הקדמה: א מזמור פון מלכות אויף לעתיד לבוא
מזמור מ"ז איז א מזמור פון ממליך זיין דעם הקדוש ברוך הוא איבער דער גאנצער וועלט. אין דעם חלק פונעם קאפיטל שטייען מיר ביי דער מדרגה וואו דער הקדוש ברוך הוא ברענגט אונז צוריק צו אונזער נחלה, און פון דארט און ווייטער שילדערט אונז דער משורר וויאזוי די מלוכה ווערט אנגענומען, וויאזוי די צוויי הנהגות - די הנהגה פון טבע און די הנהגה פון נס - דערהייבן זיך, און וויאזוי צום סוף זאמלען זיך איין נדיבי עמים צום עם אלוקי אברהם.
"יבחר לנו את נחלתנו" - צוריקקער צום לאנד און צום גאון יעקב
יִבְחַר־לָנוּ אֶת־נַחֲלָתֵנוּ אֶת־גְּאוֹן יַעֲקֹב אֲשֶׁר־אָהֵב סֶלָה׃ - ער וועט אויסקלייבן פאר אונז אונזער נחלה, די שיינקייט און פראכט פון יעקב וואס ער האט ליב פאר אייביג.
רש"י ערקלערט: "יבחר לנו את נחלתנו" - דער הקדוש ברוך הוא וועט אונז צוריקקערן צו אונזער נחלה, און דעמאלט וועט ער דערהויבן ווערן מיט תרועה און מיט א קול שופר וואס מיר וועלן בלאזן פאר אים מיט געזאנג, ביי עולות און זבחים, אזוי ווי עס שטייט ווייטער "זמרו אלוקים זמרו". דאס הייסט, ווען דער אויבערשטער וועט אונז צוריקברענגען צו אונזער נחלה, וועלן מיר קענען לויבן פאר אים אינעם בית המקדש.
דער רד"ק ערקלערט: "נחלתנו" - די נחלה וואס איז געווען אונזעריגע פון פריער. אין יענער נחלה האט דער אויבערשטער דעמאלט אויסגעוועלט, און ער וועט איר כביכול נאכאמאל אויסוועלן און אונז צוריקקערן צו איר. מען דארף פארשטיין: עס רעדט זיך פון כלל ישראל וואס איז געווען צוויי טויזנט יאר אין גלות, און דעריבער מיינט "יבחר את נחלתנו" אז ער וועט איר אויסוועלן ווי פון פריש און אונז צוריקברענגען צו איר.
און דאס לאנד איז "גאון יעקב" - מלשון תפארת, דער גאון און די שיינקייט פון יעקב. פארוואס? זאגט דער רד"ק: ווייל אין דער דאזיגער נחלה רוהט דער אויבערשטער - "ארץ אשר עיני ה' אלוקיך בה". דער דאזיגער פלאץ איז דער מקום המקדש, און דארט איז די השראת השכינה. דאס איז דער גאון יעקב און זייער תפארת, מיט וואס זיי בארימען זיך איבער אלע גוים. און דאס איז אויך "המקום אשר אהב" - ירושלים. און פון וואו ווייסן מיר דאס? ווי עס שטייט: "אוהב ה' שערי ציון מכל משכנות יעקב", און עס שטייט: "העיר אשר בחרתי". אויב אזוי איז פונקטליך צו זאגן אויף דעם פלאץ "אשר אהב סלה" - דער פלאץ וואס דער אויבערשטער האט ליב אויף אייביג.
לויטן מלבי"ם קומט אויס אז "אשר אהב" גייט ארויף אויף יעקב - וועמען האט ער ליב געהאט? יעקב אבינו. אזוי זעט מען פונעם מלבי"ם'ס ביאור, און נישט ווי מיר האבן ערקלערט לויטן רד"ק אז "אשר אהב" גייט ארויף אויפן פלאץ, אז דער אויבערשטער האט ליב ירושלים, ווי עס שטייט "אוהב ה' שערי ציון מכל משכנות יעקב".
"עלה אלוקים בתרועה" - א דערהויבונג אין די צוויי הנהגות
עָלָה אֱלֹהִים בִּתְרוּעָה ה' בְּקוֹל שׁוֹפָר׃ - גאט איז דערהויבן געווארן מיט א תרועה, דער אויבערשטער מיט א קול שופר.
דער מצודת דוד ערקלערט: עס וועט דערהויבן און דערהויכט ווערן דער נאמען פון השי"ת מיט תרועה, ווייל ווי רש"י האט דערמאנט, וועלן זיי בלאזן תרועה בשעת מען וועט מקריב זיין די קרבנות. בשעת הקרבת הקרבנות פלעגט מען בלאזן אין שופר און די לוים פלעגן אנפאנגען מיט געזאנג - "ה' בקול שופר", דער אויבערשטער וועט דערהויבן ווערן מיט תרועה און מיט א קול שופר.
דער מלבי"ם ערקלערט: יעצט שילדערט אונז דער משורר וויאזוי דער גרויסער קעניג נעמט אן די מלוכה דורך דעם וואס די פעלקער זענען אים ממליך, און וויאזוי ער ווערט דערהויבן פון וואס עס איז פריער געווען צו א גרויסער און מעכטיגער מלכות - ווייל פריער האבן זיי נישט געשאצט און נישט מקבל געווען זיין מלכות, און יעצט איז די הנהגה פיל העכער און דערהויבענער. פארשטייט זיך, דער הקדוש ברוך הוא אליין האט זיך נישט געביטן - "אני ה' לא שניתי", און דער גאנצער שינוי איז בלויז ביי די מקבלים. דער הקדוש ברוך הוא איז געווען מלך נאך איידער יעדער באשעפעניש איז באשאפן געווארן, און די כוונה איז נישט אז ער איז יעצט געווארן א מלך וואס איז פריער נישט געווען, נאר די צורה פון דער הנהגה ענדערט זיך לויט די מקבלים.
די הנהגה בזמן הזה איז אמאל בבחינת שם אלוקים - אן הנהגה על פי טבע ("הטבע" איז בגימטריא "אלוקים"), און אמאל דורך שם הוי"ה - ווען דער אויבערשטער מאכט ניסים ונפלאות מיט זיין כוח וואס איז העכער פונעם טבע. און די דאזיגע הנהגה איז צוליב כלל ישראל: פאר וועמען מאכט דער אויבערשטער ניסים? נישט פאר די גוים נאר פאר עם ישראל. און צוליב דעם באצייכענען מיר אים "מלכנו", "אלוקינו", "אלוהי יעקב", "קדוש ישראל" - וויבאלד די ניסים ווערן געטאן פאר אונז, שרייבן מיר ווי צו זיין מלכות צו אונז. און ווי מיר האבן שוין געזען פיל מאל ביים מלבי"ם: ווען עס רעדט זיך פון אלוקים אלס "אלוקינו" - מיינט עס די השגחה פרטית אויף אונז, און נישט בלויז ווי ער פירט די גאנצע וועלט בכלליות.
און דער מלבי"ם פירט אויס: ווען משיח וועט קומען און דער אויבערשטער וועט זיין למלך על כל הארץ, וועט אין די ביידע הנהגות זיין א גרויסער עילוי. איינס - "עלה אלוקים בתרועה": דורך דער תרועה מיט וועלכער מען וועט ממליך זיין דעם אויבערשטן, וועט נתעלה ווערן די הנהגה לויט שם אלוקים. דאס הייסט, די הנהגת הטבע וועט בלייבן, אבער זי וועט זיין פיל דערהויבענער און העכער, אזוי ווי "הנני בורא שמים חדשים וארץ חדשה" - אן הנהגת הטבע אויף א העכערער רוחניות'דיגער מדרגה. און דאס צווייטע - "ה' בקול שופר": אויך די הנהגה פון שם הוי"ה, די ניסימ'דיגע הנהגה, וועט נתעלה ווערן, און עס וועלן זיין ניסים ונפלאות פיל מער ווי אין די פריערדיגע דורות. און ווי עס שטייט אז מען וועט שוין מער נישט דערמאנען די ניסים פון יציאת מצרים, און מען וועט נישט זאגן "ה' אלוקינו אשר העלנו מארץ מצרים" נאר "אשר הוציאנו מארץ אדום" וכדומה - ווייל די ניסים וועלן זיין פיל מער אויסערגעווענליך. קומט אויס אז עס איז דא דא אן עילוי אין ביידע ערליי הנהגות: "עלה אלוקים" - די הנהגת הטבע וועט נתעלה ווערן דורך דעם וואס מען וועט אים ממליך זיין בתרועה, און "ה' בקול שופר" - די ניסימ'דיגע הנהגה וועט נתעלה ווערן דורך דעם וואס מען וועט אים ממליך זיין בקול שופר, צו מער וואונדערבארע ניסים ווי אלעס וואס איז געווען ביז היינט. און דאס איז דער טייטש "כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות" - אז די נפלאות וועלן זיין גאר גרויס.
"זמרו אלוקים זמרו" - לויב קעגן ביידע הנהגות
זַמְּרוּ אֱלֹהִים זַמֵּרוּ זַמְּרוּ לְמַלְכֵּנוּ זַמֵּרוּ׃ - זינגט לויב צום באשעפער זינגט, זינגט לויב צו אונזער קעניג זינגט.
דא ערקלערט דער מלבי"ם וואס עס שטייט "עלה אלוקים בתרועה": גיט לויב צום שם אלוקים, ווייל דער שם אלוקים איז דאך נתעלה געווארן - די הנהגת הטבע אויף א העכערער רוחניות'דיגער מדרגה. און קעגן דער רוחניות'דיגער הנהגה וואס איז נתעלה געווארן, וואס דאס איז שם הוי"ה, זאגט ער "זמרו למלכנו זמרו" - "מלכנו" מצד דער השגחה פרטית אויף אונז, די ניסים וואס דער אויבערשטער טוט פאר אונז, ווייל "מלכנו" קומט שטענדיג אנצודייטן אויף דער ניסימ'דיגער הנהגה. און "קול שופר", זאגט דער מלבי"ם, קומט מרמז צו זיין אויפן ענין פון קיבוץ גלויות - "ביום ההוא יתקע בשופר גדול", "תקע בשופר גדול לחירותנו". מיר קוקן ארויס אויף דער דאזיגער גאולה, אויף דער תקיעת שופר דורך וועלכער דער אויבערשטער וועט דערהויבן און נתעלה ווערן: "עלה אלוקים בתרועה" - די נאטירלעכע הנהגה, "וה' בקול שופר" - די ניסימ'דיגע הנהגה.
"זמרו משכיל" - וועלכער געזאנג איז פאסיג פאר אים
כִּי מֶלֶךְ כׇּל־הָאָרֶץ אֱלֹהִים זַמְּרוּ מַשְׂכִּיל׃ - ווארום דער באשעפער איז דער קעניג איבער דער גאנצער ערד, זינגט מיט פארשטאנד.
דער מלבי"ם ערקלערט: "מלך כל הארץ אלוקים" - כאטש מצד דער פשוט'ער הנהגה דורך שם אלוקים איז דער אויבערשטער שוין יעצט מלך כל הארץ און יעדער דינט אים, פונדעסטוועגן "זמרו משכיל" - ווייל דעמאלט וועלן אלע באנעמען מיט פארשטאנד די מלכות פונעם אויבערשטן. דאס הייסט, היינט זעען מיר די הנהגת הטבע מצד שם אלוקים אין א פשוט'ער הנהגה, און דער אויבערשטער איז מלך אויף דער גאנצער וועלט; אבער אויף לעתיד לבוא וועט מען באנעמען די מלכות פונעם אויבערשטן אין איר גאנצער גרויסקייט, און די הנהגת הטבע וועט זיין אויף א העכערער רוחניות'דיגער מדרגה, און אלע וועלן אים דערקענען און וויסן פון גרויס ביז קליין. וואס מיר האבן היינט וועט אויך זיין לעתיד, אבער אויף א פיל העכערער מדרגה, און יעדער וועט פארשטיין און דערקענען זיין מלכות יתברך.
דער רד"ק טייטשט "זמרו משכיל": יעדער איינציגער משכיל, סיי ביי אידן און סיי ביי די אומות העולם, זאלן זינגען צום באשעפער. ווייל פאר אלע פעלקער באפעלט ער צו זינגען - "כל העמים תקעו כף" - סיי אויב זיי זענען קלוגע משכילים און סיי אויב נישט. קלאפן כפים און אויפהייבן א קול מיט געזאנג איז גלייך ביי יעדן: צו קלאטשן מיט די הענט און אויפהייבן דאס קול טוען אלע דאס זעלבע. אבער צו פארפאסן א שיר וזמרה - דערצו דארף מען זיין א משכיל.
און מען רעדט נישט פון די היינטיגע דיכטער, וואס נעמען א ווערטערבוך און שלעפן ארויס דערפון ווערטער און עס קומט ארויס א ליד; מען פארשטייט נישט פון וואו ער קומט און וואוהין ער גייט, און ווער זענען יענע "מענטשן וואס זענען געווען ווי די וויינענדיגע ווערבעס", און פארוואס וויינען זיי. און וואס מער מאדנע מען שרייבט, אלץ א גרעסערן רושם מאכט מען: "וואס האט דער דיכטער געמיינט?" - מען שרייבט זאכן אן קיין שום זין, און מענטשן מיינען אז עס ליגן דא גרויסע סודות און דערהויבענע באגריפן. מען רעדט דא פון אן אמת'ן געזאנג, ווי די שירים פון דוד המלך, נעים זמירות ישראל. זעט די שירה פון רבי שלמה אבן גבירול, די שירה פון רבי יהודה הלוי - שירה אויף א מורא'דיגן און וואונדערבארן ניווא, אן עונג צו ליינען די אויסדרוקן און די ווארימע געפילן אין זייערע ווערטער. צו זינגען פאדערט זיך השכלה: "זמרו משכיל". קלאטשן מיט די הענט און אויפהייבן א קול - קען יעדער; אבער צו פארפאסן און זינגען א באזונדערן געזאנג פארן אויבערשטן - דאס קען נאר דער משכיל.
לעומת זה ברענגט דער רד"ק א ביאור בשם זיין פאטער - און ווען מען הערט א ביאור בשם דעם רד"ק'ס פאטער דארף מען אנשפיצן די אויערן, ווייל ער פארמאגט גאר וואונדערליכע ביאורים. "זמרו משכיל" - א מזמור וואס יעדער וואס הערט עס זאל ווערן א משכיל צו פארשטיין דעם אויבערשטן, אז נאר צו אים געהערט די מלוכה. דאס הייסט, ווען א מענטש זאגט דעם מזמור, ווערט ער דורך דעם קלוגער צו באנעמען אז לה' המלוכה. און לויט דעם שטימט דאס ווארט "משכיל" גאר שטארק, ווייל עס איז לשון מפעיל: זינגט א געזאנג וואס מאכט קלוג די אנדערע. א מענטש וואס וועט זינגען דעם דאזיגן זמר וועט דורך דעם דערקענען די גדלות הבורא, זיין מציאות און זיין אלוקות - זינגט א זמר וואס וועט געבן השכלה פאר אנדערע אין דער ידיעת הבורא יתברך.
דער מצודת דוד ערקלערט אז "זמרו משכיל" מיינט מען זאל זינגען א געזאנג וואס איז געמאכט מיט שכל און פארשטאנד - נישט קיין לידער ווי היינט, נאר א געזאנג אויף אן אופן פון כבוד און מיט שכל. אמאל זינגט א מענטש א זמר און ער קען נכשל ווערן מיט זיין צונג: דוד המלך האט געזאגט "זמירות היו לי חוקיך בבית מגורי", און עס שטייט אז מען האט אים באשטראפט דערויף. מען דארף זייער אכטונג געבן אז דער געזאנג זאל זיין געמאכט בהשכל, אז עס זאל נישט זיין דערין קיין שום אומפאסיגער אויסדרוק. און אזוי געפינען מיר אויך ביי חנה, אז אין איר תפילה האט זי גענוצט אן אויסדרוק וואס איז נישט געווען אינגאנצן פאסיג - זי האט געזאגט אז דאס קינד זאל דארט זיין "עד עולם", און וואס איז "עד עולם"? עולמם של לויים, וואס דאס איז פופציג יאר. מען זעט דאך אז אפילו ווען א מענטש דאווענט דארף ער זיין פארזיכטיג און אויסקלייבן זיינע ווערטער אויפן ריכטיגן שטייגער, כדי ער זאל נישט נכשל ווערן מיט זיין לשון.
און ווי דער מדרש זאגט, און אזוי אויך דער זוהר, וועגן יענעם וואס האט מתפלל געווען אז דער אויבערשטער זאל אים באשערן אן אייזל. ער איז געגאנגען אין מדבר, איז ער נתעייף געווארן, ער האט קוים געקענט גיין, און ער האט געבעטן דער אויבערשטער זאל אים צושטעלן אן אייזל. איז דארט פֿארבייגעגאנגען א שר, און די אתון פונעם שר האט פונקט דעמאלט געבוירן אן אייזעלע. האט דער שר דערזען דעם איד און אים גערופן: קום אהער! יענער האט מורא געהאט פחד מוות, ער קען דאך אים אפשניידן דעם קאפ. האט ער אים געזאגט: די אתון האט דא יעצט געבוירן אן אייזל און עס איז אים שווער צו גיין, הייב אים ארויף אויף דיינע פלייצעס און טראג אים אין שטאט אריין. האסט געבעטן אן אייזל - האט מען דיר צוגעשיקט אן אייזל; אבער בעט נישט קיין בקשות ווי אן אייזל, בעט בקשות מיט שכל: רבונו של עולם, גיב מיר אן אייזל צו רייטן אויף אים, און נישט קיין אייזל וואס זאל רייטן אויף דיר. א מענטש דארף מפרש זיין שיחתו, און מתפלל זיין מיט א קלארער און ריינער לשון. און דאס איז "זמרו משכיל" - א געזאנג געמאכט מיט השכלה, און נישט א געזאנג וואס האט אין זיך אויסדרוקן פון חוסר כבוד אדער אויסדרוקן וואס זענען נישט געבויט אויף די יסודות פונעם שכל.
"מלך אלוקים על גויים" - א גאנצער כסא
מָלַךְ אֱלֹהִים עַל־גּוֹיִם אֱלֹהִים יָשַׁב עַל־כִּסֵּא קׇדְשׁוֹ׃ - דער אויבערשטער קעניגט איבער די פעלקער, אלוקים זיצט אויף זיין הייליגן כסא.
רש"י ערקלערט: אזוי וועלן אלע זאגן. ווען מען וועט זינגען צום אויבערשטן - "זמרו משכיל" - וועלן זיי זאגן אין זייער שירה און אין זייער געזאנג "מלך אלוקים על גויים". "ישב על כיסא קודשו" - אז דעמאלט איז דער כסא גאנץ און די גדולה איז דערקענט, וואס דאס איז נישט אזוי אין אונזערע צייטן ווען דער כסא איז נישט גאנץ און דער נאמען איז נישט גאנץ, ווי עס שטייט "כי יד על כס י-ה" - עס פעלט דער אל"ף פונעם כסא, און עס פעלן דער וי"ו און דער ה"א פונעם שם הוי"ה. און אויף דעם זאגן מיר "כי בחר ה' בציון אווה למושב לו": וואס פעלט אונז? דער אל"ף פונעם כסא, און דער וי"ו און דער ה"א פונעם שם הוי"ה - א', ו', ה' - דאס איז דאך "אווה". אין דעם מאמענט וואס עס וועט זיין "אווה למושב לו", וועלן צוריקקומען דער וי"ו און דער ה"א און עס וועט צוריקקומען דער אל"ף, און דורך דעם וועט די וועלט פאראכטן ווערן. און דאס איז "ישב על כיסא קודשו" - דער כסא איז שוין גאנץ.
דער אבן עזרא ערקלערט: "מלך אלוקים על גויים" - דער אויבערשטער וועט ווייזן זיין מלוכה מיט דעם וואס ער וועט טאן משפט און נקמה אין די גוים, און דאס איז "ישב על כיסא קודשו", אז ער וועט משפט'ן די אומות אויף זייערע מעשים, און דאס איז די מלוכה וואס ער וועט פירן איבער זיי.
דער רד"ק ערקלערט: ביז איצט איז כביכול דער קדוש ברוך הוא מולך בלויז אויף כלל ישראל אליין. די איבעריגע פעלקער - אוודאי קעניגט דער אויבערשטער איבער זיי, נאר זיי שפירן דאס נישט און לעבן נישט דערמיט, און לויט זיי האבן זיי אנדערע אמונות און דתות. אבער יעצט וועלן אלע אנערקענען אז "מלך ה' על גויים", ווי עס שטייט "והיה ה' למלך על כל הארץ" - אז די גאנצע וועלט וועט מקבל זיין זיין מלכות און אנערקענען אין איר. און דעמאלט "ישב על כיסא קודשו" - ווי א מלך אויף זיין טראן, ווען יעדער איינער איז אונטער אים און אונטער זיין רשות.
דער מלבי"ם טייטשט אפ: ביז איצט האט ער אונז באשריבן דעם סדר פון דעם אנהויב פון דער מלוכה, ווען ער גייט כביכול ארויף צו קעניגן און די פעלקער הייבן אן מקבל צו זיין זיין מלכות; און יעצט באשרייבט ער די התמדה און קביעות פון דער מלכות. "מלך אלוקים על גויים, אלוקים ישב על כיסא קודשו" - ער זיצט שוין מער נישט אויפן כסא וואס ער איז געזעסן דערויף ביז איצט. און וואס איז יענער כסא? דער הימל און די מערכת השמים. ווארעם אפילו ווען דער קדוש ברוך הוא גיסט השפעות, איז דאס דורך די כוכבים, און ווי באקאנט ווערן די מזלות גערופן "מזלות" ווייל די השפעה טוט פון זיי און דורך זיי רינען און אראפפליסן אונטן. דער קדוש ברוך הוא האט משפיע געווען דורך דער מערכה, נאר ישראל זענען העכער פונעם מזל - זיי האבן דעם כוח זיך מתגבר צו זיין אויף דער הוראה פון דער מערכה און די מזלות, דורך תפילה וכדומה. אבער דאס איז געווען דער אופן פון דער הנהגה ביז איצט. און יעצט "ישב על כיסא קודשו" - דער כסא פון דער פנימיות'דיגער, וואונדערבארער הנהגה, וואס איז בקודש און העכער פונעם טבע. דער אויבערשטער זיצט שוין נישט אויפן כסא פון דער מערכה און אויפן כסא פון די מזלות משפיע צו זיין דורך דעם, נאר די השפעה קומט גאר אליין פונעם אויבערשטן יתברך, אזוי ווי עס שטייט "ה' בשמים הכין כיסאו".
און לויטן מלבי"ם פארשטייט מען פארוואס דער פסוק רעדט דא בלשון עבר: ווייל פריער האבן מיר גערעדט וועגן דעם אנהויב פון זיין מלכות, און יעצט רעדן מיר נאכדעם וואס די מלכות איז שוין פעסט געשטעלט און גייט כסדר אן, דערפאר שטייט "מלך אלוקים על גויים, אלוקים ישב על כיסא קודשו" - כאילו מען האלט שוין נאך דעם, נאכדעם וואס אלעס פירט זיך שוין אויפן ריכטיגן וועג לויט דער מלכות פונעם אויבערשטן.
פארוואס דוקא דער שם "אלוקים" ביי די גוים
דער בעל "דעת טוב" אויף פרשת בשלח איז מדייק: עס שטייט "מלך אלוקים על גויים" און נישט "מלך ה' על גויים", וויבאלד דער קדוש ברוך הוא מייחד נישט זיין שם המיוחד אויף די אומות העולם. דעם שם המיוחד מייחד ער בלויז אויף אונז - "שמע ישראל ה' אלוקינו ה' אחד", בשעת ווען לגבי די גוים איז דער לשון "מלך אלוקים על גויים".
און אזוי זעט מען אויך ביי יציאת מצרים: "ויהי בשלח פרעה את העם" - חז"ל זאגן אז "העם" מיינט דער ערב רב וואס האט זיך צוגעשלאסן צו כלל ישראל, און דערפאר שטייט "ויהי" א לשון פון ווי און צער, אז דער ערב רב איז געקומען צו אונז און זיך מחבר געווען מיט אונז. און דארט שטייט "ולא נחם אלוקים דרך ארץ פלשתים", "כי אמר אלוקים פן ינחם העם", "ויסב אלוקים" - אלע אויסדרוקן מיטן שם אלוקים, ווייל מען רעדט דארט וועגן דעם ערב רב. און אויך דער הייליגער אור החיים הקדוש דארט ערקלערט אז דוקא לגבי זיי איז געווען דער חשש פון "בראותם מלחמה ושבו מצרימה", און נישט לגבי כלל ישראל - וואס וואלטן זיי דען געהאט צוריקצוגיין קיין מצרים, צו וועמען, צו פרעה'ן? נאר דער ערב רב זענען געווען די וואס האבן געקענט צוריקגיין קיין מצרים, ווייל עס רעדט זיך דאך וועגן "העם", און "העם" ווי געזאגט איז דער ערב רב. און ערשט ווען זיי זענען ארויסגעגאנגען פון סוכות, וואו כלל ישראל איז כביכול אפגעטיילט און אפגעשיידט געווארן פונעם ערב רב, שטייט "וה' הולך לפניהם". ווייל איבער די גוים און דעם ערב רב קעניגט דער אויבערשטער מיט דעם שם אלוקים.
און דאס שטימט זייער גוט מיט דעם וואס דער מלבי"ם האט מסביר געווען, אז דער שם אלוקים איז אן אויסדרוק פאר דער הנהגה פון טבע: די אומות מנהיגט דער אויבערשטער בדרך הטבע, דורך די מזלות, און די השגחה פרטית איז נאר אויף כלל ישראל, און דערפאר ווערט דער שם הוי"ה וואס דרוקט אויס השגחה פרטית געזאגט אויף ישראל - "וה' הולך לפניהם", בעת ווען אויף די גוים שטייט "מלך אלוקים".
און מ'קען נאָך זאָגן, אַז "אלוקים" איז מדת הדין און "הוי"ה" איז חסדים: די גוים פירט דער אויבערשטער מיט דין, און די חסדים זענען פאַר כלל ישראל. ס'איז דאָ אַ פּסוק אין תהלים: "ידין בגוים מלא גויות מחץ ראש על ארץ רבה" - ווען דער אויבערשטער משפט די גוים און ברענגט אויף זיי אַ צרה, איז "מלא גויות": אַ קליינער צונאַמי און פיר הונדערט טויזנט הרוגים; אָבער ביי כלל ישראל, מיט די חסדי השם, "מחץ ראש על ארץ רבה" - מען נעמט אַוועק איינעם. תמיד איז דער משפט לגבי כלל ישראל מיט רחמים און חסדים, וואָרום "בנים אתם לה' אלוקיכם", בעת ביי די גוים מאָנט דער הקב"ה מיט אַ גרויסן כעס. דערפאַר "מלך אלוקים על גוים" - די בחינה פון דין, און "וה' הולך לפניהם" - אַן אויסדרוק פון דער מידת החסדים כלפי עם ישראל.
"נדיבי עמים נאספו" - זיך צונויפנעמען צום אלוקי אברהם
נְדִיבֵי עַמִּים נֶאֱסָפוּ עַם אֱלֹהֵי אַבְרָהָם כִּי לֵאלֹהִים מָגִנֵּי־אֶרֶץ מְאֹד נַעֲלָה׃ - די נדיבים פון די פעלקער האָבן זיך פאַרזאַמלט צו ווערן דאָס פאָלק פונעם גאָט פון אברהם, וואָרום צו גאָט געהערן די באַשיצער פון דער ערד, ער איז זייער דערהויבן.
רש"י ערקלערט: "נדיבי עמים" - וואָס האָבן זיך מנדב געווען צו ווערן געשאָכטן און געהרג'עט אויף קידוש שמו, און די כוונה דאָ איז אויף עם ישראל. און פון וואַנען קומט זיי דער דאָזיקער מושג, זיך מנדב צו זיין און גיין ווי צום שחיטה צווישן די פעלקער און מוסר נפש זיין אויף זיין הייליקייט? "עם אלוקי אברהם" - אברהם איז געווען דער ערשטער נדיב לב, תחילה לגרים. און איצט ווערט באַקאַנט "כי לאלוקים מגיני ארץ" - אַז דער הקב"ה איז דער מגן פאַר אַלע וואָס זוכן שוץ ביי אים; פּונקט ווי ער האָט באַשיצט אברהם פונעם כבשן האש, אַזוי באַשיצט ער אַלע וואָס האָבן בטחון אין אים.
דער רד"ק ערקלערט נישט ווי רש"י: "נדיבי עמים" כפשוטו - גוים; די גרויסע אין יעדן פאָלק, די שרים און די חשובי עם, וועלן זיך פאַרזאַמלען צו ווערן "עם אלוקי אברהם". און פאַרוואָס דאַווקע אברהם? ווייל ער האָט געמאַכט באַקאַנט דעם נאָמען פונעם אויבערשטן צום ערשטן - "ואת הנפש אשר עשו בחרן", "ויקרא שם אברם בשם ה'"; ער פלעגט מגייר זיין די מענער און שרה פלעגט מגייר זיין די פרויען. און פּונקט ווי אין די טעג פון אברהם האָבן זיך די פעלקער צוגעשלאָסן דורך אים, וואָס ער איז געווען דער בריק פאַר די פעלקער, אַזוי אויך איצט וועלן קומען די נדיבי העמים, די גרעסטע פון יעדער פאָלק, און וועלן זיך צושליסן צו ווערן דאָס פאָלק פון אלוקי אברהם. "כי לאלוקים מגיני ארץ" - ווער זענען די מגיני ארץ? די גרויסע פירער און מלכים, ווי ס'שטייט "הבו לה' בני אלים", און די מגינים מיינט די שרים און זייערע חשוב'ע לייט. און דעמאָלט אין יענעם טאָג, "מאוד נעלה" - דער אויבערשטער וועט ווערן געהייליקט און געלויבט, און יעדער וועט מודה זיין אַז לה' המלוכה, און דער אויבערשטער וועט זיין מלך אויף דער גאַנצער ערד.
דער מלבי"ם לערנט אין דעם זעלבן גאַנג ווי דער רד"ק: "נדיבי עמים" זענען די וואָס זענען זיך מתנדב זיך מגייר צו זיין, און זיי ווערן "עם אלוקי אברהם", וואָס ער איז געווען ראש לגרים. און דער מלבי"ם לייגט צו אַז דאָס וואָרט "נאספו" גייט אויך אויפן המשך פונעם פּסוק: "נדיבי עמים נאספו עם אלוקי אברהם, כי לאלוקים נאספו מגיני ארץ" - אַלע צדיקים און חסידים וואָס זענען מגיני ארץ פאַרזאַמלען זיך צום אויבערשטן זיך מדבק צו זיין אין אים, און דעמאָלט אין יענער צייט, "מאוד נעלה" - וועט זיך דערהייבן די הנהגה פונעם אויבערשטן, ווי מיר האָבן ערקלערט, מיט נייע ניסים ונפלאות וואָס זענען פריער נישט געווען, און דורך דעם וועלן אַלע איינזען אַז דער אויבערשטער איז מלך אויף דער גאַנצער ערד און אַז עין עוד מלבדו.
און נאָך אַ ביאור ברענגט דער מלבי"ם: "מאוד נעלה" גייט אויף יענע נדיבי עמים און מגיני ארץ וואָס האָבן זיך פאַרזאַמלט מיט'ן עם אלוקי אברהם - אַז זיי אַליין וועלן ווערן זייער דערהויבן און געערט. די וואָס קומען זיך מגייר זיין וועט מען זייער אָפּשאַצן און מכבד זיין, און יעדער וואָס וועט זיך צושליסן צו עם ישראל וועט האָבן אַ כבוד'יקן טיטל. לויט'ן ערשטן ביאור מיינט "מאוד נעלה" - עס וועט דערהויבן ווערן דער כבוד פון השי"ת; און לויט'ן צווייטן ביאור - די גרים אַליין וועלן ווערן זייער דערהויבן און מכובד ביי די מענטשן. זאָל אונדז דער אויבערשטער מזכה זיין דאָס צו זען מיט אונדזערע אויגן בקרוב, אמן ואמן.
צום סך הכל:
אין דעם טייל פונעם קאַפּיטל באַשרייבט דער משורר דאָס צוריקקערן פון ישראל צו זייער נחלה - צו גאון יעקב, דער אָרט פונעם בית המקדש וואָס דער אויבערשטער האָט ליב אויף אייביק. און פון דאָרט און ווייטער באַשרייבט דער מלבי"ם די קבלת המלוכה: "עלה אלוקים בתרועה" - די דערהויבונג פון דער הנהגת הטבע אינעם נאָמען אלוקים; "ה' בקול שופר" - די דערהויבונג פון דער הנהגה נסיית אינעם נאָמען הוי"ה, ביז ניסים וואָס וועלן פאַרשטעקן די ניסים פון יציאת מצרים. קעגנאיבער דעם "זמרו אלוקים זמרו, זמרו למלכנו", און "זמרו משכיל" - אַ געזאַנג וואָס ווערט געזאָגט מיט שכל, וואָס לערנט די צוהערער צו דערקענען מלכות שמים. "מלך אלוקים על גוים" - ווען דער כסא איז שלם און דער שם איז שלם, און די השפעה גייט מער נישט דורך דער מערכת און די מזלות נאָר גלייך פון אים יתברך; און דער נאָמען אלוקים ווערט געזאָגט אויף די גוים ווייל זיי ווערן געפירט מיט טבע און מיט דין, בעת ישראל איז מיט השגחה פרטית און חסדים. און צום סוף "נדיבי עמים נאספו" - די גרעסטע צווישן די אומות שליסן זיך אָן צום עם אלוקי אברהם, און דעמאָלט ווערט נתעלה שם שמים, און אויך די וואָס שליסן זיך אָן אַליין ווערן דערהויבן און מכובד.