואפלה, יום ענן וערפל" - דאָס זענען אויסדרוקן אויף אַ צײַט וואָס אַלץ וואָס וועט דערין פּאַסירן וועט זײַן פֿינצטערניש און צרה, און די תּקופֿה וועט זײַן אַ פֿינצטערע תּקופֿה.
יוֹם שׁוֹפָר וּתְרוּעָה עַל הֶעָרִים הַבְּצֻרוֹת וְעַל הַפִּנּוֹת הַגְּבֹהוֹת - אַ טאָג פֿון שופֿר און תּרועה אויף די באַפֿעסטיקטע שטעט און אויף די הויכע טורעמס
דער מלבי"ם ערקלערט: מען וועט בלאָזן צום קריג אין אַלע באַפֿעסטיקטע שטעט און זיך גרייטן אַקעגן דעם שׂונא. און דאָס איז וואָס מיר האָבן פֿריִער געזען, דעם קול פֿונעם גִּבּור וואָס שרײַט מיט אַ ביטערן קול און רופֿט צונויף יעדן איינעם - אַן אַלגעמיינע מאָביליזאַציע, עס איז דאָ אַ מלחמה. מיטן שופֿר פֿלעגט מען מודיע זײַן וועגן דער מלחמה, דערפֿאַר איז דער שופֿר אַ סימן פֿון מלחמה, און דאָס איז אויף די באַפֿעסטיקטע שטעט. ווידער די תּרועה איז אַ קול פֿון אַ שבר, פֿון צובראָכנקייט, און זי איז אויף די הויכע ווינקלען - יענע הויכע פֿעסטונגען וואָס זענען נישט געווען באַפֿעסטיקט און זענען געפֿאַלן. און וואָס זענען די הויכע ווינקלען? די מגדלים (טורעמס). און פֿאַרוואָס ווערן די מגדלים אָנגערופֿן "פינות"? ווײַל זיי פֿלעגן שטיין אין ווינקל פֿון דער פֿעסטונג, וואו מען פֿלעגט בויען אַ טורעם. און דער אבן עזרא ערקלערט אַז פינות מיינט בערגלעך. ווי אַזוי עס זאָל נישט זײַן, דאָרט וועט זײַן אַ סימן פֿון תּרועה, וואָס איז אַ סימן אַז דאָרט איז שוין דאָ אַ בראָך.
וַהֲצֵרֹתִי לָאָדָם וְהָלְכוּ כַּעִוְרִים כִּי לַיהֹוָה חָטָאוּ וְשֻׁפַּךְ דָּמָם כֶּעָפָר וּלְחֻמָם כַּגְּלָלִים - און איך וועל ענג מאַכן פֿאַר די מענטשן און זיי וועלן גיין ווי בלינדע, ווײַל צום אייבערשטן האָבן זיי געזינדיקט, און זייער בלוט וועט אויסגעגאָסן ווערן ווי ערד-שטויב, און זייער פֿלייש ווי מיאוסקייט
"והצרותי לאדם" - זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל מאַכן ענג פֿאַר די בני אדם. און ווער זענען זיי? רש"י ערקלערט: כּלל ישׂראל וואָס ווערן אָנגערופֿן אדם, ווי עס שטייט "אדם אתם" - ישׂראל ווערן אָנגערופֿן אדם און נישט די אומות העולם. און זיי נעמען נישט צום האַרצן אויפֿצוּעפֿענען די אויגן און תּשובֿה טאָן, נאָר זיי גייען ווי בלינדע, און פֿאַרשטייען נישט אַז צום אייבערשטן האָבן זיי געזינדיקט. און דורך דעם וועט דער שׂונא קומען נאָך אַ מאָל, אין דער צײַט פֿונעם חורבן.
"ושופך דמם כעפר" - ערקלערט דער רד"ק: ווי ערד-שטויב וואָס קיינער קימערט זיך נישט ווען מען שיט עס אויס. ווען אַ מענטש שיט אויס ערד אין דרויסן, איז נישטאָ קיינער וואָס זאָל זאָגן "אַ שאָד", ווײַל ערד איז דאָ פֿיל. אַזוי וועט זייער בלוט אויסגעגאָסן ווערן אָן דעם וואָס עמיצן זאָל עס וויי טאָן, און עס וועט אויסגעגאָסן ווערן לרובֿ ווי ערד וואָס ווערט אויסגעשאָטן. און "ולחומם כגללים" - "לחום" אויף לשון ערבי מיינט פֿלייש, אַזוי ווי מיר געפֿינען עטלעכע מאָל אין תנ"ך; דאָס הייסט דאָס פֿלייש פֿון די טויטע קערפּערס וואָס וועלן שטאַרבן וועט זײַן ווי מיאוסע מיסט. אַזוי ווי מיסט ליגט אויף דער ערד, אַזוי אויך וועט זייער פֿלייש ליגן אַוועקגעוואָרפֿן אויף דער ערד אָן אַ מקבר צו זײַן.
גַּם כַּסְפָּם גַּם זְהָבָם לֹא יוּכַל לְהַצִּילָם בְּיוֹם עֶבְרַת יְהֹוָה וּבְאֵשׁ קִנְאָתוֹ תֵּאָכֵל כָּל הָאָרֶץ כִּי כָלָה אַךְ נִבְהָלָה יַעֲשֶׂה אֵת כָּל יֹשְׁבֵי הָאָרֶץ - סײַ זייער זילבער און סײַ זייער גאָלד וועט זיי נישט קענען ראַטעווען אין דעם טאָג פֿון ג-טס צאָרן, און דורך דעם פֿײַער פֿון זײַן אייפֿער וועט די גאַנצע ערד פֿאַרצערט ווערן, וואָרום אַ גאָר שנעלקייט און שרעקעניש וועט ער מאַכן מיט אַלע באַוואוינער פֿון לאַנד
דעמאלט וועט אויך זייער געלט זיי נישט ראטעווען. ווארעם דאס ערשטע מאל האט זיך דער שונא באגנוגנט מיט דעם וואס ער איז געקומען און גענומען כסף וזהב און איז אוועקגעגאנגען, און זיי האבן געזאגט: אויב אזוי איז נישטא וואס צו זארגן. זאגט זיי דער נביא: ניין, דא וועלן דאס כסף וזהב שוין נישט קענען ראטעווען.
"ובאש קנאתו" - עס וועט ברענען די קנאת השם אויף דעם כבוד פונעם פארשוועכטן נאמען, און דאס פייער וועט פארצערן דאס גאנצע לאנד, ווייל זי האט דאך פארברענט סיי דעם בית המלך און סיי דעם בית ה', דאס איז דער בית המקדש. "כי כלה" - א כליה, וועט ער מאכן פאר אלע באוואוינער פונעם לאנד.
אבער גיט אכטונג אויף דעם דיוק פונעם מלבי"ם: דער נביא חזר'ט איבער און זאגט "כי כלה אך נבהלה". און וואס איז דאס "אך"? אך קומט ממעט צו זיין. לכתחילה האט ער געזאגט אז עס וועט זיין א כליה, און דערנאך איז ער ווי איינער וואס איז חוזר בו און זאגט: דאס איז נישט קיין כליה, נאר די דאזיקע ווערטער קומען אייך צו דערשרעקן כדי איר זאלט טון תשובה, אזוי ווי עס שטייט "והיה גם בימים ההם לא אעשה אתכם כלה". און אגב, דער דאזיקער פשט פונעם מלבי"ם איז פארקערט פונעם פירוש פון די איבעריקע מפרשים, וואס טייטשן "כי כלה אך נבהלה יעשה את כל יושבי הארץ" אז ער וועט טאקע מאכן א כליה; אבער דער מלבי"ם זאגט אז לכתחילה האט ער געזאגט כלה און איז דערנאך חוזר בו געווען: עס וועט נישט זיין קיין כליה, נאר אלעס איז בלויז כדי אייך צו דערשרעקן כדי איר זאלט תשובה טון.
פרק א' אין צפניה הייבט אן מיטן יחוס פונעם נביא אין די טעג פון יאשיהו, און גייט גלייך איבער צום באשרייבונג פונעם "יום ה'": אן אלגעמיינע פארזאמלונג פון מענטש און בהמה, עוף און פיש, ביז אזא מאס אז קיין פויגל האט נישט געפלויגן אין ארץ ישראל צוויי און פופציג יאר. פון דארט גייט דער נביא אראפ צו די פרטים: שאר הבעל, די כמרים און די כהנים, די וואס בוקן זיך אויף די דעכער, די וואס שווערן צו ה' און צו מלכם, די וואס גייען צוריק און די וואס האבן אים גארנישט געזוכט. "הס מפני ה'" - ווייל דער זבח איז שוין אנגעגרייט און די געלאדענע געסט זענען שוין פארבעטן. און דעמאלט ווערן אויסגערעכנט די שרים, די בני המלך און די וואס טראגן פרעמדע קליידער, די וואס שפרינגען איבער דעם שוועל און פילן אן דאס הויז פון זייערע הארן מיט גזל און באטרוג - און ביי זיי איז די זאך געווען שרעקליך אז כלל ישראל האט מחמיר געווען מיט עבודה זרה מער ווי די גוים אליין. דאס געשריי שטייגט אין דריי מדרגות: פונעם המון, פון די שרים און פונעם מלך, און אויך די סוחרים אינעם מכתש ווערן נישט געראטעוועט. און איבער אלעם - דאס זוכן מיט ליכט נאך די "קופאים על שמריהם", יענע מענטשן וואס זענען געווען זיכער אז דער אויבערשטער טוט נישט קיין גוטס און טוט נישט קיין שלעכטס און צו זיי וועט די שלעכטס נישט אנקומען. נאר נישט קיין כסף און נישט קיין זהב וועלן ראטעווען אין דעם יום עברת ה'. און בסופו של דבר, לויט דער שיטה פונעם מלבי"ם, ענדיגט זיך דער קאפיטל מיט אן עפענונג פון האפענונג: "אך נבהלה" - עס איז דא נישט קיין כליה גמורה, נאר א בהלה וואס איז באשטימט צוריקצוברענגען דאס הארץ צו תשובה.