הקדמה: המשך פונעם מזמור - פון די ווערטער פונעם מבקר צו די ווערטער פונעם חולה
מזמור מ"א הייבט זיך אן מיט'ן לויב פונעם משכיל אל דל, און מיט דער באזונדערער השגחת ה' אויף די שוואכע און אויף די דלים. אין דעם חלק וואס שטייט פאר אונז, גייט דער מזמור איבער פון די רייד פונעם מנחם און מבקר צו די רייד פונעם חולה אליין. דוד המלך, נאכדעם וואס ער האט באשריבן ווי שטארק דער אויבערשטער היט און איז משגיח אויף די שוואכע און אויף די דלים, קומט און זאגט: ריבונו של עולם, איך בין דאך דער שוואכער און דער דל. אלעס וואס איך האב געזאגט ביז יעצט - וואויל איז פאר דעם וואס פארשטייט און באטראכט ווי גרויס עס איז די השגחה פונעם אויבערשטן אויף די שוואכע און דלים - אנא ה', דערבארעם זיך אויך אויף מיר און היט מיר אפ.
"רפאה נפשי" - די תפילה פון איינעם וואס האט שוין מייאש געווען פון רפואת הגוף
אֲנִי אָמַרְתִּי יְהֹוָה חׇנֵּנִי רְפָאָה נַפְשִׁי כִּי חָטָאתִי לָךְ׃ - איך האב געזאגט: ה', זיי מיר מוחל, הייל אויס מיין נפש, ווייל איך האב געזינדיגט צו דיר.
דער מלבי"ם ערקלערט: דוד המלך איז שוין אנגעקומען ביז די טויערן פונעם טויט, אזוי ווייט אז ער בעט שוין מער נישט אויף דער רפואה פונעם גוף. כביכול איך האב שוין מייאש געווען פון רפואת הגוף, איך האב שוין מייאש געווען פונעם לעבן, און איך האב שוין אנגעהויבן צו זאגן ווידוי - אזוי ווי מ'איז מתוודה מיט די מסוכנ'דיגע חולים פאר דער מיתה. און דאס איז וואס איך האב געזאגט: ריבונו של עולם, "רפאה נפשי כי חטאתי לך". כאטש פון רפואת הגוף בין איך שוין מייאש, אבער פון רפואת הנפש האב איך נישט מייאש געווען. איך זאג ווידוי און בעט אז דו זאלסט היילן מיין נפש, אז אפילו אויב איך וועל שטארבן - זאל איך שטארבן אין א מצב פון צדקות און נישט שטארבן ווי א רשע. דערפאר בעט איך: רפאה נפשי, פארגעב מיר אויף מיינע עבירות.
דער רד"ק ערקלערט די חלוקה פונעם מזמור: ביז דא זענען דאס די ווערטער פונעם מבקר חולה - "ה' ישמרהו ויחייהו", "ה' יסעדנו על ערש דווי" און אזוי ווייטער. און פון דעם פסוק און ווייטער, ביז "ותציבני לפניך לעולם" (פסוק י"ג), זענען דאס די ווערטער פונעם חולה אליין. פון דא און ווייטער רעדט דער חולה פאר זיך אליין.
"מתי ימות ואבד שמו" - די האפענונג פון די שונאים
אוֹיְבַי יֹאמְרוּ רַע לִי מָתַי יָמוּת וְאָבַד שְׁמוֹ׃ - מיינע שונאים רעדן שלעכטס אויף מיר: ווען וועט ער שוין שטארבן און זיין נאמען וועט פארלוירן גיין?
דער רד"ק ערקלערט: אקעגן די ווערטער פונעם מבקר וואס איז געקומען אים מבקר חולה זיין און האט אים געזאגט "ה' ישמרהו ויחייהו", "ה' יסעדנו", ענטפערט אים דער חולה: דו זאגסט גוטס, דו שטארקסט מיר אונטער, אבער איך ווייס אז מיינע שונאים זאגן שלעכטס. זיי זאגן "מתי ימות ואבד שמו", מיין מחלה שלעפט זיך שוין צו לאנג אין זייערע אויגן - צופיל צייט איז דער מענטש קראנק - און זיי האפן אז איך זאל שוין בקרוב אויסגיין פון דער קרענק.
דער מלבי"ם ערקלערט לויט זיין פריערדיגן מהלך: וויבאלד דוד זאגט שוין ווידוי ווי איינער וואס האט שוין מייאש געווען פונעם לעבן, זעען די שונאים דערין א שלעכטן סימן - ס'איז א סימן אז ער וועט שוין מער נישט אויפשטיין פון זיין קראנקהייט. ער האט דאך שוין מייאש געווען פון זיין רפואה און אנגעהויבן זיך מתוודה זיין, א סימן אז זיין נשמה שפירט גוט אז ער איז שוין מער אויף יענער וועלט ווי אויף דער וועלט. און פאר די שונאים איז דאס געווען א שמחה: אט, דוד זאגט שוין ווידוי, דוד שפירט שוין אז ער שטייט שוין ביים נפטר ווערן פון דער וועלט! און דאס האט זיי נאך מער געמוטיגט - "מתי ימות ואבד שמו", ער זאל שוין ענדליך שטארבן.
"ואם בא לראות שווא ידבר" - די צביעות פון די מנחמים
וְאִם בָּא לִרְאוֹת שָׁוְא יְדַבֵּר לִבּוֹ יִקְבׇּץ אָוֶן לוֹ יֵצֵא לַחוּץ יְדַבֵּר׃ - און אויב איינער קומט מיך זען רעדט ער פאלשקייט, זיין הארץ קלויבט שלעכטס פאר זיך, ער גייט ארויס אינדרויסן און רעדט עס אויס.
רש"י טייטשט: "שווא ידבר" - ער רעדט ווערטער פון טרייסט, כאילו עס טוט אים וויי: אוי דוד, ווי שווער איז דיין מצב! און ווי דער לשון פונעם אבן עזרא: "כמה חרה לי שאתה חולה" (ווי שווער איז מיר אז דו ביסט קראנק). און נאך בשעת ער זיצט פאר מיר, "ליבו יקבץ אוון לו" - שוין אין הארצן הייבט ער אן טראכטן פאר זיך שלעכטע מחשבות, וואספארא בייזע רייד ער וועט זאגן פאר די מענטשן אינדרויסן. אלעס איז א שפיל: נאך ווען ער שטייט פאר מיר פלאנעוועט ער שוין וואס ער וועט רעדן אויף מיר אינדרויסן. און דערנאך "יצא לחוץ ידבר" - ווי נאר ער גייט ארויס רעדט ער שוין, ווייל די אלע פלענער האט ער דאך שוין געשמידט ווען ער איז נאך געווען ביי מיר און מיר געזאגט ווערטער פון טרייסט.
דער דיוק איז פונעם לשון "ליבו יקבץ": עס רעדט זיך פון צוויי שלבים - קודם זאמלט און קלויבט דאס הארץ צונויף די זאכן, און דערנאך "יצא לחוץ ידבר". דאס מיינט אז דאס הארץ זאמלט איין די רייד נאך בעת ער איז אינעווייניג. און דערפאר האט רש"י מפרש געווען אז בעת ער איז נאך פאר מיר און זאגט ווערטער פון טרייסט - "שווא ידבר", דאס איז אלעס ליגן, און אינעווייניג קלויבט זיין הארץ שוין שלעכטע מחשבות וואס צו זאגן, און ווען ער גייט ארויס זאגט ער אלע בייזע רייד וואס ער האט געפלאנט, אנגעפילט און צונויפגעקליבן אין זיין הארצן.
"אחת רכה ואחת קשה" - דער ביאור פונעם רד"ק בשם זיין פאטער
דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאטער א וואונדערבארן פשט, וואס ברענגט אפילו א שמייכל: "שווא ידבר" - ער רעדט איינס ווייך און איינס הארט, כדי צו צוברעכן מיין הארץ. דאס הייסט, ער זאגט ווערטער וואס האבן לכאורה אין זיך חיזוק, אבער אויב מען קוקט זיך גוט צו, זעט מען וויפיל רשעות און בראך עס שטעקט דערין. ווי למשל: איינער קומט אריין מבקר חולה זיין דעם קראנקן און זאגט אים "קשה עליי חולייך כי כבד הוא" - אוי, מיין הארץ טוט מיר וויי אויף דיר, דו ליידסט פון אזא שווערער מחלה - "כי מזה החולי מת אבי". מיין פאטער עליו השלום האט אויסגעזען פונקט ווי דיר צוויי טעג פאר ער איז אוועק, ס'טוט מיר אזוי וויי דאס הארץ אויף דיר... קומט אויס אז ער רעדט מיט אים גוטס און שלעכטס צוזאמען: לכאורה זאגט ער אים גוטע ווערטער, "עס טוט מיר וויי אויף דיר", אבער פון דער צווייטער זייט שיקט ער אים שוין קיין עולם שכולו טוב.
דער ביאור פונעם מלבי"ם: דער וואס קוקט נאך צי די שמחה איז צו פרי
דער מלבי"ם ערקלערט דעם פסוק אויף אן אנדער אופן: עס איז דא צווישן זיי איינער וואס זאגט פאר זיינע חברים - וואס קוקט איר שוין ארויס אז דוד זאל שטארבן? איינער איז אריין מבקר חולה זיין און איז ארויסגעגאנגען דערציילן אז דוד שטייט שוין מיט איין פוס אין קבר, קומט אבער אן אנדערער און זאגט: "שווא ידבר" - יענער ערשטער שליח וואס האט שוין ארויסגעגעבן פאר דוד'ן א פטירה-סערטיפיקאט רעדט שטותים, ס'איז צו פרי, איר פרייט זיך צו פרי! און דערפאר "אם בא לראות" - גייט ער אליין אריין זען צי דוד האלט טאקע ביים שטארבן צי ס'איז נאר א שמחה פאר דער צייט, מברר צו זיין דעם אמת צי זיין קראנקייט איז מסוכן צי נישט.
און ווען ער זעט אז דוד לעבט נאך, דערשרעקט עס אים נאך מער: דוד גייט נאך אזוי שנעל נישט אוועק, און יענער וואס האט געזאגט אז ער האלט ביים שטארבן האט גערעדט פוסטע רייד. און דעמאלט - אז דוד ווייסט נישט וויאזוי דאס צו טון אליין, וועל איך אים העלפן: "יקבץ אוון לו", ער זאמלט שלעכטע מחשבות וויאזוי מיר צו טויטן. נאכדעם וואס ער האט געזען אז איך קען נאך ערהוילט ווערן און איבערלעבן די מחלה, האט ער נישט קיין מנוחה. "ויצא לחוץ ידבר" - ער לאזט וויסן פאר זיינע חברים: וואס איר האט געמיינט אז מיר האבן שוין געענדיגט מיט דוד'ן - איז נישט ריכטיג, וויסן זאלט איר אז ער קען נאך מאריך ימים זיין, און מען מוז אים העלפן און אים אונטערברענגען, כדי ער זאל טאקע נישט געזונט ווערן פון דער קראנקייט.
"יחד עליי יתלחשו" - דער פלאן אים צו פארסמ'ען
יַחַד עָלַי יִתְלַחֲשׁוּ כׇּל שֹׂנְאָי עָלַי יַחְשְׁבוּ רָעָה לִי׃ - אלע מיינע שונאים שושקען זיך צוזאמען אויף מיר, אויף מיר טראכטן זיי שלעכטס פאר מיר.
זיי שושקען זיך - דאס הייסט, זיי שמידן פלענער וויאזוי מיר צו טויטן. דאס איז דאס שושקען: זיי טראכטן וויאזוי מיר צו טון שלעכטס. און וואס איז דער פלאן?
דְּבַר בְּלִיַּעַל יָצוּק בּוֹ וַאֲשֶׁר שָׁכַב לֹא יוֹסִיף לָקוּם׃ - א פארדארבענע זאך זאל געגאסן ווערן אין אים, און דער וואס ליגט שוין זאל מער נישט אויפשטיין.
דער מלבי"ם טייטשט: זיי זאגן אז כדי פטור צו ווערן פון דוד דארף מען אריינגיסן אין אים א "דבר בליעל", דאס הייסט אים פארסמ'ען - מיר וועלן אריינגיסן אין אים סם המוות און גיפטיגע זאכן. און דעמאלט "אשר שכב לא יוסיף לקום" - מען קען זיין רואיג אז דאס איז א בילעט אויף איין ריכטונג, און פון דער קראנקייט וועט ער זיך מער נישט אויפהיילן. און דער מלבי"ם ערקלערט אז דער לשון "בליעל" גייט בעיקר אויפן מוסרי'שן זין - אן אוממאראלישע זאך ווערט אנגערופן א מעשה בליעל, ווי דער לשון "פן יהיה דבר עם לבבך בליעל" - און פון דארט האט מען אויסגעבארגט דעם אויסדרוק אויך אויף א זאך וואס שעדיגט דעם גוף, ווי סם המוות, וואס איז א שלעכטע און שעדליכע זאך.
די וועגן פון די אנדערע מפרשים אינעם פסוק
די איבעריגע מפרשים גייען נישט אויף דעם מהלך. רש"י טייטשט אז די מענטשן וואס זענען געקומען מיר מבקר חולה זיין און האבן שוין ארויסגעקוקט אויף מיין טויט, האבן געטראכט אויף מיר שלעכטע מחשבות, און דאס איז געווען די מחשבה: "דבר בליעל יצוק בו" - אלע רשעות'ן וואס דוד האט געטאן ווערן יעצט געגאסן און אריינגעשאטן אין זיין קערפער. ווארום מען האט דאך שטענדיג באשולדיגט דוד'ן אין אן א שיעור מעשי בליעל און שלעכטע זאכן, און ווען עס איז געקומען דער מעשה פון בת שבע איז עס געווען א גאנצע שמחה פאר זיי: אט זעט איר אז וואס מיר האבן די גאנצע צייט געזאגט איז גערעכט. און יעצט זאגן זיי: ווייסט איר פון וואו דוד'ס שווערע מחלה קומט? דער דבר בליעל וואס ער האט געטאן ביז היינט איז דער וואס איז אריינגעגאסן און פארשפרייט אין אים, און די מחלה אליין איז דער זעלבער דבר בליעל. און וויבאלד עס איז אזוי - "ואשר שכב לא יוסיף לקום", לייגן זיי נאך צו א מי שברך אז ער זאל מער נישט אויפשטיין.
דער רד"ק טייטשט אז "דבר בליעל יצוק בו" איז א באגריף אויף א קרענק: א שווערע און שלעכטע קראנקהייט האט זיך באהאפטן אין אים. נישט קיין באגריף אויף סם המות אזוי ווי דער מלבי"ם, און נישט קיין באגריף אויף זיינע עבירות אזוי ווי רש"י, נאר די קראנקהייט אליין איז א דבר בליעל, א שלעכטע און שעדליכע זאך, וואס איז אריינגעגאסן און אנגעקלעבט אין אים און ער וועט שטארבן דערפון. און ער ברענגט נאך א מעגליכקייט ענליך צו רש"י, אז "דבר בליעל" מיינט די עבירה: עס איז פאראן אין אים א גרויסער עון וואס איז איינגעגאסן אין אים, און ער איז ראוי צו א גרויסער שטראף, און דערפאר וועט ער מער נישט אויפשטיין פון זיין בעט.
א מעשה מיט גורל הגר"א
דער פסוק דערמאנט א מעשה וואס מען דערציילט אויף רבי אליהו לאפיאן: צוויי בחורים זענען געקומען זיך אננעמען אין דער ישיבה. ווי עס ליגט אין זכרון זענען דאס געווען צוויי בחורים וואס האבן געלערנט אין ישיבה און האבן זי פארלאזט און זיך געצויגן צו דער השכלה, און ביי א געוויסן שלב זענען זיי צוריקגעקומען און געזאגט אז זיי ווילן צוריקקומען. דער רב האט געשפירט מיט א חוש אז עפעס איז נישט כשורה, אבער פון דער צווייטער זייט רעדט מען דאך פון נפשות - ווי קען מען זיי נישט אננעמען? דערפאר האט ער געמאכט א גורל הגר"א. גורל הגר"א מאכט מען אין א חומש אדער תנ"ך, מען בלעטערט דערין זיבן פעקלעך בלעטער, זיבן פרקים, זיבן פסוקים וכדומה, מיט א מסודר'דיגן סדר, ביז מען קומט אן צו א געוויסן פסוק - און דאס איז ווי נפל פתקא מן שמיא, א פסוק וואס קומט אראפ פון הימל און ווייזט ווי אזוי מען זאל זיך פירן. ביי אן אנדער געלעגנהייט האבן מיר מאריך געווען איבער דעם ענין פון גורל הגר"א און געברענגט אסאך ביישפילן פון גדולי ישראל וואס האבן געמאכט א גורל און באקומען דערפון תשובות. דאס מערסט באוואוסטע איז ביי די שיירת הל"ה, וואס רבי אריה לעווין האט זיי אלע באגראבן על פי גורל הגר"א: די קערפערס זענען שוין געווען צעשעדיגט און מען האט זיי נישט געקענט דערקענען, און דורך דעם גורל האט מען יעדן איינעם אידענטיפיצירט.
און צו אונזער ענין: עס ווערט געברענגט אז רבי אליהו לאפיאן האט געמאכט א גורל הגר"א, און עס איז אים ארויסגעקומען דער פסוק "דבר בליעל יצוק בו ואשר שכב לא יוסיף לקום", און ער האט זיי נישט אנגענומען. און שפעטער איז קלאר געווארן אז די צוויי בחורים, נאכדעם וואס זיי האבן זיך געוואנדן צו השכלה, האבן מקיים געווען אין זיך "מגוד דזכו לנפשיה זכו נמי לחבריה" - זיי האבן זיך נישט באנוגנט מיט זייער אייגענער רשעות, נאר האבן פלאנירט צוריקצוקומען אין ישיבה ווי געווענליכע תלמידים כדי צו צעווארפן די ישיבה פון אינווייניג, צוצוציען נאך בחורים און זיי ארויסשלעפן אויסן וועג. און חסדי ה' אז דער רב האט דערשמעקט די זאך און געמאכט דעם גורל, און מען האט אים געוויזן: "דבר בליעל יצוק בו, ואשר שכב לא יוסיף לקום" - אז דו זעסט אז ער איז געפאלן, וועט ער שוין מער נישט אויפשטיין. און טאקע האבן זיי מער קיין אויפשטאנד נישט געהאט, נאר זיי זענען נאר מער פארדארבן געווארן.
"גם איש שלומי" - דער פארראט פונעם נאנטן
גַּם אִישׁ שְׁלוֹמִי אֲשֶׁר בָּטַחְתִּי בוֹ אוֹכֵל לַחְמִי הִגְדִּיל עָלַי עָקֵב׃ - אפילו דער מענטש פון מיין שלום וואס איך האב זיך פארלאזט אויף אים, דער וואס עסט מיין ברויט, האט פארגרעסערט אויף מיר א לאקערונג (מארב).
דער מלבי"ם ערקלערט לויט דעם פריערדיגן: וויבאלד זייער פלאן איז געווען אריינצוגיסן אין מיר א דבר בליעל, דאס הייסט מיך צו פארסמ'ען, האב איך זיך געהיט נישט צו נעמען קיין עסן פון קיין שום מענטש, נאר בלויז פון א געטרייען קנעכט אין מיין הויז אויף וועמען איך פארלאז זיך און ער וועט מיר זיכער נישט טון קיין שלעכטס. אבער דאס האט נישט געהאלפן, ווייל אפילו דער מענטש פון מיין שלום וואס איך האב זיך פארלאזט אויף אים, וואס עסט מיין ברויט - האט פארגרעסערט אויף מיר א לאקערונג.
און וואס מיינט "אוכל לחמי"? אזוי איז געווען דער שטייגער: ווען מען האט געוואלט דערלאנגען פארן מלך צו עסן, האט מען קודם פארזוכט דערפון. די מער מענטשליכע מלכים פלעגן אראפווארפן א טייל פונעם עסן פאר א הונט, און אויב דער הונט איז געבליבן לעבן - האבן זיי געגעסן. די ווייניגער מענטשליכע מלכים פלעגן געבן פארן קעכער צו עסן, כדי דער קעכער זאל גוט אכטונג געבן; ער פלעגט קומען, עסן פונעם קעניגס עסן, און אויב ער איז געבליבן לעבן - איז א סימן אז עס איז נישטא קיין סם און דער מלך האט געגעסן. דאס איז געווען דער שטייגער פון די פריערדיגע מלכים, כדי עס זאל זיי נישט פאסירן אזוי ווי עס האט כמעט פאסירט פאר אחשורוש ביי בגתן ותרש, ווייל פארסמ'ען א מלך איז געווען א גרינגע און ריינע התנקשות. און דוד זאגט: דער זעלבער מענטש וואס איך האב זיך פארלאזט אויף אים, וואס איז אוכל לחמי און קאסט פונעם עסן איידער איך עס עס כדי זיכער צו מאכן אז עס איז נישטא קיין גיפט - ער אליין "הגדיל עלי עקב". און וואס איז "עקב"? דערקלערט דער מלבי"ם, און אזוי אויך די איבעריגע מפרשים, אז עקב איז א לשון פון מארב (א לאקערונג): ער האט געמאכט קעגן מיר א פאסטקע און איז געווען צווישן די קושרים קעגן מיר מיך צו פארסמ'ען.
דער ביאור פונעם אלשיך הקדוש: איש שלומי - דאס איז יואב
דער אלשיך הקדוש ערקלערט אז דא קלאגט דוד קעגן "איש שלומי", און דאס איז יואב. מיט וואס האט ער זיך פארלאזט אויף אים? מיר האבן געלערנט באריכות ביים ענין פון חטא בת שבע אין ספר שמואל ב': ווען דוד המלך האט געפלאנט צו באזייטיגן אוריה החתי פארן מורד זיין במלכות, האט ער אים געשיקט אל מול פני המלחמה החזקה, און אין זיין האנט א פארזיגלטן בריוו צו יואב'ן. יואב האט געליינט דעם בריוו, און דערנאך האט ער געטאן א שרעקליכן מעשה רשע - ער האט געוויזן דעם בריוו פאר די ארומיגע: זעט וואס דוד המלך שרייבט מיר, אז ער וויל באזייטיגן אוריה החתי און אים שטעלן קעגן דעם שטארקן קריג. די זאך האט זייער פארגרעסערט די קפידא אויף דוד מצד די מענטשן וואס האבן געוואוסט פונעם ענין, און עס איז געווען דערין א חילול השם.
און מיט דעם "הגדיל עקב": דער עקב איז אַן אויסדרוק פֿון צעטרעטן מיט די פֿיס. אויב ביז איצט האָבן זיי גערעדט קעגן מיר, האָבן זיי מיך איצט צעטראָטן מיט זייערע פֿיס - קוקט נאָר וואָס פֿאַר אַ זאַכן דוד המלך טוט. און ווער האָט מיר דאָס געטאָן? איש שלומי, יואב, וואָס איך האָב אים געשיקט דעם בריוו און זיך פֿאַרלאָזט אויף אים אַז ער וועט היטן די ענינים פֿונעם מלך בסוד; אשר בטחתי בו, אוכל לחמי - ער באַקומט דאָך אַ געהאַלט פֿונעם מלך - ער האָט פֿאַרגרעסערט דעם עקב קעגן מיר.
"חנני והקימני ואשלמה להם"
וְאַתָּה יְהֹוָה חׇנֵּנִי וַהֲקִימֵנִי וַאֲשַׁלְּמָה לָהֶם׃ - און דו ה', באַגנעדיג מיך און שטעל מיך אויף, און איך וועל זיי באַצאָלן.
דער רד"ק טײַטשט: זיי זאָגן אַז איך וועל נישט אויפֿשטיין, און איך בין מתפלל - דו ה' זאָלסט מיך אויפֿשטעלן. "ואשלמה להם" - דאָס וואָס זיי האָבן גערעדט שלעכטס אויף מיר אין דער צײַט פֿון מײַן קראַנקייט, וועל איך זיי באַצאָלן און זיך נוקם זײַן אין זיי. נאָר לכאורה איז דאָס שווער צו פֿאַרשטיין, ווײַל דוד המלך האָט דאָך געזאָגט "ואחלצה צוררי ריקם" - די וואָס האָבן אים געפּײַניקט, ווען זיי זענען אַרײַנגעפֿאַלן אין זײַנע הענט, האָט ער זיי אַוועקגעשיקט מיט ליידיגע הענט, און דוד פֿלעגט זיך נישט נוקם זײַן אין זײַנע שונאים. און אַזוי אויך האָבן מיר געזען בײַ שמעי בן גרא, נאָכדעם וואָס ער האָט געשאָלטן דודן אַ שרעקליכע קללה און איז געקומען שלום מאַכן מיט אים ווען ער האָט געזען אַז דוד קערט זיך צוריק צו זײַן מלוכה, האָט דוד געזאָגט: "היום יומת איש?" - הגם מען האָט געוואָלט אראָפּנעמען זײַן קאָפּ, האָט ער געזאָגט בשום אופן זיך נישט נוקם צו זײַן אין אים איצט. און כאָטש שפּעטער האָט מען זיך אָפּגערעכנט מיט אים, איז דאָס אָבער געווען מחוייב לויט די כללים פֿון דער מלוכה, און עס איז געטאָן געוואָרן דורך זײַן זון און נישט דורך אים אַליין.
נאָר זאָגט דער רד"ק: "ואשלמה להם" - איך וועל זיי לאָזן וויסן אַז זיי האָבן שלעכט געטאָן ווען זיי האָבן געטראַכט בייזע כוונות אויף מיר בשעת מײַן קראַנקייט. דאָס איז נישט קיין באַצאָלן פֿון נקמה, נאָר אַ באַצאָלן פֿון תוכחה. און נאָך אַ מעגליכקייט: אַז די באַצאָלונג וועט זײַן מדה כנגד מדה - פּונקט ווי ווען איך בין געווען קראַנק זענען זיי נישט געקומען זיך זאָרגן פֿאַר מיר נאָר האָבן אַרויסגעקוקט אויף מײַן טויט, אַזוי אויך ווען זיי וועלן זײַן קראַנק וועל איך נישט אָנטאָן קיין זאַק. וואָרום דוד האָט דאָך געזאָגט "בחלותם לבושי שק", אַז כאָטש זיי זענען געווען קעגן אים פֿלעגט ער מתפלל זײַן אויף זיי; און איצט זאָגט ער: דאָס וועט זײַן מײַן נקמה - ווען זיי וועלן ווערן קראַנק וועל איך נישט מתפלל זײַן אויף זיי, איך וועל זיי נישט טאָן קיין טובה תחת רעה ווי מײַן שטייגער איז שטענדיג, אָבער שלעכטס וועל איך זיי אויך נישט טאָן.
דער מלבי"ם: "בנפול אויבך אל תשמח"
בְּזֹאת יָדַעְתִּי כִּי חָפַצְתָּ בִּי כִּי לֹא יָרִיעַ אֹיְבִי עָלָי׃ - מיט דעם ווייס איך אַז דו באַגערסט מיך, ווײַל מײַן שונא וועט נישט טריומפֿירן איבער מיר.
דער מלבי"ם ערקלערט: "ואתה ה' חנני והקימני" - ער בעט אַז דער אויבערשטער זאָל אים אויפֿשטעלן פֿון זײַן קראַנקייט. און לכאורה איז דאָס נישט פֿאַרשטענדליך, ווײַל פֿריִער האָבן מיר דאָך געזאָגט אַז דוד האָט זיך שוין מייאש געווען פֿונעם לעבן, און פֿאַרוואָס בעט ער איצט "חנני והקימני"? נאָר נאָכדעם וואָס דוד האָט געזען די רשעות פֿון זײַנע שונאים, האָט ער אָנגעהויבן בעטן: ה', שטעל מיך אויף פֿון מײַן קראַנקייט כּדי זיי צו באַצאָלן. דאָס הייסט, פֿון מײַנעטוועגן האָב איך זיך שוין מייאש געווען פֿון לעבן, אָבער וויבאַלד איך האָב געזען זייער רשעות - רבונו של עולם, גיב מיר לעבן כּדי איך זאָל זיך קענען אָפּרעכענען מיט זיי.
און אויף דעם זאָגט ער: "בזאת ידעתי כי חפצת בי" - איך ווייס אַז דו ווילסט אין מיר, אַז מײַנע שונאים זאָלן נישט שרײַען פֿרייד און זיי זאָלן נישט האָבן קיין שמחה פֿון מײַן טויט. און כּדי מײַנע שונאים זאָלן זיך נישט פֿרייען מיט מיר, דאַרפֿסטו מיך היילן. און דאָס איז דער פּסוק "בנפול אויבך אל תשמח... פן יראה ה' ורע בעיניו והשיב מעליו אפו" - ווען אַ מענטש פֿרייט זיך מיט יענעמ'ס מפלה, טוט דער אויבערשטער אָפּקערן זײַן כעס פֿונעם מענטש אויף וועמען ער האָט געצערנט. זאָגט דוד: אויב אַזוי, וויבאַלד זיי פֿרייען זיך מיט מײַן צרה, וועט די זאַך אַראָפּנעמען פֿון מיר דעם כעס און וועט אַראָפּנעמען פֿון מיר די קראַנקייט. און דערפֿאַר "ה' חנני והקימני", ווײַל עס זענען דאָ אַזעלכע וואָס פֿרייען זיך מיט מײַן צרה, און אַז עמיצער פֿרייט זיך מיט יענעמ'ס צרה - "והשיב מעליו אפו", טוט דער אויבערשטער אָפּקערן פֿון מיר דעם כעס.
דער אלשיך: "ואשלמה להם" - אַ גוטע באַלוינונג
דער אלשיך הקדוש נעמט דעם געדאַנק נאָך אַ טראָט ווײַטער, און לויט דעם פֿאַרענטפֿערט ער אויך דאָס וואָס שטייט "ואשלמה להם". מיר האָבן דאָך געפֿרעגט: צי נעמט דען דוד המלך נקמה אין זײַנע שונאים? זאָגט דער אלשיך: "ואשלמה להם" - אַ גוטע באַלוינונג. אַ גרויסן דאַנק אײַך וואָס איר האָט זיך געפֿרייט מיט מײַן קראַנקייט, ווײַל בזכותכם בין איך געהיילט געוואָרן! עס קומט אײַך נאָך אַ באַלוינונג, וואָרום צוליב דעם וואָס איר האָט זיך געפֿרייט מיט מײַן מפלה איז מקוים געוואָרן "פן יראה ה' ורע בעיניו והשיב מעליו אפו", און דער אויבערשטער האָט אָפּגעקערט פֿון מיר דעם כעס. דורך דעם בין איך אויפֿגעשטאַנען און דורך דעם בין איך געזונט געוואָרן.
און דער מלבי"ם ערקלערט נאָך וואָס די באַצאָלונג וועט זײַן: מיט דעם וואָס איך ווייס אַז דו באַגערסט מיך, ביז מײַן שונא וועט נישט קענען טריומפֿירן איבער מיר. דאָס איז די באַצאָלונג וואָס איך וועל זיי באַצאָלן - אַז זיי וועלן זען מײַן הצלחה. ווײַל די ווייטיגסטע זאַך פֿאַר איינעם וואָס וויל די מפלה פֿון יענעם, איז צו זען אַז יענער איז נישט בלויז נישט געפֿאַלן, נאָר ער איז נאָך אויפֿגעשטאַנען, און נישט נאָר ער איז אויפֿגעשטאַנען נאָר ער האָט נאָך הצלחה, בעת דו ביסט געבליבן נידעריג. זאָגט דוד: רבונו של עולם, ווען דו וועסט מיך היילן, דאָס וועט זײַן מײַן באַצאָלונג צו זיי, אַז זיי וועלן מיך זען מצליח זײַן און שטײַגן בעת זיי בלײַבן דערנידעריגט. און מיט דעם "אשלמה להם", און מיט דעם וועל איך וויסן אַז דו האָסט געוואָלט אין מיר.
"ואני בתומי תמכת בי"
וַאֲנִי בְּתֻמִּי תָּמַכְתָּ בִּי וַתַּצִּיבֵנִי לְפָנֶיךָ לְעוֹלָם׃ - און איך, אין מיין תמימות האסטו מיך געשטיצט, און האסט מיך געשטעלט פאר דיר אויף אייביג.
דאס וואס איך בין געזונט געווארן פון מיין קרענק, ווייס איך אז ס'איז נאר צוליב דעם וואס דו האסט מיך געשטיצט, אינעם זכות וואס איך בין געגאנגען אין דיין עבודה מיט תמימות. "ותציבני לפניך" - און פארוואס האסטו מיך געשטעלט פאר דיר? כדי איך זאל דיר דינען לעולם, אויף א שטענדיגן אופן, און שטענדיג גיין פאר דיר.
חתימת הספר: "ברוך ה' אלוקי ישראל"
בָּרוּךְ יְהֹוָה אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל מֵהָעוֹלָם וְעַד הָעוֹלָם אָמֵן וְאָמֵן׃ - געבענטשט איז ה' דער גאט פון ישראל, פון דער וועלט ביז יענער וועלט, אמן ואמן.
רש"י טייטשט: ווען איך וועל אויפשטיין פון מיין קרענק, אזוי וועל איך דיך בענטשן. און דער רד"ק טייטשט אז דאס זענען די ווערטער פונעם משורר, און נישט קיין המשך פון דודס ווערטער אלס א חלק פון דער תפילה: דוד המלך האט דא מסיים געווען א ספר. תהלים איז איינגעטיילט אין פינף ספרים, און דאס איז דער סיום פון איינעם פון זיי, און דוד גיט אן הודאה צום אייבערשטן ביים ענדיגן דעם ספר, אזוי ווי דער מנהג פון מחברים - אז ווען א מענטש ענדיגט א ספר שרייבט ער צום סוף א דאנק צום באשעפער וואס האט אים געהאלפן. און דער רד"ק באמערקט אז אזוי האט דוד געטאן ביי אלע פיר ספרים, און ווען ער האט געענדיגט דעם פינפטן ספר, וואס דאס איז דער סיום פון גאנץ תהלים, האט ער אפגעגעבן א גאנצע און פאלקאמע לויבונג מיט דרייצן מזמורים, דרייצן הללויות.
און וואס איז דער אינהאלט פון די ווערטער? "ברוך ה' אלוקי ישראל" - אז דער אייבערשטער האט מיר געהאלפן ביז אהער. "מהעולם ועד העולם" - פון אנפאנג ביז יעצט, דאס הייסט אלע טעג. "אמן ואמן" - א לשון פון קיום, אזוי ווי א מענטש וואס ענטפערט אמן אויף א ברכה און מיינט דערמיט אז ס'איז אמת, און די זאך זאל מקוים ווערן; אזוי אויך דא: די אלע זאכן זענען אמת און ריכטיג, און אלעס איז געשען מיט זיין הילף און שטיצע יתברך.
אויך דער מלבי"ם גייט אין דעם זעלבן וועג, אז דאס איז דער סיום פון די ווערטער פונעם ערשטן ספר, ווייל פון דא און ווייטער הייבן זיך אן די מזמורים פון בני קרח. און קעגן אלע ברכות און תהלות וואס ער האט געבענטשט און געלויבט ביז יעצט, בעט ער אז די דאזיגע ברכות זאלן זיין אין מויל פון גאנץ כלל ישראל מן העולם ועד העולם, אויף דורי דורות. ס'איז דא דעריבער א תפילה: יהי רצון אז די אלע מזמורים זאלן זיין אין אונזער מויל, אז מיט זיי זאלן מיר מתפלל זיין, מיט זיי זאלן מיר דאנקען, לויבן און משבח זיין דעם אייבערשטן, און דאס זאל זיין מן העולם ועד העולם. קומט אויס אז ס'איז דא נישט בלויז אן הודאה אויף דודס לעבן פון זיין געבורט ביז זיין פטירה, נאר א בקשה אז די דאזיגע מזמורים זאלן בלייבן אייביג, און מיר זאלן שטענדיג לויבן און משבח זיין מיט זיי דעם בורא אויף דורי דורות, אמן ואמן.
צום סך-הכל:
אין דעם דאזיגן חלק פונעם מזמור גייט דער שמועס אריבער צום קראנקן אליין: דוד טוט ווידוי און בעט "רפאה נפשי", אז אויב ער האט זיך שוין מייאש געווען פון רפואת הגוף - זאל ער זיך נישט מייאש זיין פון רפואת הנפש. זיינע שונאים טייטשן אויס דעם ווידוי אלס א סימן אז זיין טויט איז נאנט און קוקן ארויס דערויף, זיינע באזוכער רעדן פאלשע און צביעות'דיגע ווערטער און קלויבן אן שלעכטס אין זייער הארץ איידער זיי גייען ארויס רעדן אינדרויסן, ביז זיי שעפשען צווישן זיך וויאזוי אן אומגליק זאל אים באפאלן און אים פארסמ'ען - און אפילו זיין נאנטער מענטש, וואס עסט פון זיין ברויט, שטעלט אים א פאסטקע. קעגן דעם אלעם דאווענט דוד "חנני והקימני", און דאס וואס ער וועט באצאלן פאר זיינע שונאים איז נישט קיין נקמה נאר א תוכחה, און בעיקר די עצם הצלחה און דאס אויפשטיין זיינע - וואס דורך דעם וועט ער וויסן אז דער אייבערשטער האט אים געוואלט. און דער מזמור שלוס-צו דעם ערשטן ספר פון תהלים מיט א ברכה און מיט א תפילה אז די דאזיגע ברכות זאלן זיין אין מויל פון כלל ישראל מן העולם ועד העולם, אמן ואמן.